Βιβλίο Με τη φωνή της
 Τίτλος πρωτοτύπου She speaks: the women of greek myths in their own words
Συγγραφέας Honor Cargill-Martin
Εικονογράφος Camelia Pham
Μεταφραστής Άγγελος Αγγελίδης
Κατηγορία Βιβλία γνώσεων
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι ελληνικοί μύθοι είναι από τις σπουδαιότερες ιστορίες που έχουν ειπωθεί ποτέ και διαθέτουν συναρπαστικά συστατικά: μαγεία, μάχες, έρωτες, απάτες! Είναι ιστορίες που περνάνε από γενιά σε γενιά μέσα από την ποίηση, το τραγούδι και την τέχνη, βοήθησαν τους Έλληνες να κατανοήσουν τον κόσμο γύρω τους και διασώθηκαν σε πολλές παραλλαγές, με την καθεμιά από αυτές να αντικατοπτρίζει τις πεποιθήσεις εκείνου που την αφηγήθηκε ή την κατέγραψε και τα ενδιαφέροντα της κοινωνίας στην οποία αυτός απευθυνόταν. Οι μύθοι που επέλεξε η Honor Cargill-Martin φέρνουν στο προσκήνιο τις γυναίκες, μιας και επί πολλά χρόνια οι μύθοι διασώζονται από την οπτική γωνία των αντρών, εξ ου και εκείνες έχουν υποστηρικτικό ρόλο στις αφηγήσεις. Ήρθε λοιπόν η στιγμή αυτές οι γυναίκες να αποκτήσουν φωνή και να πει η κάθε μία τη δική της πλευρά των γεγονότων. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση φωτίζει τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής τους ενώ ολόκληρη η ιστορία τους παρατίθεται σε σύντομες παραγράφους στο τέλος του βιβλίου.

Μικρά καλογραμμένα διηγήματα δοσμένα με συναρπαστικό τρόπο, με προσεγμένες λεπτομέρειες και διεισδυτικότητα στους χαρακτήρες ζωντανεύουν ένα σύμπαν γεμάτο εκπλήξεις και ολοζώντανους χαρακτήρες. Η συγγραφέας δεν έδωσε απλώς φωνή σε αυτές τις γυναίκες για να τονίσει τη σημασία και την αξία του φύλου τους στον κόσμο, καταφεύγοντας σε στεγνές κραυγές κατά της ανδροκρατίας αλλά έστησε ένα ολόκληρο, άψογα μελετημένο, συμπάν, γεμάτο συναρπαστικές λεπτομέρειες στις περιγραφές, ολοκληρωμένους χαρακτήρες και κλιμακούμενη πλοκή που αντικατοπτρίζει μέσα από τα γεγονότα τη δεινή θέση της γυναίκας κατά την αρχαιότητα (και δυστυχώς μέχρι σήμερα). Μπορεί να ξέρουμε το τέλος του κάθε μύθου, η οπτική γωνία της εκάστοτε ηρωίδας όμως μας βάζει σταδιακά στην εποχή και στον τόπο, μας συστήνει τις εκάστοτε κοινωνικές και όχι μόνο συνθήκες κι έτσι ζωντανεύουν με παραστατικότητα και ενάργεια όλη η καθημερινή ζωή, η κουλτούρα και ο τρόπος σκέψης της αρχαίας Ελλάδας. Σε αυτό συμβάλλουν οι λιτοί και σύντομοι διάλογοι και οι ενδιαφέρουσες περιγραφές των θεών και των ηρώων, για τους οποίους τόσα έχουμε ήδη διαβάσει αλλά σε αυτό το βιβλίο πάντα βρίσκουμε κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον ή μια διαφορετική λεπτομέρεια. Για παράδειγμα, μου άρεσε ο τρόπος που αποδίδεται η μεταφορά από τον Όλυμπο στον κόσμο των θνητών, το πώς εμφανίστηκε ο Ποσειδώνας στη Μέδουσα, οι περιγραφές των τόπων της κάθε ιστορίας που αποτυπώνουν όλη τη φαντασιακή γεωγραφία της εποχής των μύθων κ. π. ά. Αυτή ακριβώς η προσοχή στη λεπτομέρεια που με μάγεψε, με έκανε να αντιδράσω όταν διάβασα ότι οι Γοργόνες έτρωγαν για πρωινό «κέικ» με μέλι (σε δύο διαφορετικά κεφάλαια μάλιστα) ή όταν χρησιμοποιήθηκε η τουρκική λέξη «τσουβάλι», αυτές οι λεπτομέρειες όμως δε μου χάλασαν την άψογη συνολική εικόνα που έχω για το βιβλίο.

Γυναίκες της ελληνικής μυθολογίας με καλωσόρισαν στον κόσμο τους και μου έδειξαν τη μειονεκτική τους θέση σε αυτόν και πώς προσπάθησαν να τη βελτιώσουν ή να αντιδράσουν, συχνά με άσχημο και επαναστατικό τρόπο, ώστε να κυνηγήσουν τα όνειρα και τις προσωπικές τους φιλοδοξίες. Η Πανδώρα, η πρώτη γυναίκα στον κόσμο, γοητεύεται από το σύμπαν όπου τη δημιούργησαν οι θεοί και φυσικά δεν μπορεί ν’ αντισταθεί στην επίκτητη γυναικεία περιέργεια, εξ ου και ανοίγει το πιθάρι με τα δεινά του κόσμου. Αυτό το γνώρισμα εκμεταλλεύεται και ο Ιππομένης στην ιστορία της Αταλάντης, της δυνατότερης γυναίκας της εποχής της, που αποφάσισε να παντρευτεί μόνο αυτόν που θα την κερδίσει στο τρέξιμο. Η αδέσμευτη και ελεύθερη κυνηγός όχι μόνο ερωτεύτηκε αλλά δέχτηκε με χαρά την ήττα της από το έξυπνο σχέδιο του γοητευτικού άντρα. Ως προς την Πανδώρα, επειδή ακριβώς η γραφή και τα πραγματολογικά στοιχεία ξεδιπλώνουν άψογα τον χαρακτήρα της εκάστοτε ηρωίδας και την εποχή στην οποία έζησε, θα ήθελα να υπάρχει και μια αναφορά στο τι έκανε όταν άνοιξε το πιθάρι και ξαμολήθηκαν τα κακά στον κόσμο. Η ιστορία τελειώνει όταν ανακαλύπτει την ελπίδα κι έτσι δε μαθαίνουμε αν και κατά πόσο την άλλαξε αυτό το λάθος, τι έκανε στη συνέχεια, αν μετάνιωσε, στοιχεία δηλαδή που θα ταίριαζαν με την τρόπο που ξεδιπλώνεται η ζωή των άλλων γυναικών και που απολαμβάνουμε σε επιμύθια άλλων ιστοριών του βιβλίου. Αυτό το απότομο τέλος το συναντάμε και στην ιστορία της Πενθεσίλειας, όπου το κεφάλαιο κλείνει ξαφνικά λίγο πριν μπουν στη μάχη της Τροίας οι Αμαζόνες, μόνο που εδώ έχουμε ένα έξυπνο cliffhanger που ωθεί τον αναγνώστη να αναζητήσει περισσότερα στοιχεία και να μάθει τι συμβαίνει.

Με σασπένς και ρεαλισμό μαθαίνουμε και για τις άλλες γυναίκες, για τη Μέδουσα και πώς μεταμορφώθηκε σε τέρας, για τη Μήδεια και για τις μαγικές τελετές στη θεά Εκάτη και για την Κίρκη, τη μάγισσα-βασίλισσα που μεταμόρφωσε τους άντρες του Οδυσσέα σε γουρούνια. Μου άρεσε πολύ η ιστορία της Αριάδνης, που είναι από την αρχή αυστηρή απέναντι στους γονείς της: «Η οικογένειά μου, αν και βασιλική, έχει μπόλικα μυστικά. Υποθέτω πως όλες οι οικογένειες έχουν αλλά η δική μας είναι μεγαλύτερη και πιο τερατώδης απ’ τις άλλες». Αυτός ο θυμός αιτιολογεί τη βοήθεια προς τον Θησέα, μιας και η Αριάδνη νιώθει ντροπή για τον πατέρα της που ξεγέλασε τον Ποσειδώνα κι εκείνος τους τιμώρησε δικαίως με τον Μινώταυρο κι είναι έξαλλη όταν ανακαλύπτει πως ο Μίνωας ταΐζει αυτό το τέρας με ανθρώπους. Κατ’ εμέ η πιο ολοκληρωμένη προσωπικότητα είναι αυτή της Ελένης, μιας γυναίκας που έχει κουραστεί από τον μύθο της και θέλει να την αγαπήσει κάποιος με μια αγάπη που εκείνη θα διαλέξει, με μια αγάπη για την οποία είναι ικανή ν’ αφήσει να ξεκινήσει και πόλεμος. Είναι ένας χαρακτήρας που εξοργίζεται στην επιθυμία των επίδοξων μνηστήρων που τη θέλουν «σιωπηλή» και την οποία κανείς δε ρώτησε αν θέλει να παντρευτεί και ειδικά τον Μενέλαο που της επέλεξαν. Εδώ έχουμε ένα αποφασιστικό φινάλε: η Ελένη φοβάται πως ο Μενέλαος θα έρθει να την πάρει από την Τροία με στρατό και στόλο «αλλά αυτό είναι κάτι που βρίσκεται πλέον στα χέρια των θεών» και στο κάτω κάτω: «….αν πρόκειται να παλέψουν οι άντρες για μένα, ας μπορώ τουλάχιστον να επιλέξω με ποια πλευρά θα είμαι εγώ»!

«Με τη φωνή» τους παρουσιάζονται οκτώ γυναίκες της ελληνικής μυθολογίας και μας δείχνουν την άλλη πλευρά των μύθων, μέσα από τους οποίους αποτυπώνεται με ενάργεια και σαφήνεια η υποδεέστερη θέση της γυναίκας στην αρχαιοελληνική κοινωνία. Συναρπαστικές μικρές ιστορίες, με ανατροπές και παραστατικότητα, μας συστήνουν γυναίκες επαναστάτριες, ατίθασες, που αγωνίζονται να υπερασπιστούν και να προασπιστούν τη θέση τους σ’ έναν ανδροκρατούμενο κόσμο. Το κείμενο συνοδεύεται από την εικονογράφηση της Camelia Pham, η οποία εμπνεύστηκε από την αρχαία ελληνική τέχνη, μιας και τα κείμενα δε δίνουν πολλές πληροφορίες για την εμφάνιση των ηρώων, και αποτυπώνει με σαφήνεια και ρεαλισμό το πνεύμα που χαρακτηρίζει τις γυναίκες του βιβλίου. Ένα διαφορετικό και απολαυστικό ταξίδι στην αρχαία ελληνική μυθολογία.

Βιβλίο Το υπόγειο στην οδό Ήρας 12 
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Πασχαλία Τραυλού έγραψε ένα συγκλονιστικό, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα για την αυτοδιάθεση της γυναίκας και για τις σκληρές, απάνθρωπες συνθήκες που αυτή βιώνει ακόμη και σήμερα, στην προοδευτική υποτίθεται κοινωνία μας. Με αφορμή τις παράνομες δουλειές και τον απάνθρωπο χαρακτήρα του παπα-Δρόσου, τη μοίρα που περιμένει την κόρη του, Ανθή, να ακολουθήσει την πορεία των γυναικών του χωριού (γάμος, παιδιά, νοικοκυριό και άφθονο ξύλο), τα ανομολόγητα μυστικά της ηγουμένης Ζαμπίας, τον πολύτιμο ρόλο του γιατρού Μόραλη και τον προοδευτικό δάσκαλο Στρατή Κλωναρίδη ξεδιπλώνεται ένα μυθιστόρημα-ποταμός γεμάτο μυστικά, απάτες, βία, κινδύνους και ιστορικά στοιχεία γύρω από τις αμβλώσεις, το γυναικείο κίνημα και όχι μόνο. Σε πάνω από 500 σελίδες ξετυλίγεται μια ιστορία με καλούς και κακούς χαρακτήρες, με στερεότυπα που διαιωνίζονται και ελάχιστοι άνθρωποι καταφέρνουν να τα σπάσουν, με σκληρές σκηνές, με αναπάντεχες εκπλήξεις και με λιτούς διαλόγους. Καλολογικά στοιχεία βρίσκουν χώρο να τρυπώσουν στο κείμενο σε μια δύσκολη προσπάθεια να ομορφύνουν τα όσα διαδραματίζονται ενώ οι εξελίξεις είναι ραγδαίες από κεφάλαιο σε κεφάλαιο.

Όλα ξεκινάνε τη δεκαετία του 1950 στον Παράδεισο, ένα χωριό της βόρειας Ελλάδας κάπου μεταξύ Θράκης και Μακεδονίας: «Τόπος μικρός, συφοριασμένος και κακορίζικος, με ανθρώπους που ήθελαν τις γυναίκες υποταγμένες στις εντολές της φαμίλιας τους. Οι πατεράδες και τα αδέρφια τους ήταν τα αφεντικά που όριζαν τις ψυχές και τα κορμιά τους και καμία δεν τολμούσε να σηκώσει ανάστημα. Τις λογόδιναν πάνω στην κολτσίνα ή την πρέφα δίχως να πάρουν τη γνώμη τους, τις παζάρευαν  σαν να ήταν εμπόρευμα παινεύοντας την ομορφιά, τη νοικοκυροσύνη και την προίκα τους και τις έδερναν αν τολμούσαν να ερωτευτούν, να αντιμιλήσουν ή να γυρέψουν να μάθουν γράμματα. Αποκούμπι τους το δάκρυ, η προσευχή και το όνειρο, το λουφαγμένο στα μάτια τους όταν έπλεναν, μαγείρευαν ή κεντούσαν ώσπου η ψυχή να κουραστεί και να αφεθεί στη μοίρα της» (σελ. 7). Άντρες «Τάχα θρήσκοι και συνάμα θεριακλήδες, μετρώντας το αντριλίκι τους με τις φορές που γονιμοποιούσαν το κορμί της γυναίκας τους, έπειτα από τα οργώματα, τα σκαλίσματα, τα ραντίσματα, τις βοσκές, τα αρμέγματα, τα κυνήγια και τα μεθύσια, ήθελα να εκτονώνουν δίχως έγνοια τη φούντωσή τους…» (σελ. 76), ένα σύνολο «…μουλαρωμένοι χωριάτες που ρούπι δεν ήθελαν να κάνουν απ’ όσα πίστευαν» (σελ. 206). Και οι γυναίκες; «…η δύσμοιρη νύφη, που, ως πιο νέα και πιο ανθεκτική, έπαιρνε τη σκυτάλη της σκλαβιάς και η πεθερά έβγαζε το άχτι της πάνω της, μαθαίνοντάς τη να είναι μια φρόνιμη και πειθήνια δούλα στον άντρα αφέντη και τους γονιούς του» (σελ. 77). «…η ισόβια αγωνία τους και το αδιάκοπο τρέξιμο για να τα βγάλουν πέρα με χωράφια, σπίτι, παιδιά, πεθερικά και άντρα, παράλληλα με το αλύπητο ξύλο…» (σελ. 77).

Σε αυτόν τον τόπο πρυτανεύουν το ξύλο, η βία, η υποταγή, η υπακοή, με το ξυλοφόρτωμα μέχρι λιποθυμίας να θεωρείται απλώς ένα καβγαδάκι που γίνεται κάπου κάπου! Τον Παράδεισο εξουσιάζει ο παπα-Δρόσος, που λύνει και δένει περισσότερο από τον πρόεδρο του χωριού, μια μαριονέτα στα χέρια του ιερέα «για να μην τον ζαλίζει με κατάρες, αφορισμούς και τα ρέστα». Ταυτόχρονα, κοντά στο χωριό, στην πιο απόμακρη αετοράχη του Παγγαίου, υψώνεται το μοναστήρι της Αγίας Λεχούσας, με ηγουμένη τη Ζαμπία, αδελφή του παπα-Δρόσου, το οποίο ο πατέρας τους, ο παπα-Διονύσης, ίδρυσε και έκανε γνωστό με πλάγιους και ύποπτους τρόπους («εργολαβία τα ιερατικά αξιώματα στο σόι τους»). Ολόκληρη επιχείρηση το μοναστήρι της Αγίας Λεχούσας, την οποία επικαλούνταν όλες οι ετοιμόγεννες και αντίστοιχα χρύσωναν με τάματα οι κάτοικοι του χωριού. Κανείς δεν έψαξε για την Αγία Λεχούσα όμως, κανείς δεν τόλμησε να μιλήσει για το τι γίνονταν τα τάματα αυτά και για τους πραγματικούς λόγους που έπαιρνε νεαρές κοπέλες για καλόγριες η μονή. Μόνο κάπου κάπου άφηνε υπονοούμενα ο παπα-Ζαφείρης απ’ το διπλανό χωριό της Νικήσιανης, κι αυτά μόνο στις κουβέντες του με τον καινούργιο δάσκαλο Στρατή Κλωναρίδη!

Η Ζαμπία, πρώην Ελένη, βρέθηκε, μετά τον θάνατο του πατέρα της, μαραζωμένη και εξαντλημένη από τις βαριές δουλειές που την έβαζε να κάνει η μάνα της, μια χοντροκομμένη χριστιανή που ξέσπασε όλα τα απωθημένα από τον συζυγικό βίο στα παιδιά της. Είναι από τους πιο ενδιαφέροντες χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μιας και βαδίζει στα χρώματα του γκρίζου, δείχνοντας αυστηρή και υπάκουη, απαραίτητο συμπλήρωμα στις δουλειές του παπα-Δρόσου, να όμως που η ψυχή της δε λερώθηκε, μόνο μαύρισε λίγο εκεί στα ξέφτια γιατί η ηγουμένη κάνει τα πάντα για να προστατεύει και να προσέχει την ανιψιά της, την Ανθή, με τον αδερφό της να σκοτώνονται συχνά για κείνη αλλά και μια αμοιβαία συμφωνία να τους κρατά στις γωνίες τους. Με σκουριασμένες και απαράδεκτες ιδέες αλλά με πιο ανοιχτό μυαλό ως προς την ανιψιά της λόγω της τρομοκρατίας που βιώνει στο σπιτικό της, εξ ου και την έχει από κοντά και την υποστηρίζει. Ο παπα-Δρόσος είναι αυστηρός, απόμακρος, απόλυτος, δεν αφουγκράστηκε ποτέ την καρδιά του παιδιού του κι έτσι βρήκε ευκαιρία ο διάβολος κι έβαλε την ουρά του για να ταράξει τη γαλήνη του χωριού, όπως κάνει σε κάθε Παράδεισο! Θανάσιμος εχθρός του παπά από τότε που κατέδωσε τον πατέρα του στους ταγματασφαλίτες, με τους οποίους τα είχε κάνει πλακάκια στον εμφύλιο, είναι ο γεωπόνος Νώντας Σιδέρης, δηλωμένος κομμουνιστής, παρορμητικός και αψίκορος, με γυάλινο μάτι αλλά όμορφος. Επίσης, στο σπιτικό της Ανθής δουλεύουν οι ψυχοκόρες Βγενιώ και Θεανώ, με τη μία να συντρέχει και να υποστηρίζει την κυρά της, την Ανθή, και την άλλη, φίδι κολοβό, να μη χάνει ευκαιρία να κάνει την καλή στον ιερέα για να ξεφύγει από τη μαύρη της μοίρα κολακεύοντάς τον και καρφώνοντάς του ό,τι αφορά την κόρη του.

Μα πόσους και πόσο ενδιαφέροντες χαρακτήρες περιέχει αυτό το μυθιστόρημα! Άλλος ένας μίσχος που αγωνίζεται για το φως είναι η πόρνη Λούλα, με τραγικό και δύσκολο παρελθόν, έχει αυτοπεποίθηση, ξέρει τι κάνει, εκμεταλλεύεται το σώμα της εν γνώσει της, η ψυχή της όμως παραμένει σαν παιδιού. Και μέσα σε αυτόν τον φαύλο κύκλο βίας, παρανομίας και κακοποίησης παρακολουθούμε τους αγώνες του δασκάλου από το διπλανό χωριό να αποτινάξει από τα μυαλά των χωριανών τις προκαταλήψεις και τις δεισιδαιμονίες, να ανοίξει τα μυαλά των κοριτσιών, να διδάξει σωστά  τα μαθήματά του, να βοηθάει στην πράξη τους ανήμπορους χωρίς ανταμοιβή, εξ ου και μαθαίνει γράμματα στη Λούλα κι ας τον κατηγορούν πως την επισκέπτεται για το ακατανόμαστο! Πράος, βοηθητικός αλλά και αυστηρός με την ξεροκεφαλιά, αδιάφορος για όσα του σούρνουν πίσω από την πλάτη του, στο πλάι του πάντως βρίσκεται παραδόξως ο παπα-Δρόσος που χρησιμοποιεί τις άκρες του στην Αρχιεπισκοπή για να μην τον απομακρύνει το Υπουργείο μετά τις σωρείες αναφορών και καταγγελιών. «Η συμπόνια και η καλοσύνη λουστράριζαν το κοίταγμά του και το έκαναν να μοιάζει ουράνιο» (σελ. 245). Κι όταν η ιστορία αρχίζει να διαδραματίζεται στην Αθήνα, βρίσκουμε τον γιατρό Αλέξανδρο Μόραλη, ένα υπόδειγμα επιστήμονα και άντρα που δε διστάζει να αντιπαρατεθεί με τους νόμους της εποχής του, να σταθεί στο πλάι των κατατρεγμένων γυναικών και να κρύβει μια χρυσή καρδιά πίσω από το αυστηρό, επαγγελματικό του προσωπείο στο ιατρείο του και στις παραδόσεις της Σχολής. Πώς θα σπάσει άραγε αυτό το προσωπείο από μια γυναίκα, όταν απαιτεί από αυτήν ήθος, ωριμότητα και αξιοπρέπεια, να σιγουρευτεί πως θέλει να αφοσιωθεί σε μια επιστήμη που θα τη δεσμεύει για πάντα, απομακρύνοντάς την από οικογένεια, παιδιά, έρωτες;

Την άνοιξη του 1955 λοιπόν η Ανθή, η κόρη του παπα-Δρόσου, το έσκασε από το χωριό και από τη σκληρή ζωή των γυναικών: «Έτσι απλά γίνονται οι επαναστάσεις και αλλάζει ρότα ο κόσμος» (σελ. 8). Η Ανθή που διέφερε, που δεν την καταλάβαιναν, που είχε όνειρα αταίριαστα στη μοίρα των γυναικών του Παράδεισου με μια της κίνηση πυροδοτεί εξελίξεις που δεν ξέρεις πού θα οδηγήσουν στη συνέχεια. Στο χέρι της κρατούσε το τεφτέρι της Παγώνας, «εγχειρίδιο διαχείρισης της γυναικείας απόγνωσης», κάτι παραπάνω από θησαυρός μαγείας και μαντζουνιών! Βρήκα έξυπνη και αληθινή τη σκέψη της Ανθής να απευθυνθεί στο πρόσωπο που διάλεξε για βοήθεια και συμπαράσταση στα σχέδιά της, δημιουργώντας έτσι μια συγκινητική φιλία και ταυτόχρονα μια απρόσμενη εξέλιξη. Οι συνθήκες που οδήγησαν την Ανθή σε αυτήν την απόφαση, το σχέδιό της να δραπετεύσει, η απρόσμενη βοήθεια που δέχτηκε και πολλά άλλα συγκροτούν μια καλοσχεδιασμένη πλοκή γεμάτη ανατροπές, εμπόδια, ελπίδα αλλά και σκότος, προδοσίες, μυστικά και φυσικά, πάντα, βία. Η συγγραφέας περνάει χιλιάδες μηνύματα μέσα από τις γραμμές, μου χάρισε αξέχαστες αναγνωστικές στιγμές, πολλούς προβληματισμούς πάνω στα ανθρώπινα γενικότερα και της γυναίκας ειδικότερα δικαιώματα. Με κοφτερή πένα καταγράφονται τα γνωρίσματα της κακοποίησης (σκοτεινιασμένο βλέμμα, αφηρημάδες, σιωπή, σβησμένα γέλια, τρίψιμο με σφουγγάρι να φύγει η αίσθηση της βρωμιάς κ. ά.) αλλά το χειρότερο είναι που: «…οι αισθήσεις έχουν αμείλικτη μνήμη και αρνούνται σθεναρά να ξεχάσουν» (σελ. 69), οδηγώντας στην αυτοτιμωρία, στην αίσθηση πως φταίει το θύμα κι όχι ο θύτης: «Ένιωθε την ψυχή της μπουκωμένη τύψεις σαν ξέχειλο αμπάρι» (σελ. 70).

Πρόκειται για μια ενδιαφέρουσα και σκληρή ιστορία, που γεννήθηκε από την ανάγκη να προστατευτούν οι γυναίκες από τις συνέπειες της αντροκρατίας και της πατριαρχίας, μιας και το τελευταίο διάστημα έχει αυξηθεί υπερβολικά ο αριθμός των γυναικοκτονιών και να χρησιμεύσει ως μέτρο προστασίας τους, ως λιμάνι και καταφύγιό τους, με πρότυπο μια γυναίκα σαν κι αυτές, που έζησε την κόλαση αλλά κατάφερε να ξεφύγει. Σκληρές σκηνές, γυναίκες-θύματα, γυναίκες-σκιές που ψάχνουν αυτήν τη θρυαλλίδα που θα αλλάξει το ριζικό τους και θα κατατροπώσει την πατριαρχία στη σκιά της οποίας μεγαλώνουν με πόνο, βάσανα, στερήσεις. Μικρά πρωθύστερα, καλογραμμένοι διάλογοι, αφήγηση που κυλάει σα νερό γεμάτη μεταφορές και παρομοιώσεις, ρεαλισμός και ανατροπές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος. Ανατρίχιασα με τις προσπάθειες μιας γυναίκας με ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη να ρίξει το παιδί της με φαρμάκια και κόλπα ενώ ταυτόχρονα του μιλούσε ζητώντας του συγχώρεση και εξηγώντας του τους λόγους που το έκανε! Από την άλλη θύμωνα με τα πρακτικά προβλήματα που δημιουργούνταν από τις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες και με τα αληθοφανέστατα επιχειρήματα που δεν υποστήριζαν άλλα παιδιά (η φτώχεια, τα προβλήματα υγείας κλπ.) αλλά ο παπα-Δρόσος να επιμένει στις κατάρες και στα αναθέματα για όποιον συζητά για εκτρώσεις ή ακόμη και προφυλάξεις, θεωρώντας την υπακοή στον άντρα και στο θέλημα του Θεού αρετή! Η αποχή, η συζήτηση, ακόμη και η έκτρωση απαγορεύονταν δια ροπάλου ή μάλλον άνευ μετανοιών και Θείας Κοινωνίας! Δεν είναι στόχος όμως του βιβλίου η Εκκλησία, απλώς έτυχε ως κεντρικός ήρωας και κινητήριος μοχλός των εξελίξεων να είναι ο παπα-Δρόσος λόγω της θέσης ισχύος του που βοηθάει πολύ συγγραφικά. Το παράλογο ενάντια στη λογική, η αντρική επιθυμία ενάντια στη γυναικεία, αυτά είναι τα δίπολα που παλεύουν λυσσαλέα σε όλο το μυθιστόρημα!

Τα πάντα για τους αγώνες της γυναίκας σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο περνάνε από αυτό το μυθιστόρημα. Η έκτρωση από ηθικής, θρησκευτικής, κοινωνικής και ιατρικής πλευράς, το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης, η ανάγκη να γίνει σεβαστή η επιθυμία της γυναίκας στον ερωτικό και στον οικογενειακό τομέα, το δικαίωμά της στη μόρφωση, η ανάγκη να θεωρείται ισότιμο μέλος της κοινωνίας, να γίνει αποδεκτή στον επαγγελματικό τομέα, να γίνει σεβαστή η αξία της και να αναδειχθούν τα ταλέντα της και τα προσόντα της, να καταξιωθεί στον χώρο εργασίας της κλπ. Η συγγραφέας είναι ξεκάθαρη: «Την ελευθερία του γυρεύει ο άνθρωπος σε όλη του τη ζωή. Μόνο που οι γυναίκες δεν ξέρατε καν τι σήμαινε η λέξη. Δεν προφταίνατε να την ψάξετε. Σας έπεισαν πως είναι ντροπή να την αποζητά η καρδιά σας. Την καταχώνιαζαν σε απίστευτες κρυψώνες για να μην τη βρείτε ποτέ. Μέσα στα γράμματα που δεν ξέρατε, κάτω από τις στοίβες με τα άπλυτα και τα ασιδέρωτα ρούχα του αφέντη, κάτω από τα κλάματα των παιδιών που γεννούσατε» (σελ. 372). «Το υπόγειο στην οδό Ήρας 12» είναι ένα δυνατό, ανατρεπτικό, γεμάτο ιδέες, αλήθειες και ανατροπές μυθιστόρημα που χαρίζει απλόχερα σφαιρική γνώση και καταρρίπτει μυθεύματα και δόγματα που απλώς αυξάνουν τον τρόμο και συσκοτίζουν την αλήθεια και την αυτοδιάθεση. Είναι γεμάτο «Οδηγίες διάσωσης… τρόπους για να προστατευτούν οι γυναίκες, όσο γινόταν, την ψυχή και το σώμα τους, σ’ έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες για άντρες που ήθελαν να έχουν τα θηλυκά μαριονέτες στα αδίστακτα χέρια τους» (σελ. 84). Άλλωστε: «Ανίκητη η δύναμη της συνήθειας και αναπόφευκτη η υποταγή του ανθρώπου στην εξουσία που του ασκούν οι φόβοι του. Όπως είναι αναπόδραστη και η σκλαβιά του στον φόβο κάθε εξουσίας» (σελ. 225). Και: «Μόνο τολμώντας να αντιδράσεις μπορείς να λιάσεις τα φτερά σου στο φως της ελπίδας» (σελ. 8).