Ο γιος ενός επιφανούς καπνοπώλη της Σμύρνης αφοσιώνεται στα γράμματα και στον Θείο Λόγο. Σύντομα διαπιστώνει πως μπορεί να οραματιστεί καταστάσεις που ίσως βοηθήσουν τον κόσμο, αυτό όμως είναι χάρισμα ή κατάρα; Μετά τη μικρασιατική καταστροφή θα καταφύγει στην Ερεσό και θα γίνει μέλος μιας πλούσιας οικογένειας που σταδιακά θα βυθιστεί στα χρέη. Θα καταφέρει να τους βοηθήσει ουσιαστικά; Τι σημειώνει στα τεφτέρια του; Ταυτόχρονα, μια ανύπαντρη μητέρα που ζει φτωχικά στην Άνδρο θα βάλει στη ζωή της έναν μυστηριώδη άντρα που θα αλλάξει για πάντα τις ζωές τους. Πώς συνδέονται αυτές οι δύο ιστορίες; Από πού ήρθε ο Έλληνας, όπως τον αποκαλούν και ποιο είναι το παρελθόν του;
Βιβλίο Κήρυκας
Συγγραφέας Ελένη Γαληνού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής
Η Ελένη Γαληνού, αναμιγνύοντας υποδειγματικά την πλούσια φαντασία της με πραγματολογικά στοιχεία από τη ζωή της οικογένειάς της, έγραψε ένα συγκινητικό μυθιστόρημα γεμάτο ανθρωπιά, τρυφερότητα και αγάπη. Με αφορμή τα διδάγματα και τις πράξεις του Κήρυκα, γνωρίζουμε δύο οικογένειες που διάγουν εντελώς διαφορετικούς βίους: από τη μια έχουμε πλούτη και ευμάρεια χάρη στον καπετάνιο σύζυγο και από την άλλη την απόλυτη φτώχεια, απόρροια της απόφασης μιας μάνας να κρατήσει το παιδί της ανύπαντρη, καθώς και τη ζωή στα προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Μικρά και μεγάλα γεγονότα αντικατοπτρίζουν τις αντιλήψεις, τη νοοτροπία, τα γεγονότα εκάστοτε εποχής και τόπου, δημιουργώντας ρεαλιστικές σκηνές και ολοκληρωμένους χαρακτήρες. Η χορταστική πλοκή ξεκινάει από τη Σμύρνη του 1873 και φτάνει ως την Ερεσό, την Άνδρο και την Αθήνα των προπολεμικών και μεταπολεμικών δεκαετιών, μέσα στις οποίες όλοι οι χαρακτήρες αλλάζουν, βελτιώνονται ή χειροτερεύουν, μετανιώνουν ή επιμένουν, τιμωρούνται ή απογοητεύονται.
Το Παρίσι της Ανατολής των τελών του 19ου αιώνα έρχεται στο φως μέσα από την ιστορία του ξακουστού καπνοπώλη Λουκή, ο
οποίος κατεβαίνει στο λιμάνι για να υποδεχτεί τον θείο Λευτέρη Μαραντίδη που δεν θα έρθει ποτέ, μιας και αντιπαθεί τα ταξίδια. Εκεί θα γνωρίσει έναν μοναχό που θα προφητέψει περίεργα πράγματα για το παιδί που περιμένει η γυναίκα του. Το αγόρι θα ζήσει δύσκολη ζωή, δοκιμασίες, βάσανα, πίκρες, θα έχει όμως την ευλογία. «Με άλλο όνομα θα τον μάθει ο κόσμος και με αυτό θα τον φωνάζουν όλοι». Ο Λουκής είναι αντάξιος συνεχιστής του πατέρα του, ξέρει πολλά μυστικά του επαγγέλματος, οι πελάτες του τον θέλουν προσωπικά, έχει τρόπους, ευγένεια, διπλωματία και χαμόγελο. Το χρήμα «να το μαζεύεις με χαρά και να το σκορπάς με σύνεση», του έλεγε ο πατέρας του. Παντρεύτηκε την Ανθή κι απέκτησαν τρεις κόρες, τώρα θα αποκτήσουν τον πολυπόθητο γιο, τον Δαμιανό.
Το 1923, στο λιμάνι της Χίου, ο καπετάν Ζαφείρης Σιμιτζής, σύζυγος της Χαρίκλειας, απογόνου του θείου Λευτέρη, συναντάει τυχαία τον πρόσφυγα πλέον Δαμιανό και του δίνει δουλειά στο καράβι του ώστε να μαζέψει παράδες και να τον αφήσει στη Λέσβο όταν τελειώσει το ταξίδι τους για να μείνει με τους συγγενείς του. Τι απέγινε η οικογένεια του Δαμιανού; Ο Ζαφείρης κάνει με το καΐκι του μεγάλα ταξίδια, μεταφέροντας εμπορεύματα στα νησιά του Αιγαίου, στη Θεσσαλονίκη και παραπέρα. Με τη γυναίκα του απέκτησαν δυο παιδιά, την Ανδρομάχη, ιδιότροπη και γκρινιάρα, όλο αντιρρήσεις και παραξενιές, δεν αγαπά το σχολείο, φτιασιδώνεται, στα δεκατέσσερά της έχει ακόμα παιδιάστικη συμπεριφορά, και τη Σαπφώ, υπάκουη και βολική, κεντάει και δε βγάζει μιλιά, πρώτη στα μαθήματα. Τώρα έρχεται και ο μοναχογιός, κάτι που ανατρέπει με βία την καλοθρεμμένη ζωή της Ανδρομάχης: όλοι σε αυτόν στρέφονται, όλοι γι’ αυτόν μιλάνε, χάνει την προσοχή που της έδιναν, την αγάπη τους, το ενδιαφέρον τους για κείνη, σκληραίνει κι αρχίζει να ξεσπάει επικίνδυνα στον αδελφό της. Από την άλλη, η Σαπφώ αποφασίζει να κάνει μια θυσία για την οικογένειά της κι αυτό θα έχει ανυπολόγιστες συνέπειες για όλους.
Ο Δαμιανός καλλιέργησε δύναμη ψυχής και καλοσύνη και παρέμεινε σε διαρκή επαφή με τον Θεό: «Η πίστη είναι το κλειδί και η αγάπη ο δρόμος». Ο κόσμος τον αποκαλούσε Κήρυκα γιατί βλέπει περίεργα όνειρα και παλεύει μονάχος με τις αλήθειες και τη σκοτεινιά τους αλλά φοβόταν μεγαλώνοντας να μιλήσει γι’ αυτά, αφού ζούσε σε μια κλειστή κοινωνία που φοβάται τις δεισιδαιμονίες κι ήταν και παιδί. «Προφητεύει», μιλάει για τους βίους των αγίων, έχει διαβάσει για όλες τις θρησκείες και ακόμη νιώθει μπερδεμένος, είναι ευλογημένος ή καταραμένος; «Η πίστη είναι μεγάλο πράγμα. Έχει τεράστια δύναμη. Μπορεί να σε βοηθήσει σε δύσκολες ώρες, να σε δυναμώσει, να κάνει το ανέφικτο εφικτό» (σελ. 109), τονίζει. Άραγε, αξίζει να μην πιστεύεις σε πράγματα μόνο και μόνο επειδή το μυαλό δεν μπορεί να τα εξηγήσει; Πορεύεται σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι, όταν κάτι δεν το καταλαβαίνουν, το φοβούνται και το αποφεύγουν. Κάποιοι το δαιμονοποιούν και το κατακρίνουν. «Δεν είναι ανάγκη να λέγονται όλα με λόγια. Φτάνει να δείχνεις αγάπη και ίσως έτσι καταλάβουν. Η αγάπη κατοικεί στην ψυχή μας και η ψυχή είναι ένα κομμάτι του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Η πίστη είναι ο τρόπος να επικοινωνήσουμε μαζί Του» (σελ. 113). Αυτός ο πράος άνθρωπος θα μπει στην οικογένεια Σιμιτζή και τα πάντα θ’ αλλάξουν.
Μέσα από μια πληθώρα μικρών και μεγάλων συναρπαστικών περιστατικών, ζωντανεύει με ενάργεια η Ερεσός με την κουλτούρα της, τις παραδόσεις της, την παστή σαρδέλα της («παπαλίνα» ή λεσβιακό σούσι), τις μετακινήσεις των κατοίκων από την πόλη στη Σκάλα το καλοκαίρι (τα «σνοπαρτά»), τις καντάδες, τα πανηγύρια, τις βαρκάδες, το ανεμοπύρωμα για τη βασκανία κ. π. ά. Κεντρικός άξονας παραμένει ο Κήρυκας και η πραότητά του που θα σταθεί βράχος δίπλα στην οικογένεια που τον περιμάζεψε όταν μια μεγάλη ανατροπή θα αποτελέσει την αρχή της σταδιακής οικονομικής πτώσης τους και τότε… Από την άλλη, έχουμε την Ελπινίκη που μεγαλώνει μόνη της τον γιο της, Αυγουστή, σ’ ένα καλύβι στην Άνδρο. Έφυγε απ’ το χωριό όταν ο πατέρας του παιδιού της την παράτησε πριν στεφανωθούν και προσπάθησε να ψευτοζήσει μέχρι να γεννήσει. Η επιλογή της αυτή όμως θα στρέψει τους πάντες εναντίον της, δικούς και ξένους, με αποτέλεσμα, μητέρα πλέον, να καταφύγει σ’ ένα εγκαταλειμμένο ερείπιο, μακριά απ’ την κακία και την περιφρόνηση του κόσμου. Πουλάνε χόρτα και ψάρια, δε θέλει να στείλει τον γιο της σχολείο γιατί τα παιδιά θα τον φωνάζουν μπάσταρδο, οπότε του μαθαίνει αυτή τα λίγα που ξέρει. Μια αναπάντεχη γνωριμία θα φέρει έναν άγνωστο στις ζωές τους και σταδιακά στην ψυχή του Αυγουστή που τον βλέπει σαν πατέρα, μαθαίνει πράγματα μαζί του, ωριμάζει χάρη σ’ αυτόν, τι θα συμβεί όμως αν φύγει όσο ξαφνικά ήρθε; Πόσο θα πληγωθεί ο Αυγουστής και τι θα συμβεί στη συνέχεια; Αλήθεια, πώς συνδέονται με την ιστορία μας;
Σωστοί διάλογοι, λίγες μεταφορές και παρομοιώσεις που στολίζουν το κείμενο διακριτικά, υποδειγματική ανάμιξη φαντασίας και πραγματικότητας είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Μου άρεσε που για κάθε χαρακτήρα της ιστορίας υπάρχει και μια όμορφη, γλυκόπικρη ιστορία που έρχεται και κουμπώνει αρμονικά πάνω στην πλοκή, δημιουργώντας έτσι ένα ενδιαφέρον ψηφιδωτό που ζωντανεύει ποικίλες πτυχές της εκάστοτε κοινωνίας που περιγράφεται (Σμύρνη και Λέσβος, αρχές 20ού αιώνα). Επίσης μου άρεσε που η συγγραφέας δεν αναλώθηκε σε ατέλειωτες σελίδες να εξιστορεί περιστατικά από τη μικρασιατική καταστροφή και από την Κατοχή, επιβαρύνοντας την πλοκή με ανούσιες ίσως λεπτομέρειες και γεγονότα. Αντιθέτως, την καταστροφή της Σμύρνης την απεικόνισε μέσα από ελάχιστες πρωθύστερες αφηγήσεις του Δαμιανού στα πρώτα του βήματα στην Ερεσό ενώ τον πόλεμο τον κατέγραψε σε μια παράγραφο, μαζί με τις συνέπειες που άφησε στους ήρωες του βιβλίου. Αυτό δείχνει πόσο καλά ξέρει η συγγραφέας να χειρίζεται την πλοκή της και να σέβεται τον αναγνώστη της. Επιπλέον, εξεπλάγην όταν στο Σημείωμα της συγγραφέως έμαθα πως ο Κήρυκας υπήρξε πραγματικά στη ζωή της οικογένειας της Ελένης Γαληνού, η οποία μάζεψε όσες πληροφορίες μπόρεσε για τον χαρακτήρα, την εμφάνιση, τις προσευχές, τη διαίσθησή του και τον τοποθέτησε σε μια φανταστική οικογένεια, δημιουργώντας αξέχαστες μυθιστορηματικές αφηγήσεις.
Ο «Κήρυκας» είναι ένα μυθιστόρημα ποτισμένο με δύναμη ψυχής, αισιοδοξία, πίστη και μια γλυκύτητα που απορρέει από την επιτυχή αναζήτηση της ψυχής και της αγάπης μέσα μας. Χωρίς φανατισμό, χωρίς ακρότητες, χωρίς επιμονή στη δύναμη της Θείας Χάριτος, η συγγραφέας αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου που είχε χάρισμα και πραότητα, αφήνοντας τα γεγονότα να μιλήσουν από μόνα τους και να καταδείξουν τη σημασία και την αξία της πίστης στη ζωή μας, ανεξάρτητα από το αν απευθυνόμαστε σε Θεό, Αλλάχ ή άλλη θεότητα. Αυτή η επιλογή της συγγραφέως να μην παρέμβει, να μην πιέσει, είναι που κάνει και το μυθιστόρημα καλύτερο, γιατί ο αναγνώστης αφήνεται ελεύθερος να επιλέξει μόνος του αν αυτά που διάβασε γίνονται πραγματικά ή όχι, αν και κατά πόσο η πίστη σε μια θεία δύναμη θα του αλλάξει τη ζωή αν δεν προσκολλάται στη λογική και στο πραγματολογικό κλπ. Ο Κήρυκας έζησε μια γλυκόπικρη ζωή και η εξιστόρηση του βίου του, μαζί με το υποδειγματικό πλάσιμο και ζωντάνεμα της εποχής του, κάνουν το μυθιστόρημα διαχρονικό, υποδειγματικό και από τα καλύτερα της Ελένης Γαληνού ως τώρα.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:
«…τόπος μου και σπίτι μου είναι οι δικοί μου άνθρωποι κι αυτοί ζουν στην καρδιά μου. Εκεί είναι το σπίτι τους, εκεί είναι και το δικό μου. Στην καρδούλα σου να τους κρατάς, παιδί μου, κι από κει κανείς δεν θα μπορέσει να σου τους πάρει ποτέ» (σελ. 328).
«Η μόνη έγνοια αυτού του σπάνιου ανθρώπου ήταν να εμφυσήσει πίστη στις ψυχές των ανθρώπων, να βοηθήσει τον πλησίον του περιθάλποντας τον πόνο και απαλύνοντας τους φόβους του. Να μιλήσει για το πολυτιμότερο δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο, την αγάπη» (σελ. 558).