Βιβλίο Στο βάθος του αιώνα: ένα αφήγημα για την Αθήνα
Συγγραφέας Νίκος Βατόπουλος
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το αφήγημα αποτελείται από 14 κεφάλαια που διαβάζονται χωρίς ανάσα. Σκέψεις, απόψεις, γνώμες και αναμνήσεις κατακλύζουν τη ζωή του συγγραφέα και τις αποτυπώνει στις σελίδες του βιβλίου. Με το βλέμμα του πατέρα του, Γιάννη, στο εξώφυλλο, να νομίζω αρχικά πως ατενίζει το μέλλον αλλά σύντομα καταλαβαίνω πως καιροφυλακτεί να δει τις αντιδράσεις μου ως αναγνώστη, όχι με την κλασική περηφάνια του πατέρα για έναν επιτυχημένο ηθικά και επαγγελματικά γιο αλλά με την αγωνία τού αν κατάφερα να αφομοιώσω σωστά το περιεχόμενο του βιβλίου, αν με βοήθησε να καταλάβω καλύτερα τον εαυτό μου και τη θέση του στον αστικό ιστό. Ένα ταξίδι είναι το νέο πόνημα του αγαπημένου μου περιπατητή και δημοσιογράφου, μια βόλτα στα ερείπια του χτες, στην κόψη του σήμερα και στο ρευστό τού αύριο. Μας χαρίζει μια υπέροχη και διαφορετική γνωριμία με την πρωτεύουσα της Ελλάδας, μέσα από την οποία δείχνει εύληπτα και στρωτά πόσο αλληλεξαρτώμενες είναι οι σχέσεις μας με τον τόπο που γεννιόμαστε: «…κανένας άνθρωπος δεν παλιώνει αρκετά, όσα χρόνια και αν ζήσει. Όσο πολλά και αν είναι αυτά τα χρόνια, δεν αρκούν από μόνα τους ώστε η ζωή να εξαντληθεί» (σελ. 9).

Ο Νίκος Βατόπουλος είναι ένας άνθρωπος που περπατά όχι άσκοπα αλλά οπωσδήποτε χωρίς προορισμό, ένας περιπλανώμενος θηρευτής εικόνων. Περπατάει, καταγράφει, αποτυπώνει, μετουσιώνει, αναδεικνύει, μεταλαμπαδεύει. «Είναι φορές που επιζητώ αυτές τις πυκνές διαδρομές του νου, όχι τόσο για να κυλήσω προς τα πίσω όσο για να κατανοήσω όλον αυτόν τον φόρτο συναισθήματος για έναν ευρύτατο χάρτη που με ορίζει» (σελ. 14). Εξομολογείται: «Αυτό που πάντα με συγκινεί είναι η ανάγκη να σταθμίσει κανείς την εποχή του με όρους ιστορικούς ή έστω να επιχειρήσει με κάποια απόσταση να αποστάξει την καθημερινότητα για να μείνει ως παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές» (σελ. 26). Παραδέχεται: «Ως άνθρωπος λοιπόν του περασμένου αιώνα, φέρω έναν ορισμένο πολιτισμό, ένα πολιτισμικό σύστημα κατανόησης του κόσμου που μου παραδόθηκε μέσα στους νευρώνες αυτής της πόλης και συγκεκριμένα μέσα σε έναν από τους δυναμικούς και πυκνούς θύλακες, όπως ήταν η οδός Πατησίων στις δεκαετίες του 1960 και του 1970… Αλλά η ενηλικίωση στην Αθήνα, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, είναι ήδη ένα θέμα σχεδόν εξωτικό ή τουλάχιστον πασπαλισμένο με τόση αστερόσκονη, που δεν ξέρεις πια τι είναι μύθος, τι είναι υπερβολή ή απλώς εξωραϊσμός ή παραπλάνηση» (σελ. 46).

Εμμένει στις αισθήσεις, στο βλέμμα, στη σιωπηλή μορφή στο παράθυρο. Η Αθήνα αλλάζει, μεταμορφώνεται και μαζί της οι τάξεις, οι άνθρωποι, οι μυρωδιές από τις αναμνήσεις. «Όλοι αυτοί οι κύκλοι, στρώσεις χρόνου πάνω στον μύθο και την πραγματικότητα…» (σελ. 41). Ο συγγραφέας υπερασπίζεται και εμμένει στην αθηναϊκή μοναδικότητα, που τόσο τον επηρέασε. Δανείζεται τα μάτια περασμένων οδοιπόρων για να συμπορευτεί και τονίζει: «…ζητούμενο δεν είναι πάντα η ακρίβεια αλλά η αίσθηση των πραγμάτων. Όταν όμως υπάρχει και η ακρίβεια, η πληροφορία, τότε το αποτέλεσμα προκαλεί ρίγος» (σελ. 102). Μου χαρίζει μια έξυπνη ιδέα: «…ένας τρόπος να διαβάσεις την πόλη [είναι] να δεις δηλαδή τι μπορεί να παρασύρει ένας δυνατός άνεμος κα να παρατηρήσεις τις αλλαγές στις καταναλωτικές συνήθειες» (σελ. 21). Τελικά: «Όλα αυτά είναι το ίζημα μιας ιστορίας, της μνήμης των οσμών» (σελ. 22).

Το κείμενο συνοδεύουν φωτογραφίες του συγγραφέα από τις περιοχές που περιδιαβαίνει, ντοκουμέντα από πολύτιμα βιβλία και αρχεία, δημοσιεύματα και διαφημίσεις σε περιοδικά και πρωτοσέλιδα εφημερίδων των δεκαετιών 1950 και 1960 κυρίως. Ειδικά η ένταση της σχέσης με τα τελευταία είναι «και μια τομή για την αλλαγή των εποχών» (σελ. 62). Ο συγγραφέας κρατά σε περίοπτη θέση όχι μόνο τις κρυφές γωνίες ή τα διαμερίσματα που επισκέπτεται από μικρή ακόμη ηλικία αλλά και τα βιβλία και τα περιοδικά, τη θεατρική σειρά της Δωδώνης, τα πολύτιμα φωτογραφικά λευκώματα που διαφύλαξαν τον αρχιτεκτονικό θησαυρό που χάνεται, τον Πεχλιβανίδη με τα κόμικς του και τις πρώτες λογοτεχνικές προσεγγίσεις που χάρισε στα παιδιά του 1950. Και πώς συνδέονται οι αναμνήσεις της μυρωδιάς και της επαφής του χαρτιού με την Αθήνα; Μα φυσικά μέσα από τα όνειρα των εφήβων και των νιόπαντρων στις αντίστοιχες κάμαρές τους, που τροφοδοτούνταν ακριβώς από αυτές τις ιστορίες, τις παιδικές και των ενηλίκων, από την αχαλίνωτη φαντασία, από το προσκύνημα επί χάρτου. «Όλα ενώνονται και δένονται σε νέες αφηγήσεις. Και οι παλιές εμπειρίες πλουτίζονται από τις νεότερες και όλα μαζί φτιάχνουν το μεγάλο ποτάμι της Αθήνας» (σελ. 209). Και αργότερα τονίζει: «Οι σχεδόν εξωπραγματικές εμπειρίες της οθόνης και των βιβλίων βιωμένες όμως μέσα στο σώμα της πόλης, οριοθετημένες ανάμεσα σε γεωγραφικές συντεταγμένες συγκεκριμένων διαδρομών πάνω στον χάρτη της Αθήνας, γίνονται σταδιακά κομμάτι της βιωμένης πραγματικότητας» (σελ. 211-212). Εν κατακλείδι: «Όλα αυτά τα τεκμήρια ζωής είναι κατάστικτα από την επιθυμία» (σελ. 228).

Ξεφυλλίζοντας το αφήγημα, διαβάζοντας τα κεφάλαιά του, ταξιδεύοντας νοερά με τη λαμπρή, ξεκάθαρη και λυρική πένα του συγγραφέα, απόλαυσα μια περιδιάβαση στις μνήμες της πόλης αλλά και στις δικές του, μέσα από φωτογραφίες, αναμνήσεις, εφήμερα, αισθήσεις. Η οικογένεια Βλάχου της «Καθημερινής», η Ομόνοια και η Πατησίων, η Κυψέλη, το Σύνταγμα, το Κολωνάκι, η λεωφόρος Βασιλίσσης Σοφίας, η Σόλωνος και η Ασκληπιού, τα αρχοντικά και τα χαμόσπιτα, οι κατεδαφίσεις που αλλοτρίωσαν την εικόνα («…είναι σαν ένα σάουντρακ μιας εποχής τόσο αμφίθυμης, που στην αναπόλησή της είναι τραυματικά ερωτική», σελ. 77), η αστυφιλία και η εσωτερική μετανάστευση ερεθίζουν τους ευαίσθητους στη λήψη δεδομένων νευρώνες του. «Όσο πιο έντονο ήταν το περιβάλλον της ερείπωσης τόσο πιο ισχυρή ήταν αυτή η αβίαστη ανάγκη για παλινόρθωση ενός κόσμου που υπήρχε στην κόψη της πραγματικότητας» (σελ. 239). Διεισδυτικός όπως πάντα, εφιστά την προσοχή: «…ο 21^ος αιώνας μάς απομακρύνει ολοταχώς από το πνεύμα και το ήθος του 20ού, με τρόπο συχνά ακραίο, όπως ακριβώς είχε συμβεί και στις αρχές του προηγούμενου αιώνα με κορύφωση τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο» (σελ. 91).

Έτσι λοιπόν το νέο εκδοτικό «παιδί» του Νίκου Βατόπουλου καταφέρνει να συγκεράσει αρμονικά τον εαυτό μας με το περιβάλλον γύρω μας, ειδικά όσων έχουμε γαλουχηθεί στην Αθήνα, να αναδείξει τις τάσεις και τις κατευθύνσεις από το χτες μέχρι το σήμερα σε αρχιτεκτονική, πολεοδομία, πολιτιστική και κοινωνική ζωή, να τοποθετήσει τη love-to-hate πρωτεύουσα στη σωστή της θέση μεταξύ των άλλων ευρωπαϊκών μητροπόλεων και να φέρει στην επιφάνεια σημαντικές ψηφίδες για την ανάπτυξη και την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς μας ως οντότητες. Καλό είναι να βγαίνουμε και λίγο παραέξω από τις στενωπούς του οικογενειακού, φιλικού και κοινωνικού μας περιβάλλοντος, ώστε να κατανοήσουμε καλύτερα τίνος αναπόσπαστο κομμάτι είμαστε και πόσο πολύ επηρεάζει ο ένας τον άλλον μες στον χρόνο και τον χώρο.

Η αρχιτεκτονική ανάλυση στηρίζεται σε τομές που αντανακλώνται σε ρεύματα ιδεών και κοινωνικές εξελίξεις. Οι αντιφάσεις είναι ιδρυτική συνθήκη κάθε μεγάλης πόλης και το ζητούμενο είναι να μένει πάντα ελεύθερος ζωτικός χώρος για τις δημιουργικές δυνάμεις. Η έκσταση είναι βασική πηγή δύναμης για τη γνωριμία και την κατανόηση της πόλης. Αυτές και πολλές άλλες παρατηρήσεις μου ανέδειξαν μια άλλη οπτική γωνία της Αθήνας και χάρισαν λεκτική μορφή σε όσα φευγαλέα ερεθίσματα είχα και έχω. «Η Αθήνα είναι κάτι πολύ πιο μεγάλο και σαφώς κάτι πολύ πιο όμορφο από την εικόνα που δίνει εκ πρώτης όψεως» (σελ. 66). Το ίδιο κι εμείς, οι άνθρωποι, οι κάτοικοί της. Καλό μας ταξίδι λοιπόν, «Στο βάθος του αιώνα».

Βιβλίο Περπατώντας στην Αθήνα
Συγγραφέας Νίκος Βατόπουλος
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας, «ένας αθέατος παρατηρητής μιας πόλης με κίτρινους τοίχους και σιωπηλές ιστορίες» (σελ. 96), θεωρεί μεγάλο βάρος την κληροδότηση της αστικής Αθήνας στις επόμενες γενιές γιατί: «Οι άνθρωποι που έζησαν και χάρηκαν την Αθήνα στο παρελθόν, οι γενιές που έφυγαν και που μας κληροδότησαν αυτήν την πόλη… έχουν αφήσει τα ίχνη τους όχι μόνο σε προσόψεις και σε σπαράγματα αστικής ατμόσφαιρας αλλά ακόμα και σε μία άυλη παρακαταθήκη». Με μια υπέροχη παρομοίωση, μπήκα κατευθείαν στην καρδιά του βιβλίου: «Το βίωμα… και η κυτταρική μνήμη που προκύπτει μέσα από την κάτοψη ενός τυπικού αθηναϊκού διαμερίσματος», αυτή είναι η κινητήριος δύναμη για το γράψιμο των κειμένων που παρατίθενται στο καλοσχεδιασμένο αυτό βιβλίο.

Στα κείμενα υπάρχει μια αδιάλειπτη κινητικότητα στο σανίδι της μνήμης που καλείται να ανασυστήσει ο κύριος Βατόπουλος. Με τη σειρά τους ανεβαίνουν στη σκηνή και λένε τους μονολόγους τους το Παγκράτι, η Σταδίου, η Μιχαλακοπούλου, η Ακαδημίας, η Ζολώτα, η Βικτώρια, τα Πατήσια, η Ελευσινίων και πάμπολλα άλλα σημεία της πόλης μας, της πρωτεύουσάς μας, αυτής της μεγάλης μα στην ουσία της μικρής αστικής κλίμακας. Πάνω κάτω, πέρα δώθε, με το βλέμμα πάντα ψηλά ή στο πλάι, ποτέ χαμηλά, ο αναγνώστης αυτού του μικρού αθηναϊκού θησαυρού, θα επιστρέψει σε σημεία που προσπέρασε βιαστικά ή αδιάφορα, τυφλωμένος από τις αδήριτες ανάγκες της ατομικής του ρουτίνας, θα πικραθεί για το αναπόφευκτο τέλος του χτες, θα ευχαριστηθεί με τη διάσωση του σήμερα που ακόμη τρίζει όμως, θα συμφωνήσει σε πολλά, θα διαφωνήσει σε άλλα τόσα μα πάνω απ’ όλα θα παρατηρήσει την πόλη «σαν να ήταν κάτι ξένο» προς εκείνον (σελ. 21). Μη διστάσετε να ρίχνετε κρυφές ματιές σε σπασμένα τζάμια ή πεσμένους φράχτες (το οπτικό αποτέλεσμα χαρακτηρίζεται ως «μετάληψη» από τον κύριο Βατόπουλο), μη φοβηθείτε να περιπλανηθείτε σε αδιέξοδα δρομάκια και να χαθείτε σε μικρές γειτονιές. Το αποτέλεσμα θα σας εκπλήξει!

Ο συγγραφέας αγαπάει αυτήν την πόλη και παλεύει μέσα του ανάμεσα στη λύπη για τα αίτια του κακού, την πίκρα για την ήττα του όμορφου και του λογοτεχνικού, το χαμόγελο για την ανάπτυξη του αστικού περιβάλλοντος, την αισιοδοξία για το μέλλον του ιστού της Αθήνας, τη χαρά και τα βιώματα των κατοίκων αυτών των σπιτιών-φάντασμα. Τα αρνητικά αισθήματα είναι έντονα: «επιθανάτιος ρόγχος», «ταπεινωτικά ηττημένη», «μια σημαντική ρωγμή», «εσωτερικός θάνατος εκατοντάδων οικοδομών», «μια πόλη σε απόσυρση», «θλιμμένη ακινησία»  και αντιδιαστέλλονται με τα θετικά: «αφανείς θησαυροί», «δρομάκια σμιλεμένα από κύκλους ζωής», «δρόμοι… που έχουν ατμόσφαιρα και ιστορικό βάθος», «ένας λεπτοκεντημένος 20ός αιώνας». Σπίτια, αυλές, ερείπια, αγάλματα, προτομές ανασυστήνουν ένα παρελθόν πολύτιμο για όποιον το καταγράφει ή έστω κρυφομιλεί με τους αυτόπτες μάρτυρές του, τα σπίτια και τα ίχνη των ενοίκων τους.

Το βιβλίο «Περπατώντας στην Αθήνα» αποθησαυρίζει με συγκινητικό και ρεαλιστικό τρόπο μια εποχή όπου «υπήρχε αξιοπρέπεια και όχι επίδειξη, καλλιέπεια και όχι επίφαση» (σελ. 44) και σεργιανίζει νωχελικά τον αναγνώστη στα «σπίτια μιας Αθήνας που μισάνοιγε τα μάτια της στον κόσμο και που σήμερα είναι απομεινάρια μιας πόλης χωρίς αντιστοίχιση» (σελ. 97). Γιατί: «Πολλοί από αυτούς τους δρόμους στον χάρτη μοιάζουν ασήμαντοι αλλά από κοντά, αν τους περπατήσεις, μεγεθύνονται» (σελ. 99). Μια διαφορετική, άμεση, καίρια και σύγχρονη ματιά στο χτες της πόλης όλων μας από έναν ακάματο και διορατικό άνθρωπο κι ένα διαφορετικό ταξίδι στον χρόνο που όλοι θα αγαπήσουν.

Βιβλίο Φόνος στη Μεσοποταμία
Τίτλος πρωτοτύπου Murder in Mesopotamia
Συγγραφέας Agatha Christie
Μεταφραστής Χρήστος Καψάλης
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Agatha Christie μετά το 1910, χάρη στην οικογένειά της, που ανήκε στην ανώτερη μεσαία τάξη, ταξίδευε συχνά και ιδίως στη Μέση Ανατολή (Αίγυπτο, Παλαιστίνη, νότια Ευρώπη), όπου ενημερωνόταν ασταμάτητα για τον πολιτισμό και την ιστορία των χωρών που επισκεπτόταν. Το ουσιαστικό της ενδιαφέρον όμως για την αρχαιολογία εμφανίστηκε το 1930, οπότε και συνάντησε τον μετέπειτα σύζυγό της και επικεφαλής των ανασκαφών Max Mallowan σ’ ένα ταξίδι στο Ιράκ. Ήταν η εποχή που αυτό, το υπό αγγλική κατοχή τότε, κράτος δεχόταν τις πρώτες σκαπάνες που θα φέρουν στο φως την Ιστορία του (μόλις το 1925), με έμφαση στη νεκρόπολη της Ουρ, που αποτελεί και το σκηνικό του μυθιστορήματος. Η συνεχής και εμβριθής επαφή της συγγραφέως με την ατμόσφαιρα και τον πολιτισμό της Μέσης Ανατολής, η γνωριμία της με τον δεύτερο σύζυγό της και τα μυθιστορήματα που θα γράψει από κει και πέρα θα την οδηγήσουν σε μια νέα άνθηση της καριέρας και της ζωής της. Παρ’ όλ’ αυτά, με το γνωστό υποδόριο χιούμορ της, ξεκαθαρίζει από την αρχή πως τα πράγματα στη Μέση Ανατολή ούτε τόσο ρομαντικά είναι ούτε τόσο «εξωτικά», το αντίθετο μάλιστα: καρόδρομοι, αποστάσεις, ζέστη και υπέρ το δέον γραφικά μαγαζάκια που βρωμάνε περιμένουν τον επισκέπτη.

Ο «Φόνος στη Μεσοποταμία» διαδραματίζεται σ’ έναν ουσιαστικά περίκλειστο χώρο, χωρίς άλλες σκηνές δράσης. Το έγκλημα λαμβάνει χώρα στους κόλπους της αρχαιολογικής αποστολής στην Τελ Γιαριμτζά που διαβιεί σ’ ένα κτίσμα, του οποίου τα δωμάτια «βλέπουν» στην κοινόχρηστη αυλή (παρατίθεται και το σχεδιάγραμμά του). Την αφήγηση έχει αναλάβει σε πρώτο πρόσωπο η νοσοκόμα Έιμι Λέδεραν που προσελήφθη για να προσέχει τη Λουίζ, σύζυγο του αρχαιολόγου Έρικ Λάιντνερ, επικεφαλής των ανασκαφών στην περιοχή, γιατί υπέστη νευρικό κλονισμό. Μια νοσοκόμα λοιπόν, ο επικεφαλής των ανασκαφών και η σύζυγός του, ένας γοητευτικός αρχιτέκτονας, ένας γιατρός με την κόρη του, ένας αρχαιολόγος με τη σύζυγό του, ένας μοναχός και τέσσερα μέλη της αποστολής είναι ο στενός κύκλος των υπόπτων. «-Μια ανασκαφική αποστολή είναι πιθανότατα μικρογραφία της ζωής μας εδώ… Υπάρχουν κλίκες, αντιπαλότητες και ζήλιες» (σελ. 36).

Κρυφοί έρωτες, πλαστογραφίες, αρχαιοκαπηλία και ένα απρόσμενο ερωτικό τρίγωνο είναι μερικές μόνο από τις ψηφίδες ενός παζλ που θα δυσκολέψει πολύ τον Ηρακλή Πουαρό. Ο ντετέκτιβ βρίσκεται στη Συρία «για να ξεδιαλύνει κάποιο σκάνδαλο στις τάξεις του στρατού» κι έτσι ο λοχαγός Μέιτλαντ, επικεφαλής της τοπικής αστυνομίας, με την προτροπή του γιατρού Τζάιλς Ράιλι, τον καλεί να λύσει το μυστήριο. Οι εντυπώσεις της αφηγήτριας είναι σοκαριστικές: «Θύμιζε κομμωτή σε κάποια κωμωδία»!  (σελ. 116). Μάλιστα, όταν τελειώνει η περιπέτειά του αυτή, επιστρέφει στη Συρία και μια εβδομάδα μετά ταξιδεύει με το Οριάν Εξπρές, όπου πάλι εμπλέκεται σε μια δολοφονία (το βιβλίο κυκλοφόρησε δύο χρόνια πριν, το 1934)!

Πρόκειται για μια αρκετά περίπλοκη υπόθεση που ξετυλίγεται με τον γνωστό συναρπαστικό τρόπο της Agatha Christie και ζωντανεύει ενδιαφέρουσες προσωπικότητες χάρη στις διαφορετικές και προκλητικές ψυχαναλύσεις τους. Παράλληλες ιστορίες, άρρηκτα δεμένες με τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος, μπλέκουν τη βασική ιδέα και οδηγούν τις εξελίξεις σε πολλαπλές κατευθύνσεις, το κίνητρο, η ευκαιρία και τα άλλοθι είναι πολλά και μπορούν να ερμηνευθούν ποικιλοτρόπως. Ποιος σκότωσε λοιπόν τη γυναίκα και γιατί; Είναι αλήθεια πως έπαιζε με τους άντρες της αποστολής; Και αν ναι, γιατί, εφόσον έδειχνε τόσο ευτυχισμένη με τον σύζυγο; Γιατί εξαφανίζονται τα αποθέματα πλαστελίνης; Πώς μπορεί να μπει κανείς σε μια περίκλειστη αυλή χωρίς να τον δει κανείς; Τι συνέβη στο παρελθόν των χαρακτήρων και τι αντίκτυπο θα έχει αυτό στο παρόν;

Το μυθιστόρημα είναι η δέκατη τέταρτη περιπέτεια του Ηρακλή Πουαρό και κυκλοφόρησε σε Αγγλία και Αμερική το 1936. Στα ελληνικά υπήρξαν πολλές εκδόσεις ώσπου κυκλοφόρησε από το Λυχνάρι με τον τίτλο «Μια κραυγή αγωνίας» και σήμερα (2019) επανακυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε μεγαλύτερο σχήμα, με προλογικό σημείωμα του Νίκου Βατόπουλου και με νέα μετάφραση (του Χρήστου Καψάλη). Ως προς το εξώφυλλο ακολουθούν την έκδοση Harper Collins (1998) ενώ έχουν ανακοινώσει πως στόχος τους είναι να κυκλοφορήσουν στα ελληνικά όλα τα αστυνομικά έργα της Agatha Christie.