35434_1-1100×1600

Μια τεχνητή λίμνη στην Πέλλα αρχίζει ν’ αδειάζει ύστερα από έναν μεγάλο σεισμό. Μια γυναίκα θα έρθει να μελετήσει το φαινόμενο και αντικρίζοντας το χωριό που θα αναδυθεί από τα νερά θα θυμηθεί τα παιδικά της χρόνια σε αυτόν τον τόπο. Σύντομα όμως σ’ ένα σπίτι θα βρεθεί μια οικογένεια δολοφονημένη κι έτσι θ’ αρχίσουν έρευνες για την ταυτοποίηση και τις συνθήκες θανάτου τους. Ποιος λοιπόν σκότωσε όλους αυτούς τους ανθρώπους και γιατί; Γιατί οι κάτοικοι του νέου χωριού που είχαν μετεγκατασταθεί για ν’ αποφύγουν την πλημμύρα έχουν κλειστά στόματα; Πώς θα επέλθει ο καθαρμός αν δε μιλάει κανείς;

Βιβλίο Καθαρμός
Συγγραφέας Σπύρος Πετρουλάκης
Κατηγορία
Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Σπύρος Πετρουλάκης έγραψε ένα δυνατό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα γεμάτο σασπένς, συγκίνηση και πλήθος καλών και κακών χαρακτήρων που γεννούν ποικίλα συναισθήματα. Η πλοκή εξελίσσεται ταυτόχρονα στο σήμερα και στις δεκαετίες του 1960 και 1970 ώστε βήμα προς βήμα να γνωρίσουμε από τη μια την οικογένεια των νεκρών και από την άλλη να ανακαλύψουμε τις συνθήκες θανάτου τους μέσα από αστυνομικές έρευνες, ανακρίσεις και εμπόδια. Η περιοχή αποτέλεσε τόπο εγκατάστασης Πόντιων προσφύγων κι έτσι γνωρίζουμε τα έθιμα, τη γλώσσα και τον τρόπο σκέψης τους, κάτι που επιφέρει ακόμη μεγαλύτερη συγκίνηση όταν έρχεται η στιγμή να ξεριζωθούν ξανά για να φτιαχτεί η τεχνητή λίμνη. Επίσης, γνωρίζουμε πολύ καλά μια κλειστή κοινωνία γεμάτη μυστικά, ψέματα και ιδιοτελείς σκοπούς που θα εμποδίσουν την αποκάλυψη της αλήθειας.

Η Θεοδώρα Χαραλαμπίδου είναι υδρογεωλόγος και καλείται να μελετήσει το φαινόμενο της απώλειας των νερών στην Πάνω Λίμνη, όπως αποκαλούνταν το χωριό πριν βυθιστεί. Τα πτώματα θα κινητοποιήσουν την αστυνομία και συγκεκριμένα τον Ιορδάνη Σαλονικίδη, τον πρώτο έρωτα της Θεοδώρας κι έτσι θα ανοίξει ένας κύκλος που σύντομα θα γίνει πιο σκοτεινός. Η απορροή των υδάτων και η αποστράγγιση της λίμνης προβληματίζει τους κατοίκους, οι οποίοι θέλουν τα νερά να παραμείνουν στην αρχική στάθμη. «…όσο ανακατεύουμε τη λίμνη, τόσο περισσότερη λάσπη θα βγει επάνω», λένε χαρακτηριστικά. Να όμως που τελικά τα πτώματα έρχονται στο φως και τότε αρχίζουν τα δύσκολα.  Η Θεοδώρα επέστρεψε με χαρά στον τόπο της παιδικής της ηλικίας, γιατί αγάπησε τη ζεστασιά του, την ξαφνιάζει όμως η στάση των συγχωριανών ως προς την ταυτότητα και την προσωπική ιστορία των νεκρών. Οι ζοφερές εικόνες από τα νεκρά μέλη της οικογένειας που βρέθηκαν στο σπίτι αναστατώνουν τη Θεοδώρα κι απειλούν να την κρατήσουν στο σκοτάδι. Αντίβαρο σε αυτήν τη δοκιμασία είναι οι φωνές και τα γέλια της κόρης της, Άλκηστης, που έχει κοντά της. Οι παππούδες της, Λευτέρης και Παρθένα, και η μητέρα της, Ροδούλα, ξέρουν κι αυτοί αλλά δε μιλάνε.

Μαζί με τον Ιορδάνη αρχίζουν να λύνουν την υπόθεση και ταυτόχρονα η φλόγα του παλιού έρωτα είναι έτοιμη να ξαναφουντώσει. «Δεν τον θυμόταν απλώς, τον κουβαλούσε μέσα της…». Η αδελφή του, η Μαρία, και το παρελθόν τους σύντομα θα βρεθούν μπροστά τους για να κλείσουν τους παλιούς λογαριασμούς και να δείξουν ξανά πως αυτός ο έρωτας είναι απαγορευμένος. Από τη μεριά του ο Ιορδάνης συναντάει εμπόδια και κλειστά στόματα ακόμα και στη δουλειά του, κάτι που τον πεισμώνει, λες και δεν υπήρξε ζωή πριν την πλημμύρα του 1979. Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι; Γιατί έμειναν εκεί; Τι κρύβει το χωριό; Γιατί δε μιλάει ο κόσμος; Γιατί δεν υπάρχει ούτε ένα αρχείο από το 1979 και πίσω; Όντως τα παρέσυρε όλα η πλημμύρα; Παντού σιωπή που δηλώνει συνενοχή και όχι άγνοια. Οι δυο νέοι προσπαθούν να σπάσουν αυτήν τη συμφωνία της σιωπής και σύντομα διαπιστώνουν πως όλοι οι δικοί τους άνθρωποι είναι μπλεγμένοι στο σκοτεινό μυστικό της Πάνω Λίμνης. Ποιοι όμως είναι οι καλοί, ποιοι οι κακοί και ποιοι οι αθώοι; Πώς θα κλείσει αυτός ο κύκλος και με τι συνέπειες;

Αγαπημένος μου χαρακτήρας είναι η θεία Λία που ζει στους πρόποδες του Πάικου: «Στον κάμπο βλέπεις τη ζωή, στο βουνό την ακούς. Εδώ στα ορεινά ξεχωρίζεις το βάρος και την αξία των πραγμάτων» (σελ. 125). Είναι μια γυναίκα με ανοιχτό μυαλό, έξυπνη και διορατικά. Επειδή νιώθει τη Θεοδώρα να πολεμάει τον έρωτά της για τον Ιορδάνη τη συμβουλεύει: «Άφησέ τα να σε βρουν. Καμιά φορά, ό,τι κυνηγάμε μανιωδώς χάνεται. Κι η αλήθεια είναι σαν τον ήλιο, όταν έρθει η ώρα, δεν κρύβεται με κανέναν τρόπο» (σελ. 129). Στο κάτω κάτω: «Εκείνοι που αξίζουν, παιδί μου, πάντα κουβαλούν τα πιο μεγάλα βάρη, γιατί δεν αντέχει η καρδιά τους να σηκώσουν ελαφρύτερα» (σελ. 224).

Πίσω στο 1960 έχουμε έναν άνθρωπο σκληρό, άτεγκτο, εγωιστή, λιγομίλητο, μ’ ένα τέρας να κοιμάται μέσα του περιμένοντας το κάλεσμα του αίματος για να ξυπνήσει. Ο Κυριάκος Καρακασίδης ήρθε από το Κιλκίς στην Πάνω Λίμνη δίχως οικογένεια, δίχως γνωστούς και φίλους. Έχτισε μια γωνιά μακριά από το χωριό, δεν έχει κουβέντες με κανέναν, οι ντόπιοι τον κοιτούν μ’ απορία, δεν προσπάθησε ν’ αφομοιωθεί στη φιλόξενη τοπική κοινωνία. Εργατικός και ακάματος αλλά απρόσιτος. Όταν φέρνουν από τον τόπο του τη Σουμέλα για προξενιό, την κρατάει. Η αρχική αμηχανία, «ξένοι ήταν, ξένοι ένιωθαν», σύντομα μετατρέπεται σε παιχνίδι κυριαρχίας, πόνου, τρόμου, φόβου και εγκλεισμού.  Εκείνος απότομος, κουβαλάει τους δικούς του δαίμονες, έχει γαλουχηθεί με σκληρό τρόπο κι έχει ατσαλωθεί πίσω από αντιλήψεις επικίνδυνες και πολυκαιρισμένες. Εκείνη μ’ ένα παρελθόν που έληξε άδοξα και απότομα στη Ρωσία απ’ όπου ήρθε στην Ελλάδα μ’ ένα δύσκολο και επικίνδυνο ταξίδι («…μέσα στους μπόγους με τα λιγοστά της υπάρχοντα είχε παραχώσει και μια χούφτα ελπίδες»). Ο Κυριάκος όταν φεύγει κλειδώνει τη γυναίκα του μες στο σπίτι, η οποία μεγαλώνει σαν το ζώο, γεμάτη φόβο και αβάσταχτη μοναξιά: «Ο Κυριάκος της έδινε χώμα και υγρασία. Ωστόσο, αυτό ήταν το μέλλον της. Και αυτό θα μάθαινε να αντέχει» (σελ. 53). Η συμπεριφορά του Κυριάκου και οι φήμες για την ομορφιά της Σουμέλας που κανείς δεν είδε ποτέ γιγαντώνονται: γιατί την κλειδώνει, τι κάνουν, πόσο όμορφη είναι, «καλύτερα έτσι παρά να πάρει τα μυαλά των αντρών μας» κλπ.

Πρωταγωνιστής λοιπόν της ιστορίας του παρελθόντος είναι ένας άντρας απόλυτα χειριστικός και κακοποιητικός, που πλάθει την ψυχή της γυναίκας του με αμφιβολίες και ανασφάλειες για τον κόσμο γύρω τους: «Για τη Σουμέλα αυτό ήταν μέρος της ζωής της, κάτι που είχε μάθει να πιστεύει ότι συνέβαινε για την προστασία τους. Η πλύση εγκεφάλου για τον κόσμο που «καλό δεν χρωστάει» και για τους ανθρώπους που «δεν κοιτάζουν τη δουλειά τους» είχε ριζώσει μέσα της ύπουλα. Είχε γίνει και δική της πεποίθηση…Η ομορφιά της είχε σκεπαστεί από τον φόβο, που σαν δεύτερη φύση τής έκρυβε τον ορίζοντα» (σελ. 183). Κάπου κάπου αυτή η αλυσίδα λαδώνεται όταν μια γυναίκα δείχνει ενδιαφέρον για την τύχη της και της πάει κρυφά φαγητό: «Μύριζε πατρικό σπίτι η μπουκιά της. Τη ζεστασιά και την αγκαλιά της μάνας. Μασούσε αργά και τα δάκρυα που στάλαζαν από τα μάτια της νοστίμιζαν ακόμα περισσότερο την κάθε μπουκιά, προσθέτοντας το αλάτι που έλειπε από ένα σπιτικό το οποίο δεν ήξερε τι θα πει γεύση και νοστιμιά» (σελ. 74). «Οι σκέψεις της, ένα μείγμα από πετιμέζι και ξίδι, αλλού γλύκιζαν και αλλού ξίνιζαν» (σελ. 79). Ο Κυριάκος την κακοποιεί και της φέρεται βάναυσα, θέλοντας «Να την εκπαιδεύσει. Να μάθει να φοβάται τις ελευθερίες της. Να φυλακίζει η ίδια τον εαυτό της, ακόμα κι όταν η πόρτα ήταν ξεκλείδωτη» (σελ. 82). Ακόμη κι όταν αποκτούν παιδιά, ο Κυριάκος σκληραίνει περισσότερο, γίνεται πιο τραχύς. «…η απαράλλακτη ρουτίνα και οι μονότονοι ήχοι άρχισαν και πάλι να βαραίνουν σ’ εκείνη τη γωνιά της γης» (σελ. 110). Η Σουμέλα είναι μια γυναίκα μόνη, αποκομμένη, φοβισμένη αλλά γεμάτη σκέψεις και φροντίδα για τα παιδιά της, ξέρει τι θέλει γι’ αυτά: «Εσύ δεν θα ζήσεις έτσι… Θα γελάς, θα διαλέγεις, θα αγαπάς και θα φεύγεις όταν δεν αντέχεις. Εγώ δεν έφυγα. Αλλά εσύ θα μπορείς» (σελ. 131-132).

Photo by Goran A. on Unsplash

Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν αποκτάνε τον πρώτο γιο: «Αυτόν θα τον κάνω άνθρωπο. Θα τα μάθει όλα από μένα. Από μικρός. Ούτε γνωστός ούτε συγγενής ούτε γυναίκα θα μπει στη μέση. Θα ξέρει ποιο είναι το σωστό, ποιον να προσέχει και ποιον να μη λυπάται» (σελ. 184). Τα δυο αδέλφια, η Τασούλα και ο Πέτρος, μεγαλώνουν εξίσου απομονωμένα, δένονται μεταξύ τους, ο πατέρας απαγορεύει το σχολείο για την κόρη μετά από λίγες μέρες κι έτσι η Τασούλα στρέφεται στον Πέτρο για να τον διδάξει, κάτι που βοηθάει το παιδί να αρχίσει να μιλάει, να αποκτά θάρρος. Ο Πέτρος όμως έμαθε να μετράει τελικά άλλα πράγματα: «τα λόγια του πατέρα, τις ανάσες της μάνας, τα βλέμματα της αδελφής του. Όλα ήταν μετρημένα. Οι λέξεις, οι ανάσες, οι σιωπές. Μόνο οι σκέψεις του δεν ήταν μετρημένες» (σελ. 218). Γίνεται αγρίμι, δέχεται κακοποίηση για την ανυπακοή του, σηκώνει κεφάλι, αρχίζει να ροκανίζει την αλυσίδα του πατέρα του που κρατάει την οικογένεια δέσμια. Κι όταν γεννιέται και ο Χρύσανθος: «Η γέννα ήταν σχεδόν αθόρυβη. Ούτε φωνές ούτε σπασμοί, παρά μόνο μια ανάσα που έμοιαζε περισσότερο με συγγνώμη και όχι με κραυγή ζωής… Η Σουμέλα… δεν ήταν σίγουρη αν του χάριζε ζωή ή του φόρτωνε την πιο πνιγηρή μοίρα» (σελ. 218). Επέλεξε το Χρύσανθος για να «θυμίζει κάτι που ανθίζει ακόμα κι αν είναι θαμμένο».

Οι εξελίξεις απογειώνονται όταν τα παιδιά μεγαλώνουν κι αρχίζει αυτός ο κύκλος να σπάει αργά αργά, φέρνοντας εντάσεις, αποκαλύψεις, ανατροπές και τυφλή βία. «Στο μικρό τους βασίλειο, φτιαγμένο από σκιά, σιωπή και λουκέτα, η αγκαλιά ήταν ο μόνος τόπος που δεν είχε κατακτήσει ο πατέρας τύραννος» (σελ. 270). Ο Κυριάκος μεταμορφώνεται ξεκάθαρα σε απάνθρωπο, παράλογο τέρας, το χωριό αρχίζει να παίζει ενεργό ρόλο στην ιστορία και τα πάντα θα ξεκαθαρίσουν στην πλημμύρα του 1979. Ποιος θα επιβιώσει και ποιος θα πεθάνει;

Ο Σπύρος Πετρουλάκης, με την οικεία και προσωπική γραφή του, ζωντανεύει μια δυνατή ιστορία που πότε μας ταξιδεύει στο παρελθόν και πότε μας ξαναφέρνει στο σήμερα, ενώνοντας ζωές ανθρώπων και τόπους κομμάτι κομμάτι. Στο σήμερα, έχουμε το μυστήριο της ταυτοποίησης και του τρόπου θανάτου των πτωμάτων αλλά κι έναν απαγορευμένο έρωτα που ανθίζει ξανά. Κλειστά στόματα, ενοχές, αποκαλύψεις και αλλαγές στις ζωές των δύο πρωταγωνιστών κρατούν αμείωτη την ένταση και το ενδιαφέρον. Στο χτες έχουμε έναν άνθρωπο σκληρό, αλύγιστο, αυστηρό, παράλογο στις σκέψεις και στις αποφάσεις που δημιουργεί μια οικογένεια κλεισμένη στο σκοτάδι και στην απομόνωση. Γιατί συμπεριφέρεται έτσι; Τι του συνέβη; Ως πού θα φτάσει η κυριαρχία του και πότε θα σπάσει ο κρίκος της αλυσίδας που ο ίδιος δημιούργησε; Κι όλα αυτά όσο ο χρόνος τελειώνει, μιας και σταδιακά το μέρος θα μετατραπεί σε κλειστή λίμνη ώστε να σταματήσουν οι πλημμύρες.

Στο κείμενο περιέχονται λέξεις και φράσεις στην ποντιακή διάλεκτο, παρομοιώσεις («λιτός σαν τα τοπία του χειμώνα»), μεταφορές («Η Εγνατία γυάλιζε ξάγρυπνη από τα φώτα των πρωινών αυτοκινήτων»), ιδιωματικές εκφράσεις («…εξακολουθούσε να τρυπά με την αξίνα του τη γη λες και της είχε αμάχη…») και άλλα καλολογικά στοιχεία. Δύο σημεία του μυθιστορήματος μου άρεσαν πολύ λόγω της αφηγηματικής δεινότητας. Πρώτα, η υποβλητική ατμόσφαιρα που έφερε μαζί της η πολιτεία όταν ξεπρόβαλε από το νερό, γεμάτη χαλάσματα, ερείπια, απομεινάρια ενός τόπου που κάποτε έσφυζε από ζωή («Σε τούτα τα έρημα απομεινάρια είχαν κάποτε ζήσει άνθρωποι. Είχαν γεννηθεί παιδιά, είχαν στηθεί τραπέζια», σελ. 37). Ο συγγραφέας έφτασε στο απόγειο της τέχνης του τη βραδιά της πλημμύρας, όπου μαζί με τις περιγραφές της καταρρακτώδους βροχής, του πλημμυρισμένου τόπου (δάση, κάμπος, σπίτια) και της κοσμοχαλασιάς τοποθετεί στο κέντρο τις θεομηνίας τις τελευταίες κρίσιμες εξελίξεις του παρελθόντος, κορυφώνοντας το σασπένς και την ένταση.

«Καθαρμός» ψυχών από την αποκάλυψη των μυστικών και τόπων από την καταρρακτώδη βροχή. Ένα κείμενο όπου η ποντιακή ψυχή συναντάει τη μακεδονική αντοχή. Μια συγκινητική ιστορία ανθρώπων που ξεριζώθηκαν από τον τόπο τους κι ύστερα ξανά στερήθηκαν τις ρίζες τους, τάχα για το καλό του τόπου που τους φιλοξένησε αλλά με ιδρώτα και κόπο ως αντίτιμο. Ένα κείμενο-έκκληση βοήθειας για όσους κλείνονται στα υπόγεια των επιθυμιών ενός άντρα-δυνάστη κι ένας ύμνος για τη δύναμη της θέλησης και του έρωτα ενάντια στο παράλογο και στη λογική αντίστοιχα. Απανωτές ανατροπές, διαρκείς εκπλήξεις, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ρεαλιστικές σκηνές κι ένα τέλος που βάζει τα πράγματα στις σωστές τους διαστάσεις. Πού σταματάει η ανθρώπινη υπόσταση και πότε γεννιέται το τέρας; Αυτοδικία η νόμος και ποιος θα τον πάρει στα χέρια του, πώς και γιατί; Τι πραγματικά συνέβη εκείνη τη μοιραία νύχτα;

«…η ευτυχία δεν θέλει πολλά για να γίνει δική σου. Ένα βλέμμα γεμάτο εμπιστοσύνη, δυο χέρια ανοιχτά. Κάτι μικρό, αληθινό» (σελ. 243).

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *