Βιβλίο Σταγόνες 
Συγγραφέας Φυστίκι που Κυλάει 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το Φυστίκι που Κυλάει έγραψε ένα δυνατό, ανατρεπτικό και άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα για την παθογένεια της ελληνικής οικογένειας. Βάζει κάτω από ένα αντικειμενικό μικροσκόπιο όλα τα λάθη, τα μυστικά, τα ψέματα, τα προβλήματα που οδηγούν τους ανθρώπους σε αδιέξοδα, σε καταπίεση, σε κρίσεις πανικού και χαρίζει μια ιστορία τόσο αληθινή που πονάει, ακριβώς γιατί όλοι θα αναγνωρίσουμε σε αυτήν κομμάτια της δικής μας προσωπικότητας. Δάκρυσα, γέλασα, σφίχτηκα, κράτησα την ανάσα μου, προβληματίστηκα κι όμως δε σταματούσα να βυθίζομαι όλο και περισσότερο στον μικρόκοσμο του μυθιστορήματος, όχι μόνο γιατί αγωνιούσα για τη συνέχεια αλλά και γιατί ήθελα να δω πώς θα ολοκληρωθεί η ιστορία, πώς θα λυτρωθούν οι ήρωες και πόσο τους αγαπάει η συγγραφέας που τους δημιούργησε. Κινηματογραφική ροή, υψηλές ταχύτητες στις εξελίξεις, αληθινοί και καθημερινοί διάλογοι, ανατροπές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Σταγόνες που όλοι τις γευτήκαμε, τις αντικρύσαμε, τις νιώσαμε στις βροχερές μας μέρες, λαμπερές και μουντές πέφτουν όταν πρέπει ή έρχονται ακάλεστες, σταγόνες που λαμπυρίζουν αντικατοπτρίζοντας στιγμιότυπα, σκηνές, διαλόγους, ανθρώπους από τη ζωή του κάθε ενός από μας. Χαρά και γέλιο, έρωτας και ανεμελιά και την ίδια στιγμή πόνος, απώλεια, τραύματα σωματικά και ψυχικά, λάθη και ανήφορος. Σταγόνες από δάκρυα λύτρωσης σαν αυτά που χαρίζει το τέλος, οργής για τα καταφανή λάθη που τραυματίζουν ψυχές, συγχώρεσης για χάρη της αγάπης. Σταγόνες που γυαλίζουν στο μαχαίρι που ανατέμνει μέχρι βάθους την ανθρώπινη ψυχή, παρουσιάζοντας ακριβοδίκαια τους χαρακτήρες του βιβλίου και φέρνοντας στο φως «οικεία κακά» που πληγώνουν, συγκολλούν αλλά και δίνουν ελπίδα για μια νέα αρχή.

Η Τζένη και ο Δημήτρης λοιπόν έχουν αποκτήσει δυο παιδιά και πλέον είναι χωρισμένοι. Με διαρκή πρωθύστερα μαθαίνουμε την ιστορία τους, πώς γνωρίστηκαν, πώς ερωτεύτηκαν, ποια ήταν τα βήματα της σχέσης τους ως τον γάμο τους, πώς άλλαξαν τα πράγματα με τα παιδιά, την Εύη και τον Λουκά, πού έσπασαν και λύγισαν, τι έφταιξε, ποιες ήταν οι δυσκολίες και γιατί τελικά διαλύθηκαν. Η συγγραφέας εκεί που τους ρίχνει στα πιο βαθιά τάρταρα, εκεί και τους απογειώνει: «Εκείνο το πρωινό της δεύτερης μέρας των Χριστουγέννων, μέσα στο βαθύ σκοτάδι της Τζένης και του Δημήτρη, μέσα στην απόλυτη, αδιαπραγμάτευτη αποτυχία τους ως γονείς, ως ζευγάρι, ως ενήλικες, από τον φεγγίτη στο μπάνιο γλίστρησε μια αδύναμη ακτίνα φωτός. Θαμπή, εύθραυστη. Αλλά έστω κι έτσι έσπασε τον ζόφο» (σελ. 237). Η Εύη είναι πλέον στην εφηβεία, υπερ-ευαίσθητη στα συναισθηματικά ερεθίσματα, στεναχωριέται λιγότερο για το οικονομικό θέμα τώρα που τους μεγαλώνει η Τζένη μόνη της και περισσότερο για την απελπισία στο πρόσωπο της μάνας της. Ένα πλάσμα που λες και γεννήθηκε ενήλικη, κάτι που δυστυχώς η μητέρα κατά λάθος εκμεταλλεύεται και τονίζει διαρκώς, ακουμπώντας έτσι ένα δυσβάσταχτο βάρος στο παιδί της, που πάντα πίστευε πως αυτό πρέπει να κάνει, να γίνεται υποστύλωμα στις οικοδομές όλου του κόσμου. Από την άλλη, ο αυτιστικός Λουκάς παρακολουθεί εργοθεραπεύτρια σε κέντρο ειδικής αγωγής και σημειώνει μικρά βήματα προόδου. Η Τζένη αποδέχτηκε σχετικά γρήγορα την ιδιαιτερότητα του γιου της, μιας και δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο. Αυτή η διαδικασία αποδοχής δεν ήταν γραμμική, αφού τα συναισθήματα ενοχής, θυμού, απελπισίας επέστρεφαν κυκλικά. Πού βρίσκεται μέσα σε όλα αυτά ο Δημήτρης, πώς αντέδρασε, πώς νιώθει μετά τη θύελλα που τους τίναξε στον αέρα; Ευτυχώς, είναι ένας πατέρας που «θα εξασφάλιζε πρώτα το κάτι παραπάνω για τα παιδιά του και μετά τα βασικά για τον ίδιο»! Ναι αλλά η σχέση του με την πρώην σύζυγο; Τα δικά του όνειρα και προσδοκίες;

Μόνιμο αγκάθι ανάμεσα στο ζευγάρι είναι η μάνα του Δημήτρη, Βαγγελιώ, μια αυταρχική γυναίκα που διαφεντεύει το σπίτι της και αρνείται ν’ αφήσει τα παιδιά της να φύγουν μακριά. Αρνάκι ο άντρας της, την άφησε να κάνει ό,τι θέλει στη ζωή τους, του αρκούσε να νιώθει ασφαλής και ήρεμος πλάι της: «Ο χρυσός αυτός άνθρωπος που μιλούσε από το στόμα λίγο και από τα μάτια του πολύ. Που γέμιζε τα ρεζερβουάρ των παιδιών και των εγγονιών του με περισσή αγάπη, ανόθευτη, χωρίς προϋποθέσεις, χωρίς όρια, χωρίς διακρίσεις» (σελ. 279). Νικήθηκε τελικά από τον καρκίνο και η γυναίκα του νιώθει ξαφνικά πελαγωμένη και ολομόναχη. Τώρα τι γίνεται; Πώς θα επιβιώσει χωρίς το στήριγμά της; Ο απόλυτος έλεγχος που ασκεί στα παιδιά της, Αντώνη και Δημήτρη, δημιουργεί εντάσεις και δυσκολεύει τον αγώνα τους να σταθούν στα δικά τους πόδια, μακριά από τις εντολές της. Τα δυο αδέλφια είναι όσο πιο διαφορετικοί μπορεί να είναι δύο άνθρωποι που μεγάλωσαν στο ίδιο σπίτι, στην ίδια πόλη, από τους ίδιους γονείς. Σπάνια όμως μάλωναν όσο ήταν μαζί, δεν έμπαινε ο ένας στον ζωτικό χώρο του άλλου, πάντα συνυπήρχαν χωρίς να αναμιχθούν. Ο Αντώνης, έχοντας καλά κρυμμένα μυστικά, κάνει τα πάντα για να φύγει στο εξωτερικό, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων. «…παραήταν ασημένιος για τα δεδομένα της μουντής κωμόπολης… ασύμβατος με τον αέρα της Αιτωλοακαρνανίας» (σελ. 82), «Δεν υπήρξε ποτέ κομμάτι του παζλ της συγκεκριμένης πόλης ο μικρός. Πάντα φευγάτος ήταν» (σελ. 92).

Ο Δημήτρης υποστηρίζει τον αδελφό του κι ας μένει ο ίδιος πίσω. Έτσι κι αλλιώς είναι μέτριος μαθητής, οπότε στράφηκε στις μηχανές και στα αυτοκίνητα για τα προς το ζην. Ο Αντώνης όμως έφυγε και γιατί ήθελε να γλυτώσει τον αδελφό του από τις συνέπειες των δικών του επιλογών, μιας και το ωστικό κύμα πάντα έπαιρνε τον Δημήτρη: «Ο μεγάλος το είχε συνηθίσει, το θεωρούσε δεδομένο, ο μικρός ασφυκτιούσε, τον έπνιγε αυτή η υποχρέωση που ένιωθε πως είχε στον αδελφό του από τότε που θυμόταν τον εαυτό του» (σελ. 97). Οι γονείς τους πιέζουν τον Δημήτρη να ελέγχει τον Αντώνη κι αυτό τον κάνει έξω φρενών. Ο Δημήτρης δεν είχε το θάρρος του αδελφού του, ναι, είχε όνειρα, ήθελε να αντιδράσει αλλά «φοβόταν πως θα έτρωγε τα μούτρα του και θα αναγκαζόταν να γυρίσει στη μάνα του με την ουρά στα σκέλια». Είναι «έξαλλος με τον αδελφό του που δραπέτευσε και ανακουφισμένος ταυτόχρονα. Να τον βρίζει από τη μία και να τον καμαρώνει κρυφά από την άλλη. Για το μυαλό του, για το τσαγανό του, για όλα όσα έβαζε στόχο και κατάφερνε, ενώ ο ίδιος έμενε κολλημένος. Ανίκανος να φύγει. Δειλός» (σελ. 97). «Δεν είχε ποτέ τη δύναμη του μικρού. Το αστέρι του. Λες και γεννήθηκε μισοσβησμένος» (σελ. 107). Όσο ο Δημήτρης μάλιστα δεν κόβει τον ομφάλιο λώρο, τόσο η μάνα του τον διαφεντεύει. Και τότε ήρθε η Τζένη! «Όλα τα άσκοπά του σαν να είχαν βρει προορισμό».

Όλα ξεκινάνε με την κηδεία του Λουκά, όπου η συγγραφέας στήνει ολοζώντανες σκηνές: «…άρχισαν να σηκώνονται ένας ένας…Είχαν ξεπετάξει την υποχρέωση. Αν τους έλεγες «καλό καλοκαίρι», θα απαντούσαν «επίσης» χωρίς δεύτερη σκέψη» (σελ. 36). Από την αρχή οι διαπροσωπικές σχέσεις είναι δύσκολες, η μητέρα δε συμπαθεί την Τζένη, ο Αντώνης άργησε να παραστεί και η Βαγγελιώ δε χάνει ευκαιρία να τον κατηγορήσει, εντείνοντας την επιθυμία του να φύγει μια ώρα νωρίτερα, η Τζένη συμμερίζεται την επιθυμία του Αντώνη και κατανοεί τη στάση του, αφού είναι η μοναδική που μπορεί να τον διαβάσει σαν ανοιχτό βιβλίο, η επιθυμία του Λουκά να παραμείνει στο Αγρίνιο με τον μπαμπά και τη γιαγιά φέρνει την Τζένη στα όριά της, κάτι που αποσβήνει η Εύη. Λες και παρακολουθούσα κάτι μεταξύ κινηματογραφικής ταινίας και στιγμές από γεγονότα που έχω δει κι εγώ στη δική μου ζωή, με αληθινούς ανθρώπους, με ταιριαστούς διαλόγους, με γνωστές αφορμές! Έτσι αρχίζει σιγά σιγά το ταξίδι στο παρελθόν και στο παρόν όλων αυτών των χαρακτήρων, τους οποίους γνωρίζουμε κι απ’ την καλή κι απ’ την ανάποδη. Η ζωή στη φοιτητική εστία του Γκερμερσχάιμ, το πρώτο ερωτικό καλοκαίρι στην Ιθάκη, το μαγικό Βερολίνο που «ήταν η πιο όμορφη πόλη στον κόσμο, τόσο ανεπιτήδευτα κομψή, παλιακή και μοντέρνα ταυτόχρονα, σε αποδεχόταν χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς προκαταλήψεις, η ίδια η πόλη μπορούσε να γίνει η παρέα σου» (σελ. 117), η γοητευτική Σκοτία εκείνο τον κρυστάλλινο Φεβρουάριο που η κλεψύδρα της ευτυχίας ενός ζευγαριού άρχισε να αδειάζει από την άμμο της και τόσα άλλα.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι χαρακτήρες που συντροφεύουν τις δύο οικογένειες, όπως το εξάχρονο κοριτσάκι που στέκεται όρθιο, με τη ζακέτα της μαμάς της στα χέρια, ακίνητο, αμίλητο και κοιτάζει την πόρτα την ημέρα που η μάνα της ηττήθηκε από τον καρκίνο. «Όποιος φεύγει δεν ξαναγυρίζει» και το έμαθε αυτό καλά το κοριτσάκι που ξάπλωνε πάνω στη ζακέτα της μάνας της για να κοιμηθεί μυρίζοντας το ύφασμα κι ευτυχώς τη στήριξε η γιαγιά της, βοηθώντας τη να γίνει «Δυο γυναικών κόρη». Είναι και ο γοητευτικός Κωνσταντινουπολίτης Ερέν Μπαντέμ που θα παίξει απρόσμενο κομβικό ρόλο στο μυθιστόρημα και η ιστορία του ξεδιπλώνεται γεμάτη κοφτερά αγκάθια. Ασήκωτο βάρος οι επιλογές του για την οικογένειά του και αβάσταχτες οι συνέπειές τους στις ζωές των γονιών του, Ναζάν και Αράς, δυο ανθρώπων σε ισχυρή πολιτική και οικονομική θέση στην Τουρκία. Η ζωή του Ερέν είναι γεμάτη τρυφερότητα και έρωτα, ώσπου η τρυφερή μητέρα του χώθηκε σε δύσμορφο κουκούλι και δε δίστασε να παραδώσει -μεταφορικά-  τον γιο της στον Άδη. Τα κεφάλαια που τον αφορούν τα διάβαζα με κομμένη ανάσα, μιας και σε αυτά η γραφή φτάνει στο απόγειό της σε θέματα περιγραφών, ατμόσφαιρας, παραστατικότητας και άφθαστου ρεαλισμού. Η τελική σκηνή μεταξύ πατέρα και γιου παραλίγο να μου προκαλέσει εγκεφαλικό και κρατούσα την ανάσα μου για επικίνδυνα πολλή ώρα μετά το πέρας της. Οι χαρακτήρες που γνώρισα παύουν να έχουν βαφτιστικά ονόματα και ανθρώπινα χαρακτηριστικά, μεταμορφώνονται σε κάτι σκληρό, ανείπωτο κι όλα αυτά για κάτι που θα έπρεπε να το γιορτάζουν κι όχι να το λοιδωρούν. «Η ιέρεια άγγιξε σιωπηλή την πόρτα. Ο πεθαμένος γιος της βγήκε από το δωμάτιο». Και τότε…

Το κείμενο είναι γεμάτο καλοδουλεμένα ψυχογραφήματα, παραστατικότητα και αληθοφάνεια. Δε θα ξεχάσω πόσο έντονα περιγράφηκε μια κρίση πανικού, τις κραυγές ενός μικρού κοριτσιού που η επιθυμία της να δει τηλεόραση παραπάνω από μια ώρα οδήγησε σε ομηρικούς καβγάδες τους γονείς της («μπαμπά, δε θέλω να δω τηλεόραση, να, δες πάω στο δωμάτιό μου, σε παρακαλώ», πόσο πόνεσα εκεί, πόσο μου θύμισε οικεία κακά!), τις συνέπειες από μια ολική υστερεκτομή στο σώμα και στην ψυχολογία μιας γυναίκας και τις στιγμές ανθρωπιάς μεταξύ δυο γυναικών που ήταν ξεκάθαρα εχθροί ως εκείνη τη στιγμή που… Σκόρπιες και αξιοπρόσεκτες μεταφορές και παρομοιώσεις στολίζουν το κείμενο: «Μα ο ήλιος εκείνο το απόγευμα της συμπεριφερόταν σαν γονιός, ήθελε να αφήσει το στοργικό του χάδι πάνω στα χέρια και στον λαιμό της» (σελ. 67). Εδώ δάκρυσα: «…άφησε από τα μάτια του να τρέξουν σταγόνες ευτυχίας… Έτρεξαν μέσα του και βρήκαν και γέμισαν μικρές ρωγμές, σαν υγρός χρυσός που συγκολλάει σπασμένο πήλινο» (σελ. 158). Και ένα από τα αγαπημένα μου: «…τα βλέμματα, οι κουβέντες, όλα σκάλωναν πάνω του σαν να ήταν φτιαγμένος από βέλκρο που μάζευε πάνω του ανεπιθύμητο χνούδι…» (σελ. 211). Λέξεις που δημιουργούν απρόσμενες εικόνες και σημαντικές αλήθειες: «…τα δάχτυλά τους έμειναν απλώς να αγγίζονται. Για το υπόλοιπο της διαδρομής, τις ένωναν λίγα χιλιοστά επιδερμίδας… Καμιά φορά, αυτό που σε στηρίζει και σε κρατάει στην επιφάνεια όταν σε τραβάνε βαρίδια στον πάτο είναι απλώς λίγο δέρμα» (σελ. 49). Από την άλλη, το χιούμορ με το οποίο έχουμε γνωρίσει τη συγγραφέα είναι εκεί, διακριτικό, ανάμεσα στις γραμμές, μόνο που τα γεγονότα δε σε αφήνουν να το απολαύσεις είτε γιατί αμέσως έπεται κάτι σκληρό είτε γιατί είναι κρυφά αναμεμιγμένο με κάτι που προκαλεί εντονότερα συναισθήματα, όπως οργή ή / και συγκίνηση. Απολαύστε μία και μόνη πρόταση, που συνδυάζει την κραυγή της μάνας που εξαφανίστηκε το παιδί της με την προσπάθεια μιας τυχαίας περαστικής να βγάλει πετυχημένη selfie με το σκυλί της αγκαλιά: «Η μάνα του Δημήτρη ούρλιαζε στο τηλέφωνο, ο Βαρόνος προσπαθούσε να ακρωτηριάσει την ιδιοκτήτριά του κι εκείνη να δείξει το outfit τους» (σελ. 215).

Φυσικά, δε θα μπορούσαν να λείπουν και οι καίριες κοινωνιολογικές παρατηρήσεις: «…το σχολείο, οι παρέες, η εφηβεία, είναι ένας μικρόκοσμος της ενήλικης κοινωνίας, βλέπεις ένα δεκαπεντάχρονο παιδί και ταυτόχρονα βλέπεις έναν πενηντάρη που χτίζεται. Πολλά στρώματα σκυρόδεμα θα πέσουν πάνω του, πολλές εμπειρίες, ο πυρήνας όμως είναι εκεί. Στο σχολείο…θα δοκιμαστούν σκληρά οι αντοχές, τα συναισθήματα και ο χαρακτήρας τους. Δεν είναι εύκολη πίστα» (σελ. 263). Επίσης: «Δεν ήταν οι ίδιοι άνθρωποι που ήταν στα δεκαεννιά τους. Δεν μειώθηκε η αγάπη, η ζωή αυξήθηκε. Και λίγο λίγο μπήκε ανάμεσά τους…Άλλαξαν. Δεν είχαν τσακωθεί, δεν είχαν σταματήσει να αγαπιούνται. Ζωή έπαθαν» (σελ. 281-282). Και κυρίως: «Η ζωή σταμάτησε… Αυτό που συνεχίζεται λέγεται επιβίωση. Συνήθισε. Να ζει χωρίς τη ζωή του. Γιατί η ζωή δεν συνεχίζεται όταν χάνεις τη ζωή σου… Μόνο συνηθίζεται» (σελ. 283).

Οι «Σταγόνες» είναι ένα υπέροχο, απολαυστικό μα και σκληρό μυθιστόρημα που μου χάρισε αξέχαστες στιγμές, με γέμισε σκέψεις και προβληματισμούς. Ένα ταξίδι στο χθες και στο σήμερα, μια παρέα 300 περίπου σελίδων, άνθρωποι που αγάπησα και αντιπάθησα και συνεχώς αναρωτιόμουν τι θα τους συμβεί από δω και πέρα. Τα απόνερα του παρελθόντος και πώς επηρεάζουν το παρόν, πώς θα αντιδράσουν οι ήρωες του βιβλίου στις ανατροπές που έρχονται, πόσο εύκολα θ’ αλλάξουν νοοτροπία, αντιλήψεις, στάση ζωής, πόσο δυνατοί και έτοιμοι είναι για την απώλεια, για την ανατροπή, για το λάθος; Και τι όμορφο τέλος: «…ακολούθησε την πορεία της σταγόνας. Είχε διανύσει τα μισά. Είχε ακόμη πολλή πορεία. Μπορεί να ενωνόταν με άλλη, μπορεί να κυλούσε ολομόναχη» (σελ. 332).

Βιβλίο Βεντέτα στον Βόσπορο
Συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γιώτα Γουβέλη στο νέο της μυθιστόρημα εξυφαίνει με ενδιαφέροντα τρόπο μια ιστορία γεμάτη ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ανατροπές, σασπένς, έρωτα, μυστικά και εσωτερική πάλη. Η ιστορία ξεκινάει από ένα χωριό της Στερεάς Ελλάδας και μας συστήνει τα τέσσερα αδέλφια Καρασούλη: τον έμπορο Γιώργη, ο οποίος στα πενήντα του αποφάσισε να παντρευτεί και πήρε την αρκετά μικρότερή του Ευθαλία, τη γεροντοκόρη Θεώνη, τη χήρα του Μάρκου Σαλβάογλου Βασιλική, της οποίας ο γιος, Γιαννής, στράφηκε στον κλήρο κι ετοιμάζεται να γίνει μοναχός και τον πλούσιο δικηγόρο Θεμιστοκλή, σύζυγο της Φεριντέ χανούμ, ο οποίος ζει στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί μένει με την οικογένειά του και ο κοσμηματοπώλης Λευτέρης Σαλβάογλου που θρηνεί για τον χαμό του αδελφού του, Μάρκου. Η άφιξη της Ευθαλίας στο σπίτι των Καρασούληδων θα φέρει δραματικές αλλαγές, όλες ενορχηστρωμένες από τρεις αδίστακτες Μοίρες. Στη Νύμφη του Βοσπόρου θα καταλύσουν αργά ή γρήγορα οι ήρωες του μυθιστορήματος κι αυτό θα πυκνώσει την πλοκή, θα δώσει κάποιες λύσεις αλλά θα δημιουργήσει καινούργιες περιπέτειες κι όλα αυτά όσο προχωράμε σταδιακά στα αίτια που οδήγησαν στο αιματηρό ξέσπασμα του όχλου κατά της ελληνικής κοινότητας στις 6/7 Σεπτεμβρίου 1955.

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο ρεαλιστικές σκηνές, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, ενδιαφέρουσες εξελίξεις που με κράτησαν ως την τελευταία σελίδα μα πάνω απ’ όλα μια πρωτότυπη αφηγήτρια που μας μεταφέρει σε πρώτο πρόσωπο όσα διαδραματίζονται στις σελίδες του βιβλίου. Η Θεώνη και η Ευθαλία μετά τον γάμο έρχονται στην Κωνσταντινούπολη, ένας άντρας μπλέκει με παράνομα φορτία και κοντραμπάντο κι ο δρόμος τον φέρνει στην Κορνουάλη, η αδελφή της Ευθαλίας, Φανή, την ακολουθεί στο ταξίδι της και γνωρίζει από κοντά τη σκοτεινή πλευρά της πόλης, μια διάσημη μοδίστρα ανακαλύπτει το νέο αστέρι της ραπτικής («Αίγλη, φινέτσα, κομψότητα και πίσω από όλα αυτά σκληρή δουλειά, πληγωμένα δάχτυλα, ταλαιπωρημένα μάτια», σελ. 126), ένα παιδί θα εξαφανιστεί, ένας απαγορευμένος έρωτας θα φουντώσει κι οι λανθασμένες επιλογές θα απογειώσουν τις εξελίξεις. «Περίεργους τρόπους έχει η ζωή να διασταυρώνει τους δρόμους των ανθρώπων εν αγνοία τους» (σελ. 296). Η αφηγήτρια μάλιστα παρεμβαίνει κάπου κάπου με σχόλια και προσωπικά της συναισθήματα που τ’ αφήνει να την παρασύρουν σε ανατριχιαστικές προοικονομίες: «Η σειρά των Καρασούληδων σταματά εδώ. Όσα τσαλίμια και να κάνει για να μας ξεφύγει» (σελ. 100). Εξαιτίας όμως αυτής της επιλογής το τέλος το βρήκα βιαστικό και μονόπλευρο, μιας και το πρόσωπο που εξιστορεί παραδέχεται πως δεν την ενδιαφέρουν οι άλλοι, παρά μόνο δύο χαρακτήρες, αφήνοντάς μας να αναρωτιόμαστε τι απέγιναν οι άλλοι! Δυστυχώς τα Σεπτεμβριανά ξεσπούν στις τελευταίες σελίδες και οι ήρωες απλώς μπλέκουν σε αυτά, κάποιοι αλλάζοντας χαρακτήρα ξαφνικά και αναίτια, κάποιοι άλλοι ακολουθώντας απρόσμενα μονοπάτια. Εύρημα πρωτότυπο συγγραφικά αλλά αφήνει εκκρεμότητες αναγνωστικά, μιας και η πλοκή με έκανε να αγαπήσω όλους τους χαρακτήρες! Η πλοκή κατά τα άλλα προχωράει σωστά, με εκπλήξεις και ανατροπές που με άφηναν άφωνο και με παρέσερναν να διαβάσω παρακάτω, με γλαφυρές περιγραφές, με αληθοφάνεια στις πράξεις και στις σκέψεις των ηρώων. Αγωνιούσα για το πού θα βρεθούν οι χαρακτήρες στο επόμενο κεφάλαιο ή τι θα αντιμετωπίσουν και ταυτόχρονα προβληματιζόμουν με διλήμματα, όπως «καρδιά ή καθήκον;», να υποκύψεις στη σάρκα ή να παραμείνεις πιστός στο όραμά σου; Πώς μπορεί να βρει κανείς τη δύναμη της συγχώρεσης, της αληθινής μετάνοιας και της σιδερένιας θέλησης; Πώς να επανορθώσουμε για τα λάθη μας και πώς να υποστηρίξουμε τις επιλογές μας; Μου άρεσε επίσης που, αντί να μακρηγορήσουμε και να εντρυφήσουμε στην οικογενειακή ιστορία των Καρασούληδων πριν τον γάμο, μαθαίνουμε ό,τι χρειάζεται μέσα από τις συζητήσεις της Θεώνης και της Βασιλικής κατά τη διάρκεια των ετοιμασιών κι έτσι το κείμενο ελαφρύνει αρκετά και δεν κουράζει με μακροσκελείς και ίσως περιττές λεπτομέρειες.

Επίσης, πόσο όμορφα, πόσο παραστατικά μας χαρίζεται η Κωνσταντινούπολη, με την ακμάζουσα μετά την κατάργηση του βαρλικιού ελληνική κοινότητα, με το Πέραν και τον Γαλατά, τις επαύλεις και τα φτωχόσπιτα, το Σουλούκουλε όπου η λαγνεία, το χασίς και η πορνεία έχουν τον πρώτο λόγο, με τη Χάλκη και την Πρίγκηπο, το Νεοχώρι και το Σισλί, με το Σταυροδρόμι και την εύπορη κοινότητά του αλλά και το πλήθος των φτωχών κι εγκαταλειμμένων οικογενειών και παιδιών. Μια πόλη που στους δρόμους της κυκλοφορούν μικροπραματευτάδες και ζητιάνοι, καλοντυμένοι και αριστοκράτες κι η συγγραφέας όλα τα παρατηρεί, όλα τα αποτυπώνει στο χαρτί. Καταφέρνει μάλιστα να δώσει τον απαιτούμενο ρεαλισμό με τα γεγονότα που οδήγησαν σταδιακά στην ελληνική «Νύχτα των Κρυστάλλων» του Σεπτεμβρίου του 1955, χωρίς να φέρνει στο προσκήνιο αχρείαστες ιστορικές λεπτομέρειες ή μακροσκελείς αναφορές. Μια συζήτηση από δω, μια σκηνή από την άλλη, ένα άρθρο πιο μετά καταγράφουν τα βήματα που οδήγησαν στον χαλασμό του ελληνικού στοιχείου. Εν κατακλείδι, η «Βεντέτα στον Βόσπορο» είναι μια συναρπαστική ιστορία που ξεδιπλώνεται στη μαγευτική Κωνσταντινούπολη και μας συστήνει ενδιαφέροντες χαρακτήρες που βιώνουν λάθη, πάθη, ανατροπές και εκπλήξεις στη ζωή τους. Ένα ακόμη μυθιστόρημα της Γιώτας Γουβέλη που με άφησε απόλυτα ικανοποιημένο.

Βιβλίο Συλλέκτες βιβλίων στην Νταράγια
Τίτλος πρωτοτύπου Les Passeurs de livres de Daraya
Συγγραφέας Delphine Minoui
Μεταφραστής Έφη Κορομηλά
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Delphine Minoui, Γαλλίδα δημοσιογράφος με επίκεντρο των ερευνών της το Ιράν και το Ιράκ, απ’ όπου και έκανε ανταποκρίσεις για την εφημερίδα Le Figaro από το 2002, έχει ταξιδέψει σε όλο τον αραβομουσουλμανικό κόσμο και σήμερα ζει στην Κωνσταντινούπολη, απ’ όπου εξακολουθεί να παρακολουθεί τη συριακή επικαιρότητα. Τον Μάρτιο του 2011 ξέσπασε εμφύλια διαμάχη στη Συρία ανάμεσα στις δυνάμεις του στρατού και στις αντάρτικες ομάδες που συγκροτήθηκαν εναντίον του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ, η οποία συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, με πολλές χιλιάδες θύματα. Η Νταράγια απέχει 7 χιλιόμετρα από τη Δαμασκό και αποτέλεσε από την αρχή θέατρο σφοδρών συγκρούσεων, μιας και ήταν κέντρο αντικυβερνητικών διαδηλώσεων. Μέσα σε αυτόν τον χαλασμό μια ομάδα νέων ανθρώπων δημιούργησε μια υπόγεια βιβλιοθήκη όπου ο κόσμος κατέφευγε για να διαβάζει. Συγκεντρώθηκαν 15.000 τόμοι βιβλίων που βρέθηκαν στα ερείπια και τα καταχώρησαν με το όνομα του ιδιοκτήτη ώστε να του επιστραφούν μετά το τέλος του πολέμου. Στα τέλη του 2016 ο κυβερνητικός στρατός κατέλαβε την πόλη κι ανάγκασε τον κόσμο να απομακρυνθεί από τα σπίτια του, με αποτέλεσμα η βιβλιοθήκη να κλείσει.

Η δημοσιογράφος συγκινήθηκε από αυτήν την κίνηση και ήρθε, με χίλιες δυσκολίες, σε επαφή με τους δημιουργούς της βιβλιοθήκης, παρακολουθώντας σχεδόν από την αρχή τον τρόπο περισυλλογής, καταλογογράφησης και λειτουργίας αυτής της υπόγειας βιβλιοθήκης κι έτσι το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα των ερευνών και των συνομιλιών τους. Η επικοινωνία είναι αμφίρροπη, διακοπτόμενη, με αυτοσχέδια σύνδεση μέσω μικρών δορυφόρων που συγκέντρωσαν στις αρχές της επανάστασης. Η υπόγεια βιβλιοθήκη της Νταράγια είναι μια ειρηνική εικόνα που αντιβαίνει στον πόλεμο, στα ερείπια και στον αποκλεισμό της πόλης. Γκρεμισμένα σπίτια, φωτιά, σκόνη αλλά μες στον χαλασμό κάποιοι σώζουν βιβλία από τα ερείπια και τα συγκεντρώνουν σ’ ένα σημείο ανοιχτό για τον κόσμο. «Τα βιβλία, τα όπλα τους για μαζική μόρφωση» (σελ. 13). Γιατί «Οι βιβλιοθήκες έχουν κάτι το ανατρεπτικό και καταπραϋντικό συνάμα» (σελ. 35) ενώ «Τα βιβλία, αυτά τα όπλα μαζικής μόρφωσης που κάνουν τους τυράννους να τρέμουν» (σελ. 79). Ποτέ δεν είχα σκεφτεί πόσο σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει μια βιβλιοθήκη στην ψυχολογία των κατοίκων μιας πόλης εν μέσω πολέμου: «Εμείς χτίζουμε όταν τα πάντα γύρω μας γκρεμίζονται… Το διάβασμα ως καταφύγιο. Μια σελίδα ανοιχτή προς τον κόσμο την ώρα που όλες οι πόρτες είναι αμπαρωμένες». Οι επισκέπτες, παρά τις δυσχέρειες, τα εμπόδια, τα προβλήματα, τον θάνατο που χτυπάει κάθε στιγμή, διαβάζουν για να εξερευνήσουν, για να μορφωθούν, για να αποδράσουν από τη σκληρή πραγματικότητα, για να γλυτώσουν από την παράνοια. «…μια απλή πράξη ανθρωπιάς που τους δένει με την τρελή ελπίδα της επιστροφής στην ειρήνη» (σελ. 34).

Η συγγραφέας καταγράφει το χρονικό των δραστηριοτήτων της βιβλιοθήκης, τις συνομιλίες με τους πρωτεργάτες Άχμαντ Μουντζαχέντ και Αμπού ελ-Εζ αλλά και με τους αναγνώστες, πίσω ή μπροστά από την κάμερα. Πάντα βέβαια υπάρχει ο φόβος να πέσεις στην παγίδα της παραπληροφόρησης ή να παρασυρθείς από τη μονοδιάστατη παράθεση των γεγονότων, η Delphine Minoui όμως προσπαθεί με προσωπική έρευνα, διασταυρώσεις στοιχείων, ακόμη και με συνεντεύξεις όσων κατάφεραν να φτάσουν στην Τουρκία να κατανοήσει και να αναδείξει τον αμοραλισμό και την αγνή ιδεολογία των ανθρώπων που στελεχώνουν τη βιβλιοθήκη. Ταυτόχρονα ξεδιπλώνεται και το χρονικό της πολιορκίας που στενεύει μέρα με τη μέρα, με τον λιμό να κρέμεται πάνω από τα κεφάλια των αιχμάλωτων κατοίκων μαζί με τα ελικόπτερα που τους βομβαρδίζουν και οι σελίδες γεμίζουν από εικόνες ανέχειας, εξαθλίωσης, φόβου. Ταυτόχρονα ξεδιπλώνεται και η ιστορία της επανάστασης στη Συρία, της εμφύλιας διαμάχης που την αιματοκύλισε, πώς ήταν τα πράγματα πριν και μετά, πώς λειτουργούσε το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ, γιατί κατέφυγε στην «αστυκτονία», στην καταστροφή δηλαδή της πόλης με όλα τα μέσα: «Η διαγραφή διά της βίας, κλασική μέθοδος των τυράννων αυτού του κόσμου» (σελ. 39).

Γιατί αγωνίζεται το καθεστώς να εξαλείψει την Νταράγια; Τι την ξεχωρίζει από τις άλλες πόλεις; Πώς ήταν αυτή η πόλη, τι το ιδιαίτερο είχαν οι κάτοικοί της, πώς ξεκίνησαν οι αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις; Πώς ξεκίνησε η ιδέα της βιβλιοθήκης, πώς εμπνεύστηκαν οι δημιουργοί της, πόσο δύσκολη και τακτική ήταν η επικοινωνία μαζί τους; Αυτά και άλλα ερωτήματα απαντώνται με ρεαλισμό, τεκμηρίωση και συναισθηματισμό στο συγκλονιστικό αυτό χρονικό. Η συγγραφέας, η ζωή της οποίας επηρεάζεται δυο φορές (τον Νοέμβριο του 2015 στο Παρίσι όπου ζουν οι δικοί της άνθρωποι και τον Μάρτιο του 2016 στην Κωνσταντινούπολη, όπου ζει η ίδια με την κόρη της, γίνονται τρομοκρατικές επιθέσεις) και σαν από παιχνίδι της μοίρας βιώνει κι αυτή την αγωνία και τον φόβο των ανθρώπων που έχουν μετατρέψει την υπόγεια βιβλιοθήκη της Νταράγια σε πολιτιστική κυψέλη, διασταυρώνει, ρωτάει, ερευνά και η γραφή της είναι καταιγιστική, αντικειμενική, μεστή, γρήγορη, εύληπτη. Ένα βιβλίο που δύσκολα θα ξεχάσω.

Βιβλίο Το όχημα της τελευταίας ευκαιρίας και άλλες ιστορίες 
Συγγραφέας Σάββας Χαρ. Σεϊμανίδης 
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Ίνδικτος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Σάββας Χαρ. Σεϊμανίδης, με καταγωγή από Αττάλεια και Καισάρεια, πριν στρέψει το βλέμμα του στην απέναντι ακτή κι αφουγκραστεί το  πλήθος της και την αέναη ελληνική φωνή του για να τη μεταφέρει στις καλογραμμένες σελίδες των διηγημάτων του, εκφράζει την ευγνωμοσύνη του στην οικογένεια που τον μεγάλωσε και στους φίλους που τον στήριξαν. Ο καθένας μας ξεκινάει το ταξίδι της ζωής γεμάτος εφόδια από γονείς και δασκάλους, εξ ου και τα τρία πρώτα κείμενα της συλλογής αποτελούν φόρο τιμής προς τους στυλοβάτες των αρχικών βημάτων του στη ζωή («Ιδού ο άνθρωπος», «Το αριστερό χέρι της Ισμήνης», «Οι δάσκαλοι που μου άνοιξαν φτερά»). Σε γενικές γραμμές τα διηγήματα δεν ακολουθούν προκαθορισμένες φόρμες και τυπικές δομές αντίστοιχων συλλογών αφού αναμιγνύονται οι αυτοβιογραφικές μαρτυρίες με τη μυθιστορηματική απόδοση των γεγονότων που βίωσαν καθημερινοί άνθρωποι στις σκληρές συνθήκες των αρχών του 20ού αιώνα ενώ κάποια από αυτά ενώνονται μεταξύ τους, κάποια άλλα δημιουργούν πολυεπίπεδες ιστορίες και μερικά δεν προλαβαίνουν να ξεδιπλώσουν τις αρετές τους. Αυτά τα γνωρίσματα όμως αποτελούν και τη μαγεία της συλλογής, μιας και ο συγγραφέας άφησε ένα ξεκάθαρο αποτύπωμα ψυχής αδιαφορώντας για τα στερεότυπα, κάτι που δείχνει πως προηγούνταν η ανάγκη καταγραφής των μαρτυριών και των βιωμάτων παρά η τιθάσευσή τους σε νόρμες και στερεότυπα, μια πρωτοβουλία που πάντως δεν υπολείπεται σε λογοτεχνική αξία.

Άνθρωποι απλοί, καθημερινοί, χαρακτήρες ολοκληρωμένοι, καλοί και κακοί, ευγενικοί και σκληροί, μεροκαματιάρηδες και φανατικοί μας συστήνονται μέσα από ενδιαφέρουσες ιστορίες που μας ταξιδεύουν κυρίως στην Καππαδοκία μεταξύ των ετών 1919 και 1923. Μουταλάσκη, Καισάρεια, Αττάλεια, Σπάρτη είναι μερικές μόνο από τις πόλεις που βιώνουν σκληρά μαρτύρια μαζί με τους κατοίκους τους και μας ανοίγουν πόρτες και παράθυρα για να δούμε τους ενοίκους, να γιορτάσουμε ή να κλάψουμε μαζί τους, να ευχηθούμε και να αποχωριστούμε, να βοηθήσουμε και να διώξουμε. «…γιατί αυτός ο νερόμυλος που κινούσε τη μοίρα των ανθρώπων είχε βαλθεί να γυρίζει και πάλι ανάποδα, πνίγοντας όποια αισθήματα φιλίας είχαν καταφέρει να καλλιεργήσουν οι λαοί» (σελ. 27); Αυτό αναρωτιέται ο συγγραφέας στο πρώτο κείμενο, «Τα κλειδιά της νοερής παλιννοστήσεως», που συνδέεται με το επόμενο, «Οι κερασιές δεν ξεδιψούν το αίμα των αμνών», όπου τον Μάρτιο του 1923 η γιαγιά Μαρία με τα μεγάλα της παιδιά φεύγουν από τη Μουταλάσκη προς το Ικόνιο και την Καισάρεια για να γλυτώσουν από τις σφαγές των τσέτηδων. Στο διήγημα «Το ασημένιο ωρολόγι με αλυσίδα του Σπύρου του καραβανιέρη» είμαστε πλέον στον Φεβρουάριο του 1924 και βλέπουμε τον Σινάν, διοικητή του ιππικού σώματος που κατευθύνεται προς την Αττάλεια για να την παραλάβει από τους Ιταλούς και να οργανώσει τη νέα κεμαλική διοίκηση, να  προσπαθεί να χειριστεί σωστά τις μικροεξεγέρσεις στο σώμα που διοικεί από Τούρκους που θέλουν να μετατρέψουν την κατάσταση σε τζιχάντ εναντίον κάθε χριστιανού αδιακρίτως. Στο μοτίβο της ανταλλαγής πληθυσμών κινείται «Η Παναγία του καπνού-Η Παναγία με το ασβεστωμένο πρόσωπο» μόνο που το τέλος παίρνει ανεξέλεγκτα δραματικές διαστάσεις και οι οικογένειες Δεβλέτογλου και Μπουρσάλογλου γίνονται μάρτυρες μιας σκληρής σκηνής. Το τέλος της ιστορίας μου έφερε δάκρυα στα μάτια, ακριβώς όπως και «Οι αργαλειοί της Ευφροσύνης», όπου η ηρωίδα του διηγήματος είναι αναγκασμένη να εγκαταλείψει την πατρική της περιουσία στη Σπάρτη της Πισιδίας, κάτι που της στοιχίζει αφάνταστα, αφού θα αφήσει πίσω της τους αργαλειούς της και θα αναγκαστεί να απολύσει τις υφάντρες.

«Το όχημα της τελευταίας ευκαιρίας» μας ρίχνει στις σκληρές και απάνθρωπες συνθήκες του μικρασιατικού μετώπου και συγκεκριμένα λίγο μετά τη μάχη του Σαγγάριου, για να παρακολουθήσουμε τις προσπάθειες του αποδεκατισμένου υγειονομικού σώματος να καταφύγει στην Αττάλεια, αποφεύγοντας τον δρόμο προς τη Σμύρνη. Επτά αγωνιστές, επτά ήρωες προσπαθούν με ένα φορτηγό όχημα να ξεφύγουν από τις κακοτοπιές του δρόμου και από τις ενέδρες ζαπτιέδων και Τσετών. «Το σφραγισμένο βιβλιάριο» μας γυρίζει πιο πίσω στο παρελθόν, στην Αττάλεια του 1911 κι εκεί η Θεοδώρα, προκειμένου να μην παντρευτεί κάποιον που διάλεξαν ο πατέρας κι ο αδελφός της, αποφασίζει να αφοσιωθεί στη μοναστική ζωή, εκπλήσσοντας την αδερφή της, Ελένη και όλη την οικογένεια. Με το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου ως αδελφή Αναστασία συμμετέχει σε πολλές αποστολές του Ερυθρού Σταυρού και στη συνέχεια είναι παρούσα στις μάχες του ελληνικού στρατού που έφτασε ως τον Σαγγάριο. Η ελληνοτουρκική φιλία εξαίρεται επίσης στο διήγημα «Ο ξυλοκόπος κόβει τα δέντρα μα δεν τα ξεριζώνει» με τη Μέλπω και τη Νουρά, τον Κυριάκο και τον Γιλμάζ, φίλοι καρδιακοί, να συσπειρώνονται γύρω από τους τραυματίες και τους νεκρούς που προκάλεσε ένας δυνατός σεισμός βόρεια της Σινασού. Στο «Μια απρόσμενη γέννα και μια μετέωρη ελπίδα συμφιλίωσης» τον συμβιβασμό μεταξύ των οικογενειών Μπαϊράμογλου και Καλαφάτηδων φέρνει ένα απρόσμενο γεγονός όσο η Μουταλάσκη παρακολουθεί μουδιασμένη τις εξελίξεις στο μικρασιατικό μέτωπο κατά τη διάρκεια του 1921. Τέλος, το «Κύκνειο άσμα για το σαντούρι του Ενβέρ-εφέντη» μας δείχνει και την άλλη πλευρά του νομίσματος, τον ξεριζωμό των Τούρκων από τις ελληνικές εστίες όπου έζησαν για πολλά χρόνια αυτοί και οι οικογένειές τους, με πρωταγωνιστή τον Ενβέρ-εφέντη που ζει στη Θεσσαλονίκη κι αναπολεί τη ζωή του πριν αναγκαστεί να πάει απέναντι.

Ο συγγραφέας αγκαλιάζει με στοργή και παράπονο για την αδικία τους απλούς και αθώους ανθρώπους που παράτησαν την ως τότε ζωή τους γιατί έτσι το θέλησαν άλλοι, καταγράφει τα πιστεύω τους, τις αγωνίες τους, την αδελφοσύνη Τούρκων και Ελλήνων και θέτει σημαντικά ερωτήματα: τι είναι καλύτερο, η εκδίκηση ή μια γέφυρα αγάπης και επικοινωνίας ώστε να μη διαιωνιστεί το μίσος στις επόμενες γενιές και κάποια στιγμή σταδιακά οι δύο λαοί να ενωθούν ξανά; Επίσης τονίζεται η φιλία μεταξύ των Τούρκων και των Ελλήνων γειτόνων παρά τους θερμόαιμους που δεν την υποστήριζαν, ο συγγραφέας μάλιστα ρίχνει το βλέμμα του σε κάτι που δεν είχα προσέξει ως τώρα, στη γυναικεία αλληλεγγύη: «…έχτιζε φιλίες που καμία παραδοσιακή εχθρότητα δεν μπορούσε να γκρεμίσει» (σελ. 72)! Ναι, από τις γυναίκες ξεκινούσε κυρίως όλο αυτό το αλισβερίσι, μάνες, νοικοκυρές, αντάλλασσαν ιδέες, σκέψεις, συμβουλές! «Η νοσταλγία, παιδί μου, ας γίνει το προζύμι της ελπίδας» (σελ. 197). Με αυτήν τη φράση κλείνει η συλλογή των σημαντικών αυτών κειμένων που με γέμισαν αγωνία, συγκίνηση και πολλές σκέψεις πάνω στην πανανθρώπινη ιδέα της ειρήνης και της ομόνοιας. Πόσο γρήγορα τελείωσε αυτό το συναρπαστικό λογοτεχνικό ταξίδι στη μικρασιατική γη!

Βιβλίο Το Σταυροδρόμι των Ρωμιών της Πόλης 
Συγγραφέας Ελένη Κεκροπούλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι ένας πραγματικός συγγραφικός άθλος γιατί παραθέτει όλα όσα έγιναν από το 1832 έως το 1899 σε όλες τις σημαντικές ελληνικές κοινότητες της Κωνσταντινούπολης και του εξωτερικού αλλά με τέτοιο τρόπο που δε με κούρασε στιγμή. Χιλιάδες ονόματα, χιλιάδες κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις, χιλιάδες «κόλπα» και ευκαιρίες, ποικίλες κι ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, ιστορικά πρόσωπα ανάμικτα με μυθιστορηματικά παρουσιάζονται σε 683 πυκνογραμμένες σελίδες με τέτοιο τρόπο που ήθελα να διαβάσω λίγο ακόμη κάθε φορά που έπρεπε να σταματήσω προσωρινά. Χωρίς να έχουμε διεισδυτικά ψυχογραφήματα, χωρίς να χρειάζεται να κρατάω σημειώσεις αφού τα πρόσωπα που παρελαύνουν προχωρούν την ιστορία παρακάτω χάρη στις επαγγελματικές και κοινωνικές κυρίως ενέργειες κι όχι τόσο στις προσωπικές, ξετυλίγονται περιστατικά και καταστάσεις που αντικατοπτρίζουν ακριβώς τις βάσεις του εμπορίου, της οικονομίας και της ναυτιλίας που συναντάμε ακόμη και σήμερα, σε πιο εξελιγμένη βέβαια μορφή. Ένα πικάντικο κουτσομπολιό εδώ, μια επιστολή πιο κει, κινηματογραφικοί και στακάτοι διάλογοι παραπέρα, με ιδιωματισμούς στο λεξιλόγιο που χαρίζουν αυθεντικότητα, μετρημένα καλολογικά στοιχεία, επιλεγμένες σκηνές δράσης, όλα αυτά βοηθάνε την πλοκή να προχωρήσει και μας δείχνουν την ακμή του εμπορίου, την ώθηση που χάρισε στη ναυτιλία η ατμοπλοΐα, το ξεκίνημα των χρηματιστηρίων, τις οικονομικές συναναστροφές με τα επιτόκια, τις εγγυητικές ρήτρες, τα κεφάλαια, τα δάνεια κλπ., τη μεταπήδηση από τη μια ευκαιρία στην άλλη (εμπόριο σιτηρών που ξεπέφτει με τον Κριμαϊκό πόλεμο, παρείσφρηση των ξένων δυνάμεων στην οικονομική ροή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οπότε ο ελληνικός εμπορικός κόσμος στρέφεται είτε στον λευκό χρυσό της Αιγύπτου -το βαμβάκι- ή στο Σίτι του Λονδίνου κι αρχίζει να δημιουργεί ένα σημαντικό παγκόσμιο κέντρο οικονομίας) και πάρα πολλά άλλα. Άλλωστε οι ευκαιρίες έβριθαν, «αρκεί να ήσουν έτοιμος να ριχτείς στη φωτιά»!

Είμαστε σ’ έναν κόσμο και σε μια εποχή φερεγγυότητας, «μπέσας», όπου ο λόγος είναι συμβόλαιο και στήνονται δίκτυα αξιόλογων, έμπιστων και έξυπνων συνεργατών αφού δεν υπάρχουν τηλέφωνα ή άλλοι τρόποι άμεσης και γρήγορης πληροφόρησης. Άλλωστε, όλα ξεκίνησαν από την καταστροφή της Χίου το 1822, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό, μιας και οι άνθρωποι που δραπέτευσαν από τη σφαγή και τον όλεθρο κατάφεραν να ορθοποδήσουν, να στήσουν επιχειρήσεις και περιουσίες και να δημιουργήσουν έναν σχετικά κλειστό κύκλο Χιωτών όπου στηρίζει και βοηθάει ο ένας τον άλλον μα κι είναι ανοιχτοί σε νέους αξιόλογους και φερέγγυους συνεργάτες. Αυτοί οι άοκνοι και ακάματοι άνθρωποι δεν είχαν μόνο σημαντική εμπορική δραστηριότητα αλλά και δικά τους ιστιοφόρα πλοία για τη μεταφορά των αγαθών στις αγορές Ανατολής και Δύσης, κάτι που περιόριζε αρκετά το κόστος και το ρίσκο. Τα κεφάλαια και τα ονόματα στήνονται με μεγάλο κόπο και σκληρή δουλειά, όλες οι εργασίες γίνονται χάρη σε μια αδιάσπαστη αλυσίδα πολύτιμων κρίκων, που ο καθένας οφείλει να έχει μάτια και αυτιά ανοιχτά εν όψει ευκαιριών και καταστροφών και να μην παρασύρεται από απάτες ή φήμες. Και οι γυναίκες; Αχ, οι γυναίκες, υποταγμένες στις κουβέντες μεταξύ αντρών, αντικείμενα αγοραπωλησίας, με τις προίκες να αλλάζουν χέρια για επενδύσεις ή για χάσιμο (ανάλογα τις ικανότητες του γαμπρού), χωρίς περιθώρια άλλης γνώμης πλην αυτής του πατέρα, του αδελφού, του θείου. «Ο γάμος άλλωστε δεν ήταν υπόθεση έρωτα αλλά καλής καταγωγής, κοινωνικής κατάστασης και εμπορικής συναλλαγής, όπερ μεταφραζόταν σε καλή προίκα» (σελ. 45). Βέβαια, αν μείνουν νωρίς χήρες παίρνουν την εκδίκησή τους και ζουν ζωή χαρισάμενη, έχοντας πλέον το προνόμιο να διαλέξουν αυτές τον επόμενο σύζυγο ή εραστή. Προς Θεού, όλα αυτά δεν καταγράφονται ελαφρά τη καρδία γιατί είναι ολοφάνερο πόσο πολύ συμπονά η Ελένη Κεκροπούλου αυτήν την έλλειψη επιλογών, φωτίζοντας σποραδικά αρκετές περιπτώσεις τέτοιων γυναικών, ποιες σήκωσαν κεφάλι, ποιες εκδικήθηκαν, ποιες υπέκυψαν κλπ. και με τι συνέπειες.

Σε ποιον να πρωτοαναφερθώ και ποιον ν’ αφήσω απ’ έξω; Ο Ηπειρώτης έμπορος Δημήτριος Ζαφειρόπουλος απέκτησε περιουσία με τα σιτηρά και τα μεταξωτά κι έγινε τσελεμπής (εξέχων) και δεν έχανε ευκαιρία να διατυμπανίζει: «Όπου τα γρόσια κι η πατρίς»! Ο Γεώργιος Ζαρίφης, μορφωμένος κι από σημαντική οικογένεια, πρωτότοκος επτά παιδιών, γραμματεύς στην Ελλάδα επί Καποδίστρια, μετά τη δολοφονία του οποίου, απογοητευμένος για τα μαύρα χρόνια που έρχονταν για την πατρίδα του, επέστρεψε στην Πόλη για μια νέα αρχή. (αναλυτικά εδώ). Ο Αλέξανδρος Κωνσταντίνος Ιωνίδης (1810-1890), σύζυγος της Ευτέρπης, αδελφής του Κωνσταντίνου Σγούτα, γιος μεγαλέμπορου υφασμάτων στο Μάντσεστερ, ασχολείται με τις τράπεζες, έχοντας συνεργαστεί από τους πρώτους με τη νεοϊδρυθείσα τράπεζα του ζάπλουτου Νέιθαν Ρότσιλντ, ιδιοκτήτη του μεγαλύτερου εργοστασίου κλωστοϋφαντουργίας. Ο Αβραάμ Σαλομόν Καμόντο, ένας από τους σημαντικότερους τραπεζίτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ακόμη μνημονεύεται στην Κωνσταντινούπολη, οι Εμμανουήλ και Θεόδωρος Μπαλτατζής, ο Τομαζής (Θωμάς) Ράλλης, ο πρώτος των πρώτων στο εμπόριο της Πόλης, ο Στράτφορντ Κάνινγκ, ξάδελφος του φιλέλληνα Τζωρτζ, «μια αλαζονική επιβλητική φιγούρα» και πολλοί άλλοι. Ζουν παράλληλα πλούσιοι και φτωχοί, μαικήνες και μεροκαματιάρηδες, όλοι τους αγωνίζονται σε αυτήν την καλειδοσκοπική πόλη: «Ο παραβατικός υπόκοσμος -κλέφτες, ληστές, φονιάδες, παραχαράκτες- κρυμμένος σε λαβυρινθώδεις γειτονιές… δρούσε παράλληλα με τον διαβιωτικό αγώνα των πολλών κοινωνικών διαστρωματώσεων της Πόλης» (σελ. 190).

Γύρω απ’ όλο αυτό το μελίσσι ίπταται, περιφέρεται και αρπάζει ευκαιρίες ο Ανδρίκος Τσιγγρός (ο μετέπειτα Ανδρέας Συγγρός, 1830-1899) που φτάνει το 1845 στην Κωνσταντινούπολη για να δουλέψει, χάρη στον αδελφό του, Γεώργιο, που εργάζεται στο γραφείο του Ζωρζή Απαλύρα, στο πλάι του εμπόρου Νικολάου Δαμιανού. Μέσω των γονιών του Αντρίκου, του Δομένικου και της Νικολέτας, βιώνουμε τα γεγονότα της σφαγής στη Χίο το 1822, τις μετακομίσεις τους σε Τήνο, Κωνσταντινούπολη, Άνδρο και Σύρο κ. π. ά. Πρόκειται για μια πανέξυπνη προσωπικότητα και ταυτόχρονα για έναν γοητευτικό άντρα, λάτρη του ποδόγυρου μεν, εχθρού του «υμεναίου» δε! Παρατίθενται όλες οι οικονομικές, κοινωνικές και διπλωματικές του κινήσεις, πώς ανέβηκε σε υψηλά κλιμάκια, πώς, πότε και γιατί απέτυχε σε κάποια σχέδια, πώς κατάφερε να ξαναφτιάξει την περιουσία από το μηδέν, πώς διέβλεπε τις αλλαγές σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, πώς διέπρεψε στο εμπόριο και χρησιμοποίησε την περιουσία του για να στραφεί στον τραπεζικό και στον χρηματιστηριακό κλάδο, φτάνοντας να δανείζει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, πώς τελικά επέλεξε την Αθήνα για τα τελευταία του χρόνια και πώς μπλέχτηκε με το σκάνδαλο των σκωριών, πώς ίδρυσε την πρώτη ιδιωτική τράπεζα μετά από αγώνα δρόμου κατά του Ευάγγελου Μπαλτατζή, πώς ανεβοκατέβαζε κυβερνήσεις κ. ά.

Εδώ είναι και το αδύναμο σημείο του μυθιστορήματος, μιας και από τη στιγμή που ο Συγγρός επεκτάθηκε στα χρηματοπιστωτικά, η συγγραφέας, στην προσπάθειά της να δείξει το πλαίσιο στο οποίο κινούνταν αυτός ο άντρας, παρασύρθηκε αναφέροντας χιλιάδες λεπτομέρειες από τις συναλλαγματικές, τα δάνεια, τα επιτόκια, τα λογιστικά που μου γέννησαν θαυμασμό για το βάθος της μελέτης και ταυτόχρονα για τον τρόπο που αποδόθηκαν στο μυθιστόρημα, έφτασα όμως σε σημείο κόπωσης. Η Ελένη Κεκροπούλου πάντως, παρ’ όλο που θαυμάζει την επιτηδειότητά του και παρακολουθεί στενά τις θαυματουργές του δραστηριότητες, αφού ήταν άνθρωπος που αναγνώριζε τις ευκαιρίες, αφήνει και διακριτικές λοιδωρίες να υπεισέλθουν για να συμπληρώσουν την εικόνα του εθνικού αυτού ευεργέτη: «…μεθυσμένος από τον πυρετό της σίγουρης κερδοσκοπίας, θαμών των διαδρόμων των διαφόρων ξένων πρεσβειών αλλά κυρίως της γαλλικής και της αγγλικής και πάντα protégé της ολλανδικής» (σελ. 261) και κυρίως «Το φαίνεσθαι επισκίαζε ολότελα το είναι» (σελ. 554). Γύρω από αυτόν τον λαμπερό λοιπόν φάρο δρουν, κινούνται, υπολογίζουν, μετρούν, δημιουργούν και όλοι οι υπόλοιποι.

Στις σελίδες του μυθιστορήματος ζωντανεύει το Σταυροδρόμι ή Πέραν με τα τοπόσημά του, τους δρόμους του, τα μαγαζιά του, καταγράφεται τεκμηριωμένα η παρουσία του Ελληνισμού της Πόλης, δηλαδή πού και πώς εργάζονταν, πού διασκέδαζαν (λέσχες, ζαχαροπλαστεία, εστιατόρια, θέατρα), πού συναντιούνταν, πώς επικοινωνούσαν, τι δραστηριότητες ανέπτυσσαν οι ξένες πρεσβείες και πόσο κομβική ήταν η παρουσία τους για όλα αυτά τα δούναι και λαβείν, τι μυστικές συμφωνίες και ανταγωνισμοί υλοποιούνταν σε μια κοσμοπολίτικη περιοχή γεμάτη σημαντικούς ανθρώπους, Φραγκολεβαντίνους και Ρωμιούς. Ξεδιπλώνονται και καταγράφονται τα αίτια και τα αιτιατά της οικονομικής ανόδου του ελληνικού στοιχείου, οι λόγοι τυχόν εκπεσμού και πτώχευσης, οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία του 19^ου αιώνα με το τανζιμάτ του 1839 (Αυτοκρατορικό Διάταγμα του Γκιουλχανέ) από τον νέο σουλτάνο Αμπντούλ Μετζίτ να καλεί επιτέλους τις χώρες της Δύσης να επενδύσουν κεφάλαια στη διψασμένη και πλούσια αγορά της Εγγύς Ανατολής, μιας και η οθωμανική διοίκηση ξοδεύει περισσότερα από αυτά που εισπράττει από τους φόρους κι αυτά μόνο στην αρχή! Ακόμη κι ο πόλεμος της Κριμαίας (1853-1856) υπήρξε πηγή πλουτισμού και μεγάλη ευκαιρία για τον οποιονδήποτε κατάφερνε να εφοδιάσει με κάτι τον γαλλικό και τον αγγλικό στρατό: «Και τι δεν κατανάλωναν!» Η συγγραφέας έχει μείνει άφωνη: «Γενική ασωτία και ανέμελη ευωχία εν μέσω πολέμου» (σελ. 263)! Γέμισε ο τόπος οψίπλουτους και αλαζόνες επιδειξίες αλλά και άνοιξε ο δρόμος για χρηματοδοτήσεις και δάνεια από Αγγλία και Γαλλία, οπότε οι ξένοι άρχισαν να εισχωρούν στα οικονομικά της Αυτοκρατορίας και να τρώνε από το παχυλό κομμάτι που ανήκε επί πολλές δεκαετίες στους Ρωμιούς! Πώς το χάνι του Γαλατά όπου πωλούνταν χαβιάρι εξελίχθηκε σε κέντρο χρηματιστικών και τραπεζικών γραφείων κι από κει σε Χρηματιστήριο; Πώς αναπτύχθηκαν, πού διοχετεύθηκαν, πώς εμπλουτίστηκαν, πώς αυξήθηκαν και τελικά πώς εξανεμίστηκαν οι μεγάλες ελληνικές περιουσίες κατά την ακμή του ελληνισμού της Πόλης ως τα τέλη του 20ού αιώνα; Τι άλλαξε στο εμπόριο με τα ατμόπλοια που αντικατέστησαν τα ιστιοφόρα και με τον σιδηρόδρομο; Πώς άρχισε σταδιακά η Κωνσταντινούπολη να παύει να είναι το κέντρο του εμπορίου και πώς επηρέασε αυτό τις περιουσίες και την εμπορική δραστηριότητα των Ρωμιών;

«Το Σταυροδρόμι των Ρωμιών της Πόλης» της Ελένης Κεκροπούλου είναι ένα μυθιστόρημα στο οποίο ξεδιπλώνονται ο πλούτος και η ευμάρεια ανθρώπων έξυπνων και με ένστικτο καθώς και οι βάσεις της αριστοκρατίας και της ναυτιλίας που αναπτύχθηκαν στην Αθήνα ειδικότερα και στην Ελλάδα γενικότερα τον 20ό αιώνα. Είναι το χρονικό του ελληνικού πνεύματος που θριάμβευσε (ναι, εκμεταλλευόμενο ευκαιρίες και κατά καιρούς πατώντας επί πτωμάτων αλλά έτσι είναι οι επιχειρήσεις) και μεγαλούργησε, αφήνοντας όμως και σημαντική παρακαταθήκη μέσω δωρεών και ευεργετημάτων στον ελληνισμό. Χιλιάδες πληροφορίες, χιλιάδες πρόσωπα, χιλιάδες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που δίνονται μέσα από μικρές μα ολοζώντανες και ρεαλιστικές σκηνές συγκροτούν ένα κείμενο που με διαφώτισε σε πολλά σημεία για το παρελθόν της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας. Το τέλος είναι κάπως αόριστο βέβαια, μιας και δείχνει πως αυτός ο πακτωλός ενεργειών δε φαίνεται να σταματάει πουθενά κι έτσι δεν έχουμε κάποια ολοκλήρωση, κάποιον κύκλο που να ολοκληρώνει την πλοκή (εκτός κι αν η συγγραφέας έχει στο μυαλό της να συνεχίσει με νέο μυθιστόρημα). Το βιβλίο είναι ένα καλογραμμένο, τεκμηριωμένο και άκρως ενδιαφέρον χρονογράφημα του ελληνισμού του 19^ου αιώνα που διέπρεψε στις ελληνικές παροικίες του τότε γνωστού κόσμου, μια ελληνικά γραμμένη «Μπελγκρέιβια» και το συνιστώ ανεπιφύλακτα.

Βιβλίο Από δρυ παλιά κι από πέτρα
Συγγραφέας Νοέλ Μπάξερ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

«Πες μου κι εσύ το γένος σου κι ο τόπος σου ποιος είναι. Μήτε από δρυ γεννήθηκες παλιά, μήτε από πέτρα» (Ομήρου Οδύσσεια, ραψωδία τ στίχοι 162-163). Με αυτήν τη ρήση η συγγραφέας μάς καλωσορίζει στη ζωή της Πηνελόπης, που γεννιέται στο Αϊδίνι αλλά η μητέρα της τη στέλνει να ζήσει στην οικογένεια του Βρετανού υπηκόου και μεγάλου υφασματέμπορα Καλφατζή στην Κερύνεια της Κύπρου. Η Πηνελόπη μεγαλώνει, μαθαίνει τη ζωή, κάνει σκέψεις κι όνειρα και το ριζικό της την προορίζει να παντρευτεί και να μετακομίσει στη Σμύρνη λίγα χρόνια πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή. Το 1922 είναι σταθμός στη ζωή της και βιώνει πολλές ανατροπές ως την έκρηξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Κύπρος Ινδία, Αθήνα, Κερύνεια, Σμύρνη, σ’ αυτούς τους τόπους ιχνηλατεί μια γυναίκα τη ζωή της κι αγωνίζεται να φτιάξει το δικό της στέρεο μέλλον.

Η περιπετειώδης αυτή μυθιστορία με τις μαγευτικές περιγραφές, τις έξυπνες ανατροπές, την ποικιλία των χαρακτήρων με κέρδισε και με τον τρόπο της αφήγησης, όπου κυριαρχεί η ιδέα να μας μιλούν εναλλάξ η Πηνελόπη και αργότερα η κόρη της σε πρώτο ενικό εν είδει συζήτησης μεταξύ τους Αυτό το μοτίβο ακολουθείται αργότερα κι από άλλα πρόσωπα αλλά η συγγραφέας βοηθά με τον τρόπο της να με καθοδηγήσει σωστά στον τόπο και τον χρόνο Η Σμύρνη με τα μάτια της Πηνελόπης («Πουθενά στον κόσμο δεν υπήρχε ανάλογη πόλη που να συνδυάζει τον ελληνικό νου, τη γλυκιά ραθυμία της Ανατολής, το εμπορικό δαιμόνιο των Εβραίων, την εργατικότητα των Αρμενίων, την κομψότητα του Παρισιού, τη φραγκολεβαντίνικη ευθυμία, τη στιβαρή ευρωπαϊκή ιδιοσυγκρασία. Όλα αυτά σε μια γη απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς και ιστορικής κληρονομιάς», σελ, 59). τα πλούτη της πόλης, η ζωή των Ελλήνων εκεί, κι αργότερα ο όλεθρος του δεύτερου πολέμου κι όχι μόνο αυτά αλλά και πολλά άλλα περιστατικά, ιστορικά και ιδιωτικά, συγκροτούν ένα πολύχρωμο παζλ γεμάτο αγάπη, εκπλήξεις, εμπόδια και ελπίδα.

Ανάμεσα στις γραμμές του κειμένου ξεφυτρώνουν και το εμπλουτίζουν στίχοι από την Οδύσσεια που δένουν τόσο μα τόσο ωραία με τη ροή που του δίνουν νέα εικόνα, νέα πνοή, ειδικά όταν κάποιοι στίχοι ταιριάζουν απόλυτα με τα αισθήματα των ηρώων και τα περιστατικά που μας αφηγείται η συγγραφέας. Ολοζώντανοι χαρακτήρες, μια ολοκληρωμένη γυναίκα (κοριτσάκι, μητέρα, γιαγιά) και μια ωραία τοιχογραφία των γεγονότων των αρχών του 20ού αιώνα μέσα από τα μάτια μιας γυναίκας που αγάπησε, γέννησε, πόνεσε, μάτωσε είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Ένας μικρός προβληματισμός πάντως μού δημιουργήθηκε από το γεγονός ότι η βρετανική υπηκοότητα της Πηνελόπης ερχόταν σε κρίσιμες στιγμές σαν από μηχανής θεός να τη σώσει και το επαναλαμβανόμενο αυτό μοτίβο κάπου αδυνάτισε ως ιδέα. Παρ’ όλ’ αυτά, η Πηνελόπη πέρασε διά πυρός και σιδήρου κι αντί να γίνει μια προπέτης γυναίκα, προκλητική και επηρμένη λόγω της τύχης της, δεν ύψωσε ποτέ ανάστημα, δεν ανέπτυξε εγωισμό και ψυχρότητα, αντίθετα, ωρίμασε σωστά, ενστάλαξε τη σοφία από τα βιώματά της μέσα της και συγκρότησε μια ενδιαφέρουσα, ταπεινή προσωπικότητα. Ακριβώς αυτή η πολυπλοκότητα στη σκιαγράφηση ενός χαρακτήρα δύσκολα απαντάται σήμερα σε ελληνικά μυθιστορήματα με τόση τέχνη και δουλειά όση στο μυθιστόρημα της Νοέλ Μπάξερ, κάνοντας έτσι τη συγγραφέα μια από τις αγαπημένες μου.

«Από δρυ παλιά κι από πέτρα» η ζωή της Πηνελόπης και των ανθρώπων που διασταυρώνονται με τη δική της, σ’ ένα μυθιστόρημα καλογραμμένο, νοσταλγικό και τρυφερό, όσο πρέπει συναισθηματικό, με βάθος, σκέψεις και περιεχόμενο. Η συναρπαστική ιστορία μάλιστα συνεχίζεται στην «Επιστροφή της Πηνελόπης».

Βιβλίο Ιωνικές μνήμες 
Συγγραφέας Ευάγγελος Χρ. Δρακόπουλος
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το ημερολόγιο χωρίζεται σε ευδιάκριτες ενότητες. Το αναγνωστικό ταξίδι ξεκινάει φυσικά από τη Σμύρνη, όπου καταγράφονται ο πληθυσμός, το εμπόριο, η βιομηχανία, οι σχολές, η πνευματική κίνηση κ. ά. με έμφαση στην Άνω Πόλη όπου ζούσε η οικογένεια του συγγραφέα και στη συνέχεια επικεντρωνόμαστε στους προγόνους του Ευάγγελου Χρ. Δρακόπουλου και στην τωρινή οικογένειά του. Το σπίτι τους, τα αδέλφια του, η καθημερινότητά τους, οι συνήθειές τους, τα ήθη και τα έθιμα των Ελλήνων της Σμύρνης, οι παιδικές αναμνήσεις, τα δημοτικά σχολεία, η Ευαγγελική Σχολή, όλα αναφέρονται και καταγράφονται με ενάργεια και συναρπαστικές λεπτομέρειες. Το ημερολόγιο στη συνέχεια καταγράφει μάχες, μετακινήσεις, σελίδες λαμπρές και σκοτεινές, νίκες και προελάσεις, την οπισθοχώρηση και κλείνει με την προσφυγιά, τη νέα ζωή στον Πειραιά, την καριέρα του Δρακόπουλου και το προσκύνημά του χρόνια αργότερα (1973) στη χαμένη πατρίδα.

Η αφήγηση είναι συναρπαστική, χωρισμένη σε ευδιάκριτα κεφάλαια που ο κάθε αναγνώστης μπορεί να παρακολουθήσει με τον δικό του ρυθμό. Φωτογραφίες και κείμενα, ακόμη και σελίδες από το αυθεντικό ημερολόγιο του Ευάγγελου Χρ. Δρακόπουλου εναλλάσσονται σκορπώντας μια γλυκιά νοσταλγία για τις στιγμές του ελληνισμού που θα εξαφανιζόταν σύντομα, θαυμασμό για όσα συγκράτησε η μνήμη αλλά και συγκίνηση και πίκρα για όσα έγιναν από το 1919 και εφεξής. Παιδικές σκανταλιές ανοίγουν πόρτες για λεπτομέρειες που ίσως χάνονταν αλλιώς στο πέρασμα του χρόνου, ήθη και έθιμα αναβιώνουν στο μυαλό του συγγραφέα και καταγράφονται αδρά στις σελίδες του βιβλίου. Τα γεγονότα παρατίθενται όσο γίνεται αντικειμενικά, με μικρές, κοφτές προτάσεις, χωρίς υπερβολικές συναισθηματικές κορόνες ενώ η μεταγενέστερη ζωή αναβιώνει ως αναπόσπαστο κομμάτι των περιπετειών της οικογένειας Δρακόπουλου στη νέα πατρίδα. Το προσκύνημα μου έφερε δάκρυα στα μάτια γιατί ο συγγραφέας, σχεδόν αποστασιοποιημένα αλλά νιώθει κανείς το βάρος της αδικίας και της αρπαγμένης ζωής πίσω από τις λέξεις, περπατάει με την οικογένειά του στα στενά που μεγάλωσε παρατηρώντας τις αλλαγές που υπέστησαν τα μέρη και τα κτήρια. Οι αναλυτικές υποσημειώσεις συμπληρώνουν καίρια, τεκμηριωμένα και σωστά το όλο ιστορικό, οικογενειακό, κοινωνικό, πολιτιστικό και οικονομικό πλαίσιο ενώ το γενεαλογικό δέντρο δείχνει το αδιάσπαστο ενός ταξιδιού που ξεκίνησε βίαια το 1922. «Ιωνικές μνήμες» λοιπόν, άλλη μια σημαντική κατάθεση μνήμης για τον μελετητή αλλά και για τον απλό αναγνώστη.

Βιβλίο Διηγήματα 
Τίτλος πρωτοτύπου Öyküleri
Συγγραφέας Sabahattin Ali
Μεταφραστής Θάνος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Τσουκάτου 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι εκδόσεις Λέμβος επέλεξαν να παρουσιάσουν εννιά από τα διηγήματα του Τούρκου συγγραφέα σε μια καλαίσθητη έκδοση, σε μετάφραση του Θάνου Ζαράγκαλη. Στο «Βιολοντσέλο» έχουμε την τραγική κατάληξη ενός μεγάλου έρωτα που τον ντύνουν οι νότες του «τραγουδιού του φθινοπώρου», στον «Μύλο» ζούμε τον έρωτα ενός τσιγγάνου σε μια ιστορία που συνοδεύεται από προσωπικές απόψεις του συγγραφέα πάνω στην αγάπη, στην «Ιστορία της καντήλας που έσβησε ξαφνικά» έχουμε σε πρώτο επίπεδο έναν έρωτα που χώρισε ο θάνατος, σε μια δεύτερη ανάγνωση όμως διαπίστωσα πόσο έξυπνα και τρυφερά έχει παρομοιάσει ο συγγραφέας τις ανθρώπινες ψυχές με φωτεινές καντήλες, πάνω στις οποίες έχει στήσει μια αξιοπρόσεκτη πλοκή. Στην «Ιστορία του δάσους» οι χωρικοί προστατεύουν κυριολεκτικά με κάθε τρόπο τον αφανισμό του μοναδικού πνεύμονα οξυγόνου που τους μεγάλωσε, τους τάισε, τους ανέθρεψε, στην «Ιστορία ενός ναύτη» παρακολουθούμε την ανταρσία ενός πλοίου από πλήρωμα που απαιτούσε να φάει λίγο κρέας, γιατί «Με ξερά κουκιά δεν ανάβουμε φωτιά!», στα «Χελιδόνια» έχουμε την κουβέντα μεταξύ των δύο αυτών πουλιών που βλέπουν πως ταιριάζουν αλλά φοβούνται τον επικείμενο χωρισμό, αν έρθει ποτέ αυτός. Στο «Γυάλινο κτίριο» τρεις ανεπρόκοποι φίλοι που προτιμούν τους περιπάτους παρά να κερδίσουν τίμια το ψωμί τους κοροϊδεύουν μια ολόκληρη πόλη ψάχνοντας το ομότιτλο του διηγήματος κτίσμα κι αυτό είναι μια αξιοπρόσεκτη απόπειρα του συγγραφέα για δυστοπικό κείμενο που θυμίζει πολλά κακώς κείμενα διακυβέρνησης και μαζικής εξαπάτησης. «Η Τσιλλή» είναι μια γυναίκα χαμένη στους σκοτεινούς δρόμους της Σμύρνης που αποζητά κάποτε να τελειώσουν όλα αυτά που ζει και στο «Τσιρκίντζε» ο αφηγητής γνωρίζει ένα πανέμορφο χωριό της Μικράς Ασίας και ταυτόχρονα μια τραγική ιστορία του τόπου.

Τα κείμενα παρατίθενται σε χρονολογική σειρά (1927-1947) και κρατάνε το ενδιαφέρον ακόμη και σήμερα. Τρυφερότητα, λυρισμός, ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις και μεταφορές («Η φύση, βλέποντας να πλησιάζει η νύχτα, ετοιμαζόταν να πάρει μια βαθιά, δροσερή ανάσα», σελ. 43), εγκιβωτισμός (σε κάποια έχουμε ιστορία μέσα στην ιστορία δίνοντας έτσι μια πολυδιάστατη πλοκή που τραβάει ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον), γλώσσα ρέουσα, ποικίλη θεματολογία και διαφορετικοί τρόποι αφήγησης είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά κειμένων που μπορεί να γράφτηκαν στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, τα νοήματά τους, οι αφηγηματικοί πειραματισμοί και η γλώσσα τους όμως παραμένουν ζωντανά και ενδιαφέροντα ακόμη και στην εποχή μας.

Βιβλίο Πρωινά στα Πριγκηπόνησα 
Τίτλος πρωτοτύπου Kahvalti Sofrasi
Συγγραφέας Defne Suman
Μεταφραστής Στέλλα Βρετού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Defne Suman έγραψε ένα δυνατό, πολυεπίπεδο, λυρικό, ανατρεπτικό, καλοσχεδιασμένο μυθιστόρημα γεμάτο με προτερήματα γραφής και έκφρασης που με ταξίδεψε στο νησί της Πριγκήπου και στην Κωνσταντινούπολη, μου σύστησε ολοκληρωμένους και τρισδιάστατους χαρακτήρες, μου χάρισε ποικίλες οπτικές γωνίες μιας ιστορίας που έχει τις ρίζες της στο παρελθόν και απλώνει τα δίχτυα της μέχρι σήμερα. Το νέο της μυθιστόρημα είναι προϊόν συγγραφικής ωρίμανσης και χειρίζεται την πλοκή υποδειγματικά. Τα μέλη της οικογένειας, φίλοι και γείτονες, έρχονται και παρέρχονται, μας γυρνάνε στο παρελθόν και μας ξαναφέρνουν στο σήμερα, αλληλοεπιδρούν, ωριμάζουν, ξαφνιάζονται, απελπίζονται, ερωτεύονται, μελαγχολούν, θυμώνουν, πεισμώνουν, ξεδιπλώνουν τις ζωές τους αγνοώντας την έκπληξη που τους περιμένει και που θα ανατρέψει τα πάντα. «…πάνω απ’ αυτήν την οικογένεια πλανιέται μια κατάρα. Μια δυσάρεστη σκοτεινή ενέργεια. Η έντονη σκιά ενός άλυτου προβλήματος που προκαλεί σε όλα τα μέλη της ένα αίσθημα ανεπάρκειας» (σελ. 113).

Ο Μπουράκ Γκιοκτσέ είναι δημοσιογράφος, φιλοξενούμενος στο σπίτι της ηλικιωμένης Σιρίν Σακά στην Πρίγκηπο. Οικογενειακός φίλος που κάποτε κυνηγούσε τη δυσπρόσιτη διάσημη καλλιτέχνιδα Σιρίν Σακά για συνέντευξη ενώ η ερωτική του σχέση με την εγγονή της, Νουρ, περνάει κυριολεκτικά από τα σαράντα κύματα. Είναι ένα ζευγάρι που ξεφεύγει από την πεπατημένη, με τα αισθήματα εκείνου να είναι πιο στέρεα: «Η Κυριακή έσμιγε με τη Δευτέρα. Οι διακοπές έσμιγαν με τη ζωή, το όνειρο με την πραγματικότητα. Για να μη χωρίσουν, κρατιόμουν από τη Νουρ» (σελ. 19). Εκείνη με νάζια τον διεκδικεί από κάθε νέα του ερωτική αφετηρία, εκείνος το δέχεται αλλά δεν παρασύρεται, η συμπεριφορά της τον πληγώνει, ο χαρακτήρας της όμως δε δείχνει ελαφρόμυαλος ή αδιάφορος. Μέρα τη μέρα κι όσο κοντεύουμε στο τέλος του βιβλίου έχει ξυθεί για τα καλά η επιφάνεια της κοπέλας, έχει φωτιστεί κάθε σκεπτικισμός και κίνητρό της, με τον γάμο της να αποτελεί άλλο ένα εμπόδιο ανάμεσά τους. Οι δυο τους εκπροσωπούν την «τυχερή γενιά», την ενδιάμεση γενιά, είναι μάρτυρες μιας επανάστασης που αλλάζει ριζικά τα πρότυπα επικοινωνίας: «Αρκετά μεγάλοι ώστε να ξέρουμε τα παλιά πρότυπα αλλά και τόσο νέοι ώστε να εξοικειωθούμε με τα καινούρια» (σελ. 61). Ο Μπουράκ αγαπάει να ερευνά τις μορφές επικοινωνίας πριν από το διαδίκτυο, από τα έξυπνα τηλέφωνα και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να ζωντανεύει ιστορίες μιας γενιάς που δεν πέρασε κι ούτε θα μπορέσει να περάσει στην καινούρια χιλιετία. «Η παρουσία του ισοδυναμεί με πρόσκληση στη σοβαρότητα» (σελ. 256). Η Νουρ είναι συγγραφέας μυθιστορημάτων που της αναθέτουν άλλοι να γράψει (συγγραφέας-φάντασμα): «Έχει μια σιγουριά που την αποκτάς όταν ξέρεις ότι σ’ αγαπάνε» (σελ. 125). Είναι αδελφή του Φικρέτ Μπουλούτ κι οι δυο τους είναι παιδιά της αλκοολικής Σουχεϊλά Μπουλούτ -μοναχοπαίδι της Σιρίν Σακά- που πέθανε νωρίς. Η Νουρ πλέον είναι παντρεμένη με τον εκδότη Ουφούκ, που την καθοδηγεί στις επιλογές της και σε όλα τα στάδια συγγραφής που τους αναθέτουν, σύντομα όμως κάτι θα αλλάξει ανάμεσά τους.

Ο Φικρέτ είναι παντρεμένος με τη Φρέγια κι έχουν αποκτήσει τη Σελίν και τον Ουγούζ, με τον τελευταίο να ζει μόνιμα στην Αμερική. Ο Φικρέτ είναι αυτός που καλεί τον Μπουράκ στη γιορτή της γιαγιάς του, Σιρίν, γιατί έχει αρχίσει να τον απασχολεί το παρελθόν της, για το οποίο δεν έχει μιλήσει ποτέ, αφού πάντα έλεγε ότι ήρθε στην Κωνσταντινούπολη όταν ήταν στο λύκειο, με ποιους όμως, πότε και γιατί; Το μυθιστόρημα ξεκινάει με την εξαφάνιση του Φικρέτ και την αγωνία της κόρης του να τον εντοπίσει, ζητώντας τη βοήθεια του Μπουράκ, κάτι που θα τη φέρει πιο κοντά του. Η έφηβη Σελίν είναι κρυφά ερωτευμένη, παραμένει παιδί, είναι αυθόρμητη, χρησιμοποιεί νεανικό λεξιλόγιο αλλά το πείσμα της και ο πόθος της θα πυροδοτήσουν απρόβλεπτες εξελίξεις που θα οδηγήσουν την ιστορία κοντά στην τραγική αλήθεια που είναι απαραίτητη να βγει στο φως για να την αντιμετωπίσουν τα μέλη της οικογένειας και να προχωρήσουν στη ζωή τους. Έτσι φτάνουμε στη γιαγιά, η οποία, αν και ουσιαστική πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, εμφανίζεται μετά την 100ή σελίδα ενώ ως χαρακτήρας, λόγω της άνοιας, συμμετέχει ελάχιστα στα γεγονότα. Κι όμως, αυτή η σιωπηλή παρουσία, μια γυναίκα που κάποτε ήταν περιζήτητη κι είχε ζήσει μεγαλειώδεις έρωτες, τώρα, βυθισμένη στη λήθη, ενώ φαίνεται απούσα, το παρελθόν της είναι ο καταλύτης που θα ανατρέψει τα πάντα και το κέντρο βάρους γύρω από το οποίο κινούνται χωρίς να το καταλαβαίνουν οι πρωταγωνιστές του βιβλίου. Δεν επιστρέφουμε στο χτες, δεν έχουμε αναλυτικές ή διεξοδικές περιγραφές γεγονότων, αντίθετα, το χτες έρχεται και μας βρίσκει με τις συνέπειες και τις εξελίξεις που ακολούθησαν την αλλαγή στις ζωές κάποιων ηρώων του μυθιστορήματος. Στο πλάι της Σιρίν Σακά είναι ο κηπουρός Σαντίκ ουστάς, που αναπολεί τις όμορφες βεγγέρες του παρελθόντος, θεωρεί τιμή του να βρίσκεται στο πλάι της κυράς του, ενώ χάρη σ’ εκείνον αναβιώνει η παλιά, κοσμοπολίτικη Πρίγκηπος, μια αλλοτινή εποχή, κομψή και γελαστή, τόσο μακρινή! Πώς άλλαξε η κοινωνία του νησιού από τότε, πώς γιόρταζαν το μπαϊράμι, πώς μεταμορφώθηκε η πραγματική ομορφιά του μέρους από την εκμετάλλευση του τουρισμού με τα άλογα και τον Μεγάλο Γύρο και πώς συμβιώνει με τον εσωτερισμό και την ταπείνωση της διαδρομής ως τον Άγιο Γεώργιο για τάμα;

Η συγγραφέας καταφέρνει με έξυπνο και αξιέπαινο τρόπο όχι μόνο να καταγράψει το χρονικό της οικογένειας της Σιρίν Σακά αναμιγνύοντας σωστά και χωρίς να χαθούμε στιγμή το παρελθόν με το παρόν αλλά και να αναφερθεί σε πολλά γεγονότα με αφορμή τους χαρακτήρες της: το «χάσμα γενεών», τις αναμνήσεις ενός ένδοξου χτες που συνοδεύεται πάντα από γλυκόπικρους καημούς για τη διαφορά του με το παρόν, τους διαφορετικούς τρόπους σκέψης γηγενών και επισκεπτών του νησιού, τις αλλαγές στην καθημερινή ζωή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, ακόμη και να στηλιτευτούν τα κακώς κείμενα μιας πολιτικής και των διπλωματικών χειρισμών ενός κράτους που αλλάζει χωρίς να ρωτάει τους υπηκόους του («-Ξεχνάς ότι ζούμε σε μια χώρα τόσο εύθραυστη, που απ’ όπου κι αν την πιάσεις θα σου μείνει στο χέρι, σε μια χώρα που τρέφεται από το αίμα των παιδιών της;», σελ. 115). Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ Σαντίκ, Νουρ, Μπουράκ και Σελίν, δίνοντας κάθε φορά και διαφορετική οπτική γωνία, με τη συγγραφέα να καταγράφει σωστά και με προσοχή την ιδιοσυγκρασία, το λεξιλόγιο, τη συμπεριφορά του καθενός, κάνοντας το μυθιστόρημα ένα πολυπρισματικό παζλ. Ακόμη και το ποιος μιλάει κάθε φορά είναι ένα μικρό παιχνίδι ανάμεσα στον αναγνώστη και τον αφηγητή, μιας και τον καταλαβαίνουμε από τα συμφραζόμενα.

Υπέροχη αφήγηση, έξυπνες εναλλακτικές πλοκής, λιτοί και στακάτοι διάλογοι, ανατροπές, καλολογικά στοιχεία, μεταφορές και παρομοιώσεις («Αχάριστα τα καλοκαιρινά πρωινά. Ακράτητος ο ήλιος. Η έγνοια του είναι να σκαρφαλώσει αμέσως στον ουρανό, λες και δεν θα μείνει κρεμασμένος εκεί δεκαοχτώ ώρες», σελ. 13-14), λυρικές και διεισδυτικές περιγραφές της φύσης («Το ανοιξιάτικο αεράκι της Ιστανμπούλ πάντα μου μυρίζει ελπίδα», σελ. 247), της πόλης, του σπιτιού, της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά ενός κειμένου που αγάπησα ως την τελευταία του σελίδα. Η Πρίγκηπος περιγράφεται ακριβοδίκαια, μιας και οι φασαριόζικες ορδές των τουριστών εναλλάσσονται με το εσωτερικό του νησιού, που είναι γεμάτο αρχοντικά σπίτια, γειτονιές, ηρεμία, ανθισμένους κήπους με γλισίνες.

«Πρωινά στα Πριγκηπόνησα» μας χαρίζει η Defne Suman στο νέο της μυθιστόρημα. Ηλιόλουστα μα και σκοτεινά, με το λαμπερό σερβίτσιο να εναλλάσσεται με τους μαστραπάδες που κουβαλούν τα απόνερα της μοίρας, με τους ήρωες να αλλάζουν, να ωριμάζουν, να ολοκληρώνονται μέσα από μια σειρά γεγονότων που έρχονται και τους παρασύρουν. Η ενδιαφέρουσα πλοκή, οι μελετημένες διαπροσωπικές σχέσεις των χαρακτήρων, το ολοζώντανο φυσικό τοπίο, οι διεισδυτικές παρατηρήσεις πάνω στις αλλαγές των καιρών και των ανθρώπων, οι ανατροπές είναι συστατικά που με κέρδισαν από την αρχή και μου χάρισαν μια ιστορία αγάπης, έρωτα και αποκαλύψεων με τέτοιο τρόπο που ξεφεύγει αρκετά από τα κλισέ μιας ρομαντικής πλοκής.

Βιβλίο Το παιδί και οι άνεμοι της Αρμενίας
Τίτλος πρωτοτύπου Il bambino e i venti d’ Armenia 
Συγγραφέας Arthur Alexanian
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας μιλά σε πρώτο πρόσωπο και απευθύνεται στον ίδιο του τον εαυτό: «… σ’ εσένα, καταραμένο κομμάτι του εαυτού μου… Εσύ ήσουν ο δαίμονας μέσα μου, με δελέαζες να χάνω τη σιγουριά μου…δεν με ενθάρρυνες να μετατρέπω την προοπτική σε σιγουριά» (σελ. 27). Τον θυμό διαδέχεται η περιέργεια, ο πειθαναγκασμός και τελικά η αποδοχή: «Οι αναμνήσεις δεν είναι μια απλή επιστροφή στο παρελθόν, αυτές πιθανότατα συνθέτουν την ταυτότητά μας» (σελ. 53). Αυτό το εσωτερικό του ταξίδι αντιδιαστέλλεται με το πραγματικό, της ζωής του, στην οποία πορεύεται χωρίς συναίσθηση της αρμένικης ταυτότητάς του. Δε ρώτησε τα μέλη της οικογένειάς του, ίσως γιατί η περιέργεια να θεωρείται αγένεια, και διαπίστωσε πως ουσιαστικά έκανε ό,τι και όλοι οι άλλοι συμπατριώτες του: απασχολημένοι να κυνηγάνε τον επιούσιο, ζούσανε τη λησμοσύνη. Μετά τον θανατηφόρο και καταστροφικό σεισμό της Αρμενίας το 1988 άρχισαν να στρέφουν τη ματιά τους στην κοιτίδα τους.Όπως λέει ο Αρτούρο Μολινάρι στην εισαγωγή του μυθιστορήματος: «Ο πρωταγωνιστής δεν ξεχνάει την πατρίδα που του έκλεψαν, γίνεται όμως πολίτης του κόσμου και επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία ενός λαού μέσα από την προσωπική του ιστορία» (σελ. 15). Έτσι, οι αναμνήσεις του ξεκινάνε από τα 11 του χρόνια που ταξίδευε με τη μητέρα του προς τη Βενετία από την Γκρενόμπλ όπου είχε μεγαλώσει. Η πλοκή ξεδιπλώνεται με μια αφηγηματική πρωτοτυπία: σχεδόν κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με έναν συμπρωταγωνιστή των δύο γυναικών τη συγκεκριμένη χωροχρονική στιγμή, ώστε αμέσως μετά να αναλάβει πάλι ο ίδιος ο συγγραφέας. Αυτό δίνει ποικιλία και εκπλήξεις στη ροή της ανάγνωσης και ταυτόχρονα φωτίζει διαφορετικές ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, όπως τον αξιωματικό του τουρκικού στρατού που φυγάδευσε μάνα και κόρη (για πρώτη φορά αρχίζει να αμφισβητεί τις διαταγές των ανωτέρων του, μιας και πλέον απαιτείται η άμεση εξόντωση όλων των Αρμενίων: «Ως στρατιώτης οφείλω να υπακούσω, ωστόσο νιώθω έναν έντονο δισταγμό, το βασανιστικό νήμα της αμφιβολίας διαπερνάει τα καθήκοντα που σαν καλός στρατιωτικός οφείλω να εκτελέσω γιατί έτσι με διέταξαν και η φωνή της συνείδησης δεν μ’ αφήνει σε ησυχία», σελ. 67). τη Μανίγκ, κάτοικο Βενετίας, ακόμη και τον ίδιο τον πατέρα, τον Μπόχος, που μας αφηγείται τις δικές του περιπέτειες πριν παντρευτεί τη γυναίκα του με προξενιό και πώς αναγκάστηκε ν’ αλλάξει το επίθετό του.

Η γενοκτονία των Αρμενίων και η απηνής καταδίωξη του πληθυσμού από τους Τούρκους, οι συνέπειες αυτής της προσφυγικής περιπέτειας στον χαρακτήρα και τις αντιλήψεις των θυμάτων, η αδυναμία μιας τρίτης γενιάς να στραφεί στο παρελθόν γεμάτη φόβο για τον ρόλο που επιτελεί ένα ομόδοξο και ομόγλωσσο κοινωνικό σύνολο στη ζωή τους, εφόσον ήθη, έθιμα, ιστορία και δοξασίες υπάρχουν αλλά βυθισμένα στην αχλή από την έλλειψη επίσημης αναγνώρισης είναι μερικά μόνο από τα προβλήματα που θέτει με εύσχημο και δωρικό τρόπο ο συγγραφέας στο τόσο διαφορετικό από τα άλλα τρίτο βιβλίο της σειράς «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα». Η επιλογή μάλιστα να μην υπάρχει σαφές τέλος ούτε οριστικές απαντήσεις για τα αρχικά ερωτήματα δείχνει πως η γνωριμία του εαυτού μας δε σταματάει ποτέ, πως συνεχίζουμε να κατεβαίνουμε όλο και πιο βαθιά μέσα μας για να ξαναβρίσκουμε κι άλλο ένα ψήγμα του εαυτού μας.

Το μυθιστόρημα συνοδεύεται από επίμετρο της Εμανουελίτα Βέκιο που περιγράφει με ακρίβεια και συνέπεια την ανάγκη του συγγραφέα να γράψει «για να ανακτήσει τις αναμνήσεις και με αυτές την αρμενικότητά του κι έτσι για να ξαναβρεί τον εαυτό του που βρίσκεται σε φυγή… ωσότου αποδεχτεί την κατάστασή του και κάνει έτσι το πρώτο βήμα προς μια νέα ψυχική γαλήνη» (σελ. 18) και από το ποίημα «Ανάσταση» με την άδεια του Αρτούρο Αλεξανιάν. Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους.