Βιβλίο Μαμά, κοίτα, χωρίς χέρια 
Συγγραφέας Έλενα Ακρίτα
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ωμότητα, ρεαλισμός, συγκίνηση και χιούμορ στολίζουν την κατάθεση ψυχής που εναποθέτει η συγγραφέας στο βιβλίο της. Κάποτε τα υπνωτικά χάπια τα έπαιρναν χωρίς συνταγή και φυσικά κανείς δεν ήξερε τίποτα για τον εθισμό και για τις επερχόμενες δυσκολίες, σημασία τότε είχε να κοιμηθείς επιτέλους για να αντιμετωπίσεις την επόμενη μέρα («Ζούσαμε ευτυχείς μέσα στην άγνοιά μας. Τα παίρναμε και κοιμόμασταν, τι ωραιότερο»). Κι αυτό είναι η αρχή μιας διαδρομής με σκληρές γωνίες όπου ελλοχεύει η κατάθλιψη και ό,τι απορρέει από αυτήν. Με ειλικρίνεια και αμεσότητα καταγράφονται λαμπερές και σκοτεινές στιγμές, επιτυχίες και δυσκολίες που οδηγούν όμως με μαθηματική ακρίβεια στην κατάθλιψη, κάτι που δεν παίρνει κανείς εύκολα χαμπάρι στην αρχή. Ο λόγος ρέει αβίαστα, ζωντανεύοντας σκηνές από τη ζωή της Έλενας Ακρίτα με τέτοιο τρόπο που, ενώ ξέρεις πως το θέμα που διαπραγματεύεται το βιβλίο είναι δύσκολο, επικίνδυνο και αφορά πολύ περισσότερο κόσμο απ’ όσο νομίζεις, ε, δε γίνεται, κάπου θα σκάσει το χειλάκι σου, μα τραγικωμικές καταστάσεις, μα ατάκες, μα αυτοσαρκασμό κι ας νιώσεις τύψεις αμέσως μετά, γιατί η κυρία Ακρίτα δε διακωμωδεί καταστάσεις, απλώς τις φωτίζει λίγο διαφορετικά για να τις ελαφρύνει. Ξέρει, βίωσε, παλεύει και αυτό δεν το θέλει για κανέναν άλλον, οπότε προσπαθεί με γλυκόπικρο τρόπο να ανοίξει την αγκαλιά της σε όσους συνταξιδεύουν και να την κλείσει ερμητικά για όσους έχουν μείνει έξω από τον εφιάλτη. Οι λέξεις, οι προτάσεις κυλάνε σα νερό και ξεφεύγανε από τα μάτια μου, ήθελα να συγκρατήσω την κάθε μία από αυτές, να απομονώσω κάποια περιστατικά, είναι όλα όμως ενταγμένα αρμονικά σ’ ένα ενιαίο και αρραγές σύνολο χαρμολύπης που δεν ήθελα να τις χωρίσω.

«Μα είναι τόσο δύσκολο να κοιμηθείς;», θα αναρωτηθούν όσοι είναι έξω από τον χορό κι έχουν κι αποψάρα. Όχι, είναι ανέφικτο. Και η Έλενα Ακρίτα βάζει τους πάντες στη θέση τους: «Όλο κλισέ αραδιάζουν οι χορτασμένοι από ύπνο άνθρωποι και οι feelgoodάδες στα σεμινάρια αυτοβελτίωσης. Όταν δεν μπορείς να κοιμηθείς, δεν μπορείς να κοιμηθείς, τέρμα» (σελ. 35). Είναι καταιγιστική: «Νύχια έχει η αϋπνία… Δεν σου χαρίζεται, δεν σε λυπάται, δεν σε συμπονά… Ή που θα ζεις άυπνος ή που θα σε οδηγήσει στον εθισμό των υπνωτικών» (σελ. 36). Λέει την αλήθεια: «Δεν ευθύνεται το φάρμακο για τον εθισμό σου, εσύ ο ίδιος ευθύνεσαι» (σελ. 44). Εφιστά την προσοχή: «Έχει και μια άλλη ιδιότητα η αϋπνία, μια ιδιότητα ύπουλη που σου ροκανίζει τον ψυχισμό αργά και σταθερά: σου προκαλεί ένα αίσθημα κατωτερότητας απέναντι στου άλλους» (σελ. 120). Βήμα προς βήμα αναλύει τις συνθήκες, τους λόγους, τις αιτίες που την οδήγησαν στο να χάσει τον έλεγχο με τα υπνωτικά χάπια κι από κει να κυλίσει στην κατάθλιψη κι όλα αυτά χωρίς να κατηγορεί κανέναν, χωρίς να μεμψιμοιρεί. «Τις νύχτες σαν τον βρικόλακα, τις μέρες σαν το πτώμα» και μόνο είκοσι τρία χρόνια μετά κατάφερε να αποτινάξει τον εθισμό πολεμώντας με τη βοήθεια ψυχιάτρου. «Ο θάνατος του μπαμπά, η φυλάκιση της μαμάς, οι άγρυπνες νύχτες, όλα τα προοίμια της κατάθλιψης βρίσκονταν εκεί, τακτικά και νοικοκυρεμένα, κουκουλωμένα κάτω από σωρούς συναισθημάτων που δεν τους επέτρεπαν να ξεμυτίσουν» (σελ. 121).

Διαρκή πρωθύστερα, παιδική και ενήλικη ζωή, μνήμες, αναμνήσεις, περιστατικά που σημάδεψαν τη ζωή της συγγραφέως κι εγώ δε χάθηκα πουθενά. Πήγαινα από το ένα σημείο στο άλλο, παρακολουθούσα τις εξομολογήσεις της, διάβαζα για τη ζωή μιας γυναίκας που παλεύει ακόμη κι όμως δε χάνει στιγμή το χαμόγελό της. Παιδικά χρόνια στη Φιλοθέη, παρέες, παιχνίδια, φίλοι, όλη η γειτονιά μια οικογένεια κι η Έλενα Ακρίτα να αναπολεί τις δικλείδες ασφαλείας της: «Το βράδυ στις παιδικές μου αϋπνίες το μόνο που με νανούριζε ήταν οι φωνές των γονιών μου στο διπλανό δωμάτιο» (σελ. 57). Τα πέτρινα χρόνια της Δικτατορίας με τους ανθρώπους που τη στήριξαν όσο ζούσε μόνη χωρίς γονείς αντιδιαστέλλονται με την ήρεμη ως τότε ζωή της στο παραδεισένιο προάστιο της Αγίας Φιλοθέης: «Ένα οικογενειακό άσυλο, μια ζεστή φωλιά που με προστάτευε από τον περιρρέοντα τρόμο της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Μιας Ελλάδας που μάτωνε, μιας Ελλάδας ηρώων και προδοτών» (σελ. 67). Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως: «Το χθες δεν ήταν τόσο ευτυχισμένο όσο σήμερα θέλουμε να πιστεύουμε. Κι ούτε εμείς ήμασταν τα παιδιά των παλιών αναγνωστικών. Καλά και άγια τα ήθη και τα έθιμα… Όμως, για να προχωρήσουμε μπροστά, πρέπει κάποτε να πάψουμε να εξωραΐζουμε τις πίσω μας σελίδες» (σε. 69). Κι όμως: «Τα πρώτα δείγματα της κατάθλιψης ήταν άκακα σαν κουτάβι. Τίποτα δεν προμήνυε την κόλαση που θα κρατούσε χρόνια ατέλειωτα. Τίποτα το σπουδαίο, να, μια βαρεμάρα, ρε παιδί μου Μια κακοκεφιά» (σελ. 129). Και συνεχίζει αμείλικτη: «Καμιά φορά με ρωτάνε γιατί άργησα τόσα χρόνια να ζητήσω βοήθεια από ειδικούς. Η απάντηση είναι απλή: δεν την ήθελα ακόμα αυτή τη βοήθεια. Και δεν την ήθελα γιατί δεν καταλάβαινα τι το τραγικό είχε όλο αυτό. Κατά κανόνα, η κατάθλιψη είναι πιο ύπουλη από σένα. Και πιο έξυπνη επίσης. Στα πρώτα της βήματα σου προσφέρει τόση θαλπωρή, τόση στοργή, που την αντιμετωπίζεις…» (σελ. 130).

Τρυφερές αναπολήσεις, στιγμιότυπα με ηθοποιούς και πολιτικούς κι όλα αυτά να είναι μια ροζ τσιχλόφουσκα που έσκασε όταν πέθανε ο πατέρας της το 1965, στα δέκα της χρόνια, από καρκίνο και σχεδόν αμέσως μετά: «Ήμουν δώδεκα χρονών, είχα δει να συλλαμβάνουν τη μάνα μου μπρος στα μάτια μου, κι ο μπαμπάκας μου δεν ήταν πουθενά για να σηκώσει τον κοριτσίστικο τρόμο μου στις γερές του πλάτες» (σελ. 93). Καταγράφεται με ενάργεια και αμεσότητα μια Αθήνα όπου μεσουρανούσαν ο Στρογγυλός, ο Ανδρεάδης, ο Καλυβιώτης στην αγορά, ο Κουν, ο Χορν, η κυρία Κατερίνα, ο Μουσούρης στο θέατρο, όπου υπήρχαν κυριακάτικες έξοδοι σε ονομαστά ρεστοράν της Βουλιαγμένης και της Γλυφάδας και όχι μόνο, με τον κόσμο να ντύνεται «τα καλά του» για να βγει, ακόμη και για να πετάξει με το αεροπλάνο. «Ζήσαμε. Ζήσαμε χίλιες φορές και πεθάναμε άλλες τόσες. Μας σκότωσαν οι έρωτες, οι δεύτερες ευκαιρίες, οι προδοσίες, οι γκόμενοι, τα κόμματα, οι προσδοκίες των γονιών μας, τα όνειρά μας που έγιναν πραγματικότητα κι εκείνα που διαψεύστηκαν…Όχι όλοι. Μετριόμαστε αι είμαστε λιγότεροι. Μετριόμαστε και λείπουν οι φίλοι οι πιο ευαίσθητοι, οι φίλοι οι πιο διάτρητοι που δεν άντεξαν…Πού καιρός για κατάθλιψη, λοιπόν; Και ποιον παραμονεύει αυτή η αλήτισσα στη γωνία; Εμένα; Δεν θα ‘μαστε καλά» (σελ. 122-123). Κι όλες αυτές οι τρυφερές αναμνήσεις δε χρησιμοποιούνται για να γεμίσουν σελίδες επί ματαίω αλλά για να ψηλαφίσει η συγγραφέας το παρελθόν της και να εντοπίσει τους λόγους που την οδήγησαν σ’ ένα σκοτεινό πηγάδι: «Δεν είναι θέμα θέλησης η κατάθλιψη, ούτε θέμα αποφασιστικότητας. Είναι ψυχική νόσος και στη νόσο αυτή όχι μόνο υπάρχει αλλά κυριαρχεί το δεν μπορώ» (σελ. 143). Και το πιο τρομακτικό: «Σωματοποιείς τη διαταραχή σου, όλοι οι καταθλιπτικοί το ξέρουμε αυτό» (σελ. 177).

Οι γάμοι της με τον Νάσο Κόκκινο και τον Κώστα Αρζόγλου, η θεατρική, δημοσιογραφική και τηλεοπτική της πορεία, ο γιος της, οι φίλοι της, όλοι εδώ: «Έτσι μεγάλωσα. Με μια άθεη αντάρτισσα γιαγιά, μια απρόβλεπτη αντάρτισσα μάνα και την προφεμινίστρια αντάρτισσα Αγία Φιλοθέη ως γυναικεία πρότυπα στη μετέπειτα ζωή μου» (σελ. 100). Η συγγραφέας τονίζει την απελευθερωμένη εποχή στην οποία μεγάλωσε, με τη σκιά της πατριαρχίας να πλανάται πάνω από τα κεφάλια αλλά και με τα πρώτα βήματα της γυναικείας αυτοδιάθεσης, σε μια εποχή-μεταίχμιο μεταξύ «χτες» και «σήμερα»: «Υπήρχαν κόλπα, tips που, αν τα εφάρμοζες με επιτυχία, μπορούσες να μετατρέψεις τον σύντροφό σου σε έναν χρήσιμο ηλίθιο. Έναν ηλίθιο που τον κάνεις ό,τι θέλεις κι εκείνος καμαρώνει πως είναι η κολόνα του σπιτιού. Πόσο άθλιο, πόσο βδελυρό. Να γνωρίζεις έναν άνθρωπο, να τον ερωτεύεσαι και μετά να σπαταλάς την υπόλοιπη ζωή σας σε φτηνά κόλπα ενός ακήρυχτου πολέμου» (σελ. 103). Έντονες είναι οι αιχμές της για τη σεξουαλική παρενόχληση και για την κατ’ οίκον κακοποίηση που δεν πρέπει να βγει παραέξω, τι θα πει ο κόσμος: «Να μιλάτε, κορίτσια μου, να μιλάτε» (σελ. 115). Κι όλα αυτά συγκροτούν έναν χαρακτήρα που πλέον επιτίθεται σε κάθε στερεότυπο και σε κάθε «αποψάρα» που διατυπώνεται από όποιον θέλει να πει μια κακία κλεισμένος σε στερεότυπα, τονίζοντας με το δικό της μοναδικό στυλ γραφής πως ο καθένας έχει δικαίωμα να κάνει ό,τι θέλει με τον εαυτό του και το σώμα του. Είναι καυστική, αυστηρή, ωμή, προτρέπει οποιονδήποτε νιώθει ηλικιακό, φυλετικό ή άλλο εκφοβισμό και παρενόχληση να μιλήσει, να κάνει ένα μικρό βηματάκι που θα τον φέρει πιο κοντά στην αποδοχή του εαυτού του και στην απελευθέρωσή του από τις ντροπές που του επιβάλλουν οι άλλοι. Αγωνίζεται, εγείρει συνειδήσεις, παρακινεί, «κλωτσάει», «σκουντάει».

Στο νέο της βιβλίο η Ελένα Ακρίτα παλεύει μ’ ένα θηρίο που κάνει χαρούλες σε πολύ κόσμο και δεν τρέφεται μόνο από τα ψίχουλα του τραπεζιού του αλλά θρασύτατα του τρώει το ίδιο το φαΐ, με την κατάθλιψη. Γράφει γι’ αυτό με ειλικρίνεια και βαθιά αυτοκριτική, παραδέχεται άλλωστε πως της ήταν δύσκολο να κάνει αυτό το βήμα και να βγάλει στο φως το δικό της σκοτάδι, ώστε να δώσει δύναμη σε όσους πολεμάνε, να το αναγνωρίσουν και να το αντιμετωπίσουν εγκαίρως όσοι περνάνε καλά μαζί του (δεν είναι αλήθεια αυτό και θα το καταλάβουν πολύ γρήγορα) και να δείξει πως είναι μια ασθένεια που πρέπει να πάψει στον 21^ο αιώνα πια να θεωρείται κάτι ντροπιαστικό που περιθωριοποιεί τον πάσχοντα. Κι ας δέχτηκε κι η ίδια τόνους λάσπης, ας εργαλειοποίησαν τη διαταραχή της, ας λοιδόρησαν την κίνησή της να μιλήσει γι’ αυτό, η πένα της καταγράφει ακριβοδίκαια συμπτώματα, συνέπειες, αποτελέσματα, φοβίες, χαρίζοντας αφειδώς δύναμη, κουράγιο και ουσιαστική ψυχολογική υποστήριξη με το κείμενό της. «Μετά τη θεραπεία, η ζωή συνεχίζεται, αλλά όχι απαραιτήτως με σημαίες και τραγούδια. Απλά προχωράει. Άλλοτε τρέχοντας, άλλοτε δρασκελίζοντας βουνά και λαγκάδια, άλλοτε μπουσουλώντας κι άλλοτε σέρνοντας. Όμως προχωράει. Κι αυτό είναι το σημαντικό» (σελ. 279).

Βιβλίο Αγώνες κυριών
Συγγραφείς Λία Ζώτου, Θοδωρής Καραγεωργίου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι «Αγώνες κυριών» διαδραματίζονται κυρίως σε Κρήτη και Αθήνα, οι περιστάσεις όμως το φέρνουν έτσι που ταξιδεύουμε μέχρι και το Παρίσι αλλά και το μέτωπο του Πρώτου Παγκόσμιου πολέμου στη Γαλλία. Για άλλη μια φορά, το ζεύγος Ζώτου-Καραγεωργίου φωτίζουν σημεία του παρελθόντος που κανείς δεν έχει ασχοληθεί ως τώρα και δίνουν διάσπαρτα ψήγματα πληροφοριών για μικρά και μεγάλα περιστατικά: από το καλαμάκι του αναψυκτικού που ήρθε στην Αθήνα ως καινοτομία του ζαχαροπλαστείου «Γιαννάκη» μέχρι το «θαύμα του Μάρνη» το 1914 (με τη νικηφόρα μάχη των Συμμάχων έναντι των γερμανικών στρατευμάτων) και από το πλημμυρισμένο Παρίσι του 1910 και την «Ανταρσία της Ανακωχής» τα Χριστούγεννα του 1914 (από τις πιο συγκινητικές στιγμές του βιβλίου, μιας και τα πρώτα Χριστούγεννα του πολέμου οι Γάλλοι και οι Γερμανοί στρατιώτες αυθόρμητα ανέπτυξαν στενές σχέσεις μεταξύ τους, αψηφώντας τις διαφορές τους) ως τη δράση της Καλλιρρόης Παρέν, στα ταραγμένα απόνερα της οποίας δρουν η Καλλιόπη και η Μυρτώ.

Ακολουθώ και πάντα θα ακολουθώ τους αγαπημένους μου αυτούς συγγραφείς σε κάθε νέο τους πόνημα, γιατί αγκαλιάζουν την ιστορία τους, την ξεψαχνίζουν, την τεκμηριώνουν, τη γεμίζουν ρεαλισμό, σέβονται τον αναγνώστη τους και δεν παύουν να είναι φιλέρευνοι και φιλομαθείς. Θα ομολογήσω λοιπόν ότι σε αυτό το βιβλίο με κράτησε ως το τέλος ακριβώς αυτό το στυλ που έχουν στα κείμενά τους και η ικανότητά τους να πλάθουν τρισδιάστατους χαρακτήρες, αληθινούς, απόλυτα ρεαλιστικούς και να τους βάζουν να δρουν σε στιγμές και εποχές που επηρεάζουν τον χαρακτήρα τους, τις αποφάσεις τους και τη στάση ζωής γενικότερα. Δυστυχώς, στους «Αγώνες γυναικών» δε μου άρεσε καθόλου η κεντρική ιδέα, η οποία από την αρχή ως το τέλος μου θύμιζε καταστάσεις και περιστατικά που έχω ξαναδιαβάσει.

Η αλλαγή στη ζωή της Μυρτώς μου θύμισε έντονα γνωστή παιδική σειρά δεκαετίας του 1980 για την οποία ακόμη συζητάνε οι fans (ανάμεσά τους κι εγώ, αν και άρρεν θεατής) ενώ οι συνθήκες που βίωσε από την ώρα που άλλαξαν τα πάντα στη ζωή της ήταν ακριβώς οι καταστάσεις και η συναισθηματική φόρτιση που αντιμετώπιζε ο χαρακτήρας της σειράς. Επίσης, η Μυρτώ γνώρισε τον έρωτα στα μάτια του Αυγούστου Μπαλσάν,  Γάλλου γιατρού και η συνέχεια της ιστορίας τους μου φάνηκε πολύ ρομαντική για μένα ενώ από το σημείο που γίνεται μια ακόμη μεγαλύτερη ανατροπή έμεινα άφωνος γιατί αυτό είναι το κεντρικό θέμα πολλών ελληνικών μελοδραματικών ταινιών της δεκαετίας του 1960! Δυστυχώς αυτή η «απογοήτευση» (γιατί κανένα κείμενο των Ζώτου-Καραγεωργίου δεν είναι χάσιμο χρόνου, όσο τετριμμένες ιστορίες κι αν ζωντανεύουν με τη δική τους ανυπέρβλητη γραφή) εντάθηκε στο φινάλε του βιβλίου, γιατί πέρασαν όλοι από σαράντα κύματα και ξαφνικά, λες και ως δια μαγείας, αρχίζουν σταδιακά να δίνονται λύσεις σχετικά προβλεπόμενες.

Από την άλλη, οι σελίδες με τις μάχες και τις περιπέτειες του Μπαλσάν στο μέτωπο, αν και πολύ έντονες, συγκινητικές και ανθρώπινες, καθυστερούσαν τις εξελίξεις στη ζωή των δύο κοριτσιών, μιας και υπήρχαν πάμπολλες αναφορές στην καθημερινότητα των στρατιωτών του μετώπου. Μου άρεσε όμως που τίποτα δεν ήταν όπως φάνηκε στην αρχή και οι εκπλήξεις δε σταμάτησαν για τους χαρακτήρες από τη μέση του βιβλίου και εφεξής, απότοκο αυτών των γεγονότων στο μέτωπο. Θα σταθώ για άλλη μια φορά στον ρεαλισμό που χαρακτηρίζει τη γραφή των αγαπημένων μου συγγραφέων και στον σεβασμό τους απέναντι στο κοινό που τους διαβάζει, γιατί, κι ας ήταν παρένθετες οι αφηγήσεις στο μέτωπο, δε φάνηκαν ούτε μία φορά ως περιττά τοποθετημένες ώστε να γεμίζουμε άσκοπα σελίδες επί σελίδων.

Οι «Αγώνες κυριών» είναι ένα εξαίρετο, καλοδουλεμένο μυθιστόρημα, γεμάτο περιστατικά και αληθινούς χαρακτήρες που το συνιστώ σε οποιονδήποτε θέλει να διαβάζει αργά και σταδιακά για να του γεννιούνται συνέχεια ιδέες και συναισθήματα ή θέλει να σταματά για να ψάξει περαιτέρω ή να αφομοιώσει τις αντιδράσεις των ηρώων στο περιβάλλον που καλούνται να ζήσουν. Το γεγονός ότι μου θύμισε άλλες ιστορίες ή ότι δεν είναι τόσο γρήγορο όσο εγώ θα το ήθελα επ’ ουδενί δε μειώνει την αξία του κειμένου ή τον κόπο του συγγραφικού ζεύγους. Κάθε νέο βιβλίο των Ζώτου-Καραγεωργίου είναι ένα μαγικό ταξίδι σε μέρη άγνωστα, σε εποχές με σημαντική ιστορική βαρύτητα, μια συντροφιά με ανθρώπους που σίγουρα έζησαν κάπου κοντά μας πριν από εμάς και εμπιστεύτηκαν τις ζωές τους, τον χαρακτήρα τους και τα συναισθήματά τους στη στιβαρή πένα αυτών των δύο ταλαντούχων συγγραφέων. Αφεθείτε στους «Αγώνες κυριών» και ζήστε τις δυσκολίες, τον αγώνα και την υπομονή της Μυρτώς και της Καλλιόπης για μια καλύτερη κοινωνική και οικογενειακή ζωή.

Βιβλίο Ο Ύπατος της Σμύρνης
Συγγραφέας Σωτηρία Μαραγκοζάκη
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Δοκίμιο
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο λοιπόν αφορά τη Μικρασιατική Εκστρατεία και τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η συγγραφέας έχει επιλέξει έξυπνα τα πρόσωπα που θα αφηγηθούν την ιστορία με τα δικά τους μάτια και τη δική τους αντίληψη και θα χρωματίσει ο καθένας τους με τον δικό του χρωστήρα το πιο αμφισβητούμενο και αμφιλεγόμενο πρόσωπο της Ιστορίας, τον Ύπατο Αρμοστή Σμύρνης Αριστείδη Στεργιάδη. Την ιστορία μάς αφηγούνται εναλλάξ: μια νεαρή κοπέλα, μαθήτρια Παρθεναγωγείου (η μητέρα της σφαγμένη στο Αϊβαλί και ο πατέρας της ηρωικώς πεσών στο μέτωπο της Μικρασίας), ένας ιερέας χρόνια αργότερα σε κατανυκτική προσευχή (γραμματικός του Χρυσοστόμου Σμύρνης), ένας Θεσσαλονικιός κομμουνιστής, στρατιώτης τότε στο Μέτωπο, το 1936 σε σύντροφό του εργάτη, η Έλδα (από το Ελπίδα) Λαμπίση, γυναίκα που αγνόησε την ήσυχη και άνετη ζωή στη Σμύρνη κι έκανε τα πάντα για να διαπιστευτεί ανταποκρίτρια εφημερίδας στο Μέτωπο ώστε να ζήσει από κοντά τον ηρωισμό των στρατιωτών μας, ένας συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραθεοδωρή που γράφει επιστολή το 1950 με αφορμή το θάνατο του μεγάλου επιστήμονα, ο Τουρκοκρητικός σωματοφύλακας του Στεργιάδη, ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις και ο γραμματέας Β΄ της Ύπατης Αρμοστείας και δεξί χέρι του Στεργιάδη.

Θα σταθώ ξέχωρα στις ιστορίες της Μαρίκας και της Αννέζας με τη φίλη της Κατίνα, τις πιο ξεκάθαρα κατ’ εμέ λογοτεχνικές ιστορίες. Η Μαρίκα είναι μαθήτρια του Παρθεναγωγείου, έχει κατάκοιτο παππού και ζει τις τελευταίες μέρες της Σμύρνης, ψάχνοντας διέξοδο στα ερωτήματά της με τη βοήθεια του Τούρκου φίλου της, Αλή. Τα παιδιά είναι αχώριστα και δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί υπάρχουν μίση ανάμεσα στους δυο λαούς που ζούσαν πάντα τόσο ειρηνικά. Η Μαρίκα είναι παρούσα όταν ο Στεργιάδης αποβιβάζεται στο “Σιδηρός Δουξ” και εγκαταλείπει τη Σμύρνη μια μέρα πριν μπουν οι Τούρκοι στην πόλη. Από την άλλη, η Αννέζα και ο Θοδωρής το έσκασαν από τα Κύθηρα και κατέφυγαν στη Σμύρνη για να ζήσουν τον παράνομο έρωτά τους (ο Θοδωρής ήταν άντρας της αδερφής της). Η καλύτερη φίλη της Αννέζας, η Μαρίκα, είναι η μεγαλύτερη κουτσομπόλα του χωριού και μέσα από τα δικά της λόγια μαθαίνουμε τον αντίκτυπο των επίσημων γεγονότων στη φτωχολογιά, στον κόσμο που δεν ήξερε τίποτα από τις διαβουλεύσεις και τις επίσημες εντολές των ανωτέρων. Η ζωή της Αννέζας και του μόρτη Θοδωρή είναι απλή, δύσκολη, φτωχή αλλά ρομαντική. Στην ιστορία τους ζούμε τα Μορτάκια, τους τεκέδες, τους αμανέδες, τον ναργιλέ, τη ζωή του υποκόσμου της Σμύρνης και των γυναικών που πουλούσαν έρωτα φτιασιδωμένες και περιποιημένες στην εντέλεια. Ώσπου ήρθε η καταστροφή και τα όνειρα του ζευγαριού γκρεμίστηκαν με τον σκληρότερο τρόπο. Κρίμα που αυτές οι δυο περιπτώσεις δεν αναπτύχθηκαν περισσότερο, θα ξεκούραζαν την ανάγνωση αρκετά.

Ο σωματοφύλακας του Στεργιάδη, Τουρκοκρητικός όπως έγραψα, βρίσκει στη Σμύρνη στενό του φίλο και συζητούν για το μέλλον της πόλης, τώρα με την επιβλητική παρουσία των Ελλήνων. Ο καφετζής Μουσταφά Καργκιουλάκης, διωγμένος από την Κρήτη μετά την Κρητική Επανάσταση, μεμψιμοιρεί για το μέλλον της ζωής του. Έφυγε από την Κρήτη όπου ζούσε μια χαρά με τους Έλληνες για να έρθει στη Σμύρνη. Μετά από καιρό ήρθε η ελληνική δύναμη για να τον αναγκάσει να σκύψει το κεφάλι στον Έλληνα ή να απομακρυνθεί από τον τόπο του. Άνθρωπος χωρίς ταυτότητα και γλώσσα, διχασμένος, δεν ξέρει ποιον να υποστηρίξει και αν πρέπει να δώσει ή όχι δίκιο στις σποραδικές αρχικά σφαγές και λεηλασίες των Τσετών. Με τον φίλο του, Αμέτ Αμετάκη, συζητούν και θυμούνται όμορφες στιγμές από την Κρήτη, με τον Ερωτόκριτο να εμπνέει κάθε τους σκέψη. Ο Μουσταφά στο τέλος αποκαλύπτει στον Αμέτ το σχέδιο για απόπειρα δολοφονίας του Στεργιάδη και για την αρχή του τέλους. Μια μέρα πριν την καταστροφή της Σμύρνης, ο Αμέτ αποχαιρετά τον Στεργιάδη που επιβιβάζεται στο καράβι φεύγοντας από τη Σμύρνη.

Ο δημοσιογράφος Γουόρντ Πράις φτάνει στην ξελογιάστρα Σμύρνη και χάνεται στους ρυθμούς της, στα σοκάκια της, στις γεύσεις της, στις εικόνες της. Μέσα από τα άρθρα του και τις ανταποκρίσεις του φωτίζεται η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και τα πολιτικά παρασκήνια της εποχής.

Στη μακροσκελή επιστολή που έγραψε ο συνεργάτης του μεγάλου μαθηματικού το 1950, επ’ αφορμή του θανάτου του Καραθεοδωρή, μαθαίνουμε για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Σμύρνης, τον εμπλουτισμό των αιθουσών και της πολύτιμης βιβλιοθήκης, για την προσωπική επιστασία του Καραθεοδωρή στις ετοιμασίες, για την πρόσληψη σημαντικού προσωπικού και για το πώς όλα αυτά τα πρόλαβε το τουρκικό μαχαίρι. Στο κτήριο τώρα στεγάζεται το λύκειο θηλέων Anadolu Lisesi. Στον κινητό πίνακα που βρίσκεται τοποθετημένος στην είσοδο αναγράφονται οι σταθμοί της ιστορίας του. Η ιστορία του σταματά το 1917, επί Ραχμή μπέη, και ξαναρχίζει το 1923. Η περίοδος του Ιωνικού Πανεπιστημίου, του Φωτός εξ Ανατολών, απουσιάζει παντελώς.

Η Έλδα Λαμπίση γράφει σε μορφή ημερολογίου τις παρατηρήσεις της για το μέλλον της γυναικείας συμμετοχής στα κοινά: κάποια στιγμή η γυναίκα θα βγει από το σπίτι και θα επιτελέσει σημαντικό δημόσιο ρόλο. Διαβάζουμε για τα επιτεύγματα της γυναικείας χειραφέτησης, για την ανάγκη της να βγει από την κλειστή κοινωνία όπου ζει και να αγωνιστεί με την πένα της υπέρ των συμπατριωτών της Ελλήνων που πέφτουν στα πεδία των μαχών. Όνειρό της να συλλέξει ένα λεύκωμα με τα ονόματα και τα βιογραφικά στοιχεία όλων των Ελλήνων στρατιωτών από τους Βαλκανικούς κι εντεύθεν. Μαθαίνουμε πώς κατάφερε να πάει κρυφά στην Αθήνα και να γίνει και επίσημα ανταποκρίτρια στο μέτωπο αθηναϊκών και αγγλικών εφημερίδων. Και δυστυχώς μέσα από τις ανταποκρίσεις της και το ημερολόγιό της βλέπουμε σιγά σιγά πώς μετατράπηκαν τα όνειρα και οι ελπίδες σε εφιάλτη και αίμα. Η Έλδα ήταν στο τάγμα του Νικολάου Πλαστήρα που κατάφερε να σωθεί από την τουρκική λαίλαπα.

Η εξομολόγηση του ιερέα προς τον Θεό και κριτή του μας δίνει τις πτυχές της προσωπικότητας του Χρυσοστόμου Σμύρνης και τις σχέσεις που είχε με τον Αριστείδη Στεργιάδη. Διαβάζουμε για τον χαρακτήρα του, τη νοοτροπία του, τα πιστεύω του και τον μαρτυρικό του θάνατο.

Ο κομμουνιστής Βασίλης Παταγωνίδης αφηγείται σε σύντροφό του τα όσα έζησε κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής εκστρατείας, τα δεινά που πέρασε ο ελληνικός στρατός, για τις αλλαγές που έγιναν μετά τις εκλογές του 1920, στις οποίες ο άλλοτε εθνάρχης απέτυχε παταγωδώς και αυτοεξορίστηκε στη Γαλλία. Όλα αυτά τα αφηγείται βασισμένος στη δύναμη του κομμουνισμού (άλλωστε ο Ριζοσπάστης ήδη από το 1920 είχε υποστηρίξει ότι όλα αυτά ήταν ένα θανάσιμο λάθος), στην ιστορική σημασία της Οκτωβριανής Επανάστασης και επηρμένος από τα συνδικαλιστικά γεγονότα στη Θεσσαλονίκη του 1935, σε μια στιγμή που ανέβαινε ανεξέλεγκτα ο φασισμός και ο ναζισμός στην Ευρώπη, “ένα φάντασμα αρχίζει να εξαπλώνεται πάνω από την Ευρώπη”. Έλλη Αλεξίου και Νίκος Ζαχαριάδης και Βασίλειος Ζαχάρωφ είναι λίγα από τα ονόματα που αναφέρει ο αφηγητής και τα τοποθετεί ιστορικά στο παζλ.

Τέλος ο γραμματέας Β΄ του Αριστείδη Στεργιάδη ζει τα γεγονότα ακριβώς μέσα στο μάτι του κυκλώνα. Διαβάζει τα τηλεγραφήματα, υποδέχεται σημαντικές προσωπικότητες, ζει τον Αρμοστή από πολύ κοντά και παραδέχεται την πολυσχιδή του προσωπικότητα. Διαγγέλματα, άρθρα εφημερίδων, πολύτιμο υλικό περνά από τα χέρια του ως την τραγική ημέρα του αφανισμού.

Σε γενικές γραμμές ένα πυκνογραμμένο βιβλίο, στο οποίο η προσωπικότητα του Αρμοστή φωτίζεται πανταχόθεν: από τον σωματοφύλακά του, από τον υπασπιστή του, από τους στρατιώτες στο μέτωπο, από τους ξένους δημοσιογράφους, από τον κλήρο, ακόμη κι από τον απλό λαό που πιστεύει στα κουσέλια (=κουτσομπολιά). Λεξιλόγιο της εποχής και της εκάστοτε τάξης, ιδιωματισμοί, εξελίξεις και γεγονότα μέσα από τις πηγές. Πουθενά η συγγραφέας δεν παίρνει θέση, πουθενά δεν προασπίζεται ή καταδικάζει τον Στεργιάδη. Και σαν επιστέγασμα αυτών των αμφιλεγόμενων πλευρών, παραθέτει την απολογία του Αριστείδη Στεργιάδη στο διαρκές δικαστήριο της κοινής γνώμης. Τα συμπεράσματα είναι στα χέρια του αναγνώστη.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Και τους μεν και τους δε τους έζησα, σύντροφε, σα στρατιώτης στο Μέτωπο της Μικρασίας και ξέρω. Είναι πάρε τον ένα και χτύπα τον άλλο. Μια ο ντουβάρ-πασάς, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος, μια ο Βενιζέλος” (σελ. 104).

“…ήρθε στην Αθήνα ένας κομισάριος απ’ τη Μόσχα….Βρέθηκε με στελέχη μας και τους εξήγησε πως εκεί, στη Σοβιετική Ρωσία, ήτανε πρόθυμοι να βοηθήσουν να βγει η Ελλάδα απ’ το αδιέξοδο. Κι ας είχε συμμετάσχει η χώρα μας σ’ εκείνη την επαίσχυντη εκστρατεία στην Ουκρανία…Κι όμως οι σύντροφοι Σοβιετικοί προτείνανε μια διέξοδο. Πρώτα θα σταματούσαν να στηρίζουνε τον Κεμάλ κι έπειτα θα πιέζαν να πάει στρατός διεθνής από Ελβετούς, Νορβηγούς, Σουηδούς, από λαούς δηλαδή δίχως ανάμειξη στο Μεγάλο πόλεμο, για να φυλάξει στη Μικρασία τη ζώνη όπου κατοικούσαν χριστιανοί, προκειμένου να γίνει αυτόνομη… Το μοναδικό αντάλλαγμα γι\’ αυτά που προτείνανε ήταν να αναγνωρίσει η Ελλάδα τη Σοβιετική Ένωση. Ξέρεις τι έγινε; Δε νοιάστηκε κανείς από την κυβέρνηση κι ο κομισάριος έφυγε άπραγος” (σελ. 110-111).