Βιβλίο 10 + 1 ιστορίες βουτηγμένες σε τσάι μέντας 
Συγγραφέας Χρυσούλα Διπλάρη 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Πηγή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Πινόκιο, η Ωραία κοιμωμένη, η Σταχτοπούτα, η Κοκκινοσκουφίτσα, η Χαλιμά, ο Τζακ με τη φασολιά, η Χιονάτη, η Πεντάμορφη, η Γοργόνα, ο Χάνσελ και η Γκρέτελ, η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων είναι οι ήρωες που συντρόφευσαν τα παιδικά μας όνειρα, μας νανούρισαν, μας γέμισαν συναισθήματα, πρότυπα και αυτοπεποίθηση. Τώρα έρχονται στον 21^ο αιώνα και αποκαλύπτουν πως τα πράγματα δεν είναι και τόσο ρόδινα. Ολοζώντανες σκηνές, άφθαστος ρεαλισμός, ποικίλα συναισθήματα, σποραδικά στοιχεία από τη μυθολογία και τις λαϊκές παραδόσεις, φροντισμένα καλολογικά στοιχεία (τι όμορφη η πρώτη παράγραφος στη «Ροδοζάχαρη»), πλούσιο λεξιλόγιο δημιουργούν αξέχαστες σκηνές και παραστατικές εικόνες γεμάτες διαχρονικά μηνύματα. «Σε μια εποχή πλήρη υλικών αγαθών αλλά στερημένη γνήσιας χαράς, ο άνθρωπος φτιάχνει ιστορίες για να παρήγοροί τις λύπες του και να μπορεί ν’ αντέχει την καθημερινότητα. Στον καιρό του ορθολογισμού, η μαγεία που εκπέμπουν οι ιστορίες είναι το αλάτι της ζωής. Τι θα γινόμασταν χωρίς αυτές;» (σελ. 174).

Στη «Μαγική κολοκύθα γεμιστή», ένας φωτορεπόρτερ απολύεται παραμονές Χριστουγέννων από την εφημερίδα που δούλευε και μένει με 50 ευρώ στην τσέπη να αναρωτιέται πώς θα περάσει εκείνη τη γιορτινή νύχτα με το κορίτσι του, μήπως όμως η κοντινή του λαϊκή έχει τη λύση; Μαγική ατμόσφαιρα και ρεαλισμός συνταιριάζονται έξοχα. Στο «Μια μηλόπιτα κι ένας μαγικός καθρέφτης», η Λευκή πάσχει από το «σύνδρομο του καθρέφτη» και αποφασίζει να ξεκινήσει ένα σεμινάριο ζαχαροπλαστικής για να ξεχαστεί, σταδιακά όμως μαθαίνουμε για το τραυματικό παρελθόν της και τη γενεσιουργό αιτία του συνδρόμου, γεγονότα που με συγκίνησαν και με κλόνισαν. Χάρη στο κείμενο, έμαθα πολλά για τη «διαταραχή σωματικής δυσμορφίας» αλλά και για την παρασκευή μηλόπιτας, σε σημείο που μου έτρεχαν τα σάλια. Επίσης, μου άρεσε ο τρόπος που «ανακατεύτηκε» η ζύμη με τη ζωή: «…αν το ζυμάρι έχει ζωή κι η ζωή μπορεί να πλαστεί σαν ζυμάρι, αν και το μυαλό μπορεί ν’ αλλάξει, όπως αλλάζει και το ζυμάρι κι εξελίσσεται» τότε μήπως υπάρχει ελπίδα; Μήπως λοιπόν η Λευκή καταφέρει να θεραπευτεί από τα ψυχικά της τραύματα; Στο «Πώς η ροδοζάχαρη έφαγε το τέρας», η αδελφή Ευμορφία φροντίζει με αγάπη τον ροδώνα της λίγο πριν ξεκινήσει η συγκομιδή και χάρη σε ένα κακοποιημένο κορίτσι που καταφεύγει στη μονή μαθαίνουμε για το παρελθόν της, για το κακό που έκανε και μετουσιώθηκε σε καλό όταν ξεκίνησαν να βρίσκουν καταφύγιο στο μέρος κι άλλα κακοποιημένα κορίτσια. Σκληρές σκηνές και απρόσμενες ανατροπές, με ένα τέλος που αγάπησα. Στη «Γοργόνα Κακκαβιά», ένας ωκεανολόγος ανακαλύπτει μια κρυφή σπηλιά με μια γοργόνα που τον καλωσορίζει στον κόσμο της και του εξηγεί, μέσω του παραδείγματος της κακαβιάς που πλέον έχει καταντήσει μπουγιαμπέσα ή μπισκ ή καντσούα κλπ., πως κι ο κόσμος έτσι είναι, ενιαίος κι αδιαίρετος αλλά τα είδη πολεμούν μεταξύ τους για την κυριαρχία, καταστρέφοντας τη «συνταγή». «…όλοι βράζουμε στο ίδιο καζάνι και για να γίνει νόστιμη η σούπα -ο κόσμος μας- έχουμε ανάγκη ο ένας τον άλλον». Επιπλέον, «Η υπεροψία του ανθρώπου χάλασε για τα καλά τον όμορφο κόσμο…η σούπα ξίνισε, αλλοιώθηκε, έγινε κάτι άλλο, διαφορετικό, ξένο…με απροσδιόριστη υφή και γεύση» (σελ. 58). Τότε ο Νίκολας θα πάρει μιαν απρόσμενη απόφαση, εμπνευσμένος και απ’ την ομορφιά του νησιού γύρω του.

Στην «Αλίκη στη χώρα των μαγικών μανιταριών», ο Σωτήρης αγωνίζεται να σώσει την κοπέλα του από την κατάθλιψη και στρέφεται στα παραισθησιογόνα μανιτάρια, με αποτέλεσμα ένα συναρπαστικό ταξίδι στον κόσμο της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων με έναν υποδόριο φόβο αν πέτυχε όλο αυτό και για τις συνέπειες που ίσως υπάρξουν. Στο αγαπημένο μου «Τσάι με τον Λύκο», ταξιδεύουμε σ’ ένα ερημωμένο σχεδόν χωριό της νότιας Ελλάδας, όπου ένας άντρας πέφτει θύμα καταιγίδας και τον σώζει μια κοπέλα που του αποκαλύπτει τον μαγικό της κόσμο: μια καθημερινότητα και μια διατροφή βασισμένη σε αρχαία και παραδοσιακά γιατροσόφια, ανακατεμένα με φύλλα τσαγιού. Η Μυρτώ και ο Γιώργος έβαλαν τις καινούργιες γνώσεις πάνω στη σοφία των παλιών και ρίζωσαν στον τόπο τους. Βιώσιμες καλλιέργειες, προϊόντα βασισμένα σε αυτές, χτίσιμο ξενώνων, κάλεσμα για επισκέπτες κ. ά. Κι όλα αυτά, με μέτρον, αυτό το μέτρον των αρχαίων που θα τους επιτρέψει να παραμείνουν εντός ορίων, χωρίς ασύστολη εκμετάλλευση της φύσης και του περιβάλλοντος, χωρίς οι ξένοι να αλλοιώσουν τον χαρακτήρα του τόπου. Τι όμορφες περιγραφές, τι ωραία φιλοσοφία, πόσο ξεχωριστή ιστορία!

Εξίσου αγαπημένο κείμενο ο «Μεγάλος ύπνος και το γλυκό της Δαμασκού», όπου ένας πρωτοετής της Ιατρικής συνδράμει εθελοντικά στους Γιατρούς Χωρίς Σύνορα και τον απασχολεί η περίπτωση της Ραζάν, μιας «ωραίας κοιμωμένης» που πάσχει από το σύνδρομο της παραίτησης, έχοντας πέσει σε βαθύ ύπνο κοντά τρεις μήνες, απότοκο των δεινών που βίωσε από τη βομβαρδισμένη Δαμασκό αλλά και των άθλιων συνθηκών στη χώρα που τη φιλοξενεί. Η συγγραφέας περιγράφει αντικειμενικά και με σεβασμό τη ζωή στη Συρία πριν και μετά τους βομβαρδισμούς, καθώς και τον συνοικισμό των προσφύγων, με αντιθέσεις, ρεαλισμό και καλολογικά στοιχεία που τονίζουν την ομορφιά του τοπίου της ιστορίας και ταυτόχρονα τις σκληρές συνθήκες φιλοξενίας στον καταυλισμό. Δεν ήξερα πως αυτό το σύνδρομο παρατηρείται συχνά σε προσφυγόπουλα που βιώνουν ασταθείς συνθήκες διαβίωσης, χωρίς ελπίδα μόνιμης εγκατάστασης. Τα παιδιά αυτά είναι σα να παραιτούνται από τα άσχημα γύρω τους και να βυθίζονται στον ύπνο για να κρυφτούν. Επίσης, με συγκίνησε η σχέση του γιατρού με τον παππού του που τον βοήθησε στο συναισθηματικό κουβάρι με την αδελφή της Ραζάν, διαπίστωσα και πάλι πόσο χαριτωμένα ύπουλος είναι ο έρωτας και κατάλαβα πως δεν πρέπει να ντρέπεται κανείς γι’ αυτόν, όσο τραγικές κι αν είναι οι συνθήκες γύρω: «Να φοβάσαι τη μέρα που δεν θα αισθάνεσαι τίποτα, αγόρι μου, η μέρα αυτή θα είναι η μέρα του θανάτου σου κι ας εξακολουθήσεις να είσαι ζωντανός…». Το σάμαλι, όπως συνδέεται με την ιστορία και όπως περιγράφεται, με έκανε να ψάχνω για ζαχαροπλαστείο ξενηστικωμένος και το τέλος της ιστορίας μου έφερε δάκρυα στα μάτια, όχι μόνο για το αίσιο αποτέλεσμα αλλά γιατί ενώθηκαν άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών και νοοτροπιών κάτω από την τέντα που λέγεται αγάπη.

Στο «Ο αχλαδοχυμός ταιριάζει με τα video games» έχουμε μια συγκλονιστική ιστορία ενός παιδιού γυμνασίου που έχει κολλήσει με το κινητό του κι έχει χάσει χρονιά στο σχολείο, της φίλης του, Κατ, που χαρακώνεται και καίγεται («…έκανε το βλέμμα της ακόμα πιο υποβλητικό, ήταν λες και κοιτούσες κατευθείαν μέσα σε πηγάδι χωρίς πάτο», ανατρίχιασα στην έκρηξή της για το τι πραγματικά την πονάει, πάντως όχι το χαράκωμα) και του Χοντρού που τον έδερνε ο πατέρας του ενώ η αλκοολική μητέρα του αδιαφορούσε γι’ αυτόν, ώσπου το παιδί της πήρε την πιο απρόσμενη εκδίκηση. Τρία παιδιά απόβλητα, «τρεις ασώματες ψυχές που προσπαθούσαν να χωρέσουν στα καινούργια κορμιά που τους επέβαλε η εφηβεία» (σελ. 121). Άψογη η σκιαγράφηση του παιδιού που μπλέκει με το παιχνίδι της μπλε φάλαινας, κλιμάκωση της αγωνίας, καταπληκτικά ψυχογραφήματα, έφτασα στο τέλος με κομμένη ανάσα. Στο «Όρμα -στα φασόλια- Τζακ!», παρακολουθούμε τη συναρπαστική ιστορία του παλαιστή Τζακ που το έσκασε μικρός από το σπίτι του για να ακολουθήσει το τσίρκο που πέρασε από το χωριό του και μετά μπλέχτηκε με στημένους αγώνες κατς. Τι εννοούσε η μαντάμ Ζαΐρα που του είπε να προσέχει τα φασόλια που θα είναι η αρχή του τέλους του; Μια ιστορία με απροσδόκητο τέλος που επίσης μου έφερε δάκρυα στα μάτια.

Στο «Σπίτι από σοκολάτα», μια γυναίκα μετά από άκαρπες προσπάθειες για παιδί και με την πεθερά της να την κατηγορεί γι’ αυτό χωρίζει κι επιστρέφει στους γονείς της ταλαιπωρημένη ψυχοσυναισθηματικά. Εγκλωβίζεται λοιπόν στην κλειστή κοινωνία του χωριού και επωμίζεται τη φροντίδα των γονιών και του οικογενειακού τους φούρνου «με τη ρετσινιά της άκληρης και τα ειρωνικά μειδιάματα του κόσμου». Μόνο τα παιδιά αγάπησε και έφτιαχνε με χαρά σοκολατένια γλυκίσματα, δίνοντάς τους μιαν αγάπη που το χωριό παρερμηνεύει και τη χαρακτηρίζει «μάγισσα» για να μην την πλησιάζουν. Τελικά πραγματοποιεί ένα μεγάλο όνειρο κι αυτό της φέρνει ένα ανέλπιστο δώρο σ’ ένα πανηγύρι. Και τέλος, στο ομότιτλο της συλλογής, μια συγγραφέας-φάντασμα, που μεγάλωσε με ιστορίες και παραμύθια αλλά απέτυχε να δει δικό της έργο τυπωμένο, αναπολεί τη ζωή της από τη στιγμή που δέχτηκε να γράφει χωρίς να υπογράφει, παλεύει με τις τύψεις της και μας αποκαλύπτει πώς άλλαξε η αγάπη της απέναντι στο κείμενο και στον γραπτό λόγο τώρα που γράφει κατά παραγγελία, πώς είναι οι συνθήκες εργασίας, πώς την αντιμετωπίζουν οι συνεργάτες της. Ένας ύμνος στον συγγραφέα και στο έργο του, που άνετα διαβάζεται και πρώτο στη σειρά.

Γεμιστή κολοκύθα, μηλόπιτα, γλυκό τριαντάφυλλο, κακκαβιά, μανιτάρια, τσάι του βουνού, σάμαλι, φασόλια με χόρτα, σμούθι αχλάδι, σοκολάτα, τσάι μέντας μου κράτησαν συντροφιά και με γέμισαν μυρωδιές και εικόνες όσο ταξίδευα στα καλογραμμένα κείμενα της διαφορετικής αυτής συλλογής διηγημάτων. «10 + 1 ιστορίες βουτηγμένες σε τσάι μέντας» φέρνουν τα κλασικά παραμύθια των παιδικών μας χρόνων σ’ ένα σκληρό, άδικο, επικίνδυνο σήμερα και μας συστήνουν ήρωες απελπισμένους, φοβισμένους, ερωτευμένους, παγιδευμένους. Η συγγραφέας πάντως πιστεύει ακόμη, παρά το σύγχρονο της εποχής μας, στη μαγεία των παραμυθιών, στο ταξίδι στους φανταστικούς τους κόσμους, στα θετικά μηνύματα που πηγάζουν από αυτά και τονίζει πως «εξηγώντας τα πάθη, τα λάθη και τις αρετές των ηρώων, εξηγούμε και την ίδια μας τη φύση, ανακαλύπτουμε ποιοι είμαστε εμείς οι ίδιοι»! Άλλωστε, «οι διαχρονικές έννοιες του καλού και του κακού, του πλούτου και της φτώχειας, του δυνατού και του αδύνατου δεν είναι δυνατόν να αντικατασταθούν ποτέ και με τίποτα»!

Βιβλίο Τα χρώματα των παιδιών 
Συγγραφέας Αλέκα Τρίπου-Μάνου 
Εικονογράφος Γιώργος Χατζηβασιλάκης
Κατηγορία Εφηβικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Αλέκα Τρίπου-Μάνου έγραψε ένα ενδιαφέρον εφηβικό και όχι μόνο μυθιστόρημα που μου σύστησε ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, μου αποκάλυψε μυστικά και με γέμισε ποικίλα συναισθήματα. Η γραφή είναι γρήγορη και κινηματογραφική, οι διάλογοι ρεαλιστικοί και το κάθε παιδί της ιστορίας ανεβαίνει τον δικό του γολγοθά. Ο Αλέξης, μετά τη μετακόμιση του πατέρα του στη Νέα Υόρκη λόγω δουλειάς, αναγκάζεται να πάει με τη μητέρα σε άλλο σπίτι για να μπορέσουν να επιζήσουν κι έτσι αναγκαστικά αλλάζει και σχολείο. Η σχέση με τους γονείς του αρχίζει να γίνεται πιο εύθραυστη γιατί μια σειρά από γεγονότα τον κάνουν να νιώθει μόνος και αποξενωμένος. Η μητέρα του δείχνει σα να κρύβει κάτι, ο πατέρας του σπάνια του μιλάει από το τηλέφωνο: «Τόσο πολλές αλλαγές μαζεμένες, πώς να τα βγάλει πέρα ο καημένος ο μπαμπάς. Μην περιμένουμε λοιπόν να μπορεί να μας τηλεφωνεί όποτε μας αρέσει», υποστηρίζει η μαμά. Μετακόμισαν λοιπόν στο πατρικό του μπαμπά του, κοιμάται στο παιδικό του δωμάτιο που έχει κολλημένα αστεράκια στο ταβάνι κι αυτό νιώθει πως κατά κάποιον τρόπο τον συνδέει με τον μπαμπά του, σα να είναι αληθινά και τον ταξιδεύουν στην αγκαλιά του ανθρώπου που αγαπάει τόσο πολύ. Δε χορταίνει να ψάχνει το σπίτι, να περπατά στα σημεία που περπάταγε κι ο ίδιος, να κάθεται στη σκιά της ελιάς στον κήπο, να ακολουθεί τα ίχνη του παρελθόντος του. Έτσι ο Αλέξης ξεκινάει να γράφει ένα γράμμα στον πατέρα του κι ας θεωρεί αυτήν τη μορφή επικοινωνίας ξεπερασμένη, αφού μ’ ένα κλικ μπορείς να δεις και ν’ ακούσεις τον άλλον την ίδια στιγμή.

Παράλληλα, επίσης με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, μαθαίνουμε από τον πατέρα του Αλέξη τις δικές του εντυπώσεις από τη διαμονή του στη Νέα Υόρκη, πώς είναι η καθημερινότητά του, ποια τα καθήκοντά του, πού μένει και πού εργάζεται, πώς είναι οι συνθήκες, πώς είναι οι σχέσεις με τους νέους συναδέλφους, γιατί ο επίσης καινούργιος μετανάστης συνάδελφος Μπάμπης είναι τόσο εσωστρεφής και κλειστός και δεν του μιλάει σχεδόν καθόλου και πολλά άλλα. Βουλιάζει στη νοσταλγία και νιώθει βαθιά και αφόρητη μοναξιά που του μαυρίζει την ψυχή. «Οι κουβέντες με τον κόσμο είναι τυπικές, οι γύρω αδιάφοροι, λίγο πολύ όλοι κλεισμένοι στον εαυτό τους. Δύσκολο πράμα η ξενιτιά» (σελ. 67). Γιατί όμως βασανίζεται από εφιάλτες; Τι έχει συμβεί στο παρελθόν του που τον κυνηγάει ακόμη; Μου άρεσε πολύ ο διττός τρόπος με τον οποίο στήνεται η νέα ζωή του μπαμπά και η μεγάλη αποκάλυψη που έρχεται λίγο πριν το τέλος, η οποία και θα θέσει σε νέες βάσεις τη σχέση του με την οικογένειά του. Με ρεαλισμό κι ενδιαφέροντα μικρά και μεγάλα περιστατικά γνωρίζουμε την καθημερινότητα του Αλέξη στο καινούργιο σχολείο, τους νέους του συμμαθητές, τα μαθήματα, τους δασκάλους, τις σχέσεις που ξεκινάει να δημιουργεί. Υπόσχεται νοερά στον πατέρα του πως δε θα κάνει αταξίες, δε θα επιτρέψει με τη συμπεριφορά του να του την πουν για τίποτα και θα τον κάνει περήφανο με τη στάση του. Οι μπελάδες όμως έρχονται και αυτήν τη φορά, με αποτέλεσμα να μειώνεται η αυτοπεποίθησή του και να καταρρακώνεται η ψυχολογία του. Φτάνει σε σημείο για να πάψει ο νταής του σχολείου να τον χαρακτηρίζει «φυτό» να μπει κρυφά στο γραφείο των καθηγητών για να εξαφανίσει την άριστη κόλλα διαγωνίσματος που έγραψε, μόνο που έτσι θα γίνει μάρτυρας μιας σκηνής που θα φέρει στο φως σκοτεινά και ανομολόγητα μυστικά! Απανωτές εκπλήξεις θα του αλλάξουν την οπτική, θα βάλουν τη ζωή του σε νέες διαστάσεις και είναι στο χέρι του να χειριστεί τον θυμό και την πίκρα από τις νέες πληροφορίες.

Στην τάξη του Αλέξη έχουμε τον Φώτη που ήρθε από επαρχία, αφού οι γονείς του πήραν μετάθεση. Είναι χαρούμενος και ανέμελος παρά τις δυσκολίες που αναγκάστηκε να αλλάξει σχολείο στην τελευταία τάξη ερχόμενος στην Αθήνα, ακριβώς όπως και ο πρωταγωνιστής της ιστορίας. Κυκλοφορεί με πατερίτσες μετά από τροχαίο αλλά δε θέλει να συζητήσει γι’ αυτό. Μια μεγάλη ανατροπή θα φέρει στο φως την αλήθεια την κατάλληλη στιγμή και θα κλονίσει τη φιλία του με τον Αλέξη. Μαζί τους είναι ο σοβαρός και ήσυχος Βασίλης και η ζωηρή και φλύαρη Νεφέλη που έχει ακατάπαυστη ενέργεια και είναι η καλύτερη μαθήτρια της τάξης. Το κακό παιδί λέγεται Τάσος, είναι πλακατζής και μανιακός με τα στοιχήματα, ενοχλεί και αναστατώνει, κοροϊδεύει, είναι ένας νταής που δε χάνει την ευκαιρία να τρομοκρατήσει όποιον βρεθεί στο διάβα του. Καινούργια στην τάξη είναι και η προσφυγοπούλα από το Αφγανιστάν Χανιφέ, η οποία ξέρει κάπως τα ελληνικά και δείχνει να έχει ξαναπάει σε ελληνικό σχολείο, είναι σκυθρωπή, λιγομίλητη, κλειστή. Πέφτει κι εκείνη θύμα αστεϊσμών και κοροϊδίας στην τάξη αλλά η περίπτωσή της είναι πιο σκληρή, πιο άκαρδη. Υπόδειγμα αξιοπρέπειας και δυναμισμού, δέχεται ξαφνική επίθεση από εξωσχολικούς, αμύνεται αλλά κανείς δεν τρέχει να τη βοηθήσει είτε από σοκ είτε από αδιαφορία είτε από φόβο, γεγονός που θα κλονίσει τον κόσμο του Αλέξη και θα δει τα πράγματα με άλλο μάτι! Τέλος, ο κύριος Νικηφόρος, ο δάσκαλος της τάξης, ξεδιπλώνει τη δική του ιστορία, καταγράφει τα λάθη του στη διδασκαλία, ζητάει νοερά συγνώμη από τις μαθητές του για τις γκάφες που κάνει ή για τον λάθος τρόπο που αντιμετωπίζει κάποιες καταστάσεις. Χάρη σ’ εκείνον παρατηρούμε πιο ουδέτερα και αντικειμενικά τις σχέσεις μεταξύ των παιδιών και τις εξελίξεις στη φιλία του Φώτη, του Βασίλη και του Αλέξη. Γιατί όμως προσέχει περισσότερο τον Αλέξη; Τι του θυμίζει η παρουσία του παιδιού; Επίσης, δε χάνει ευκαιρία να μιλήσει κατά του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας με αφορμή τον αποκεφαλισμό του δασκάλου στο Παρίσι το 2020! Αυτό φούσκωσε φόβους, υποδαύλισε ρατσιστικά μίση και πυροδότησε αντιδράσεις με στόχο τη Χανιφέ από εφήβους που της την είχαν στημένη έξω από το σχολείο.

Η συγγραφέας γεμίζει το βιβλίο της με χιλιάδες μικρά και μεγάλα συναισθήματα, με πολλά και ενδιαφέροντα περιστατικά και χαρίζει σημαντικές αποκαλύψεις και ανατροπές σε κρίσιμα σημεία. Από τις καλύτερες στιγμές του βιβλίου είναι το περιστατικό εκφοβισμού της Χανιφέ, μιας και ο Αλέξης απογοητεύεται από την έλλειψη αντίδρασης ενός φίλου του που έδειχνε δίκαιος, δυνατός και υπεύθυνος: «Κι όποτε το έφερνα στον νου μου από εκείνη τη στιγμή και για αρκετό καιρό δεν ήταν παρά ένα ασήμαντο, ταπεινό, ξεπλυμένο γαλάζιο…» (σελ. 100). Αυτή η αδιαφορία όμως είναι και η ευκαιρία για ένα σημαντικό μάθημα ηθικής: «Πως όσο περισσότεροι βρίσκονται παρόντες τόσο λιγότερο πιθανό είναι κάποιος να αναλάβει δράση»! (σελ. 105). Και τι αντιπαραβάλλουμε στο επιχείρημα περί ουδετερότητας και απάθειας; Με αφορμή αυτά τα περιστατικά ξεδιπλώνεται μια σύντομη αλλά περιεκτική και αντικειμενική αναφορά στη μικρασιατική τραγωδία του 1922 ως το πιο απτό παράδειγμα προσφυγιάς, αναλύονται οι λόγοι και τα αίτια της καταστροφής κι όλα αυτά δημιουργούν ένα κύμα συμπάθειας και ουσιαστικής αγάπης προς τη Χανιφέ που εκφράζεται με τον πιο συγκινητικό τρόπο! Δάκρυσα όταν διάβασα με ποιον τρόπο αποφάσισαν οι συμμαθήτριες του κοριτσιού να την υποστηρίξουν και να ταυτιστούν μαζί της.

Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον, τρυφερό και συγκινητικό μυθιστόρημα που αποτυπώνει με ενάργεια και ζωντανεύει με ρεαλισμό μια παρέα σημερινών μαθητών δημοτικού με τα παιχνίδια τους, τα λάθη τους, τις δυσκολίες τους. Οι εναλλαγές πρωτοπρόσωπων αφηγήσεων (πατέρας, Αλέξης, δάσκαλος) ίσως κουράσουν ή δυσκολέψουν την ανάγνωση αλλά βοηθάνε στην πιο ολοκληρωμένη παράθεση των γεγονότων, μιας και οι τρεις αφηγητές επικαλύπτουν και συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον, εμπλουτίζοντας την ιστορία και φωτίζοντάς την απ’ όλες τις πλευρές. Το κείμενο είναι γεμάτο από αγνή φιλία, κινδύνους και ανατροπές, bullying, μαθησιακές και κοινωνικές δυσκολίες από παιδιά που αλλάζουν περιβάλλον και πρέπει να προσαρμοστούν, προκλητική συμπεριφορά από νταήδες, μια ποικιλία χαρακτήρων που ζωντανεύουν παραστατικά και με ενάργεια μα σχολική μονάδα του σήμερα. Με αφορμή μάλιστα την ξενιτιά του πατέρα στη Νέα Υόρκη και την προσφυγοπούλα του σχολείου ξεδιπλώνονται μέσα από συναρπαστικές ιστορίες και ενδιαφέρουσες εξελίξεις ο κοινός πόνος της απομάκρυνσης από την πατρική εστία, η μοναξιά και ο φόβος της απόρριψης στον νέο τόπο ή στην καινούργια ομάδα, ξεδιπλώνονται όλες οι εκφάνσεις ενός δίπολου με πολλά κοινά χαρακτηριστικά. Μετανάστης ή πρόσφυγας ο πόνος, οι δυσκολίες, η πίκρα είναι όλα ίδια, κοινά, πόσο μάλλον όταν αυτό γίνεται βιαστικά και αναίτια και φεύγεις για να γλυτώσει τη ζωή σου, εξ ου και τα πολλά κοινά με την καταστροφή του 1922. Σε κάποια σημεία, οι ωραίες παρομοιώσεις και μεταφορές («…άφησα την κουβέντα μου να κρέμεται σαν ξηλωμένο ρουχαλάκι», σελ. 160) ελαφραίνουν την ατμόσφαιρα.

«Τα χρώματα των παιδιών» είναι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα με διαφορετικούς και άκρως ρεαλιστικούς χαρακτήρες, των οποίων οι ποικίλες προσωπικότητες έχουν κι από κάποιο χρώμα που τους ταιριάζει ή αντιπροσωπεύει περισσότερο ή λιγότερο. Ανοιχτό ή σκούρο, χαρούμενο ή θλιβερό, με τις αποχρώσεις να έχουν και διάφορες ή διαφορετικές σημασίες που δε φαίνονται με την πρώτη ματιά, γεμίζουν τις σελίδες. Κανείς όμως δεν έχει το ίδιο χρώμα ή απόχρωση από την αρχή ως το τέλος, μιας και ο Αλέξης με τα γεγονότα που αφηγείται και με την αντίδραση των φίλων και συμμαθητών του σε αυτά, σε άλλους βλέπει διαφορετικό χρώμα, σε άλλους αναπάντεχη απόχρωση και μέσα από αυτήν την πρωτότυπη οπτική ματιά ολοκληρώνονται οι χαρακτήρες του βιβλίου. Ανατροπές, εκπλήξεις και ιστορικά γεγονότα παρουσιάζονται σ’ ένα κείμενο που με γέμισε συναισθήματα, αν και σε κάποια σημεία μου φαινόταν πως η συγγραφέας παρασύρθηκε από την αφήγηση και δεν κατάφερε να εντάξει σωστά τα αίτια και τις αφορμές, εξ ου και τα παρέθεσε σχεδόν στο τέλος με κάποιες συμπερασματικές παραγράφους που ολοκληρώνουν την ιστορία εν είδει επιμύθιου. Ο Αλέξης και η παρέα του μου κράτησαν την καλύτερη συντροφιά και μου έμαθαν πολλά και σημαντικά πράγματα!

Βιβλίο Η αληθινή ιστορία ενός θαλασσόγατου 
Συγγραφέας Μαρία Ανδρικοπούλου
Εικονογράφος Ελίζα Βαβούρη
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Καλέντης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Όλα ξεκίνησαν τον Μάιο του 1941, όταν η ναυαρχίδα του γερμανικού στόλου «Μπίσμαρκ» ξεκίνησε για την πρώτη της αποστολή. Ανάμεσα στους 2000 ναύτες ήταν κι ένας γάτος! Πώς βρέθηκε όμως από κει στον βράχο του Γιβραλτάρ να ζει μια ήρεμη ζωή και γιατί ονομάστηκε «Σαμ ο αβύθιστος»;  Τι γυρεύει ένας γάτος στο Ναυτικό Μουσείο; Γιατί ποζάρει ανάμεσα σε ξεχωριστούς ναυάρχους και σε γενναίους ναύτες; Σε αυτό το βιβλίο ξεδιπλώνεται η ιστορία ενός γάτου που αγαπούσε τους ανθρώπους, είχε γενναία καρδιά αλλά και την τύχη με το μέρος του.

Η Μαρία Ανδρικοπούλου έγραψε μια συναρπαστική ιστορία για παιδιά από 4 ετών και πάνω που συγκεντρώνει την τρυφερότητα ενός κειμένου για γάτες με τη διακριτική σκληρότητα του πολέμου, μια ιστορία που τονίζει την ευγένεια ακόμα και στις εχθροπραξίες, τη γενναιότητα και την αυταπάρνηση («Σ’ αυτόν που κινδυνεύει απλώνουμε το χέρι μας να του δώσουμε βοήθεια») και περνάει μέσα από τις γραμμές των σελίδων της ένα έντονο πασιφιστικό μήνυμα. Κύριος πρωταγωνιστής είναι φυσικά ο γατούλης Σαμ ή Όσκαρ που άλλαζε η τύχη του κάθε τρεις και λίγο, με τα ιστορικά στοιχεία να περνάνε διακριτικά από το φόντο, ώστε να απολαύσουμε με την ησυχία μας τη χαριτωμένη μπαλίτσα που ηρεμεί τους ναύτες, τους χαρίζει χαμόγελα και κουράγιο στις δύσκολες συνθήκες του πολέμου και της ναυτικής ζωής τους. Μέσα από την ανατρεπτική ιστορία ενός αφανούς ήρωα που όμως ακόμη μνημονεύεται σε ορισμένους κύκλους, τα παιδιά μαθαίνουν για τα δεινά που φέρνει ένας οποιοσδήποτε πόλεμος και για τις δυσκολίες της ναυτικής ζωής. Η εικονογράφηση της Ελίζας Βαβούρη είναι άκρως ρεαλιστική, συναρπαστική, πολύχρωμη, σχεδόν τρισδιάστατη. Αποτυπώνει με υπέροχο τρόπο τον Σαμ σε διάφορες φάσεις της ζωής του και καταφέρνει να αποδώσει σωστά τα μεγέθη ενός πλοίου συγκριτικά με το πλήρωμά του ή μέσα από την οπτική ματιά μιας γάτας. Η καθημερινότητα στα πολεμικά πλοία δίνεται με μικρές εικόνες ξεκούρασης και ανάπαυλας ενώ αποφεύγεται σκόπιμα η αναπαράσταση ναυμαχιών ή άλλων σκληρών εικόνων. Μου άρεσαν πολύ ο βράχος του Γιβραλτάρ, η παραθαλάσσια ιρλανδική πόλη, το εσωτερικό του μουσείου, τα αμπάρια των πλοίων, όλα αποτυπωμένα με τέχνη και συναρπαστικές λεπτομέρειες. «Η αληθινή ιστορία ενός θαλασσόγατου» σας περιμένει να τη χαϊδέψετε…εεεε…να τη διαβάσετε!

Βιβλίο Still! Ένα άγαλμα που γύρισε τον κόσμο
Συγγραφέας Σταύρος Σταύρου
Εικονογράφος Αιμιλία Κονταίου
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Καλέντης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα κορίτσι φεύγει από τη χώρα του που βρίσκεται σε πόλεμο και φτάνει σ’ έναν άγνωστο τόπο. Μετά από περιπλανήσεις, ξεκουράζεται στα πόδια του αγάλματος ενός στρατιώτη κι αυτό θα τη βοηθήσει με τον τρόπο του να κερδίσει τα πρώτα της χρήματα. Το κορίτσι, για να τον ανταμείψει, προσπαθεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη του και να τον μαλακώσει, αφού δείχνει αυστηρός και καχύποπτος. Μαζί ζουν όμορφες και τρυφερές στιγμές που ενισχύουν τη φιλία τους, πράγματα που δε βιώνει κανείς στην καθημερινή του ζωή, γελούν και παρεξηγούνται, αγκαλιάζονται και γελάνε, ώσπου μια μέρα τους δίνεται η αναπάντεχη ευκαιρία να κάνουν τον γύρο του κόσμου!

Ο Σταύρος Σταύρου έγραψε μια υπέροχη, τρυφερή, δυνατή ιστορία για μια φιλία που δημιουργήθηκε αναπάντεχα και για μια σχέση ζωής που θα μαλακώσει τις καρδιές δύο πλασμάτων. Όμορφα λόγια που μου έφερναν δάκρυα στα μάτια όσο πλησιάζαμε στο τέλος και αναπάντεχες αναγνωστικές εκπλήξεις που μου κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του βιβλίου. Το κορίτσι και το άγαλμα αλλάζουν, ωριμάζουν, εκείνη κερδίζει την εμπιστοσύνη ενός αγνώστου κι εκείνος δέχεται να θυσιάσει ό,τι αγαπάει περισσότερο για να την προστατέψει. Η ζωή είναι όμορφη και μπορεί να γίνει ομορφότερη, αρκεί να συναντήσεις στον δρόμο σου πλάσματα με ζεστή καρδιά, αυτή είναι η κεντρική ιδέα του τρυφερού παραμυθιού που απευθύνεται σε παιδιά από 4 ετών και πάνω. Η εικονογράφηση της Αιμιλίας Κονταίου είναι υπέροχη και ιδανικό συμπλήρωμα του κειμένου, μιας και αγκαλιάζει με προσοχή και ευαισθησία τους δύο ήρωες της ιστορίας και μπλέκει αριστοτεχνικά τον σουρεαλισμό με την πραγματικότητα. Από την αρχή κιόλας που τα μαλλιά του κοριτσιού γίνονται η θάλασσα που τη σώζει από την πληγωμένη πατρίδα της ως το ταξίδι ανά τον κόσμο τα χρώματα και οι σκηνές που αποτυπώνονται δημιουργούν ένα αξέχαστο ταξίδι στη φαντασία, στην αγάπη και στη φιλία! «Ένα άγαλμα που γύρισε τον κόσμο» και κατάφερε ν’ αλλάξει τη ζωή του αγαπημένου της φίλου σας περιμένει να το ανακαλύψετε!

Βιβλίο Μαύρο φλαμίνγκο 
Συγγραφέας Σταύρος Χριστοδούλου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καστανιώτης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Σταύρος Χριστοδούλου έγραψε ένα δυνατό κείμενο γύρω από τις δύσκολες περιστάσεις που ανάγκασαν χιλιάδες οικογένειες να ακολουθήσουν τον δρόμο της προσφυγιάς και ταυτόχρονα στηλιτεύει τον εθνικισμό και τον ρατσισμό μέσα από μια σειρά γεγονότων που βιώνει ένας γιος προσφύγων, ένα παιδί σχεδόν παρατημένο στην τύχη του, φορτωμένο μίσος και οργή για τη νέα του πατρίδα. Μέσα από διαρκή πρωθύστερα, γνωρίζουμε καλύτερα τα μέλη της οικογένειάς του, το παρελθόν τους, τα βιώματά τους, τους δεσμούς μεταξύ τους, την καθημερινότητα στη Γεωργία πριν και μετά το 1992, τις συνθήκες που τους οδηγούν να πάρουν σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή τους και τις συνέπειες της προσφυγιάς τους. Σε αυτόν τον αγώνα επιβίωσης προστίθεται και ο έφηβος Λεβάν που παλεύει να γίνει κάτι, να ενταχθεί κάπου, σε μια εποχή και σε μια χώρα με ολοένα αυξανόμενο ρατσισμό και ξενοφοβία. Άφθαστος ρεαλισμός, ποικίλοι χαρακτήρες, καλομελετημένα ψυχογραφήματα, σωστή και προσεκτική πλοκή με αλληλένδετες εξελίξεις, μια διαφορετική ματιά στην Αθήνα της φτώχειας, της ανέχειας και του ανερχόμενου εθνικισμού είναι στοιχεία που με κράτησαν ως το τέλος και με γέμισαν προβληματισμό και αντικρουόμενα συναισθήματα.

Μέσα από την ιστορία του Λέοντα και της Ανατολής Πεχλιβανίδη που εγκατέλειψαν την Τσάλκα κι έφτασαν στο Ρουστάβι το 1957 παρακολουθούμε τους αγώνες τους για ένα καλύτερο αύριο, τον ελάχιστο ελεύθερο χρόνο τους που σπαταλιέται σε συγκεκριμένα μέρη (Σπίτι της Κουλτούρας) και με συγκεκριμένες δραστηριότητες, καθώς και την καθημερινότητά τους στη νεόδμητη χρουστσόφσκα, όπως ονομάζονταν οι πολυκατοικίες που στεγάζανε εργάτες από τις Δημοκρατίες της ευρύτερης σοβιετικής πατρίδας. Άλλωστε και το Ρουστάβι είναι μια πόλη που ιδρύθηκε τη δεκαετία του 1940 ακριβώς γι’ αυτόν τον σκοπό, να κατοικηθεί από εργάτες που θα δουλεύουν στο Εργοστάσιο Μεταλλουργίας και στο Χημικό αλλά και σε μικρότερες βιομηχανίες. «Αυτή η πόλη μάς έχει στραγγίξει και την τελευταία ρανίδα αθωότητας», λέει ένας παλιός δάσκαλος. Παράλληλα ξεδιπλώνεται η ιστορία της Συμέλας και του Ξενοφώντα τη δεκαετία του 1990 που ζουν μια επαναλαμβανόμενη και πληκτική ζωή, χωρίς ελπίδα, με τη Συμέλα και τον αδερφό της να έχουν μεγαλώσει με αυστηρότητα και επιμονή στη μόρφωση από τη μητέρα τους: «-Σ’ αυτή τη χώρα μοναδική περιουσία σας είναι η μόρφωσή σας… Αλλιώς θα σας καταπιεί κι εσάς η φάμπρικα» (σελ. 33). Πλέον η Συμέλα δουλεύει στη Δημοτική Βιβλιοθήκη κι έχει μείνει η μόνη υπάλληλος, «όχι επειδή ήταν η καλύτερη βιβλιοθηκονόμος ή έστω η πιο τυχερή, αλλά επειδή ήταν η πιο χαμηλόμισθη»!

Στην οδό Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι 7, μέσα σε 32 τετραγωνικά, ζουν έξι ψυχές με ελάχιστα έπιπλα και χωρίς ηλεκτρισμό για μεγάλο διάστημα, τίμημα για την ανεξαρτησία της Γεωργίας έναν χρόνο πριν που την ακολούθησε η διάλυση της ΕΣΣΔ. «Στο εργοστάσιο περίσσευε ο φόβος και η ανασφάλεια. Στο σχολείο τα παιδιά μαράζωναν στις κρύες αίθουσες» (σελ. 22). Μια τραχιά πραγματικότητα είναι αυτή η απρόσμενη αλλαγή στη ζωή των κατοίκων, όλοι τους όμως είναι γερά σκαριά κι έτσι κάνουν πέρα τις κακουχίες και καταπίνουν τον θυμό τους, άλλωστε δεν ανέχονται και δε δέχονται όποιον σιγοντάρει τους Ρώσους, αφού δε θέλουν με τίποτα την αγκαλιά της μαμάς Ρωσίας. «Η σιωπή όμως, σε αυτή την αχανή σοβιετική πατρίδα, που την έλουζε επί δεκαετίες το χλωμό φως της νόρμας και της ακινησίας, ήταν σίγουρα ο πιο ασφαλής τρόπος για να επιβιώσουν οι μυαλωμένοι» (σελ. 40). Ο αδελφός της Συμέλας παίρνει την απόφαση το 1993 να κατέβει στην Ελλάδα με την οικογένειά του και η Συμέλα, μέσα από μια σειρά αναπάντεχων γεγονότων, θα ακολουθήσει το παράδειγμά του, παρά τις αντιρρήσεις του Ξενοφώντα που παραμένει οπισθοδρομικός και καθόλου ρηξικέλευθος, πιστός στη νόρμα και στις αρχές που είχε μάθει να ακολουθεί. Φίλοι και συγγενείς περνάνε από τις σελίδες του μυθιστορήματος ζωντανεύοντας τις διαφορετικές χρονικά περιόδους, βιώνοντας διάφορες περιπέτειες που αντικατοπτρίζουν τις εκάστοτε συνθήκες κι ανάμεσά τους ξεχωρίζω το ιδιαίτερο ζευγάρι Ίνγκα Νίνιτζε και Τέμουρ Γκογκάτζε, που είναι οι καλύτεροι φίλοι της Συμέλας. Οι ζωές τους μπλέκονται μαζί της και χάνονται ξανά και ξανά για διάφορους λόγους, μέχρι που απέκτησαν τη Σόφικο, την οποία η Ίνγκα μεγάλωσε με αυστηρότητα. Δεν έχει χρόνο να χαϊδεύει και να κανακεύει το παιδί της, της μεταφέρει όλες τις ανασφάλειες και τις φοβίες της, τη μιζέρια της, τη μοναξιά της.

Αυτά τα πρόσωπα, φορτωμένα με τις εμπειρίες, τις εικόνες, τις ανασφάλειες και τα άγχη που ξεδιπλώθηκαν στο άτυπο πρώτο μέρος του μυθιστορήματος φτάνουν τμηματικά στην Ελλάδα του 1994. Οικοδομή, λαχαναγορά του Ρέντη, ένα ξενοδοχείο στην πλατεία Καραϊσκάκη, μια στέγη στη Λένορμαν και στα Πετράλωνα. Τα πρώτα βήματα μιας δύσκολης, σκληρής, ανασφάλιστης και αβέβαιης ζωής, η οποία συνεχίζει να εμπλουτίζεται με παρένθετες ιστορίες που φέρνουν τους ήρωες σε νέα διλήμματα, τους ωθούν σε πράξεις που δεν ήξεραν ότι μπορούν να τις κάνουν, τους χαρίζουν νέους έρωτες, καινούργιες ευκαιρίες, ίσα να σηκώνουν το κεφάλι τους από το νερό στο οποίο βουλιάζει η καθημερινότητά τους. Η πτυχιούχος Συμέλα κάνει δουλειές του ποδαριού, κάτι που γεμίζει ενοχές τον Ξενοφώντα, αφού νιώθει ανίκανος και ανήμπορος να της προσφέρει κάτι καλύτερο και δεν μπορεί να τη βοηθήσει ουσιαστικά. Σκάλες και άπλυτα ρούχα δεν της αξίζουν για μεροκάματο αλλά τι άλλο μπορεί να γίνει αφού δεν υπάρχουν δουλειές; Ακόμη και ως ζευγάρι, παρασύρεται από τη μονοτονία, πλέον δεν έχουν και πολλά να πουν, ο καθένας επιστρέφει σ’ ένα σπίτι τόσο γεμάτο όπου κανείς δε λείπει σε κανέναν! «Κι εκείνη δεν ήταν μια Συμέλα αλλά πολλές, ανάλογα με τις ανάγκες της στιγμής: μάνα και κόρη και σύζυγος -ένας ρευστός εαυτός που χωρούσε με το ζόρι στα συγκοινωνούντα δοχεία που συνέθεταν τη ζωή της» (σελ. 98).

Με πόση τέχνη ο συγγραφέας διαλύει σταδιακά τις ζωές τους! Ο Ξενοφώντας μένει κλεισμένος στο καβούκι του: δουλειά, φαΐ, τηλεόραση, ύπνος, ξανά δουλειά. «Λίγες κουβέντες, μετρημένες, όσο και το μεροκάματο» (σελ. 99). Ακόμη και η καινούργια αρχή είναι συννεφιασμένη: «Ένα αίσθημα παραίτησης που ροκάνιζε τα θεμέλια της σχέσης τους. Η έλλειψη εσωτερικής δύναμης να ξεκινήσουν ξανά από το σημείο μηδέν» (σελ. 105). Και τελικά με τον καιρό: «η ρωγμή ανάμεσά τους είχε βαθύνει τόσο που αποκάλυψε την ένδεια των συναισθημάτων τους» (σελ. 108). Ταυτόχρονα, διάχυτη η υποτίμηση και η περιφρόνηση από τους γύρω τους. Δύσκολη η ζωή: «Το καθετί εδώ έπρεπε να το κερδίσουν. Δεν χαριζόταν τίποτε σε κανέναν» (σελ. 109). Δουλειά, δουλειά, δουλειά. Αυτή η προσπάθεια επιβίωσης σε μια αφιλόξενη πόλη εξοντώνει τον Ξενοφώντα, αισθάνεται κουρασμένος ή μάλλον οριστικά νικημένος. Καχυποψία, προσβολές, ταπεινώσεις, αγωνιώδης προσπάθεια να νιώσουν λιγότερο ξένοι είναι καταστάσεις που τους φθείρουν. Ομολογώ ότι συγκινήθηκα με τις αναπάντεχες εξελίξεις στη ζωή της Συμέλας, μιας γυναίκας που ωριμάζει μέσα από τις επιλογές της ενώ οι βαθιά ανθρώπινες και απολύτως φυσιολογικές πράξεις της βοηθάνε το κείμενο να μην καταντήσει μελό ή γεμάτο στερεότυπα. Χάρηκα με κάποια γεγονότα, μπήκα όμως σε προβληματισμό όπως κι εκείνη και νομίζω πως οι λύσεις που έδωσε ήταν ό,τι σωστότερο μπορούσε να κάνει. Ο Ξενοφών και η Συμέλα είναι ένα ζευγάρι που τις ιστορίες τους θα τις θυμάμαι για πάντα.

Πώς μεγαλώνει λοιπόν ο έφηβος πια Λεβάν σ’ ένα σπίτι με ησυχία, αδιαφορία, συνεχείς μετακινήσεις για ένα καλύτερο αύριο που δεν έρχεται ποτέ; Μ’ έναν πατέρα που δυναμώνει την τηλεόραση για να μην ακούει, μια μητέρα που πηγαινοέρχεται ανάμεσα σε δυο δουλειές, ανάμεσα στα «θέλω» και τα «πρέπει» της; Νιώθει δεμένος σε μια πνιγηρή καθημερινότητα που βυθίζει τη ζωή τους σε μια ατέλειωτη μονοτονία. Θέλει να τον αφήνουν ήσυχο στη μοναξιά του, δεν αντιμιλάει στους συμμαθητές που τον κοροϊδεύουν αποκαλώντας τον «Ρώσο». Αγάπη είναι το μόνο που θυμάται από τη ζωή στη Γεωργία κι ένα διαμέρισμα που φαινόταν μεγάλο κι ας μην ήταν. Τώρα ο Λεβάν «καταπίνει αχόρταγα τα χιλιόμετρα της εφηβείας του», απομακρύνεται από την οικογενειακή φωλιά, ξεκόβει από τη μητρική φροντίδα. Και ο έρωτας; Που σαρώνει τα πάντα στο πέρασμά του; Θα καταφέρει να εμποδίσει το ξύπνημα του λέοντα μέσα του; Έχουμε φτάσει πλέον στις αρχές του 2000 και ο Λεβάν, πάλι μέσα από μια σειρά γεγονότων, γίνεται μέλος σε μια σχολή πυγμαχίας που στην πραγματικότητα είναι φυτώριο ακραίου εθνικισμού και πατριωτισμού. Ο ιδιοκτήτης του, Ερμής Σαραντάκος, τον διπλαρώνει και τον χειρίζεται με τέτοιο τρόπο που ο νεαρός μπαίνει για τα καλά σε μια κατάσταση που θα τον φέρει αντιμέτωπο με βαθιά κρυμμένα ένστικτα. Για τον Λεβάν ο Ερμής είναι άντρας με αυτοπεποίθηση και δύναμη, ατρόμητος, το αντίθετο δηλαδή από τον πατέρα του, κι έτσι ενστερνίζεται την ιδεολογία του Ερμή για ξεβρόμισμα της πατρίδας «από τους Εβραίους, τους αναρχικούς, τα κομμούνια, τις αδερφές, τους αράπηδες» που μαγαρίζουν τον τόπο μας. «Η πατρίδα σε μια γροθιά»! Η γνωριμία με τον Λευτέρη και η σταδιακή του ένταξη στο γυμναστήριο τον κάνει επιτέλους να νιώθει συμβατός, ότι ταιριάζει με κάποιους, είναι μέλος μιας παρέας κι όλοι μαζί «αφεντικά εκείνης της χαοτικής πόλης με τα αρχαία θεμέλια» (σελ. 196)! Αργά αλλά σταθερά αρχίζει να παίρνει την κατηφόρα, να αντικρίζει έναν εαυτό κρυφό, με αρρωστημένη έλξη σε πρωτόγονες ορμές, κι αυτό δεν μπορεί να τον κρατήσει μακριά από τον ζόφο! Και το οικογενειακό του υπόβαθρο; Η καταγωγή του; Θα καταφέρουν αυτά να τον σώσουν εγκαίρως ή θα υπαναχωρήσουν μπροστά στα νέα συναισθήματα;

Γεωργία, Ελλάδα και Κύπρος είναι οι τόποι δράσης μιας αφήγησης που κυλάει σα νερό, με ενδιαφέροντες χαρακτήρες, αναπάντεχες εξελίξεις και ποικίλες οπτικές γωνίες αφήγησης, που μας συστήνουν τα γεγονότα από κάθε πλευρά. «…οι εκπατρισμένοι μαθαίνουν να ζουν κάτω από τη σκιά μιας προσωρινότητας, γεγονός που τους κάνει τόσο επιρρεπείς στους νοσταλγικούς ακροβατισμούς. Ακόμα κι αν η νοσταλγία εξωραΐζει το παρελθόν» (σελ. 203). Μετέωροι λοιπόν ανάμεσα στο εκεί και στο εδώ, με τις φτωχογειτονιές της Αθήνας (Πετράλωνα, Ρουφ, Ομόνοια, Μεταξουργείο, Γκάζι, Αχαρνών, Λένορμαν, αλλά και Καισαριανή, Νεάπολη, πλατεία Βικτωρίας) να τους αγκαλιάζουν αλλά και να τους διώχνουν, οι ήρωες του μυθιστορήματος ψάχνουν τη λύτρωση κι έναν τόπο να ριζώσουν. Τι συνέπειες θα έχει αυτό στις μεταξύ τους σχέσεις; Ποιος φταίει σε κρίσιμες αποφάσεις;

Το «Μαύρο φλαμίνγκο» είναι ένα συναρπαστικό, πολυεπίπεδο κοινωνικό μυθιστόρημα, γεμάτο χαρακτήρες και απανωτές εξελίξεις που αντικατοπτρίζουν τις συνθήκες επιβίωσης στη Γεωργία πριν και μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ αλλά και στην Ελλάδα την εποχή της αύξησης του ρατσισμού. Είναι μια βαθιά τομή στις αποφάσεις που καλούνται να πάρουν άνθρωποι υποταγμένοι σε μια τραχιά καθημερινότητα, γεμάτοι ελπίδα για ένα αύριο που αποδεικνύεται σκληρό, ρατσιστικό και εθνοκεντρικό. Μια καθημερινότητα που απομυζεί την ανθρωπιά και την αγάπη, αφήνει να παρεισφρήσουν ψεύτικες ελπίδες για μια πλαστή πραγματικότητα και οδηγεί ένα παιδί με αβέβαιο παρόν και επισφαλές μέλλον να πάρει αποφάσεις που θα το φέρουν αντιμέτωπο με τη σκοτεινή πλευρά της πόλης και της ζωής. Πού φταίνε οι γονείς και πού φταίει το ίδιο το παιδί; Ποια είναι η στιγμή που αλλάζουν τα πάντα; Και τι γίνεται μετά; Μια ιστορία που ξεδιπλώνεται κυρίως από το 1992 έως το 2018, οπότε και φτάνουμε εκεί που επιστρέφει κάθε χρόνο το μαύρο φλαμίνγκο, και μας συστήνει ενδιαφέροντες και ολοκληρωμένους χαρακτήρες μέσα από διαρκή πρωθύστερα. Καταγράφει με ρεαλισμό τις οικογενειακές στιγμές ανθρώπων που αναζητούν ένα καλύτερο αύριο σε μια χώρα που δεν τους θέλει, τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που τους λυγίζουν, την καθημερινότητά τους στη χώρα που άφησαν πίσω αλλά στη νέα πατρίδα και μου χάρισε προβληματισμό, συγκίνηση και ενδιαφέρον για τις τύχες των χαρακτήρων.

Βιβλίο Χάρης και Φάρις 
Συγγραφέας Γιώτα Κ. Αλεξάνδρου
Εικονογράφος Φωτεινή Τίκκου
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Susaeta
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γιώτα Αλεξάνδρου γράφει ένα συγκινητικό, τρυφερό, γλυκό και ρεαλιστικό παραμύθι για παιδιά από 4 ετών και πάνω που δείχνει με τον καλύτερο τρόπο τις δυσκολίες προσαρμογής και τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα ασυνόδευτα προσφυγόπουλα στην προσπάθειά τους να φύγουν μακριά από τη χώρα τους για να γλυτώσουν πολέμους και συμφορές. Ο Χάρης, ένα παιδί που παλεύει στη φαντασία του με δράκους και ιππότες, αγκαλιάζει με στοργή και αγάπη τον Φάρις και βλέπουμε βήμα βήμα να γεννιέται η δυνατή φιλία τους μέσα από απλές και ανιδιοτελείς πράξεις, όπως παιχνίδι, φαγητό, κουβέντες. Κάποια στιγμή ενημερώνονται και οι γονείς του Χάρη, οπότε ο νέος του φίλος αρχίζει μια διαφορετική ζωή και προσπαθεί να ξεχάσει το σκληρό παρελθόν του. Στο έτσι κι αλλιώς «πολύχρωμο» σχολείο του Χάρη λοιπόν γνωρίζουμε παιδιά από διάφορες χώρες του κόσμου, μαθαίνουμε βασικές λέξεις της γλώσσας τους και γινόμαστε ένα μαζί τους όταν διαπιστώνουμε πως τα παραδοσιακά παιχνίδια είναι σε γενικές γραμμές τα ίδια σε όλο τον κόσμο! Η ιστορία έχει γλυκές μα και σκληρές στιγμές αλλά το ματωμένο παρελθόν του Φάρις δίνεται με προσοχή, χωρίς να προκαλέσει φόβο στους μικρούς αναγνώστες. Συγκινήθηκα από την αγάπη που έδειξαν όλοι στο προσφυγόπουλο και από τον τρόπο που το βοήθησαν να ενσωματωθεί στην οικογένεια και στο σχολείο, να μάθει βασικά πράγματα, να παίξει και να γελάσει, άλλωστε «Αυτό έχει σημασία. Μόνο αυτό. Τίποτα άλλο»!

Η εικονογράφηση της Φωτεινής Τίκκου με τα παλ χρώματα και τις ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες κερδίζει αμέσως το μάτι του αναγνώστη, αφού αποτυπώνει με ρεαλισμό τη ζωή του Χάρη και του Φάρις στο σπίτι και στο σχολείο. Ο Φάρις δίνεται αρχικά με σκούρα χρώματα, είναι βρώμικος, ταλαιπωρημένος και πεινασμένος, σταδιακά όμως κι όσο εξοικειώνεται με τον Χάρη αρχίζει να γίνεται πιο φωτεινός, πιο χαρούμενος, πιο αισιόδοξος. Οι εικόνες δείχνουν σε κάποια σημεία αφαιρετικές, ταυτόχρονα όμως τα συναισθήματα αποτυπώνονται αδρότατα, όπως το δάκρυ του Φάρις όταν τρώει ένα μήλο κι έτσι η ιστορία ζωντανεύει με τον καλύτερο και πιο ταιριαστό τρόπο. Σε πολλά σημεία δεν υπάρχει φόντο κι αυτό επιτρέπει να εστιάσουμε στα όσα διαδραματίζονται σε πρώτο πλάνο και μου άρεσε ο τρόπος που αποτυπώθηκαν τα παιδιά του σχολείου με τα χρώματά τους, με τις ενδυμασίες τους, με τα ρούχα τους.

Το γλυκό και όμορφο παραμύθι της Γιώτας Αλεξάνδρου «Χάρης και Φάρις» δείχνει στα παιδιά τη δύσκολη ζωή ενός προσφυγόπουλου που κατάφερε να φύγει από τη χώρα του λόγω του πολέμου που ξέσπασε εκεί και μέσα από τη φιλία του με τον Χάρη τα παιδιά κατανοούν πως οι άνθρωποι είναι ίδιοι και δε διαφέρουν σε τίποτα, επομένως, όταν κάποιος βρίσκεται σε ανάγκη, καλό είναι να τον φροντίζουμε και να τον βοηθάμε, ακόμη κι αν δεν ξέρουμε τη γλώσσα του. Αγάπη, σεβασμός, ενδιαφέρον και δοτικότητα είναι μερικά από αυτά που έχει ανάγκη όποιος βρίσκεται σε κίνδυνο και ο Χάρης με τους συμμαθητές του αποτελούν το καλύτερο παράδειγμα. Στο βιβλίο υπάρχουν επίσης QR Code για να ακούσουν τα παιδιά την αφήγηση της ιστορίας από την ίδια τη συγγραφέα με μουσική σύνθεση Γιάννη Μυγδάνη, προτάσεις για την επεξεργασία της ιστορίας, επίμετρο της Πόπης Διονυσοπούλου από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες και περιγραφές ομαδικών παιχνιδιών από άλλες χώρες! Μια δυνατή αναγνωστική εμπειρία που μας χαρίζει όπως πάντα με αγάπη και φροντίδα η Γιώτα Αλεξάνδρου.

Βιβλίο Η πίσω αυλή 
Συγγραφέας Μαρία Δασκαλάκη
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Δασκαλάκη ξεδιπλώνει μια όμορφη και τρυφερή ιστορία γεμάτη ανθρωπιστικά μηνύματα και συναρπαστικές εξελίξεις, δίνοντας έμφαση στη μικρασιατική καταστροφή και στις συνέπειες του ξεριζωμού που βίωσε ο ελληνισμός τότε. Περιγράφει με τρυφερότητα και ενδιαφέρον την καθημερινότητα ενός εσωστρεφούς και «κλειστού» παιδιού, που λόγω της αναπηρίας του προτιμάει να κάθεται σε μια γωνιά και να διαβάζει παρά να συναναστρέφεται τους συμμαθητές του. Όταν τα πράγματα ζορίζουν οικονομικά για τους γονείς της, Στεφανία και Μηνά, έρχονται στη Νάξο για να βοηθήσουν τον παππού Γαβρίλη και τη γιαγιά Κυριακή με τα ενοικιαζόμενα δωμάτια. Εκεί το κορίτσι αποκτά τη συνήθεια να πηγαίνει με το λεωφορείο από τη Χώρα στο Φλεριό, στο λιγότερο τουριστικό μέρος του νησιού και να εξομολογείται σε μια ξαπλωμένη, μισοτελειωμένη κι εγκαταλειμμένη Κόρη τη ζωή της. Οι εξερευνήσεις αυτές την κάνουν λιγότερο εσωστρεφή και ξαναφέρνουν τη χαρά στη ζωή της. Με αφορμή το γεγονός πως η Ζωή έχει κολοβό το δεξί της χέρι νιώθει ένα πρωτόγνωρο δέσιμο με το άγαλμα ενώ τα απογεύματα περνάει αξέχαστες στιγμές με τον δίδυμο αδελφό της, Αλέξη και τον φίλο του, Νικόδημο.

Αφηγηματικά, η ιστορία μάς βάζει κατευθείαν στην καθημερινότητα της οικογένειας στη Νάξο και μετά μαθαίνουμε για τους λόγους που ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν στο νησί ενώ όταν εμφανίζεται στην κουβέντα η προγιαγιά που γλύτωσε στα οκτώ της χρόνια από την καταστροφή της Σμύρνης με διαρκή πρωθύστερα γνωρίζουμε από κοντά την οικογένεια της Θάλειας και τις δυσκολίες που βίωσε τις μαύρες μέρες του Σεπτεμβρίου του 1922, όπου η ανεμελιά και η χαρά αντικαταστάθηκαν από το αίμα και τη φρίκη. Εναλλάξ λοιπόν από τη μια βλέπουμε τα τρία παιδιά να καθαρίζουν το σπιτάκι που είχε χτίσει η προγιαγιά όταν έφτασε στη Νάξο και από την άλλη ζούμε τη λάμψη, την ομορφιά και τη χαρά της ελληνικής κοινότητας Σμύρνης, γνωρίσματα που μετά το 1919 δίνουν τη θέση τους στην αγωνία, στην αβεβαιότητα και τέλος στη σφαγή. Τι όμορφα και παραστατικά που ζωντανεύει η πανέμορφη Σμύρνη, με το Και, το τραμ, τα κλαμπ και τα ξενοδοχεία, με τους λογιών λογιών κατοίκους της! Ανέμελες και ξένοιαστες οι μέρες της μικρής Θάλειας, σκοτεινές και δυσοίωνες όμως για τους μεγάλους! Η συγγραφέας δεν ωραιοποιεί τα γεγονότα που οδήγησαν στην καταστροφή, χωρίς αυτό να σημαίνει πως καταγράφει με λεπτομέρειες τις βιαιότητες και τα έκτροπα. Με σεβασμό και αγάπη απέναντι στα παιδιά φέρνει στο φως τα σημαντικότερα γεγονότα που οδήγησαν το ελληνικό στοιχείο στον όλεθρο και τις τελευταίες μέρες της πόλης της Ιωνίας, ξεκινώντας από την απόβαση του ελληνικού στρατού τον Μάιο του 1919 και την εμφάνιση του Μουσταφά Κεμάλ ως την κατάρρευση του μετώπου. Η Μαρία Δασκαλάκη δε μεροληπτεί, αντίθετα τονίζει ξεκάθαρα πως εν καιρώ πολέμου και οι Έλληνες και οι Τούρκοι έκαναν ακρότητες, άλλωστε σ’ έναν πόλεμο δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Μέσα από διαλόγους και ερωταποκρίσεις των παιδιών μαθαίνουμε με συναρπαστικό τρόπο και χωρίς να κουραζόμαστε για τα σημαντικότερα γεγονότα της εποχής, για τα κίνητρα, για τα αίτια, για τις συνέπειες.

Η Νάξος πάντως δε μένει παραπονεμένη, αφού η Ζωή με τις εξερευνήσεις της μας συστήνει το νησί, τη μυθολογία και την ιστορία του, με το ηλιοβασίλεμα στην Πορτάρα να συναγωνίζεται σε ομορφιά αυτό της Σμύρνης. Τοπόσημα του νησιού, ιδιωματικές λέξεις, τα φαγητά του τόπου, μνημεία και αξιοθέατα, η Γρόττα, τα μυκηναϊκά ίχνη σε κάποια ερείπιά της, η Πόρτα του Γιαλού και η παλιά αγορά με την άναρχη ρυμοτομία της, όπου τόσο γοητευτικά χάνεσαι, η έντονη διαφορά της φασαριόζικης πόλης τη νύχτα και της ήρεμης, γαλήνιας ίδιας πόλης νωρίς το πρωί, η Τρανή Πόρτα και το κάστρο με τη Σχολή των Ουρσουλινών και την καφετέρια Άβατον, ο Μάριος στο Παλιό Βιβλιοπωλείο και τόσα άλλα σημεία του νησιού φτιάχνουν ένα υπέροχο και άκρως ρεαλιστικό φόντο, όπου γαληνεύουμε από την ένταση και την αγωνία για επιβίωση της οικογένειας της Θάλειας έναν αιώνα πριν. Η Μαρία Δασκαλάκη αποτυπώνει με ρεαλισμό τις τελευταίες μέρες της Σμύρνης και τις δένει αναπάντεχα με την ίδια πόλη που ξέρουμε σήμερα, όπου τίποτα δεν έχει μείνει ίδιο. Η φράση «Μέχρι τώρα ήξερα πως μπορεί να έχεις ένα σπίτι και να έχεις χάσει το κλειδί του. Μα τώρα κατάλαβα πως μπορεί να υπάρχουν και κλειδιά που έχουν χάσει τα σπίτια τους» (σελ. 123) είναι το έναυσμα για ένα ταξίδι που θα κλείσει παλιούς λογαριασμούς, θα ενώσει για πάντα υποθετικά αντίθετα διακείμενους λαούς και θα μου φέρει δάκρυα στα μάτια όταν μου αποκάλυψε τα μυστικά της πίσω αυλής χάρη σ’ ένα κλειδάκι.

Στο νέο της μυθιστόρημα για παιδιά από 10 ετών και πάνω η Μαρία Δασκαλάκη καταγράφει με ενάργεια και συναρπαστικές λεπτομέρειες την καταστροφή της Σμύρνης, συνδέοντάς τες με την οικογένεια ενός κοριτσιού που θα εγκατασταθεί πλέον με την οικογένειά της στη Νάξο. Το παιδί αυτό είναι η επόμενη γενιά στην οποία πρέπει να στηρίζουμε κάθε μας ελπίδα για συμφιλίωση και επούλωση πληγών και να την καθοδηγούμε σε πιο φωτεινά και ενάρετα μονοπάτια για βελτίωση των σχέσεων με τους άλλους αλλά και του εαυτού μας. Ειλικρίνεια, τρυφερότητα, σεβασμός και αγάπη για τις χαμένες πατρίδες πηγάζουν από μια παρέα παιδιών που ζουν στη Νάξο και μαθαίνουν για το πολύτιμο παρελθόν της οικογένειάς τους ενώ αβίαστα γέλια ξεσπούν με το αυτοαναφορικό κλείσιμο του ματιού στην τελευταία σελίδα!

Βιβλίο Το κόκκινο σημειωματάριο 
Τίτλος πρωτοτύπου On la trouvait plutôt jolie
Συγγραφέας Michel Bussi
Μεταφραστής Κατερίνα Γούλα
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Michel Bussi στο νέο του συναρπαστικό μυθιστόρημα ασχολείται με ένα θέμα που είναι πιο επίκαιρο από ποτέ: τις εισροές λαθρομεταναστών και προσφύγων σε χώρες του δυτικού πολιτισμού με απάνθρωπες και αβέβαιες μεθόδους. Άνθρωποι κυνηγημένοι, απελπισμένοι, με τις τελευταίες τους αποταμιεύσεις, πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης και εξαπάτησης με κόστος την ίδια τους τη ζωή ενώ ακόμη κι αν καταφέρουν να κερδίσουν άσυλο και σταδιακά μια άδεια παραμονής δεν παύουν να μένουν υπό καθεστώς διωγμού, μιας και η χώρα που τους φιλοξενεί δεν τους θέλει. Πώς και γιατί εμποδίζει η Γαλλία με θεμιτό τρόπο να φέρουν οι νόμιμοι μετανάστες τις οικογένειές τους, «ξένες οικογένειες που ούτε καν ψηφίζουν»; Απελπισία, γραφειοκρατία, αισχρές δικαιολογίες, βίζες που καθυστερούν ακόμη και μια ζωή για να εγκριθούν ενώ βγαίνουν αμέσως αν είσαι Καναδός, Ελβετός, Ιάπωνας… Τι άλλαξε, πότε και πώς στη Γαλλία που ήταν γη ασύλου κάποτε, με το σύνταγμα του 1793 να ορίζει ως καθήκον την προσφορά ασύλου στους καταπιεσμένους λαούς της γης, και τελικά στράφηκε ακόμη και ενάντια στα γαλλόφωνα αδέλφια της από την Αφρική; Εντυπωσιακή είναι η εξής αναφορά: «Σε αυτή τη Γαλλία που γερνάει… που θα ζητήσει από τους κατοίκους της να εργάζονται μέχρι την ηλικία των εβδομήντα ενώ στο κατώφλι της οι αφρικανικές χώρες δεν ξέρουν τι να κάνουν με τη νεολαία τους που σαπίζει άεργη» (σελ. 186-187). Ο συγγραφέας είναι καταιγιστικός και στηλιτεύει τα πάντα: «Σήμερα, οι μετανάστες εργαζόμενοι αποτελούσαν μια κατακερματισμένη διεθνή Μια λεία που μπορούσε πιο εύκολα να πέσει θύμα εκμετάλλευσης» (σελ. 187). Και τους περιμένουν αξιοπρεπείς δουλειές; Όχι, οι μηχανικοί των πλούσιων μεγάλων πόλεων του πλανήτη τους χρειάζονται για να κάνουν τη δουλειά των 3D, δηλαδή dirty, dangerous, dull (σελ. 189)!

Όλα αυτά είναι η μαγιά που πλάθει ένα μυθιστόρημα γεμάτο κοινωνικούς σχολιασμούς, συγκίνηση, τρυφερότητα αλλά και αγωνία, σασπένς, εκπλήξεις, με πρωταγωνίστρια τη Λεϊλί Μαάλ, μετανάστρια από το Μάλι («Η Αφρική είναι η ήπειρος του «σύντομα». Αλλά στην Αφρική, όπως και οπουδήποτε αλλού, οι άνθρωποι βιάζονται», σελ. 430), που ζει στα περίχωρα της Μασσαλίας και συγκεκριμένα στη συνοικία του Εγκ Ντους στο Πορτ-ντε-Μπουκ, μια περιοχή που ζει από τη θάλασσα και αποτελεί κομβικό σημείο στα δίκτυα διακίνησης λαθρομεταναστών. Η FOS-IMMO στριμώχνει σε μικρά διαμερίσματα φοιτητές, συνταξιούχους, ανέργους, όσους δεν έχουν στον ήλιο μοίρα ούτε την πολυτέλεια να αρνηθούν ώσπου τελικά να φτάσουν στα όριά τους και να την κάνουν. Ανάμεσα σε αυτούς και η Λεϊλί Μαάλ, η οποία επιτέλους βρίσκει δουλειά σε ξενοδοχείο ως καθαρίστρια κι έτσι κάνει ένα σημαντικό βήμα προς το ανεκπλήρωτο όνειρό της: να ζήσει με τα παιδιά της σε μεγαλύτερο διαμέρισμα, μιας και στα 25 τ. μ. δε χωράνε τέσσερις άνθρωποι,. Η μεγαλύτερη, η Μπαμπύ («όλη η δυστυχία του κόσμου συγκεντρωμένη σε ένα ικετευτικό βλέμμα», σελ. 132), σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αιξ-Μασσαλίας, ο Αλφά είναι 16 και αδιάφορος για το σχολείο με τάσεις αλητείας και ο μικρότερος, ο Τιντιάν, είναι 10 και διαβάζει πολύ ενώ δεν αποχωρίζεται μια μπάλα με συλλεκτικό λογότυπο. Η προσωπική ιστορία της μητέρας αυτών των παιδιών, το παρελθόν της στο Μάλι της Αφρικής, πώς κατάφερε να φτάσει στη Γαλλία, πώς επέζησε, όλα μπαίνουν στην αφηγηματική ροή με μικρά παρένθετα κεφάλαια. Η κόλαση η ίδια πέρασε από πάνω της και κάθε φορά ο συγγραφέας μας λέει πως υπήρξαν και χειρότερα και όντως της τυχαίνουν σκληρές καταστάσεις.

Στον αντίποδα έχουμε τη Vogelzug, μια οργάνωση παροχής βοήθειας σε πρόσφυγες και μετανάστες και ταυτόχρονα έναν από τους μεγαλύτερους ευρωπαϊκούς οργανισμούς με υπαλλήλους σε Ευρώπη και Αφρική. Ιδρυτής είναι ο Ζουρντάν Μπλαν-Μαρτάν, με τεράστια περιουσία και αντίστοιχα μεγάλη επιρροή σε καίρια πόστα, ο οποίος τη δημιούργησε το 1975 όπου μόλις 50.000.000 άνθρωποι ήταν αναγκασμένοι να ξεριζωθούν από τον τόπο τους για να βρουν δουλειά ή για να γλυτώσουν από πόλεμο και μιζέρια. Το 2000 ο αριθμός αυτός έχει ξεπεράσει πλέον τα 150.000.000 και συνεχίζει να ανεβαίνει. Τα θύματα που δολοφονούνται προέρχονται από την οργάνωσή του κι αυτό δείχνει πως κάτι συμβαίνει, οπότε πρέπει να πάρει την κατάσταση στα χέρια του. Την έρευνα αναλαμβάνει ο Κροάτης Πέταρ Βελίκα, διοικητής της αστυνομίας, που έφυγε από την τότε Γιουγκοσλαβία, μπήκε στην αστυνομική ακαδημία κι εδώ και τριάντα χρόνια μαζεύει πτώματα. Λειτουργεί με το ένστικτο, αποκρυπτογραφεί εύκολα την προσωπικότητα ενός υπόπτου, είναι καυστικός και ρατσιστής. Στο πλάι του κινείται βοηθητικά αλλά σύντομα αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την επίλυση της υπόθεσης ο υπαστυνόμος Ζουλό Φλόρες, συμπαθητικός, ευγενικός, γρήγορος, μορφωμένος, με αίσθηση του χιούμορ. Μόλις αποφοίτησε από την ακαδημία και κοσκινίζει τόνους ολόκληρους από δεδομένα πριν χτίσει μια υπόθεση, συλλογίζεται προγραμματισμένα και μετά δρα. Είναι δύο άκρως αντίθετοι χαρακτήρες, με τον Πέταρ να υπακούει σε εντολές άνωθεν εντός κι εκτός αστυνομίας και τον Ζουλό να είναι φιλόδοξος, φιλέρευνος, να μην εξαρτάται από κανέναν όπως ο προϊστάμενός του τη στιγμή που θέλει να διερευνήσει την υπόθεση. Έχουμε όμως κι άλλους χαρακτήρες, όπως τον ιδιοκτήτη του ξενοδοχείου όπου δουλεύει η Λεϊλί, Ρουμπέν Λιμπερός, τη νεαρή Καμιλά Σααντί, συμφοιτήτρια της Μπαμπύ, τον μεροκαματιάρη Γκι Λερά που αν και ρατσιστής γοητεύεται από τη Λεϊλί και πολλούς άλλους που όλοι τους έχουν έναν σημαντικό ρόλο στην ιστορία, μόνο που η εκτενής αναφορά σε καθέναν από αυτούς οδηγεί το κείμενο σε αχρείαστους πλατειασμούς, εκτεταμένους μονολόγους και υπέρ το δέον αναλυτικές περιγραφές καταστάσεων και ψυχογραφημάτων.

Η ιστορία πάντως κρατάει το ενδιαφέρον είτε λόγω των ποικίλων καταστάσεων που βιώνουν τα μέλη της οικογένειας Μαάλ τα οποία και ενώνονται απρόσμενα με την οικεία ανατρεπτική οπτική γωνία που πάντα μας περιμένει στα βιβλία του συγγραφέα είτε λόγω του ανθρωποκυνηγητού που εξαπολύεται από ένα σημείο και μετά είτε με τις εκπλήξεις που έρχονται ομαδικά όσο φτάνουμε στο τέλος. Προσωπικά ένωσα κερδισμένος αλλά και ανακουφισμένος που διάβασα όλο το βιβλίο όμως δεν παύω να πιστεύω πως αν λείπανε αρκετά κομμάτια από το κείμενο η έκπληξη και η ένταση θα ήταν απείρως μεγαλύτερες. Η πλοκή εκτυλίσσεται κυριολεκτικά λεπτό προς λεπτό, μέρα προς μέρα, με τα σύμβολα του ήλιου και του φεγγαριού να συντροφεύουν το αντίστοιχο διάστημα που περιγράφεται σε κάθε κεφάλαιο, καθένα από τα οποία χωρίζεται με ονόματα όπως «Η μέρα του αίματος», «Η νύχτα της άγκυρας» κλπ. Τα σύμβολα αυτά κοσμούν και την πάνω δεξιά σελίδα του κειμένου κι αυτό δίνει μια καλαίσθητη νότα στην ανάγνωση. Η αγωνία κλιμακώνεται, μόλις εμφανιστεί μια ένδειξη που αθωώνει την Μπαμπύ Μαάλ αμέσως μια άλλη την ενοχοποιεί, λες κι έχουμε ένα άλυτο παζλ, τα κομμάτια του οποίου αρνούνται να ταιριάξουν, ο χρόνος κυλάει μπροστά, την ίδια περίπου στιγμή μπορεί να συμβούν γεγονότα φαινομενικά άσχετα μεταξύ τους που όμως θα πυροδοτήσουν εξελίξεις και θα φέρουν τους χαρακτήρες αντιμέτωπους με απρόσμενα γεγονότα, οπότε όλα αυτά δημιουργούν μια χορταστική περιπέτεια με κοινωνικές αιχμές και μηνύματα που δυστυχώς είναι πιο επίκαιρα από ποτέ στην εποχή μας.

Βιβλίο Λέγε με Ισμαήλ 
Συγγραφέας Τέσυ Μπάιλα
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Τέσυ Μπάιλα καταγράφει στο νέο της μυθιστόρημα συναρπαστικές ιστορίες απλών, καθημερινών ανθρώπων που συγκροτούν ένα σύμπαν ομόνοιας, αγάπης, αλληλεγγύης και φιλίας. Μπαίνει στα φτωχόσπιτα και στα αρχοντικά, στις εκκλησίες και στα τζαμιά, στα μνημεία και στα νεκροταφεία, ανεβοκατεβαίνει τη λεωφόρο του Πέραν και τη γειτονιά της, παρατηρεί τα πάντα και τα ζωντανεύει με την άφθαστη λογοτεχνική της πένα. Δανείζεται για τίτλο την πρώτη φράση του μυθιστορήματος του Χέρμαν Μέλβιλ «Μόμπι Ντικ», ενός κειμένου που περιγράφει με μοναδικό τρόπο τη μεγάλη περιπέτεια της ζωής, όπως κάνει κάθε βιβλίο, γιατί θέλησε να ξεχειλίσει από ζωή και να ανασυστήσει μια εποχή μέσα από τα μάτια δύο φαινομενικά αντίθετων κόσμων που όμως, σύμφωνα με τη συγγραφέα: «κρύβουν μέσα τους κοινούς τόπους πολιτισμού, μοιράζονται τα ίδια χώματα κι έχουν αποκτήσει κοινές εμπειρίες στο διάβα των αιώνων».

Η αρχή είναι ευρηματική, μιας και ο μίτος ξετυλίγεται από το 1964, χρονιά απέλασης των τελευταίων Ελλήνων της Πόλης, και παρακολουθούμε έναν αφηγητή αγνώστου ταυτότητας να επιβιβάζεται στο καράβι που θα τον απομακρύνει από την πατρίδα. Ένα κομβόι απογοητευμένων ανθρώπων σχηματίζει ουρά για επιβίβαση, μαζεύονται ένας ένας οι τελευταίοι απελπισμένοι. «Έμεναν όλα πίσω. Σκεπασμένα με τη γνωστή ομίχλη της Πόλης, μια ομίχλη ολόιδια με τη λησμονιά» (σελ. 35). Οι περισσότεροι πρώτη φορά θα αντίκριζαν την Ελλάδα αφού στην Πόλη είχαν γεννηθεί, εκεί αγάπησαν και αγαπήθηκαν, εκεί έκαναν όνειρα και οικογένειες, εκεί έθαψαν συγγενείς και φίλους και τώρα φεύγουν ξαφνικά, τα αφήνουν όλα πίσω τους και πάνε στο άγνωστο, με το παράπονο πως η ζωή θα συνεχίζεται εδώ, σε αυτά τα μέρη, τα αγαπημένα τους αλλά χωρίς αυτούς, ερήμην τους. «Πώς κλείνει πίσω του την πόρτα του σπιτιού του για τελευταία φορά ένας άνθρωπος» (σελ. 26); Κάθε λέξη με λύγιζε: «Άγριο πράμα να βλέπεις τα μάτια θολωμένα. Και περισσότερο όταν είναι μάτια γέρικα. Πιο πολύ γι’ αυτούς ανταριάζει η ψυχή μου. Γιατί, άμα είσαι μεγάλος σε ηλικία και φεύγεις από κάπου, δεν ξέρεις αν θα ξαναγυρίσεις. Και τι σου μένει να κάνεις; Μόνο να θυμάσαι. Κι αυτό πιότερο πονά σαν είσαι γέρος» (σελ. 25). Πικραμένοι κι ανήμποροι, όπου πάνε θα αλλάξει η μοίρα τους, τίποτα δε θα είναι ξανά το ίδιο. Όλοι βέβαια ντυμένοι με τα καλά τους, να μη φτάσουν σα ζητιάνοι στην Ελλάδα, κύρηδες κι αρχοντάνθρωποι. «Άδικο ήταν και μάλιστα μεγάλο. Μα το άδικο δύσκολα το νικά κανείς» (σελ. 30). Όλη η πίκρα, η αγωνία και ο φόβος των συνεπιβατών του μυστηριώδους αφηγητή γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του, συμπάσχει μαζί τους, πιάνει ψιλοκουβέντα, καταστρώνει τα σχέδιά του αλλά δε μας αποκαλύπτει ποιος είναι.

Γυρίζουμε λοιπόν στο 1955 κι απολαμβάνουμε το μελίσσι που αχολογάει γύρω από τη λεωφόρο του Πέραν, με τα μαγαζιά να ανοίγουν ένα προς ένα, τις νοικοκυρές να ξεκινάνε τα ψώνια τους και τα πρωινά κουσέλια, τους παραγιούς να σκουπίζουν και να ανεβάζουν τα κεπέγκια, το γραφικό τραμ να ανεβοκατεβαίνει χτυπώντας το κουδουνάκι του. «Άγιες εκείνες οι μέρες. Αδελφωμένες. Μα τι τα θες; Ποτέ δεν κράτησαν πολύ. Πάντα κάτι γινόταν κι άλλαζαν όλα μεμιάς. Κι ύστερα, πάλι από την αρχή. Αλλά εμείς βρίσκαμε τον τρόπο και ξαναφιλιώναμε και ζούσαμε συνετά όλα μας τα χρόνια. Τίποτα δεν είχαμε να χωρίσουμε» (σελ. 24). Πόσες λεπτομέρειες, πόσοι χαρακτήρες, πόσα μέρη ξεχύνονται μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος και αναβιώνουν μια γλυκόπικρη εποχή που θα διαλυθεί σύντομα και οριστικά. Η Τέσυ Μπάιλα το τονίζει εξαρχής: η Κωνσταντινούπολη δε χωρίζει τους Τούρκους από τους Ρωμιούς αλλά συνενώνει ανθρώπους που υποφέρουν το ίδιο, μοιράζονται ήθη και έθιμα, αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο στο πέρασμα της Ιστορίας κι επιδιώκουν να ζουν ειρηνικά μεταξύ τους, κάτι που δεν το καταφέρνουν πάντα. Απλοί και καθημερινοί άνθρωποι, Έλληνες και Τούρκοι, Αρμένιοι και λεβαντίνοι, συνυπάρχουν αρμονικά, μοιράζονται τις ελπίδες τους, αναμετρώνται με τον χρόνο και τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή τους χωρίς να τις παίρνουν όμως οι ίδιοι. Θύματα και θύτες της Μεγάλης Ιδέας, της ανταλλαγής των πληθυσμών του 1923 και τώρα των Σεπτεμβριανών, με κοινό τόπο τη χαμένη πατρίδα, τον ξεριζωμό, τη βίαιη αποκοπή από το οικείο τους.

Βάι βάι, το τζιέρι μου αντάριασε η μυρωδιά του καϊφέ σου, μπρε Ισμαήλ! Ναι, ο εύθυμος, διασκεδαστικός καφετζής του Πέραν που ζει μόνος του έχει ένα μαγαζί που λειτουργεί και ως μπακάλικο με λογιών λογιών τρόφιμα και μπαχαρικά. Γεμίζει ο τόπος από το άρωμα του καφέ που φτιάχνει με μεράκι, καθώς κι από τους ναργιλέδες και τα μπαχάρια του αλλά με δισταγμό ξεδιπλώνει τα μυστικά του καλού καφέ. Διορατικός και παρατηρητικός: «Οι Τούρκοι πίνουν πάντα το νερό προτού ρουφήξουν τον καφέ τους για να απολαύσουν καλύτερα το άρωμά του, αφού πρώτα καθαρίσουν το στόμα τους. Ενώ οι Ρωμιοί μετά. Για να διώξουν την πίκρα του. Γιατί οι άνθρωποι ίδιοι είναι. Μοιάζουν μεταξύ τους. Αλλάζουν μόνο οι συνήθειές τους και οι τρόποι τους» (σελ. 60-61). Θύμα της ανταλλαγής του 1923, με μα σπαρακτική προσωπική ιστορία, την οποία κάποια στιγμή θα εξομολογηθεί στον φίλο του, τον Ισίδωρο, ναι, μπρε, αυτό το σκιόρεμα, που χωμένο όλη μέρα μες στα βιβλία του είναι κι αλίμονό σου αν τον διακόψεις. Έχει το μοναδικό ρωμαίικο βιβλιοπωλείο στη γειτονιά του Πέρα, είναι ιδιόρρυθμος και παράξενος, λίγοι πελάτες τολμούν να διαβούν την πόρτα του, το αγριωπό του βλέμμα τους αποθαρρύνει. Στην πραγματικότητα όμως είναι καλοκάγαθος, βυθίζεται στον κόσμο των βιβλίων του γιατί τον κυνηγούν οι αναμνήσεις από γεγονότα που θα αποκαλυφθούν σταδιακά. Έχει ένα ιδιαίτερο δέσιμο με τον Ισμαήλ, ο οποίος χωρατεύει μαζί του, τον στηρίζει, τον προσέχει κι έτσι συμπληρώνει ο ένας τον άλλον. Και δε με λες για, σεβντά δεν έχει το κιτάπ; Πώς δεν έχει! Να η όμορφη Εσίν, η οποία επισκέπτεται συχνά τον Ισίδωρο, του λέει για τη ζωή της, εκείνος της διαβάζει αποσπάσματα κι ύστερα η κοπέλα ξαναφεύγει. Τα ίδια αισθήματα αναπτύσσει και για τον Ισμαήλ αλλά δεν έχουμε μαργολίκια και προστυχιές, με μια γυναίκα να παίζει μαζί τους, ιτς! Είναι ορφανή από πατέρα κι οι δύο άντρες αναπληρώνουν την απουσία του, πιο πολύ αδελφική είναι η συμπεριφορά τους απέναντί της παρά ερωτική. Κι αγαπούν αδελφικά το κορίτσι ενώ δεν μπορούν να ξεχάσουν τη μητέρα της, την Αϊσέ, μια γυναίκα που στοίχειωσε και τους δύο και κανείς δεν έχει την τόλμη να εκφράσει πρώτος τον σεβντά κι έτσι έφυγαν τα χρόνια μαζί μ’ εκείνη.

Όλα αυτά τα παρακολουθεί από το παράθυρο του αρχοντικού της η Καλλιάνθη, γόνος αριστοκρατικής οικογένειας Ρωμιών, με πολλά μαγαζιά στην περιοχή, τα οποία και νοικιάζει, αυστηρή και λιγομίλητη, καταδεκτική και δίκαιη, μόνη κι άκληρη. Μένει σ’ ένα δίπατο αρχοντικό στο βάθος της λεωφόρου του Πέρα με την οικονόμο της, τη Μέλπω, κι όταν έμεινε ορφανός ο Ισμαήλ που νοίκιαζε το μαγαζί της άρχισε να τον φροντίζει και να τον ταΐζει, με αποτέλεσμα να γεννηθεί μια σοβαρή φιλία ανάμεσά τους («Αμούστακο αγόρι ήταν. Μόλις άρχιζε η ζωή να ξετυλίγει το κουβάρι της μπροστά του. Η δική της μάζευε τις τελευταίες κλωστές, ξεφτισμένες κι αυτές», σελ. 134). Το καμπανάκι από το κατακόκκινο τραμ έξω από το σπίτι της ξυπνάει τις αναμνήσεις της: «Στην γκριζόμαυρη ψυχή της πόλης και στην αντιφατική παραδοξότητά της, το κόκκινο χρώμα του το έκανε να μοιάζει με ένα αστείο παιχνίδι…Για την κυρία Καλλιάνθη όμως αποτελούσε την ύπαρξη ενός κατακόκκινου βέλους χωμένου βαθιά στο πεπρωμένο της, από το οποίο δεν κατάφερε να απαγκιστρωθεί ποτέ» (σελ. 112-113). Πόσο γλυκόπικρη η ιστορία της και πόσο ευρηματικά δεμένη με το τραμ της Ιστικλάλ!

Ωχ, τι φασαρία είναι αυτή και τι μπόχα; Α, να η γρια-Γιασεμώ με τον σκύλο της, τον Γιουσούφ, που τον περιμάζεψε από μωρό. Είναι ρακοσυλλέκτρια και ψάχνει στα σκουπίδια, ψυχοπονιάρα και φασαριόζα, ξεπεσμένη πόρνη που κάποτε ερωτεύτηκε έναν ναυτικό, τον Νικολό (γιατί Τέσυ Μπάιλα και θάλασσα είναι αλληλένδετα κομμάτια, οπότε κι εδώ ταξιδεύομε μαζί του στις απέραντες γαλανές ανοιχτωσιές, βλέποντας μαζί του στον ορίζοντα τα μάτια της Γιασεμώς). Γιατί όμως ζει η Γιασεμώ τώρα ολομόναχη, πικραμένη και απογοητευμένη από ψεύτικες υποσχέσεις αντρών; Διαβάστε πόσο τρυφερά μιλάει στο σκυλί της, τι όμορφα που αποδίδεται η αγάπη της για τον Γιουσούφ, το τελευταίο πλάσμα που την αγαπάει στη δύση της ζωής της, πόσες αλήθειες εκφράζει όταν αναθεματίζει τις τάχαμου «κυράδες» που κάνουν τα μύρια όσια πίσω από τους άντρες τους αλλά κατά τ’ άλλα τις πόρνες αποκαλούν «παστρικές»! Και τώρα που με είπες «παστρικές», μπρε, πού είναι η Ασλίβ, η κόρη του χαμαμτζή, που «είχε δυο αετόσπιθες για μάτια»; Νάτη, βοηθάει τη μάνα της με τα πεσταμάλια και τον καθαρισμό όσο ο Ναντίρ, ο νεαρός πελάτης του χαμάμ, ακούει τη μελωδική της φωνή και την ερωτεύεται χωρίς να τη δει ποτέ. Για χάρη της ο Ναντίρ θα αφήσει πίσω του τα καπηλειά και τα πορνεία, το όπιο και τις μικροκλοπές, αρκεί να του χαρίσει ένα της βλέμμα.

Τρυφερές λοιπόν και ανατρεπτικές ιστορίες, ρεαλισμός και διαχρονικά μηνύματα ξεπηδούν μέσα από ιστορίες που πλαισιώνονται από δευτερεύοντες χαρακτήρες που δεν υπολείπονται ενδιαφέροντος: η Τζασμίν, η μικρή τσιγγάνα που πουλάει λεβάντα κι αν δεν ξεπουλήσει ή αν δε φέρει αρκετά χρήματα στο σπίτι τη δέρνει ο πατέρας της, ο Μεχμέτ, ο ανιψιός και παραγιός του Ισμαήλ, με μια τραγική οικογένεια ιστορία στην πλάτη του, ερχόμενος από τον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας, η Ασημίνα η ράφτρα που δεν έχει διαλόγους, δε βγαίνει στο φως αλλά αναφέρεται συχνά πυκνά από τους υπόλοιπους και πολλοί άλλοι μου χάρισαν αξέχαστες στιγμές και ποικίλα συναισθήματα. Η συγγραφέας σκύβει από την αρχή δίπλα τους, τους φωτίζει, τους παρηγορεί, τους θωπεύει με λόγια-βάλσαμο στα δύσκολα που έρχονται: «…συνηθίζει ο άνθρωπος να αλλάζει κάθε τόσο τη ζωή του. Να φεύγει. Ε, δεν τα καταφέρνει και πάντα. Τις περισσότερες φορές κρύβει βαθιά στην καρδιά του ό,τι πρέπει να αποχαιρετήσει. Για να το πάρει μαζί του. Για να μπορεί να επιστρέφει εκεί ο νους του όταν οι αναμνήσεις τον φωνάζουν. Να ‘χουν κι αυτές τον τόπο τους. Να μην ξενιτευτούν ποτέ» (σελ. 18-19). Αυτήν την ουδετερότητα, τη συνολική ματιά πάνω σε βασανισμένους ανθρώπους χωρίς να ξεχωρίζουν από θρήσκευμα ή φυλή, μέχρι κι η θάλασσα τη μοιράζεται: «Και δεν την ένοιαζε τη θάλασσα αν τα ποδάρια των παιδιών πάνω στα περιγιάλια της ήταν αρμένικα, τούρκικα, σεφαραδίτικα, λεβαντίνικα ή ρωμαίικα σαν τα γαργαλούσε και τα ‘ριχνε πάνω στα βότσαλα και στα μικρά της βράχια. Της έφτανε μονάχα το παιχνίδι, το κελαρυστό γέλιο των παιδιών και οι αθώες φωνές τους» (σελ. 19).

Πράγματι, λίγοι συγγραφείς έχουν την ικανότητα να κλείσουν μέσα σε λίγες λέξεις όλη τη μαγεία και το γλυκόπικρο της ανάμνησης από την παιδική μας ηλικία: «Θυμήθηκα τότε που ήμαστε έφηβοι ακόμα. Τρέχαμε ξυπόλητοι στην ακτή και η θάλασσα έτρεχε κι εκείνη να παίξει μαζί μας. Βιαζόταν να βρέξει τα μαυρισμένα μας ποδάρια. Ποδάρια γεμάτα μελανιές από τα πεσίματα και τα γδαρσίματα του παιχνιδιού αλλά φτερωμένα. Βλέπεις, όταν είσαι παιδί δεν ξέρεις, και κάνεις ένα σωρό όνειρα κι ας τα κάνει ο χρόνος πετούμενα στην καταιγίδα. Μα μαθαίνει κανείς να ταξιδεύει και μέσα στην καταιγίδα. Αρκεί να καταφέρει πρώτα να κουμαντάρει το πλοίο καλύτερα» (σελ. 19). Κι όπως πάντα, το κείμενο είναι γεμάτο από πανέμορφα καλολογικά στοιχεία: «Μα κανείς δεν μπορεί να ξεχάσει την Πόλη σαν τη δει να ξυπνά την αυγή χωμένη στην ομίχλη. Μοιάζει με σώμα γυναίκας που τεντώνεται στα υγρά σεντόνια της Ιστορίας κι αποζητάει ολόγυμνη το σερνικό χάδι. Και όταν τεντώνεται, ένας ολόκληρος κόσμος ολόγυρά της παίρνει τη γνώριμη θέση του, αναριγώντας από την επιθυμία και τη σαγήνη. Ο τόπος γεμίζει μνήμες και αναμνήσεις» (σελ. 39). Μάλιστα, οι σελίδες 39-42 είναι η ωραιότερη περιγραφή της μαγικής και πλανεύτρας Κωνσταντινούπολης που έχω συναντήσει ως τώρα γιατί αποτυπώνει με λέξεις όσα έχω ζήσει και νιώσει κι εγώ ο ίδιος ως επισκέπτης σε αυτήν την πόλη-θαύμα. Ειλικρινά δε θα μπορούσαν να περιγραφούν καλύτερα τα συναισθήματά μου από τις μυρωδιές και τις εικόνες της που ακόμα φέρω μέσα μου: «Με την ανατολίτικη γοητεία χωμένη στη δυτική αγκαλιά ενός κόσμου που ολοένα και περισσότερο αλλάζει» (σελ. 42).

Το νέο μυθιστόρημα της Τέσυς Μπάιλα είναι πασιφιστικό και πανανθρώπινο και τονίζει, όπως ανέφερα και πιο πάνω, το γεγονός πως στην ουσία Έλληνες και Τούρκοι δεν έχουν τίποτα να χωρίσουν. «Και πως ανάμεσα σε Τούρκο και σε Έλληνα έχει σημασία μονάχα ο άνθρωπος και η καλοσύνη κάνει τον άνθρωπο πιο πολύ κι από τα γράμματα» (σελ. 188). Άλλωστε: «…οι άνθρωποι είμαστε διαφορετικοί, Οσμάν…και αυτές οι διαφορές μας είναι που κάνουν τη ζωή όμορφη, την κάνουν να μοιάζει μα θαύμα» (σελ. 226). Να όμως που περιέχονται κι άλλες ιδέες και έννοιες, όπως η σημασία και η αξία της φιλαναγνωσίας στη ζωή κάποιου: «η γνώση έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει τον άνθρωπο και να πλάθει χαρακτήρες» (σελ. 162). Γιατί ο Ισίδωρος λοιπόν; «Μια βιβλιοθήκη, ένα βιβλιοπωλείο είναι ζωντανά πλάσματα. Σπαρταριστά. Έχουν σάρκα και οστά. Είναι μια πόρτα που οδηγεί σ’ έναν άλλον κόσμο, Ισμαήλ, σε έναν κόσμο πιο όμορφο, πιο αληθινό, πιο ανθρώπινο. Και είναι κρίμα να περάσει όλη του τη ζωή κανείς χωρίς να ανοίξει αυτήν την πόρτα. Χωρίς να δει τι κρύβεται από πίσω της» (σελ. 362). Κι ο Ισμαήλ συγκινείται όταν ακούει τον φίλο του να λέει: «Τα βιβλία ημέρεψαν την ψυχή μου. Κι όταν ημερέψει η ψυχή σου, τότε πιο όμορφος είναι γύρω σου ο κόσμος» (σελ. 365). Ο αναγνώστης μετατρέπεται σε καλύτερο άνθρωπο όταν βλέπει τις αρετές που εξυψώνονται, τις αδικίες που στηλιτεύονται, τις διαχρονικές αξίες που αναφέρονται κι έτσι γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι κάθε οικογένειας που παλεύει για πράγματα της μικρο-καθημερινότητας που απασχολούν τον μέσο άνθρωπο όσο διακυβεύεται η τύχη της πίσω από κλειστές πόρτες πολυτελών γραφείων. Δε θα μπορούσε φυσικά να λείπει και το στίγμα της γυναικείας κακοποίησης, μιας και η συνήθεια της εποχής ήταν να σκύβει η γυναίκα το κεφάλι της στον άντρα κι ας την ξυλοφορτώνει, αυτός ήταν το τυχερό της, αυτόν θα υπακούει τώρα. Τι; Τη δέρνει; Ε, δε γίνεται, κάτι θα του έκανε αυτή. Όλα αυτά η συγγραφέας τα καταγράφει με πόνο ψυχής, φέρνοντας στο φως σκληρές περιπτώσεις και ταυτόχρονα, μέσα από μια έξυπνη ανατροπή, χαρίζει φως και ελπίδα όταν μια από τις ηρωίδες καταφέρνει να ακολουθήσει τα όνειρά της και να στηρίξει με τον τρόπο της αυτές τις γυναίκες.

Απλοί, φυσιολογικοί άνθρωποι που κάνουν λάθη, που εξαπατώνται, που αγωνιούν για το αύριο και νοσταλγούν το χτες, που προσπαθούν να ορθοποδήσουν, να ερωτευτούν, να γελάσουν και ενώνουν τις τύχες τους με τον γείτονα που μιλάει άλλη γλώσσα και πιστεύει σε άλλο Θεό είναι εδώ και χαρίζουν τις ιστορίες τους σε μια ταλαντούχα πένα που ξέρει πώς να τους εξάρει και να τονίσει τα καλά και τα στραβά της ζωής τους. Απληστία και προδοσία, αδικία και πάλη, προπαγάνδα και τυφλό μίσος και πολλά άλλα στολίζουν τις σελίδες και συγκροτούν ένα άρτιο, τρυφερό, γλυκό, συγκινητικό μυθιστόρημα που απογειώνεται όταν φτάνουμε στη νύχτα των Σεπτεμβριανών και τα πάντα έρχονται τούμπα. «Έτσι και οι άνθρωποι… Ποτέ δεν κάνουν πίσω. Και προσπαθούν να κρατήσουν με νύχια και με δόντια ό,τι θεωρούν δικό τους. Ένα ύφασμα, μια καλημέρα, έναν τόπο, μια πόλη. Κι η Πόλη αυτή είχε πολλές τέτοιες ιστορίες να θυμάται» (σελ. 259). Με μαεστρία και ελάχιστες ιστορικές πληροφορίες, οπότε δε βαρύνεται το κείμενο, χωρίς όμως να χάνεται και ο ρεαλισμός των συνθηκών που οδήγησαν στα Σεπτεμβριανά του 1955, με ελάχιστες αναφορές στην καθαυτή νύχτα, λες και η συγγραφέας δεν άντεχε το βάρος αυτής της θηριωδίας και θέλησε να του γυρίσει την πλάτη, με ένα λυτρωτικό και συγκινητικό τέλος που με άφησε να σπαράζω για αυτά καθαυτά τα γεγονότα αλλά και για την αχτίδα της ελπίδας και της τρυφερότητας που αχνοφέγγει από την τελευταία πρόταση του βιβλίου και από την αποκάλυψη της ταυτότητας του αφηγητή, με μυρωδιές και εικόνες που θα μου μείνουν αξέχαστες, το «Λέγε με Ισμαήλ» είναι ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα της Τέσυς Μπάιλα. Η «Πολίτικη κουζίνα» της ελληνικής λογοτεχνίας σιγοψήνει καλούς και κακούς σ’ ένα μαργιόλικο χαρμάνι: «Όλα ίδια. Θα έλειπαν μόνο απ’ ανάμεσό τους οι Έλληνες. Μα τι σημασία έχει κι αυτό; Μια ψηφίδα στα μωσαϊκά της Πόλης η ιστορία τους. Σαν έλειπε η ψηφίδα αυτή, άλλη θα έμπαινε στη θέση της. Μπορεί στην αρχή να μην ταιριάζει σωστά, να βρίσκει κάπου η άκρη της ή να πέφτει λίγο μικρότερη, το χρώμα της να είναι πιο φωτεινό ή πιο σκούρο. Όλα ο καιρός θα τα λειάνει, η διαφορά θα μικρύνει και το μάτι δύσκολα θα τη θωρεί. Άμα η θύμηση σβήσει, αλλάζει και η ματιά σιγά σιγά. Μαθαίνει να τα βλέπει όλα διαφορετικά» (σελ. 36).

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«-Όπου μεγαλώσεις, εκεί βαστάει η καρδιά σου, όσα χρόνια και να περάσουν. Εκεί όπου οι άνθρωποι σου χαρίζουν τη δική τους απλόχερα» (σελ. 102).

«-Μην περιμένεις ότι ο κόσμος θα είναι δίκαιος ποτέ μαζί σου, Οσμάν. Πάντα υπάρχει κάποιος για να μας κάνει κακό. Είναι στο χέρι μας να μην τον αφήσουμε» (σελ. 227).

Βιβλίο Από τα Βουρλά στην Μαγνησία 
Συγγραφέας Κωστούλα Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Αδελφότητα Μικρασιατών Ν. Χανίων «Ο Άγιος Πολύκαρπος»
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η συγγραφέας μεγάλωσε με παραμύθια, ιστορίες και αμανέδες που άκουγε από τους παππούδες της και είχε υποσχεθεί να καταγράψει την ιστορία των γονιών της, για να διασφαλίσει τη μαρτυρία τους και την κατάθεσή τους από τη λήθη του χρόνου, να τους γνωρίσει ο κόσμος, να μη χαθούν τα γεγονότα, οι άνθρωποι, ο χαλασμός. «Για αυτό λοιπόν, για να μην ξεχαστούν όσοι έφυγαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ, για να μην χαθούν τα ματωμένα ίχνη τους που τους έφεραν σε μια Ελλάδα που τους μίσησε και τους περιφρόνησε, βάζω σ΄ αυτό το χαρτί τις ζωές του Σάββα και της Μαρίτσας, την δική τους αλήθεια. Για τις χαρές και τις λύπες που έζησαν εκεί, τον ξεριζωμό, το αίμα που είδαν να κυλάει, για τους αγαπημένους που άφησαν πίσω ζωντανούς και για όσους δεν πρόλαβαν καν να θάψουν και τους άφησαν άταφους στην γη της Ιωνίας. Σαν ένα μνημόσυνο…», γράφει η κυρία Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη στην εισαγωγή του βιβλίου της.

Το κείμενο καταγράφει αρχικά τη ζωή του πατέρα Σάββα από το Χορόσκιοϊ στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας με τα ήθη και τα έθιμα του τόπου, τη συμβίωση με τους Τούρκους σε όλα τα επίπεδα, και στη συνέχεια της μητέρας Μαρίτσας από τα Βουρλά, την καθημερινότητά της, τις σκληρές αλλά ευτυχισμένες μέρες του κάματου και τις τελευταίες στιγμές της ηρωικής αυτής πόλης. Εκείνος στα επτά του έζησε την καταστροφή αλλά κατάφερε να σταθεί στα πόδια του αργά και βασανιστικά ως τα 23 του, που του προξένεψαν μια προσφυγοπούλα από τα Βουρλά, εκείνη, με την οποία έμειναν μαζί εξήντα ολόκληρα χρόνια. Η αφήγηση είναι «ερασιτεχνική και δειλή αλλά με αγάπη», χωρίζεται σε μικρά αλλά συμπυκνωμένα κεφάλαια, που συνοδεύονται από επεξήγηση των λέξεων και των εννοιών του κειμένου, κάνοντας έτσι το περιεχόμενο κατανοητό από τον καθένα ενώ η αμεσότητα και η παραστατικότητα της γραφής ζωντανεύουν άλλη μια τραγική ιστορία μικρασιατικής προσφυγιάς, πάντα όμως με ιδιαίτερη ματιά και αφηγηματικό στυλ. Το εντυπωσιακό είναι που η ζωή της γιαγιάς Καλομοίρας, μάνας του Σάββα, είναι πραγματικά μυθιστορηματική ως προς τον γάμο της λίγο πριν το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου κι έτσι, όχι μόνο η αφήγηση αλλά και η ίδια η ιστορία έχουν ενδιαφέρον που δε μειώνεται ούτε στιγμή. Τάγματα εργασίας, διώξεις, κακοποιήσεις, δολοφονίες, σφαγές και μια νέα αρχή, πάρα πολύ δύσκολη, στα Χανιά, όπου ο τόπος ήταν απροκάλυπτα εχθρικός και οπισθοδρομικός, καταγράφονται ακριβοδίκαια και όσο γίνεται αντικειμενικά.

Η συγγραφέας αλλάζει εντελώς ύφος και στυλ όταν στρέφει τη ματιά της στην ιστορία της μάνας της, στην οποία απευθύνεται σε δεύτερο ενικό, δημιουργώντας τέτοια εξοικείωση που μεταφέρθηκα νοερά στο πλάι αυτών των δύο γυναικών, όσο τα λέγανε για το μαύρο χτες ζώντας ένα πιο ανοιχτόχρωμο σήμερα. Επιστρέφει στη Μικρά Ασία, όπου ξαναζούμε τα γεγονότα ευτυχίας και χαλασμού με νέες πληροφορίες και εξελίξεις, με άλλους πρωταγωνιστές και μαθαίνουμε για την ηρωική αντίσταση των Βουρλών όταν έπεσε το ελληνικό μέτωπο. Άλλες ένδοξες και ταυτόχρονα αιματηρές σελίδες γράφονται, με τα Τέλια του Μουσελέ να είναι και ο τύμβος χιλιάδων αθώων που βασανίστηκαν και ακρωτηριάστηκαν φριχτά. Δε γίνεται να μη δακρύσεις από τον πόνο και το αίμα που αναπηδάει από τις σύντομες και κοφτές φράσεις, χωρίς υπερβολικές λεπτομέρειες, δε γίνεται να μην προσευχηθείς για όσα παιδιά έχασαν τους γονείς τους μέσα στην οχλοβοή κι ανέβηκαν σε άλλα καράβια από των γονιών τους: «Ονόματα και επώνυμα χάθηκαν στη λήθη και ολάκερες γενιές σβήσανε για πάντα». Η αφήγηση αφορά και στα αδέλφια των γονιών της συγγραφέως, στα παιδιά τους, για όσα μάθανε τουλάχιστον, κι έτσι παρατίθενται οικογενειακές τραγωδίες που συμπυκνώνουν όλη τη δυστυχία και τις αναποδιές που βίωσαν οι Μικρασιάτες.

Με τη συμπαράσταση της κόρης της, Μαρίας Πουλιδάκη και την εκδοτική φροντίδα της Αδελφότητας Μικρασιατών Νομού Χανίων «Ο Άγιος Πολύκαρπος», η Κωστούλα Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη πραγματοποιεί ένα χρέος τιμής προς τους γονείς της και προς τη μικρασιατική μνήμη γενικότερα, καταγράφοντας τις ιστορίες της οικογένειάς της και ζωντανεύοντας κομμάτια της λαογραφικής και οικογενειακής παράδοσης του τόπου, εκείνης της γλυκιάς πατρίδας όλων των προσφύγων. Φωτογραφίες από το οικογενειακό αρχείο και προσεγμένες λέξεις, αντάμα με λυρική γραφή δημιουργούν μια προσωπική κατάθεση ψυχής γεμάτη ηρεμία αλλά και πόνο, δυσκολίες αλλά και χαρές, ψυχρότητα και μίσος αλλά και αρωγή που με συγκίνησε, με δίδαξε, με κατέκτησε.

Βιβλίο Το σεντούκι με τα αμύθητα σεντέφια 
Συγγραφέας Τζέμη Τασάκου
Εικονογράφηση Ράνια Βαρβάκη
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Τζέμη Τασάκου έγραψε ένα συγκινητικό και ακριβοδίκαιο κείμενο για παιδιά από 10 ετών και πάνω που ζωντανεύει την καθημερινότητα ενός μικρού κοριτσιού πριν και μετά τη σφαγή της Σμύρνης όπου γεννήθηκε και μεγαλώνει. Η μικρή Κλειώ, κόρη εμπόρου μετάξης, είναι αχώριστη φίλη με την Εσμέτ και ανακαλύπτουν μαζί τον κόσμο γύρω τους. Αγαπά την ελληνική μυθολογία και τα ομηρικά έπη που της αφηγείται ο παππούς της, δεν κάνει χωρίς τη μαγείρισσα Κατίγκω που είναι χρόνια στην οικογένειά της και τη δασκάλα της την Ευανθούλα που το καλοκαίρι πάει στους δικούς της στις Κυδωνιές και γενικά ζει μια ανέμελη ρουτίνα. Η μάνα της Εσμέτ, Φατιμά, φροντίζει τον κούλα, το εξοχικό σπίτι της οικογένειας της Κλειούς και η «έχθρα» της με την Κατίγκω όταν έρχεται το καλοκαίρι και μαγειρεύουν μαζί για την οικογένεια χαρίζει άφθονο γέλιο στον αναγνώστη. Η Κλειώ είναι σκανταλιάρα και περίεργη και παρά την ευμάρεια της οικογένειάς της είναι προσιτή και καταδεκτική. Δεν έχει μουσικό αυτί αλλά καταλαβαίνει τη μουσική των λέξεων, αφού γράφει καλές εκθέσεις, όπως υποστηρίζει ο παππούς της και αντιλαμβάνεται τα πάντα από τις συζητήσεις των μεγάλων. Τη γνωρίζουμε το 1914 και ως τη μοιραία καταστροφή έχει μεγαλώσει, έχει αλλάξει, έχει ωριμάσει και αντιτίθεται στις προσδοκίες των «μεγάλων» (της οικογένειάς της και των πολιτικών παραγόντων) για μια Ελλάδα πέντε θαλασσών και δύο ηπείρων, γιατί δε θέλει τίποτα να χαλάσει τη ζωή της από κύμινο και ζάχαρη. Δεν είναι όμως εγωίστρια ούτε αδιαφορεί για τα γεγονότα γύρω της, υποστηρίζει όμως με τον δικό της τρόπο την ειρήνη και την ομόνοια των λαών κι όχι τον πόλεμο.

Η μικρή ηρωίδα επηρεάζεται πολύ από τη νοοτροπία και τις ιστορίες του παππού της που βασίζονται στον Όμηρο και στον Ηρόδοτο, λατρεύει την ποίηση της Σαπφούς και του Αλκμάνα (δεν είναι τυχαίο που το κείμενο χωρίζεται σε εννιά κεφάλαια όσα και οι μούσες της αρχαιότητας) κι όλα αυτά τη βοηθάνε να αναμίξει ωραία τον τρωικό πόλεμο με την τρέχουσα κατάσταση, όπου ο πόλεμος γίνεται για το υπέδαφος κι όχι για το έδαφος, όπως λένε χαρακτηριστικά οι μεγάλοι. Για το κοριτσάκι οι πόλεμοι γίνονται μόνο στα παραμύθια ή έστω σε πολύ μακρινές χώρες, να όμως που η Τουρκία μπαίνει στον Μεγάλο Πόλεμο κι ο πατέρας της αναγκάζεται να πάει στα αμελέ ταμπουρού. Κι αυτό θα είναι η αρχή του τέλους της οικογενειακής της ιστορίας και ευρύτερα του ελληνισμού. Η συγγραφέας καταφέρει να ζωντανέψει παραστατικά την ψυχοσύνθεση ενός μικρού παιδιού που προσπαθεί να καταλάβει τα λόγια των μεγάλων και ταυτόχρονα ζει την ηλικία του. Ρεαλιστικές απορίες («-Μα τι είναι οι περιοχές για να τις υπόσχονται;», σελ. 95), παιδιάστικες ματιές γεμάτες όμως ωριμότητα και διεισδυτικότητα, όπως για παράδειγμα τα 14 σημεία του Προέδρου Ουίλσον που σκύβει πάνω από τους χάρτες και βλέπει μόνο χώρες, όχι τους ανθρώπους με τις αγωνίες και τα προβλήματά τους και πολλά άλλα ζωντανεύουν με αγάπη και μεγάλη προσοχή, χωρίς να αφήνουν καμία αιτία και κανένα λάθος χειρισμό έξω από τα αίτια του 1922. Ποια είναι λοιπόν η γεωπολιτική θέση της Μικράς Ασίας; Πώς και γιατί την εποφθαλμιούν οι Μεγάλες Δυνάμεις μαζί με την Ελλάδα; Τι είναι τα σεντέφια στο μπαούλο που κρύβει ο παππούς της για κείνη σα θα μεγαλώσει και πώς θα τα χρησιμοποιήσει στην προσφυγική ζωή της η 17χρονη πια Κλειώ; Όλα τα ιστορικά ερωτήματα δίνονται απλά κι όχι απλοϊκά και η ίδια η ηρωίδα του βιβλίου ζει πολλές ανατροπές και αγωνίζεται να επιβιώσει όταν πια η Σμύρνη καίγεται.

Αγάπησα εξίσου, αν όχι περισσότερο, την εικονογράφηση της Ράνιας Βαρβάκη, η οποία κατάφερε να αποτυπώσει με άφθαστη τεχνική και συναρπαστικές λεπτομέρειες το περιεχόμενο και την ατμόσφαιρα του βιβλίου. Εκπληκτικές γραμμές, πρωτότυπες οπτικές γωνίες, ρεαλισμός και αδρές σκιαγραφήσεις ζωντανεύουν τη Σμύρνη και τους ανθρώπους της από την ηρεμία του 1914 ως τον θάνατο του 1922. Ολοσέλιδες απεικονίσεις και διακοσμητικά μοτίβα συνοδεύουν τα γεγονότα που καταγράφονται και μου γεννούσαν ακόμη πιο δυνατά συναισθήματα. Στωικότητα και σοβαρότητα στα πρόσωπα των μεγάλων, χαμόγελο και τσαχπινιά σε αυτό της Κλειούς, με τον θάνατο να αχνοφαίνεται κάποιες φορές στο φόντο, συναρπαστικές λεπτομέρειες στη διακόσμηση των εσωτερικών χώρων και στην αποτύπωση των δρόμων και των σοκακίων, συμβολισμοί και μεταφορές σε κάποια σημεία, όλα συγκροτούν μια άφθαστη τεχνική που με μάγεψε και με κράτησε δέσμιο να κοιτώ τις εικόνες για πολλές ώρες. Δε γίνεται να μη λυγίσεις από συναισθηματικό βάρος όταν αντικρίζεις την Αγία Φωτεινή με τις ελληνικές σημαίες του 1919 ή με τη βόλτα στο Και όπου υπάρχουν ακόμη τα υπέροχα σπίτια και κτήρια της πόλης ούτε να μη δακρύσεις από τη χάντρα του κομπολογιού εφόσον ξέρεις τον ρόλο της στην ιστορία ή τις σκοτεινές σκιάσεις στη μορφή της Εσμά. Επίσης, η σφαγή του 1922 και η σωτηρία κάποιων που βλέπουν τη Σμύρνη να καίγεται από τη βάρκα που τους περισυνέλεξε αποτυπώνονται με τέτοιο τρόπο που αφήνουν τον πόνο να ξεχυθεί μέσα από σημαίνοντα και σημαινόμενα κι όχι από τη ρεαλιστική απεικόνιση της σφαγής και του αίματος.

«Το σεντούκι με τα αμύθητα σεντέφια» είναι ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα γύρω από τη μικρασιατική καταστροφή, που παρουσιάζει ακριβοδίκαια τα γεγονότα μέσα από τα μάτια ενός μικρού παιδιού, απλουστεύοντας έτσι αίτια και αφορμές, απώλειες και λάθη, χωρίς όμως να λειαίνει καμία γωνία. Ανέμελη ζωή, μόρφωση, λαμπερή καθημερινότητα σύντομα αντικαθίστανται από το μαχαίρι, τον θάνατο, το ανθρωποκυνηγητό κι όλα αυτά ατσαλώνουν μια αθώα ψυχή που θα προσπαθήσει να σταθεί στα πόδια της και να μεταλαμπαδεύσει την ιδέα της ειρήνης και της μόρφωσης σε κατοπινές γενιές. Δεν είναι τυχαίο που βραβεύτηκε το 2003 από τη Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά και τώρα που επανακυκλοφορεί είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Είναι ένα βιβλίο που το συνοδεύει η ευχή τα παιδιά που θα το διαβάσουν να μη ζήσουν πόλεμο, προσφυγιά, άδικο θάνατο, ατίμωση, απώλεια, δυστυχώς σε μια εποχή που δείχνει να επαναλαμβάνει τα λάθη του παρελθόντος και να μετράμε απώλειες σε άλλον έναν πόλεμο. Στο οπισθόφυλλο υπάρχει QR code με εκπαιδευτικό υλικό σχετικά με το μυθιστόρημα ώστε να αγαπηθεί και να μελετηθεί ακόμη περισσότερο.