Βιβλίο Ο βασιλιάς πεθαίνει πάντα τελευταίος 
Συγγραφέας Κλαίρη Θεοδώρου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της Κλαίρης Θεοδώρου διαδραματίζεται στο Μόναχο του σήμερα και αποτελεί την πρώτη προσπάθειά της να δοκιμαστεί στο αστυνομικό είδος. Είναι ένα κείμενο που δεν έχει γρήγορη και κλιμακούμενη πλοκή αλλά διεισδυτικά ψυχογραφήματα και μια σειρά από εναλλαγές στην οπτική γωνία της αφήγησης που διαστρεβλώνουν τα πραγματικά γεγονότα μέσα από ένα ευφάνταστο παιχνίδι που δε με άφησε σε ησυχία. Μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Λούνας, η οποία πότε προχωράει την ιστορία παρακάτω, πότε ανατρέχει στο παρελθόν της για να μας δείξει τα παιδικά της χρόνια και τη δύσκολη οικογενειακή της καθημερινότητα και από τις τριτοπρόσωπες των υπόλοιπων χαρακτήρων, καταγράφονται διεξοδικά αίτια και αιτιατά, φωτίζονται πλήρως οι χαρακτήρες και αποκαλύπτονται σταδιακά πολύτιμα στοιχεία που όχι μόνο ανατρέπουν τις εξελίξεις αλλά συμπληρώνουν αργά αργά ένα παζλ με ενόχους που δείχνουν αθώοι και το αντίστροφο, με τέτοιο ρυθμό που δεν έπαυα στιγμή να αναρωτιέμαι τι απ’ όλα όσα διαβάζω είναι αλήθεια ή ένα απολαυστικό βασανιστήριο της Κλαίρης Θεοδώρου. Η πυκνή και περιεκτική γραφή, με τους ελάχιστους διαλόγους και με τα ενδιαφέροντα πρωθύστερα που απογυμνώνουν το παρελθόν της Λούνα, είναι γεμάτη παραστατικές σκηνές, ελάχιστα καλολογικά στοιχεία («Όλα τα χρώματα του ουράνιου τόξου πέρασαν σε λίγες μόλις στιγμές από το πρόσωπό του και όταν εκείνο κατέληξε στο λευκό του νεκρού, κατάλαβα πως είχα νικήσει», σελ. 31) και βιβλιοφιλικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα που εφάπτονται σε κάθε εκδοτική πραγματικότητα της εποχής μας: μια γυναίκα μορφωμένη και καλλιεργημένη, με σπάνιο λογοτεχνικό ένστικτο και ταγμένη «στην ποιοτική λογοτεχνία των λίγων», θαμπώθηκε από το χρήμα και πήρε διευθυντική θέση σ’ έναν εκδοτικό οίκο «των πολλών», τονίζεται πως «η κατάρα του ευπώλητου βιβλίου» είναι δυνατή και αφήνει πίσω της θύματα μα το κυριότερο: «Κανένας αναγνώστης δεν εκτιμούσε και δεν πειθόταν ποτέ από ένα βιβλίο στο οποίο ο δολοφόνος εμφανιζόταν ουρανοκατέβατος στις τελευταίες σελίδες…ο συγγραφέας, ο καλός συγγραφέας, φρόντιζε να μεταθέτει όλες τις υποψίες σου κάπου αλλού, σε κάποιο άλλο πρόσωπο μέχρι λίγες σελίδες πριν από το τέλος» (σελ. 205).

Η συγγραφέας Λούνα Μάρκος είναι μια γυναίκα νέα, επιτυχημένη και όμορφη, που απολάμβανε την απρόσμενη επιτυχία που γνώρισε ήδη με το πρώτο της μυθιστόρημα, το οποίο και την έβαλε από την αρχή στο λογοτεχνικό στερέωμα και παρέμεινε στις πρώτες θέσεις πωλήσεων της Γερμανίας για μήνες. Είκοσι βιβλία γραμμένα ακριβώς με τον ίδιο τρόπο και με την ίδια δομή αλλά κοινό και κριτικοί παραληρούν για τα «εμπνευσμένα» αυτά μυθιστορήματα. Η Λούνα αναρωτιέται πλέον πότε επιτέλους το υπνωτισμένο και αποβλακωμένο αναγνωστικό της κοινό θα ξυπνήσει και θα αντιληφθεί το γελοίο της υπόθεσης; Γι’ αυτό πλέον ο Βασιλιάς, δηλαδή ο πρωταγωνιστής του βιβλίου επιθεωρητής König, πρέπει να πεθάνει, η Μάρκος τον μισεί με πάθος, νιώθει ότι καπηλεύεται τη φήμη της, ότι έχει πάρει τα ηνία και μετέτρεψε τη συγγραφέα σε υποχείριό του. Και γράφει το εικοστό της βιβλίο, την αρχή του τέλους, γιατί βάζει τον Βασιλιά να αυτοκτονεί. Νιώθει πως ήρθε η ώρα η «ποιοτική της λογοτεχνία» να βγει από τη σφαίρα των «λίγων» και να κατακτήσει το σύμπαν «των πολλών». Τελικά, το νέο της βιβλίο γνωρίζει παταγώδη αποτυχία, ο άντρας της, Φίλιπ Μπάουερ, θέλει να τη χωρίσει αλλά εμφανίζεται και ο Γελωτοποιός του Βασιλιά, ένας άγνωστος που της στέλνει απειλητικά μηνύματα με προσωπικές της φωτογραφίες και έντονες απειλές: «Φέρτον πίσω ή ζήσε τις συνέπειες»!

Η Λούνα και η αδελφή της, Άννα, είναι δύο γυναίκες που μεγάλωσαν σε ένα άσχημο οικογενειακό περιβάλλον, με χιλιάδες περιπτώσεις βίας και κακοποίησης, οι οποίες βγαίνουν σταδιακά στο προσκήνιο, στήνοντας ένα τόσο δύσκολο περιβάλλον που μόνο ένας δυνατός δεσμός μπορεί να γλυτώσει τα θύματα και να τα βοηθήσει να επιβιώσουν. Είναι όντως έτσι ή μήπως η οικογένεια αυτή έχει περισσότερα μυστικά απ’ όσα φαίνονται; Συναρπαστικά και διεισδυτικά τα ψυχογραφήματα των δύο κοριτσιών, ζωντανεύουν και φωτίζουν με πρωθύστερα, που διακόπτουν την αφήγηση της κυρίως ιστορίας, το παρελθόν τους, πώς μεγάλωσαν, πώς αντιμετώπιζαν την κακοποίηση της μητέρας τους, ποιες ήταν οι φιλοδοξίες και τα όνειρά τους, ποια ήταν η εκάστοτε στάση ζωής, τι ξέχασαν και τι κουβαλούνε μέσα τους. Βρήκα συγκινητικά τα λόγια αυτής της σκληρής διαπίστωσης: «…παλιά, όταν η δυστυχία δεν είχε διαβρώσει κάθε γωνιά του σπιτιού μας κι εμάς μαζί» (σελ. 182). Οι δυο γυναίκες δείχνουν να έχουν βρει αυτό που θέλουν στη ζωή τους. Η μεν Λούνα έχει πλούτο, δύναμη και βιώνει το απόλυτο πάθος με τον Φίλιπ Μπάουερ, έναν άντρα που αγωνίστηκε σκληρά να ξεχάσει το φτωχό ανατολικογερμανικό παρελθόν του, να χτίσει μια άνετη ζωή γεμάτη ομορφιά, γοητεία και πλούτο, ώσπου γνώρισε τη Λούνα και βυθίστηκε στη χλιδή, τώρα όμως αποφάσισε να τα παρατήσει όλα, ακόμη και τα πλούτη της γυναίκας του, για την ερωμένη του! Η Λούνα ήξερε πως ο δεκάχρονος γάμος τους είχε τελειώσει εδώ και καιρό, να όμως που, αντίθετα με όσα περιμένουμε, κάνει στον άντρα της μια αναπάντεχη επικερδή πρόταση που θα βάλει μπρος τα γρανάζια μιας εκπληκτικής και αναπάντεχης περιπέτειας! Από την άλλη η Άννα, γεμάτη τραύματα, απορίες, ανασφάλειες, είναι θύμα συζυγικής κακοποίησης από τον Χόλγκερ Χόφμαν, και οι σκηνές ανάμεσά τους είναι τόσο ρεαλιστικές που λες κι ακούς τον γδούπο της σάρκας πάνω σε σάρκα στον δικό σου χώρο. Δύο διαφορετικές γυναίκες λοιπόν, δύο πορείες αντίθετες, οι οποίες όμως τέμνονται αναπάντεχα ξανά και ξανά!

Ο εκδότης Ρίχτερ, η Λότε, δικηγόρος, ατζέντισσα και φίλη της Λούνα, ο Γελωτοποιός του Βασιλιά, μια σχιζοφρενής προσωπικότητα, τυφλωμένη από το μίσος για τον θάνατο του αγαπημένου του ήρωα, που δε θέλει να σκοτώσει τη συγγραφέα γιατί αυτό θα ήταν ευλογία για κείνη, αντίθετα, θέλει να την κάνει να υποφέρει, να πεθαίνει ξανά και ξανά κάθε μέρα ως τιμωρία που δε δίστασε να καταστρέψει τον κόσμο του, ακόμη και ο μισογύνης και ισχυρογνώμων Επιθεωρητής Γιόχαν Σπρίνγκερ του Τμήματος Ανθρωποκτονιών της Βαυαρικής Αστυνομίας, που αντιπαθεί την επιτυχία των άλλων, έχει τρομερό μνημονικό και οι σκέψεις του ακολουθούν περίεργη ροή, είναι εξίσου σημαντικοί για τις εξελίξεις, δε γίνεται όμως να μην τους παραλληλίσεις με τα πιόνια ενός σκακιού, κάτι που μετατρέπει το μυθιστόρημα σε έναν πρωτότυπο αγώνα επιβίωσης. Τελικά ποιος είναι ο βασιλιάς και ποια η βασίλισσα, πόσο σημασία έχει αν πεθαίνει κανείς πρώτος ή τελευταίος και με τι συνέπειες για τους γύρω του, ποιος είναι ο ίππος, ο αξιωματικός, το απλό μα καίριας σημασίας πιόνι; «Κάτι καινούργιο ξεκινούσε. Κάτι παλιό είχε τελειώσει. Και τα πιόνια στη σκακιέρα είχαν αρχίσει πια να λιγοστεύουν» (σελ. 181).

«Ο βασιλιάς πεθαίνει πάντα τελευταίος» είναι το πρώτο δείγμα γραφής της Κλαίρης Θεοδώρου στο αστυνομικό είδος. Είναι μια ενδιαφέρουσα, έξυπνη και ανατρεπτική ιστορία με απρόσμενες εξελίξεις και ενδιαφέρουσα πλοκή, αν και οι επάλληλες οπτικές γωνίες που φωτίζουν τα γεγονότα και τα εξ αυτών παιχνιδίσματα με την αλήθεια από ένα σημείο και μετά αυξάνονται και οδηγούνται σ’ ένα αμήχανο μεγάλο φινάλε που δε μου γέννησε μεγάλη αδημονία όσο η αρχή, ακριβώς γιατί η ιστορία αλλάζει ξανά και ξανά πορεία ώσπου να καταλήξει σε μια αλήθεια που δεν κατάφερα να ακολουθήσω φανατικά ως αναγνώστης. Ενδιαφέροντες χαρακτήρες με ψυχογραφήματα δοσμένα έτσι που δεν κουράζουν, αναλυτικές προτάσεις και φωτισμός κινήτρων και αιτιατών με τρόπο που μακρηγορούν αλλά οι λέξεις με κράτησαν αιχμάλωτο ώσπου να φτάσω στην πολυπόθητη αλήθεια και μια ευρηματική κεντρική ιδέα, γεμάτη διαχρονικά νοήματα και οικεία περιστατικά, συνιστούν μια καλή πρώτη προσπάθεια της Κλαίρης Θεοδώρου στο δύσκολο είδος του αστυνομικού μυθιστορήματος κι ανυπομονώ για το επόμενο βιβλίο της.

Βιβλίο Άνθη του χειμώνα 
Τίτλος πρωτοτύπου The winter garden
Συγγραφέας Jayne Thynne
Μεταφραστής Φίλιππος Χρυσόπουλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αφήνοντας στην άκρη τη γυναίκα και τον ρόλο της σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κοινωνία, χωρίς όμως και να την παραμελεί, η Jane Thynne μάς χαρίζει ένα δυνατό, ανθρώπινο, σκληρό κατασκοπικό μυθιστόρημα με απανωτές ανατροπές, ρεαλιστικούς χαρακτήρες και έξυπνη μίξη πραγματικών προσώπων με πλασματικούς ήρωες. Είμαστε έναν χρόνο πιο κοντά στον πόλεμο, με τον ναζισμό να ανεβαίνει κατακόρυφα, την προπαγάνδα να κάνει πολύ καλή δουλειά και τον εξοπλισμό της Γερμανίας σε μαχητικά αεροπλάνα να εμπλουτίζεται αδιάκοπα. Η επίσκεψη του Δούκα του Ουίνδσορ, η καταστροφή της Γκερνίκα, τα θεμέλια πάνω στα οποία θα χτιστεί το όραμά του ο Χίτλερ είναι μερικά μόνο από τα κομμάτια του καλοδουλεμένου ιστορικού φόντου στο οποίο διαδραματίζεται το μυθιστόρημα. Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται εκ της αγγλικής μετάφρασης του βιβλίου «The winter garden», που κι αυτό είναι βασισμένο στο γνωστό καμπαρέ του Βερολίνου Wintergarten, όπου εργαζόταν η Άννα ως χορεύτρια. Η Άννα Χάνσεν λοιπόν ήταν μαθήτρια της Σχολής για Υποψήφιες Νύφες του Ράιχ στο Σβανενβέρντερ, όπου πάνε όσες πρόκειται να παντρευτούν αξιωματικούς των Ες Ες. Σύμφωνα με τον Αδόλφο Χίτλερ: «…οι γυναίκες που επρόκειτο να παντρευτούν την αφρόκρεμα των Γερμανών έπρεπε να είναι ξεχωριστές». Τα μαθήματα έγιναν υποχρεωτικά από το 1935 και το πιστοποιητικό υποβαλλόταν στην Υπηρεσία Φυλής και Εγκατάστασης των Ες Ες για να προχωρήσει ο γάμος. Παρά το όνομά της, πιο πολύ σα στρατιωτική ακαδημία έμοιαζε, με εξουθενωτικό πρόγραμμα. Το Προεδρείο Γυναικών, με επικεφαλής την Γκέρτρουντ Σολτς-Κλιν έχει αποστολή να προωθεί την ιδέα της ανωτερότητας του άντρα και να πείθει τις γυναίκες να δουλεύουν για το καλό του ναζιστικού καθεστώτος αλλά όλα αυτά αμαυρώνονται με το πτώμα της κοπέλας στον κήπο της Σχολής.

Η συγγραφέας μελέτησε καλά και σωστά την εποχή, την πόλη και τον τρόπο σκέψης των κατοίκων μιας χώρας που ετοιμάζεται να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο και πάλι στην ευρωπαϊκή κονίστρα. Υπάρχουν πάρα πολλές λεπτομέρειες από την καθημερινότητα ενός Βερολινέζου ειδικότερα και Γερμανού γενικότερα: τίτλοι εφημερίδων, προϊόντα ομορφιάς, κινηματογραφικές ταινίες, ξενοδοχεία, καμπαρέ και ζαχαροπλαστεία, μνημεία και τοπόσημα, οδοί και δημόσια κτήρια. Είναι όλα όμως τόσο αρμονικά εντεταγμένα στη ροή της πλοκής και περιγράφονται τόσο όμορφα και στρωτά, χωρίς υπερβολές και μακρηγορίες, που δε με κούρασαν ούτε στιγμή. Αντιθέτως, μου χάρισαν εκείνη ακριβώς τη ζωντάνια που απαιτεί ένα καλό μυθιστόρημα του είδους για να ζωντανέψω στο μυαλό μου το πώς ήταν τα πράγματα εκεί τότε και να βρεθώ στο πλάι των πρωταγωνιστών και των δεύτερων ρόλων που τους πλαισίωναν. Μάλιστα, αναφορές σε τοποθεσίες που μέχρι και σήμερα βρίσκονται εκεί, παρά τις χιλιάδες αλλαγές και καταστροφές που υπέστησαν με το πέρασμα της Ιστορίας, και τα οποία είχα επισκεφθεί σε πρόσφατο ταξίδι μου στην πόλη, όπως ο Ζωολογικός Κήπος, η Ούντερ ντεν Λίντεν, το Νησί των Μουσείων, το KaDeWe κ. ά. προσθέτανε ειδικό βάρος στη δική μου απόλαυση.

Η Μάγκντα Γκέμπελς, σύζυγος του δεξιού χεριού του Αδόλφου Χίτλερ, γνωστή ως Πρώτη Κυρία του Ράιχ, καλεί την Κλάρα Βάιν στην έπαυλή της στο Σβανενβέρντερ και της ζητάει να εμφανιστεί στο πάρτι του άντρα της για να συνομιλήσει με τις αδελφές Μίτφορντ, Νταϊάνα και Γιούνιτι, Αγγλίδες καλεσμένες που δε γνωρίζουν καλά γερμανικά, οπότε ίσως η Κλάρα, με Άγγλο πατέρα, θα τις βοηθήσει να περάσουν όμορφα. Οι Μίτφορντ είναι υπέρ του φασισμού, δε διστάζουν να προκαλέσουν σκάνδαλα, αγαπούν τα εξεζητημένα πάρτι, είναι φίλες της αδελφής της Κλάρα, Άντζελα, με την οποία μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά στις πολιτικές τους πεποιθήσεις. Μετά από τόσα χρόνια και τόσα μυστικά, η Μάγκντα παραμένει απρόσιτη, ψυχρή και τυπική απέναντι στην ηθοποιό, ακριβώς δηλαδή όπως τη γνωρίσαμε στο πρώτο βιβλίο.

Από τη Μάγκντα μαθαίνει η Κλάρα για τη δολοφονία της Άννα Χάνσεν, μιας κοπέλας που όταν τη γνώρισε πόζαρε γυμνή για τον Μπρούνο Βάις, έναν καλό της φίλο. Η Κλάρα συμμετέχει σε μια ρομαντική κομεντί των στούντιο Ufa κι έχει συνηθίσει πια σε μια ζωή εξαπάτησης. Η πρόσκληση της φαίνεται απλή και αναλογίζεται τα όσα έζησε όταν πρωτοέφτασε στο Βερολίνο, γεγονότα που μαθαίνουμε και άνθρωποι που συναντάμε στο πρώτο βιβλίο, τα «Μαύρα Ρόδα», με τον Λίο Κουίν όμως να έχει εγκαταλείψει τη χώρα. Ο Λίο της λείπει απίστευτα κι ας έχουν χωρίσει ειρηνικά, έχει ανάγκη από ένα ζεστό σώμα πλάι της ενώ ταυτόχρονα συνεχίζει να ενισχύει οικονομικά τον δεκατετράχρονο πλέον Έριχ Σμιτ, ένα σοβαρό και έξυπνο παιδί, μέλος της Χιτλερικής Νεολαίας («Η ιδέα ήταν ότι τα αγόρια δεν έπρεπε να μένουν ήρεμα και ήσυχα. Να μην έχουν χρόνο να ξεφύγουν από την προπαγάνδα και να σκεφτούν», σελ. 169), γιο της φίλης της που έχασε τη ζωή της στο προηγούμενο βιβλίο. Αναπτύσσει έντονα αισθήματα μητρότητας όλα αυτά τα χρόνια που τον βλέπει να μεγαλώνει με τη γιαγιά και τον αδελφό του και τον αγαπά σα να ήταν πραγματικό της παιδί. Τα οικογενειακά λάθη του πατέρα και της αδελφής της και ο φόβος της για την πραγματική ταυτότητα της γιαγιάς της, εξακολουθούν να την ταλανίζουν: «Όταν εργάζομαι ως ηθοποιός είναι η μόνη ώρα που δεν υποκρίνομαι» (σελ. 46).

Στο μυθιστόρημα γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο την Κλάρα, η οποία αναπτύσσει συναισθηματικούς δεσμούς που δε θα έπρεπε με άντρες που νιώθει ότι τους εξαπατά κι αυτό αρχίζει να τη δυσαρεστεί και να το νιώθει πιο πρόστυχο από το να τους έγδυνε, χάνοντας έτσι τη συναισθηματική πειθαρχία που απαιτείται. Θα τα παρατήσει άραγε αν τελειώσει αυτή η περιπέτεια; Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν μαθαίνει ότι το όνομά της άρχισε να συζητιέται στην Γκεστάπο χάρη σ’ έναν πληροφοριοδότη, προκαλώντας υποψίες στη βρετανική αντικατασκοπεία. Ποιος έστρεψε την προσοχή της Γκεστάπο πάνω της και γιατί; Γιατί ανησυχεί το βρετανικό δίκτυο κατασκοπείας; Υπάρχει περίπτωση να έχει ανάμιξη ο Εβραίος και κομμουνιστής Μπρούνο Βάις, με τους έκφυλους για το Ράιχ πίνακές του, που η Κλάρα έχει χάσει τα ίχνη του και ίσως ζει στους δρόμους ή, ακόμη χειρότερα, έχει φυλακιστεί κι είναι ο μόνος που ξέρει για την πραγματική της ταυτότητα; Αρχίζει να μπαίνει σε δεύτερες σκέψεις για την όλη πορεία που ακολουθεί: «Τι ζωή ήταν αυτή, να συναναστρέφεται ανθρώπους που σιχαινόταν τις απόψεις τους, να σχετίζεται με ένα καθεστώς που αντιπροσώπευε όλα όσα μισούσε: εκφοβισμό, βία, κτηνωδία. Να γίνεται φίλη με ανθρώπους που εκπροσωπούν μια εκδοχή της Αγγλίας που δεν αναγνωρίζει» (σελ. 91). Μέσα στη δίνη όλων αυτών των γεγονότων μπλέκεται και με τη δολοφονία της Άννα, γεγονός που τη φέρνει ενώπιον της Γκεστάπο, παρά τις οδηγίες να παραμένει αθέατη και να μην τραβάει την προσοχή ώστε να φέρνει σε πέρας την αποστολή της.

Ο Άρτσι Ντάσιον, ακόλουθος της Βρετανικής Πρεσβείας και πράκτορας της Βρετανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, ο Άλμπερτ Λίντεμαν, διευθυντής παραγωγής, ό,τι πιο κοντινό είχε σε φίλο η Κλάρα στο Βερολίνο, του οποίου η καριέρα άκμασε μετά την αριοποίηση των πάντων και προσπαθεί να εξισορροπεί τη δίψα του για κουτσομπολιό με τη διακριτικότητα που απαιτεί η πολιτική, ο Έρνστ Ούντετ, διάσημος ηθοποιός του Χόλιγουντ, γοητευτικός και περιζήτητος, πλέον σημαντικός για τη Λουφτβάφε λόγω των δεξιοτήτων του στην αεροπλοΐα, επικεφαλής του Τεχνικού της Τμήματος, κάτι που ο πρώην ηθοποιός μισεί, ο Ραλφ Σόμερς, Άγγλος σμηναγός, κοσμοπολίτης, γοητευμένος από το νέο καθεστώς της Γερμανίας, αποφασισμένος να γίνει φίλος του Χίτλερ, που έχει σκοπό να κάνει την Αγγλία σύμμαχο της Γερμανίας και άλλοι ενδιαφέροντες χαρακτήρες είναι προσεκτικά επιλεγμένοι στη στελέχωση της συναρπαστικής αυτής ιστορίας. Επίσης, συναντάμε ξανά τη δημοσιογράφο Μέρι Χάρκερ, που δεν άντεξε μακριά από τη δημοσιογραφία και την Ευρώπη κι έτσι κατέγραψε από κοντά τα δεινά του ισπανικού εμφυλίου και, χάρη σ’ ένα γύρισμα της τύχης, βρήκε δουλειά ξανά σε γερμανική εφημερίδα. Η δολοφονία της Άννα Χάνσεν είναι λαβράκι για κείνη! Μέσω της Χάρκερ μαθαίνουμε για τα σημαντικότερα γεγονότα του ισπανικού εμφυλίου και περιδιαβαίνουμε την κατεστραμμένη Γκερνίκα («Αυτό που είχε δει η Μέρι ήταν ένας βομβαρδισμός τρομοκράτησης, ένα σφυροκόπημα από αέρος εναντίον ανθρώπων που δεν μπορούσαν να αμυνθούν, με σκοπό να φοβίσει και να τρομοκρατήσει… Ο πραγματικός στόχος στην Γκερνίκα ήταν το ηθικό των ανθρώπων» (σελ. 403) ενώ η συνέχεια είναι άκρως απρόβλεπτη! Όλοι έχουν ένα παρελθόν, το οποίο αποκαλύπτεται τμηματικά ή σε κρίσιμο σημείο, οπότε και χαρίζει μια γερή ανατροπή στην ιστορία, και όλοι αλλάζουν ύστερα από κάποια γεγονότα που ζουν, απότοκα του κοινωνικοπολιτικού και οικονομικού κλίματος που βιώνουν.

Και πάλι η Jane Thynne στο πυκνογραμμένο, πολυεπίιπεδο μυθιστόρημά της καταφέρνει να συνδυάσει αριστοτεχνικά τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα με τις ζωές των χαρακτήρων. Εκτός από την Γκερνίκα, μαθαίνουμε για τα διπλωματικά παρασκήνια μεταξύ Γερμανίας και Αγγλίας, σε ανεπίσημο τουλάχιστον επίπεδο, μιας και μεγάλη αναστάτωση προκάλεσε η άφιξη του φιλογερμανού πρώην Άγγλου βασιλιά Εδουάρδου του 8^ου που παραιτήθηκε από τον θρόνο για να παντρευτεί τη χωρισμένη Αμερικανίδα Γουόλις Σίμπσον. Το ταξίδι τους αντιστοιχεί σε μεγάλη επιτυχία για το Ράιχ, μιας και θα είναι μεγάλη προπαγάνδα και ντροπή για τη Βρετανία η κίνηση αυτή. Πόσο δύσκολο θα είναι όμως να πάνε όλα καλά όταν η σύζυγος του μέλλοντος Υπουργού Εξωτερικών Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ, Ανελίς, έχει ακούσει τις φήμες πως ο άντρας της υπήρξε εραστής της Σίμπσον; Πώς θα εξελίσσονταν τα πράγματα αν υπερίσχυαν οι φιλοχιτλερικές φωνές και η Αγγλία συμμαχούσε με τη Γερμανία; Ποιος δουλεύει εντατικά γι’ αυτήν την επίτευξη και με ποιους τρόπους; Ας μην ξεχνάμε πως είμαστε έναν χρόνο μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου, η Γερμανία έχει προελάσει στη Ρηνανία και η υποστήριξή της στην παράταξη του Ισπανού δικτάτορα Φράνκο έχει δείξει τις προθέσεις του καθεστώτος, η διεθνής κατάσταση γίνεται όλο και δυσκολότερη, ο πόλεμος είναι πια πανταχού παρών στην ατμόσφαιρα του Βερολίνου, με όλων των ειδών τις πομπές ανά καιρούς να σταματούν την κυκλοφορία στον δρόμο: «Η Κλάρα αναρωτήθηκε πού μπορεί να πήγαιναν αυτοί οι στρατιώτες. Αυτήν την εποχή όλοι σκέφτονταν το ίδιο» (σελ. 32).

Η δύναμη της προπαγάνδας και πώς κατάφερε να μεγαλουργήσει μ’ αυτήν ο Γιόζεφ Γκέμπελς δίνεται σε όλες τις διαστάσεις της: «Αυτή την εποχή στο Ράιχ υπήρχε πάντα ένας φακός έτοιμος να συλλάβει μια φευγαλέα εικόνα. Για να μαλακώσει τη σκληρή πραγματικότητα, είχε θολή εστίαση και μονόχρωμη λάμψη. Να ανακατασκευάσουν ολόκληρη τη Γερμανία με την αίγλη της λάμψης του υδραργύρου σαν να είναι μια ηθοποιός του σινεμά» (σελ. 67). Όλη αυτή η πολεμική μηχανή βασιζόταν σε αξιώματα όπως: «Προς στιγμή όλα είχαν να κάνουν με τους ύπουλους μπολσεβίκους και την ανάγκη της Γερμανίας να εξοπλιστεί για να προστατεύσει τον κόσμο από τον κομμουνισμό» (σελ. 149). Η άνοδος της Λουφτβάφε και η έμφαση της γερμανικής πολεμικής μηχανής στην αεροπορία και στις επιδρομές από αέρος δίνονται εξίσου παραστατικά και συναρπαστικά, χωρίς να κουράζουν τον αναγνώστη. Ο νέος τρόπος κατασκοπείας θα φέρει μεγάλη διαφορά στον τρόπο διεξαγωγής ενός πολέμου, κάτι που μπορεί να αλλάξει δραστικά την έκβαση οποιασδήποτε μελλοντικής σύγκρουσης. Τι είναι αυτό, ποιος το ανακάλυψε, ποιος το εκμεταλλεύεται και πώς θα το μάθει το αντίπαλο δέος; Πώς είναι δυνατό να μη βλέπει κανείς τι επιφυλάσσει ο Χίτλερ για τον κόσμο;

Παρά το ιστορικό υπόβαθρο, τις μελετημένες διπλωματικές, προσωπικές και κοινωνικές ισορροπίες, τη φρίκη του επερχόμενου πολέμου, στο κείμενο παρεισφρέουν αξιόλογες λογοτεχνικές πινελιές, πρωτότυπες παρομοιώσεις και μεταφορές («μια καλόκαρδη επαρχιωτοπούλα με στήθος που έμοιαζε με ράφι και πρόσωπο καθαρό σαν τραπέζι από ξύλο πεύκου», σελ. 15, «Το πρόσωπό της, με τα σηκωμένα, βγαλμένα φρύδια, ήταν σαν μια άδεια πισίνα, μέσα στην οποία λαχταρούσες να πετάξεις ένα βότσαλο», σελ. 77) αλλά και χιούμορ: «Υπήρχε ένα ανέκδοτο που έλεγε ότι αν ο σύζυγος ήταν στα Τάγματα Εφόδου, η σύζυγος στο Κίνημα Εθνικοσοσιαλιστριών Γυναικών, ο γιος στη Χιτλερική Νεολαία και η κόρη στον Σύνδεσμο Νεαρών Γερμανίδων, τότε το μόνο μέρος όπου μπορούσε να συναντηθεί η οικογένεια ήταν η παρέλαση της Νυρεμβέργης» (σελ. 169).

Τα «Άνθη του χειμώνα» είναι ένα δυνατό, ανατρεπτικό, ρομαντικό αλλά και σκληρό κατασκοπικό μυθιστόρημα που αναπαριστά με αρτιότητα και ενδελεχή μελέτη την ατμόσφαιρα του προπολεμικού Βερολίνου και τις εύθραυστες διεθνείς σχέσεις των ευρωπαϊκών χωρών με τον Αδόλφο Χίτλερ στην εξουσία να προσπαθεί να πραγματοποιήσει το όραμά του, παρασύροντας τον κόσμο σε στιγμές χάους, πόνου και απώλειας. Μια γυναίκα με διπλό ρόλο προσπαθεί μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα να βρει τα προσωπικά της πατήματα, να καταλάβει τι θέλει από τη ζωή της, διχάζεται ανάμεσα στην αγάπη και το καθήκον κι όλα αυτά ενώ μια έρευνα για δολοφονία φέρνει στο φως μυστικά που θα καταστρέψουν τη φήμη και το ιδεολογικό υπόβαθρο του ναζισμού γενικότερα και του Χίτλερ ειδικότερα. Αγωνία και συγκίνηση, ρεαλισμός και τρυφερότητα, έρωτας και καθήκον, διπλές ταυτότητες, απανωτές εκπλήξεις είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος. Εύχομαι ολόψυχα να μεταφραστούν και τα υπόλοιπα, μιας και η γυναικεία ματιά της Jane Thynne συμπληρώνει ό,τι ξεκίνησε ο σύζυγός της, Philip Kerr, γύρω από την προπολεμική και όχι μόνο Γερμανία, χωρίς όμως να υπολείπεται σε αρτιότητα.

Βιβλίο Φοβού τους Δαναούς
Τίτλος πρωτοτύπου Greeks bearing gifts
Συγγραφέας Philip Kerr
Μεταφραστής Γιώργος Μαραγκός
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είμαστε στο 1957. «Πιστεύω πραγματικά ότι η νέα Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας μπορεί να γίνει εξαιρετική χώρα όταν θα έχουμε τελειώσει τα μερεμέτια» (σελ. 13), εικάζει ο Μπέρνι Γκούντερ που εργάζεται ως Κρίστοφ Γκαντς στο νεκροτομείο ενός νοσοκομείου του Μονάχου. «…για πόλη της Βαυαρίας, το Μόναχο είναι επίπεδο σαν στρώμα ύπνου και εξίσου αναπαυτικό» (σελ. 48). Αγωνίζεται να ξεχάσει, να προχωρήσει μπροστά κι ας υπάρχουν γύρω του ακόμη ερείπια είτε με τη μορφή κτηρίων είτε με τη μορφή ανθρώπων. Η γνωστή φιλοσοφία του απέναντι στον πόλεμο, τη ματαιότητα κλπ. είναι εμφανής κι εδώ, απλώς πιο «κατασταλαγμένη» και γλυκόπικρη: «Με μικρές πράξεις, όπως και η ίδια η Γερμανία, προσπαθούσα να φτάσω σιγά σιγά στην ηθική αξιοπρέπεια» (σελ. 20). Κάνει μια νέα αρχή, παραμένοντας ανώνυμος και σχεδόν κρυμμένος από τις υπηρεσίες αντικατασκοπείας και ασφαλείας. Κάποια στιγμή όμως τον αναγνωρίζει ο Κρίστιαν Σράμα, ένας βρώμικος μπάτσος που τον αναγκάζει να συμμετάσχει σε μια παράνομη δοσοληψία μεταξύ στρατηγών και πολιτικών.

Ο Γκούντερ καταφέρνει να γυρίσει το παιχνίδι κι αυτό τον φέρνει σ’ επαφή με έναν έμπιστο φίλο από το παρελθόν που, ως αντάλλαγμα, του προτείνει να εργαστεί ως πραγματογνώμων σε ασφαλιστική εταιρεία. Η εταιρεία λοιπόν στέλνει τον πρώην επιθεωρητή στην Ελλάδα για μια τυπική έρευνα γύρω από το ναυάγιο ενός πλοίου γερμανικής ιδιοκτησίας που έχει ασφαλιστεί, μόνο που αυτή η υπόθεση θα φέρει τον Γκούντερ αντιμέτωπο με τον αφανισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης το 1943 και με τις αποτυχημένες προσπάθειες αποκατάστασης των περιουσιών όσων επέζησαν. Όταν μάλιστα βρίσκει ένα πτώμα στον δρόμο της έρευνας, ο υπαστυνόμος Σταύρος Λεβέντης τον πειθαναγκάζει να βρουν μαζί τον ένοχο! Και σα να μη φτάναν όλα αυτά, στο προσκήνιο έρχεται ένας εγκληματίας πολέμου που πρέπει να συλληφθεί, μόνο που η Ελλάδα δεν έχει κάνει καμία τέτοια δίκη.

Η νέα περιπέτεια του Μπέρνι Γκούντερ είναι εντελώς διαφορετική από τις προηγούμενες και ταυτόχρονα εξίσου πολύπλοκη και ανατρεπτική, με τις απανωτές εκπλήξεις που ρίχνουν τον πρωταγωνιστή από τα χέρια του ενός στην ανάγκη του άλλου να έρχονται με καταιγιστικούς ρυθμούς κι όλα αυτά να δένονται εξίσου σφιχτά όσο και οι προηγούμενες υποθέσεις. Η πλοκή διαδραματίζεται μόνο στο παρόν κι έτσι παρακολουθούμε ανεμπόδιστα τα βήματα που θα οδηγήσουν τον Γκούντερ στην έρευνα περί ασφάλισης, στον τρόπο που χάθηκαν οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, στο φημολογούμενο μέρος όπου βυθίστηκε ο χρυσός τους και στα ίχνη του Μαξ Μέρτεν, με τους φανταστικούς χαρακτήρες να αναμιγνύονται σωστά με πραγματικά ιστορικά πρόσωπα. Μέσα από το κείμενο διαφαίνονται πολλές από τις εξελίξεις σε οικονομικό, πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο στη Γερμανία και γενικότερα στην Ευρώπη. Μου έκανε εντύπωση η επικείμενη κυριαρχία της Γερμανίας μέσω άλλων οδών, κυρίως οικονομικών, μιας και τα πρώτα της βήματα στη σύγχρονη πραγματικότητα, όπου και πάλι έχει τον πρώτο λόγο στα διεθνή πράγματα, δεν τα είχα συνδυάσει με τις εξελίξεις της εποχής του βιβλίου.  Εξίσου άγνωστα μου ήταν και τα πρώτα βήματα της ΕΟΚ με τις αντίστοιχες αντιδράσεις και προσδοκίες των κρατών, ακριβώς όμως επειδή εδραιώθηκε σε περίοδο νέων πολέμων, στις 25 Μαρτίου 1957, μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου της Κορέας και σχεδόν στο τέλος της σύρραξης στην Αίγυπτο: «Μια κοινότητα οικονομικών συμφερόντων φάνταζε εντελώς άσχετη με τις ανάγκες των απλών ανθρώπων» (σελ. 249). «Με τη νέα ΕΟΚ η Γερμανία μπορεί να γίνει αυτό που πάντα ήταν το πεπρωμένο της να γίνει: ο αδιαμφισβήτητος άρχοντας της Ευρώπης» (σελ. 435). Προφητικός Μαξ Μέρτεν ή διεισδυτικός και παρατηρητικός Philip Kerr;

Ο Μαξ Μέρτεν είναι και ο άνθρωπος που σχεδόν πρωταγωνιστεί στο μυθιστόρημα και απασχόλησε τον ελληνικό και διεθνή Τύπο όταν συνελήφθη στην Ελλάδα για εγκλήματα πολέμου το 1957 αλλά εν όψει του δανείου με τη Γερμανία τον Νοέμβριο του 1958 άλλαξε ο σχετικός νόμος το 1959 κι έτσι επιτρεπόταν η απελευθέρωση των εγκληματιών πολέμου, κάτι που προκάλεσε παγκόσμια κατακραυγή! Απελευθερώθηκε και απελάθηκε στη Γερμανία, ξεκινώντας μια σειρά έντονα δυσφημιστικών δημοσιευμάτων και μαρτυριών που γιγάντωσαν το ήδη υπάρχον σάλο. Ο χαρακτήρας του είναι σχεδόν τρισδιάστατος και πολυεπίπεδος, οδηγεί τις εξελίξεις, επιφυλάσσει εκπλήξεις και καταστρέφει μια από τις τελευταίες ελπίδες του Γκούντερ για ήρεμη ζωή. Από το κείμενο περνάνε κι άλλοι εγκληματίες πολέμου κι έτσι έχουμε και πάλι ένα δυνατό, ανατρεπτικό, ενδιαφέρον και τεκμηριωμένο μυθιστόρημα.

Κρίμα όμως που η ματιά του συγγραφέα απέναντι στα ελληνικά πράγματα είναι αρκετά υποτιμητική, έστω και με τη δικαιολογία πως δεν καταγράφει δικές του γνώμες αλλά διατυπώνει ειρωνικά και καυστικά σχόλια μέσω των ηρώων του. Από την αρχή σχεδόν ο διευθυντής της ασφαλιστικής εταιρείας τονίζει: «Η ουσία είναι πως σε ό,τι έχει σχέση με το χρήμα -το δικό μας χρήμα- δεν μπορούμε να εμπιστευτούμε τους Έλληνες. Αυτοί οι κατσικογάμηδες είναι η πιο ακόλαστη φυλή στην Ευρώπη. Γεννιούνται ψεύτες και λωποδύτες… Οι δυνατότητες για κομπίνα είναι ατελείωτες» (σελ. 123). Ο Έλληνας βοηθός πραγματογνώμονας της εταιρείας, Αχιλλέας Γαρλόπης (δεν ξέρω τι είναι χειρότερο, το ονοματεπώνυμό του ή το βαφτιστικό της γραμματέως του, Τελέσιλλα) λέει: «…και οι δύο αυτές υπηρεσίες, όντας ελληνικές, είναι αργές και γραφειοκρατικές…» (σελ. 133). Και το υπερβολικό και ίσως άτοπο: «Πολλοί Έλληνες οπλοφορούν, φυσικά. Εξαιτίας των ναζί. Και πριν από αυτούς, εξαιτίας των Τούρκων» (σελ. 134).

Ο συγγραφέας δε διστάζει να περιγράψει με υποτιμητικά σχόλια την αλλαγή φρουράς και τους Εύζωνες (σελ. 139-140, «…φαινόταν λες και οι δύο άντρες προσπαθούσαν να παρωδήσουν την όλη τελετή, αλλά το μόνο που πρόσθετε αυτό ήταν μια διασκεδαστική γραφικότητα» μεταξύ άλλων) ενώ οι περιγραφές της κυκλοφοριακής συμφόρησης και ο θόρυβος από τα μηχανάκια καταντούν σχεδόν γραφικές. Δεν αντιδρώ από υπερβολική αγάπη για την πατρίδα μου, η οποία, όπως όλες, έχει κι αυτή τα ελαττώματά της, και καταλαβαίνω το πνεύμα του σκεπτικιστή και κυνικού Μπέρνι Γκούντερ, απλώς η όλη αίσθηση που αποκομίζει κανείς είναι αυτή του κιτσαριού, της ελαφρότητας και της κουτοπονηριάς, χωρίς μεγάλα περιθώρια να περιγραφούν άλλες αρετές του λαού. Δείτε για παράδειγμα πόσο πιο έξυπνο και μετριοπαθές είναι αυτό το σχόλιο: «Όχι, η ιστορία του ανθρώπου έχει πιο πολλές τρύπες κι από τις πολιτικές διακηρύξεις της κυβέρνησης» (σελ. 159). Ακόμη κι αυτή η παρατήρηση για το αργασμένο δέρμα των ψαράδων: «Ο λιμενάρχης ανήκε σε ένα είδος που διέφερε από τους αρχαϊκούς ανθρώπους της Ερμιόνης, αφού το δέρμα του προσώπου του δεν ήταν αγορασμένο από το ντόπιο βυρσοδεψείο» (σελ. 295). Επομένως, ίσως να φταίει η επιλογή λέξεων ή η σχεδόν μονοδιάστατη καταγραφή των ελληνικών συνηθειών που να δημιουργεί αυτό το άσχημο κλίμα. Ευτυχώς που έρχεται ο Αυστριακός Γκέοργκ Φίσερ: «Ποιος μπορεί να έχει κακή διάθεση σε μια χώρα όπως αυτή; Μπορεί οι Έλληνες να είναι απερίσκεπτοι αλλά το καλοκαίρι αυτή η χώρα είναι η καλύτερη χώρα στον κόσμο» (σελ. 143). Στα θετικά είναι επίσης το σεργιάνι στην Πλάκα μέσα από εντελώς διαφορετικής κατεύθυνσης τότε δρόμους, κάτι που δείχνει την έρευνα του συγγραφέα, οι πανέμορφες Σπέτσες και η συναρπαστική περιγραφή του Παρθενώνα (πάλι καλά που άρεσε στον Γκούντερ, που μέχρι κι αυτός λύγισε μπροστά στην ομορφιά του).

Το κέντρο της Αθήνας, η πλατεία Συντάγματος με τα ξενοδοχεία της, οι φυλακές Αβέρωφ στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, το Παναθηναϊκό Στάδιο, ο Πειραιάς, η Κόρινθος, η Ερμιόνη και η Κόστα, οι Σπέτσες είναι τα σημεία στα οποία διαδραματίζεται η νέα περιπέτεια του Μπέρνι Γκούντερ, με αρκετές ενδιαφέρουσες αποκαλύψεις, βρώμικα μυστικά, σοκαριστικές αλήθειες, διεισδυτικές παρατηρήσεις, κυνισμό, λίγο ρομάντσο και μια δυνατή και εντελώς διαφορετική πρόταση συνεργασίας που θα φέρει στη ζωή του πρώην αστυνομικού τα πάνω κάτω. Πικρές αλήθειες για τον χειρισμό των εγκληματιών πολέμου από τις ευρωπαϊκές χώρες μετά τον πόλεμο, διευκρινίσεις για την τύχη του χρυσού των Εβραίων της Θεσσαλονίκης και ένας μάρτυρας-κλειδί είναι μερικά μόνο από τα πραγματολογικά επιχρίσματα μιας δυνατής, αν και κάπως ανθελληνικής, περιπέτειας.

Βιβλίο Μια σκανδαλώδης ζωή
Τίτλος πρωτοτύπου A scandalous life
Συγγραφέας Mary S. Lovell
Μεταφραστής Μαρία Παππά
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μου κάνει εντύπωση που μια γυναίκα όπως η Jane Elizabeth Digby, που έζησε πικάντικα και έντονα τη ζωή της, υπήρξε πραγματικά, γιατί η καθημερινότητά της ήταν απίστευτα σκανδαλώδης! Κι όμως, αυτή η γυναίκα έκανε τέσσερις γάμους, απέκτησε έξι παιδιά και έφτασε ακόμη και στην Αθήνα του Όθωνα, ταράζοντας την κοινωνία της εποχής. Η Digby δεν άφηνε αρσενική γάτα να περάσει δίπλα της χωρίς να πάρει μεζέ! Ξεκίνησε από τα 17 της, νυμφευόμενη άντρα μεγαλύτερό της και φυσικά αριστοκράτη (η ίδια ήταν από εύπορη οικογένεια). Τον χώρισε λόγω μοιχείας! Ο γιος που απέκτησε ήταν του ξαδέρφου της! Και μέσα σε αυτά τα σκληρά, μοναχικά χρόνια, είχε και εξωσυζυγική σχέση (ο ξάδελφος ήταν ενδοοικογενειακή σχέση!) με τον επιτετραμένο της Αυστριακής Πρεσβείας στο Λονδίνο. Μόλις τους κάναν τσακωτούς ο επιτετραμένος γύρισε στο Λονδίνο και η Digby τον ακολούθησε σαν σκυλάκι. Η χυλόπιτα που έφαγε όμως ήταν χορταστική κι έτσι πήρε τα δυο παιδιά που του έκανε και κατέληξε στην αυλή του βασιλιά Λουδοβίκου στο Μόναχο (στο δρόμο εμπλούτισε τις ερωτικές εμπειρίες της, για να το θέσω κομψά, χάρη σε δύο εθελοντές). Ο Λουδοβίκος τη μύησε στην αρχαιολατρεία και την προσωπικότητά του (και όχι μόνο) και έκαμαν τέκνο. Ε, αυτοκράτορας ήταν, σιγά μην την αναγνώριζε επίσημα ως ερωμένη του.

Έτσι η Digby παντρεύτηκε Γερμανό βαρόνο κι έκανε πάλι δυο παιδιά. Ο καιρός περνά, να μην κάνουμε κάτι να περνά η ώρα; Έλληνας, κυρίες και κύριοι, σπουδάζων εν Μονάχω είναι ο επόμενος στην κλήρωση και εγκαθίστανται εν Κερκύρα. Νυμφεύονται, τεκνοποιούν αλλά το παιδί πεθαίνει και ο σύζυγος την απατά (μα τι πράγμα κι αυτός, δεν ντρέπεται!) οπότε η ζωντοχήρα μας καταφεύγει στην Αθήνα και γίνεται κολλητή της Δούκισσας της Πλακεντίας και πρώτο όνομα στην αθηναϊκή κοινωνία. Η Αμαλία γίνεται φανατικός εχθρός της γιατί ερωτεύονται τον ίδιο άντρα (από τις απολαυστικότερες σελίδες του βιβλίου!!!), τον Χριστόδουλο Χατζηπέτρο, αγωνιστή του ’21! Σκάνδαλο στην κοινωνία της εποχής και η Digby το σκάει στη Συρία, όπου δοκιμάζει και το εξωτικό χρώμα! Έλα όμως που ο σεΐχης την κάνει να βρει τον πραγματικό της εαυτό και να κάτσει φρόνιμα δίπλα του ως το τέλος της ζωής της!

Ειλικρινά μια βιογραφία που δεν προσθέτει κάτι ιδιαίτερο, ούτε εμπλουτίζει σε κάτι σημαντικό τις γνώσεις του αναγνώστη. Πέρα από την πλάκα, για όσους τους αρέσουν τα ταξίδια και οι εντυπώσεις περιηγητών από τον 18ο αιώνα, το τελευταίο μέρος του βιβλίου, όπου η Jane Elizabeth Digby ζει στη Συρία και ταξιδεύει με τον άντρα της, τον σεΐχη, στην ενδοχώρα, είναι από τα πιο ωραία κομμάτια του βιβλίου, γεμάτα ενδιαφέροντα πράγματα για τις αρχαιότητες, τη μυθολογία, την ιστορία αυτής της υπέροχης χώρας. Τα ταξίδια και οι περιπλανήσεις της Jane στη Συρία άνοιξαν το δρόμο για τους ταξιδιώτες που θέλουν να γνωρίσουν τη Συρία να το κάνουν, μιας και ο κίνδυνος ξαφνικών ληστρικών επιδρομών μειωνόταν ενώ το ενδιαφέρον των ντόπιων, έμπειρων οδηγών να ξεναγούν τους τουρίστες, άρχισε να ανθίζει! Ειδικά στην Αγγλία έχουν σχεδιαστεί διαδρομές-προσκύνημα στα χνάρια της Digby , κάτι που οδήγησε χρόνια αργότερα την υπέροχη συγγραφέα Ιφιγένεια Θεοδώρου να γράψει, με αφορμή αυτές τις περιπλανήσεις, το λυρικό βιβλίο «Η γεύση της ερήμου».

Ένα ακόμη κακό στοιχείο του βιβλίου είναι κάποια λάθη που κάνει η συγγραφέας και τα επισημαίνει η μεταφράστρια στην τωρινή ελληνική έκδοση, π. χ. θεωρούσε το Χατζηπέτρο ότι ήταν Αλβανός ενώ ήταν Τρικαλινός κλπ. Σε γενικές γραμμές το διάβασα λόγω του βιβλίου της Ιφιγένειας Θεοδώρου που ανέφερα πιο πάνω, για να έχω πληρέστερη εικόνα αλλά αυτό δε σημαίνει ότι σας το συνιστώ κιόλας!

Βιβλίο Τρεις κόρες
Συγγραφέας Σοφία Αυγερινού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Νεφέλη
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτή είναι μόνο η ραχοκοκαλιά του εξαίρετου μυθιστορήματος που μόλις διάβασα και ακόμη το κρατάω μέσα μου, ενός κειμένου ποτισμένου με υποδόρια μηνύματα περί μετανάστευσης, οικογενειακών σχέσεων, αγάπης προς την πατρίδα, έρωτα, απαντοχής και ρατσισμού. Ένα διαμαντάκι για το οποίο ειλικρινά όσα και να γράψω θα είναι φτωχά και λίγα μπροστά στην τεχνική του αρτιότητα, την καλαίσθητη γραφή, τα καλοδουλεμένα ψυχογραφήματα, τις καλοσκηνοθετημένες εικόνες. Οι μεγάλες του παράγραφοι δεν είναι χαώδεις. Είναι σα μικρές κωμοπόλεις που πάλλονται από ζωή και μέσα σε ένα εκτενές πλαίσιο περιγράφουν και καταγράφουν περιστατικά και σκηνές που γεννούν συνέχεια σκέψεις και αισθήματα. Ήταν μια θάλασσα που ήθελα να βυθιστώ μέσα της ώσπου να βρω το ακρογιάλι του τέλους, προτιμούσα όμως να περιστρέφομαι αενάως ανάμεσα στις λέξεις και στις προτάσεις γιατί τις ένιωσα δικές μου, προσωπικές.

Ας ξεκινήσω με τον Νικόλα. Πληγωμένος ακόμη από την εγκατάλειψη του πατέρα, παρ’ όλ’ αυτά αποφασίζει να πάει στη Γερμανία για μια συνέντευξη, προσμένοντας να ενταχθεί σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον στο οποίο θα μπορούσε να ανελιχθεί και να εξελιχθεί. Καθ’ οδόν προς το Βερολίνο σταματάει και στο Μόναχο, όπου η συνάντηση με τον άνθρωπο που τον γέννησε είναι δοσμένη με ένταση και ενάργεια. Σκέτες λέξεις, που πονάνε, πληγώνουν, ενώνουν, προδίδουν και συγχωρούν φτιάχνουν ένα ψηφιδωτό σχέσης μεταξύ πατέρα και γιου που με κλόνισε. Ο πατέρας έχει δοκιμάσει την οικογενειακή ζωή στην Ελλάδα και τώρα στη Γερμανία. Είναι σε θέση να ξεχωρίσει τι του ταιριάζει και τι όχι και το ίδιο προσπαθεί να υποδείξει και στον γιο του να κάνει, άλλωστε γι’ αυτό δε χώρισε; Πόσο μοιάζουν λοιπόν πατέρας και γιος και πόσο μακριά από τα κληρονομικά χαρακτηριστικά του πατέρα του θα καταφέρει να φτάσει ο Νικόλας; Κι εκεί που αναρωτιέσαι αν ο Νικόλας τελικά θα παραμείνει στη Γερμανία είτε ακολουθώντας τις συμβουλές του πατέρα του είτε ως σουβλατζής στο Βερολίνο, συμβαίνει κάτι αναπάντεχο.

Η ξενιτειά είναι δύσκολο πράγμα και συνεχίζει ακόμη και σήμερα (ειδικά σήμερα) να ρημάζει οικογένειες, ψυχές, σπιτικά. Στις «Τρεις κόρες» όμως εκτίθεται απροκάλυπτα, χωρίς ωραιοποίηση και φυσικά χωρίς τάση για μελόδραμα. Οι καταστάσεις και οι συνθήκες είναι τέτοιες που νιώθεις ξαφνικά το δάκρυ να μουσκεύει τις σελίδες κι αναρωτιέσαι από πού προέκυψε τώρα αυτό, αφού δε διάβασες κάτι συγκινητικό. Αυτή ακριβώς είναι η μαγεία της συγγραφής, να μη σου υποδεικνύει ότι θα κλάψεις ή θα γελάσεις αλλά να σε ωθεί χωρίς να το νιώσεις να εκφραστείς έτσι. Δεν υπάρχουν σκηνές τετριμμένες, μόνο η σκληρή πραγματικότητα της δυσκολίας στα ξένα χώματα, σε συνδυασμό με τις αλλαγές που υφίστανται στην ψυχή. Γράφει χαρακτηριστικά η κυρία Αυγερινού: «Το να είσαι ξένος στην ξενιτειά είναι ταυτολογία. Το παράδοξο είναι όταν η πατρίδα σου σε έχει διώξει πριν ακόμα φύγεις. Φεύγεις ξένος, γίνεσαι ξένος, κι όταν γυρνάς, είσαι για όλους ξένος» (σελ. 266-267).

Μια άλλη πλευρά της μετανάστευσης δείχνει η συγγραφέας με τις περιπέτειες που ζουν ο Ομάρ και η οικογένειά του που φεύγουν πρόσφυγες από τη Συρία κι αγωνίζονται να φτάσουν στο Βερολίνο για μια καλύτερη ζωή. Κι εκεί έχουμε δωρικότητα στην αφήγηση, λιτότητα στα εκφραστικά μέσα ενώ η ιστορία τους εντάσσεται σταδιακά στην ιστορία του Νικόλα κι εμφανίζεται ξαφνικά, άριστα περιπεπλεγμένη στην κεντρική ιδέα. Μήπως τελικά ο προορισμός δεν είναι και η καλύτερη λύση; Από την άλλη βέβαια τι να κάνεις, να σε σκοτώνουν οι συμπατριώτες σου; Ευρηματική η ιδέα να κινούνται παράλληλα ο Νικόλας με τον Ομάρ, ακολουθώντας σχεδόν την ίδια διαδρομή ταυτόχρονα.

Ως προς τη δεύτερη ιστορία, υπάρχει άφθονο έδαφος να ξεδιπλωθεί η ιδεολογία της συγγραφέως για τον εθνικοσοσιαλισμό και για την αρχαιοκαπηλία. Διαλέγοντας προσεκτικά τα πρόσωπα που θα αποτελέσουν τους αντίθετους πόλους καταφέρνει να αποδώσει άριστα όχι τόσο την εποχή, την οποία άλλωστε ντύνει με εντελώς λιτά πραγματολογικά στοιχεία, όσο τις αντιλήψεις που επικρατούσαν λίγο πριν την ιστορική 28^η Οκτωβρίου. Από την ιστορία περνάνε άνθρωποι που πιστεύουν στην ιδεολογία του ναζισμού χωρίς να καταλαβαίνουν πως αυτό θα οδηγήσει στον όλεθρο (και δε μιλάω για τα κρεματόρια των Εβραίων, μιας και αυτό αποκαλύφθηκε μόνο προς το τέλος του πολέμου) και την καταστροφή. Επιχειρηματολογούν υπέρ της γερμανικής επικράτησης και ταυτόχρονα υποστηρίζουν πως η Ελλάδα δε θα πειραχτεί γιατί οι Γερμανοί είναι αρχαιολάτρες. Ταυτόχρονα υπάρχουν άλλοι χαρακτήρες που πιστεύουν πως η Ελλάδα δεν πρέπει να μπει στον πόλεμο από φόβο για αντίποινα από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς.

Ακόμη κι όταν ξεσπάει η ιταλική επίθεση, κάποιοι επιμένουν πως η γερμανική μηχανή θα αδιαφορήσει για τη χώρα μας, μιας και την απασχολεί η Ρωσία. Υπάρχει δηλαδή ένα πλήθος από διαφορετικές ιδεολογίες, αντιλήψεις και νοοτροπίες που αποδίδει σχεδόν ανάγλυφα την ατμόσφαιρα που επικρατούσε λίγο πριν την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Για να μην αναφερθώ στις ανατριχιαστικές περιγραφές όταν θάβονταν τα αγάλματα, πόσο αριστοτεχνικά και ρεαλιστικά αποδόθηκε η ατμόσφαιρα. Η αρχαιοελληνική κληρονομιά μας θαμμένη σε κρησφύγετα και να έχεις και την άρτια πένα της κυρίας Αυγερινού να είναι αμείλικτη ως προς τις περιγραφές και το συναίσθημα. Και μέσα σ’ όλ’ αυτά να ανθίζει ένας έρωτας που έμοιαζε αρχικά ιδανικός και μακριά από αυτές τις αντίπαλες φατρίες. Τι θα συμβεί όμως στη ζωή της Ευρυδίκης και του Κλάους όταν ο πόλεμος χτυπήσει την πόρτα του σπιτικού που δεν πρόλαβαν να ανοίξουν;

Κι εκεί που νόμιζα πως αυτές οι ιστορίες δε συνδέονται μεταξύ τους, πλανήθηκα οικτρά! Εκεί που έλεγα πως το 1940 δε θα συνδεθεί με το 2015, αυτό γίνεται όχι μόνο μία φορά αλλά δύο, με έξυπνο, ευρηματικό και πρωτότυπο τρόπο, που έσβησε και τις ελάχιστες αμφιβολίες που μου είχαν απομείνει για τη συγγραφική ικανότητα της κυρίας Αυγερινού. Ο τρόπος που διάλεξε να ενώσει αυτά τα αρχικά παράλληλα σύμπαντα εξήγησε πολλά σκοτεινά σημεία της ψυχολογίας κάποιων χαρακτήρων και έδεσε σφιχτά την ιστορία, χαρίζοντάς της ένα λογοτεχνικό μέστωμα και μια θέση στην καρδιά μου. Ως προς τον τίτλο του βιβλίου, πίστευα αρχικά πως επρόκειτο για αναφορά στις κόρες του Νικόλα και του κυρίου Λίτοβα, οπότε έψαχνα για την τρίτη κόρη. Σύντομα όμως κατάλαβα πως επρόκειτο για κάτι άλλο, κάτι καλύτερο, μιας και δεν περίμενα η κυρία Αυγερινού, με αυτήν τη γραφή, με αυτές τις δυνατότητες, να κατέφευγε σε κάτι τόσο απλό. Και πράγματι, ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει σε μία από τις δυνατότερες σκηνές του βιβλίου, μια περιγραφή που δένει και πάλι αριστοτεχνικά τη μετανάστευση, την αρχαιοκαπηλία και την πατρότητα, τρεις έννοιες που συνωστίζονται στο μυθιστόρημα ποια θα πρωτοβγεί στην επιφάνεια.

Οι «Τρεις κόρες» είναι ένα εξαίρετο λογοτεχνικό κείμενο, μια πρωτότυπη και διαφορετική αναγνωστική πρόταση που αξίζει να ανακαλυφθεί.

Βιβλίο Το κορίτσι της ντροπής
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Βόικου ξεσκίζει κάθε περιτύλιγμα και παρουσιάζει μια ιστορία χωρίς φτιασίδια και ωραιότητες, με μια συναρπαστική γραφή και μια πολυεπίπεδη πλοκή που μου έκοψε την ανάσα. Το μυθιστόρημα ξεκινάει με τις απαραίτητες ρομαντικές νότες ενός ειδυλλίου, όσο ρομαντικές μπορούν να είναι όταν έχουμε σχέση Ελληνίδας με Γερμανό κατακτητή, μόνο και μόνο για να εξελιχθεί σε μια αναζήτηση ταυτότητας και τελικά ν’ αγκαλιάσει ολόκληρο κεφάλαιο του σχετικά πρόσφατου παρελθόντος που αφορά τα παιδιά αυτών των σχέσεων σε κάθε χώρα που κατέκτησαν οι Γερμανοί. Από την αρχή, η στιβαρή γραφή και η ακριβοδίκαιη ματιά με προετοίμασαν για μια ιστορία άγνωστη στους πολλούς, σοκαριστική στην αλήθεια της και με συγκλονιστικές συνέπειες ακόμη και (ή μάλλον κυρίως) σήμερα.

Δε χωράνε στερεότυπα στα βιβλία της Σοφίας Βόικου, η οποία πλέον ανεβαίνει άφοβα με κάθε νέο της μυθιστόρημα όλο και ψηλότερα, βελτιώνοντας αισθητά το στυλ της, τη ματιά της, την ίδια της τη γραφή. Μια ιστορία σαν αυτή που αποτελεί τον κορμό στο «Κορίτσι της ντροπής» κάλλιστα θα μπορούσε να γίνει ένα ωραίο ροζ μελόδραμα, με κλισέ, προβλεπόμενη εξέλιξη και φυσικότατα το αναμενόμενο happy end, όχι όμως όταν τη γράφει κάποιος με αξιώσεις και εμπειρία στον χώρο. Η παραμικρή λεπτομέρεια της εξιστόρησης είναι προσεγμένη, κεντημένη σφιχτά στον κορμό της πλοκής και ξαφνιάζει τον αναγνώστη με τις απανωτές ανατροπές της και τη δύναμη της αλήθειας της. Ο καθένας θα μπορούσε να πει, διαβάζοντας την περίληψη, ότι ξέρει πώς θα εξελιχθεί η κεντρική ιδέα: Γερμανός συν Ελληνίδα, δωροδοκίες βρώσιμης μορφής, να και το παιδί, ο Γερμανός πάει τελικά στο μέτωπο και σκοτώνεται ενώ η ερωμένη του μεγαλώνει δακτυλοδεικτούμενη ένα νόθο κλπ. Ναι, καλά! Η αίσθηση αυτή απαλείφεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες και αφέθηκα να ταξιδέψω σε μια ταραγμένη περίοδο, σε μια σκληρή εποχή, να γνωρίσω ολοκληρωμένους χαρακτήρες με πιστότητα και συνέπεια στη νοοτροπία και τις πράξεις τους ενώ η πλοκή καθαυτή δεν ήξερα και δεν ήθελα να μάθω πού θα καταλήξει. Ήθελα να μείνω κι άλλο με τη Βιολέτα, τον Γκούσταφ, τη Λένη, τον Νικηφόρο, τον Γιόχαν, ακόμη και την Γκρέτα, τη Φρίντα ή τη Μόνικα. Ήταν άνθρωποι που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον όσο διάβαζα για τις ζωές, τις σκέψεις ή τις απόψεις τους, κάποιους τους μίσησα, κάποιους τους αγάπησα, κάποιος ήθελα να τους αγκαλιάσω. Κι όσο το μυθιστόρημα προχωρούσε και άλλαζε η οπτική της αφήγησης, τόσο καταλάβαινα πόσο δύσκολο είναι να συγκροτήσεις ένα άρτιο από κάθε άποψη μυθιστόρημα και πόσο χαιρόμουν που αυτόν τον άθλο τον ανέλαβε μια έμπειρη και δοκιμασμένη συγγραφέας.

Μέχρι στιγμής ήξερα ή έστω διαισθανόμουν πως όταν οι Γερμανοί πάτησαν το πόδι τους στην Ελλάδα όλοι ανεξαιρέτως οι κατακτημένοι είτε θα ενσωματώνονταν στην Εθνική Αντίσταση είτε θα εκμεταλλεύονταν τις καταστάσεις και θα γίνονταν μαυραγορίτες είτε θα κάθονταν φοβισμένοι στα σπίτια τους. Δεν περίμενα πως θα υπήρχαν άνθρωποι σαν τη Βιολέτα που είχαν την περιέργεια να δουν πώς είναι φυσιογνωμικά αυτή η άρια φυλή και πως θα τους συμπαθούσαν επειδή ήταν καθαροί και λαμπεροί ενώ οι στρατιώτες μας, αδέλφια και σύζυγοι, ακόμη και πατεράδες, γύρισαν βρώμικοι, λεροί και ταπεινωμένοι. Και δε μιλάω για τις συνέπειες της γερμανικής προπαγάνδας αλλά για αυθόρμητες σκέψεις, που πηγάζανε από αυτήν την ανούσια σύγκριση. Δεν μπορούσα να πιστέψω πως υπήρξαν και τέτοιοι άνθρωποι, από τη στιγμή που κάποιος εισβάλλει στη χώρα σου και σου στερεί τα πάντα: αξιοπρέπεια, τρόφιμα, ελευθερία.

Η Βιολέτα λοιπόν είναι ο πρώτος ολοκληρωμένος χαρακτήρας που γνώρισα, παρακούει εντολές και ηθικές επιταγές, δε λογαριάζει τα λόγια και τους φόβους των άλλων, ατίθαση, «η στόφα της δεν ήταν για στερήσεις και βάσανα», «ήθελε να ζήσει και να ονειρευτεί». Μου ήταν αδιανόητο να διαβάζω για έναν άνθρωπο τόσο ελαφρόμυαλο που υποδέχτηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο τους κατακτητές, αδιαφορώντας για τον ηρωισμό και τα ανδραγαθήματα των Ελλήνων που γύρισαν απ’ το μέτωπο. Εξοργίστηκα όταν διάβασα: «Δεν πάει να έλεγαν οι άλλοι, η ίδια το ένιωθε, ξεκινούσε κάτι όμορφο για την πόλη. Ο πόλεμος ήταν πλέον παρελθόν» (σελ. 40-41). Δεν τις άντεχε τις κακουχίες, την πείνα, τη βρώμα, «ήθελε η αναπνοή της να μυρίσει ξανά ανεμελιά» (σελ. 49). «Οι Γερμανοί είχαν έρθει για να μείνουν. Έπρεπε να προσαρμοστούν. Εάν ήθελαν να ζήσουν, έπρεπε ν’ αλλάξουν μυαλά» (σελ. 67). Εξίσου άσχημα μου χτύπησε το γεγονός πως την άνοιξη του 1942 «Δεν ήταν πια περίεργο Έλληνες και Γερμανοί να συναναστρέφονται μεταξύ τους» (σελ. 80) ενώ η μάνα της Βιολέτας δεχόταν με ευχαρίστηση τα δώρα κι ας υποπτευόταν από πού έρχονταν, όπως και η γειτονιά, μιας και η πρωταγωνίστρια του βιβλίου βοηθούσε με όλη της την καρδιά φίλους και γείτονες.

Τα πάντα αλλάζουν με την Απελευθέρωση, οπότε η διαπόμπευση και το κάρφωμα είναι συνήθεις τακτικές να ξεπλύνουν οι «καθαροί» τη βρωμιά από πάνω τους. Εκεί έπαθα το δεύτερο σοκ από τη γλαφυρότητα και την ειλικρίνεια των στιγμών που καταγράφονταν. Οι μαυραγορίτες έβγαιναν ξανά στην κοινωνία, αυτήν τη φορά ως εθνοσωτήρες ενώ οι ερωμένες των Γερμανών κυκλοφορούσαν κουρεμένες και στιγματισμένες. Το μυθιστόρημα κατέρριψε από την αρχή λοιπόν κάθε στερεότυπο ή ψήγμα ρομαντισμού που είχα στο μυαλό μου και καταγράφει τα γεγονότα «όπως δει». Πάντως, όποιος κι αν έφταιγε, όσο μίσος κι αν υπήρχε εκείνη την εποχή, δεν μπορώ με τίποτα να συγχωρέσω, ακόμη κι υπό το πρίσμα της ιστορικότητας, τον παπα-Λάμπρο, ιερέα της εκκλησίας του Αγίου Στυλιανού στου Γκύζη όπου μένει η Βιολέτα, και εκπρόσωπο μιας θρησκείας που συγχωρεί και αγκαλιάζει με αμερόληπτη αγάπη κάθε αμαρτωλό αλλά ο ίδιος αρνείται να κοινωνήσει τη Λένη, ένα μικρό πλάσμα, αθώο για τα κρίματα που το βαραίνουν, και να το εντάξει στους κόλπους της Εκκλησίας που αυτός ο «άνθρωπος» εκπροσωπεί. Ωμότητα, ρεαλισμός, αλήθεια μου κρατούσαν συντροφιά στις δύσκολες εποχές που κλήθηκε η Βιολέτα να μεγαλώσει τη Λένη ενώ το ερωτηματικό για την εξαφάνιση του Γκούσταφ παραμένει ένα μεγάλο μυστήριο που θα λυθεί κι αυτό στην ώρα του.

Εξίσου συναρπαστικά περιγράφεται ο Γερμανός δεκανέας Γκούσταφ Μίλερ, που λατρεύει τους αρχαίους ελληνικούς μύθους, γοητεύτηκε από τις ανακαλύψεις του Σλήμαν και σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εδώ έχουμε την πρώτη απόπειρα της συγγραφέως να εισαγάγει τον αναγνώστη στην κεντρική ιδέα που θα μας απασχολήσει καθ’ όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος: την ιδεολογία του ναζισμού, την πλύση εγκεφάλου που υπέστησαν χιλιάδες άνθρωποι και το πώς αντιμετώπισε ο καθένας την άνοδο του Τρίτου Ράιχ και την ήττα που κανείς δεν περίμενε. Είναι ξεκάθαρο πως, παρασυρμένος από το ορμητικό ποτάμι της εποχής, ασπάστηκε το εθνικοσοσιαλιστικό ιδεώδες και το δόγμα περί ανωτερότητας της γερμανικής φυλής. Ακολούθησε πιστά αλλά όχι φανατικά την ιδεολογία της φυλετικής ανωτερότητας, αρραβωνιάστηκε τη Φρίντα, μια γυναίκα-πρότυπο της φυλής τους. Κι όλα αυτά εξαφανίζονται στο βλέμμα της Βιολέτας.

Η Λένη…. Αχ, η Λένη… Πόσες φορές σταμάτησα με αγανάκτηση για όσα άκουγε ή τράβαγε κι αναρωτιόμουν γιατί συμπεριφέρονται έτσι σ’ ένα παιδί που δεν έφταιξε! Μάτια στεγνά, χωρίς δάκρυ, να μαρμαρώνει μπροστά στις απειλές, να μένει ακίνητη στις φτυσιές και να συστήνεται ως «το μπάσταρδο της Βιολέτας». Να αποζητά με λαχτάρα τα γράμματα και να της λέει η γιαγιά της «Δεν είναι το σχολείο για σένα». Δύναμη; Αντοχή; Άγνοια; Ποιος ξέρει… Για να μην αναφερθώ στη στάση του αδελφού της Βιολέτας, μέλους της Εθνικής Αντίστασης, όταν ανακάλυψε τι συνέβαινε στο σπίτι του κατά την απουσία του κι όσο αγωνιζόταν για τη «Λαοκρατία» κι ένα καλύτερο αύριο για τη μάνα και την αδελφή του. Σκηνές καλογραμμένες, δυνατές, μεστές αισθημάτων και έντασης που δε θ’ αφήσουν κανέναν ασυγκίνητο.

Το 2004, η Λένη, παντρεμένη σαράντα χρόνια με τον Γιόχαν Κράους και κρυμμένη στο Μάρκεν της Ολλανδίας, δέχεται μια επιστολή που την ενημερώνει για τον θάνατο της μητέρας της κι έτσι επιστρέφει διστακτικά στον γενέθλιο τόπο της. Στα κεφάλαια που παρεμβάλλονται στον κυρίως κορμό της αφήγησης, μαθαίνουμε για το πλασματάκι αυτό, τι έκανε στη ζωή της, πώς εξελίχθηκε η σχέση με τη μάνα της και τη γιαγιά της όσο μεγάλωνε και πώς αντέδρασε στο επαχθές φορτίο που κουβαλούσε. Εδώ μάλιστα έχουμε και την ιδέα να υπάρχει, αντί περιγραφικού αορίστου, ενεστώτας διαρκείας κι αντί για ολοκληρωμένες προτάσεις να έχουμε κοφτές, απότομες και λιτές, κάτι που επιτείνει την αγωνία για το τι έγινε μετά το κρίσιμο σημείο του χτες, όποτε η πλοκή επιστρέφει στο σήμερα. Τι συνέβη στη Λένη επομένως και γιατί παράτησε την ως τότε ζωή της κι έφυγε μακριά; Ούτε αυτός ο δεύτερος άξονας αφήγησης είναι γραμμικός, μιας και η Λένη έχει πάρα πολλά κενά από το παρελθόν των γονιών της. «… αισθάνθηκε ελεύθερη που έφευγε μακριά, μακριά απ’ όλους όσοι την πλήγωσαν, μακριά απ’ όλους αυτούς που δεν την αποδέχτηκαν. Μόνο που δεν ήξερε ακόμα πως δεν μπορούσε να φύγει μακριά από τον ίδιο της τον εαυτό» (σελ. 219), γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας.

Έχουμε λοιπόν και στο σήμερα εμπόδια, ανατροπές, εκπλήξεις κι έναν υπέροχο, γλυκό Νικηφόρο, έναν γείτονα ερωτευμένο με τη Βιολέτα, ζωγράφο και σημαντικό χαρακτήρα για την πορεία των δραματικών εξελίξεων. Πόσο παραστατικά και τραγικά περιγράφονται οι στιγμές που τα ψυχολογικά τραύματα από το μέτωπο βγαίνουν στην επιφάνεια, πόσο όμορφα και τρυφερά καταπίνει τον έρωτά του για τη Βιολέτα, ξέροντας κατά βάθος κι ο ίδιος πως η συμπεριφορά του πλέον δεν είναι ισορροπημένη για να παγιδέψει μια γυναίκα στη ζωή του, και τον μετατρέπει σε άδολη, αγνή φιλική αγάπη. Αυτή η σιωπηλή φιγούρα, που κυκλοφορούσε μέρα νύχτα έξω από το σπίτι γιατί οι τοίχοι τον έπνιγαν, αντί να μετατρέψει την αγάπη του σε μίσος για την «ευτυχία» που ζούσε η αιώνια αγαπημένη του έμεινε κρυμμένος στη γωνιά του, παρατηρώντας και ζωγραφίζοντας τα πάντα. Έβλεπε, σημείωνε, κρυβόταν, λαχταρούσε. Η πραγματικότητα και το λειψό του μυαλό αντιπαλεύανε σ’ ένα υπέροχο μείγμα ρεαλισμού και φαντασίας, αναμιγνύοντας τα γεγονότα των ζωών τους με τις αναμνήσεις του από το μέτωπο και τις φοβίες που του κολλήσανε σα βδέλλες στο μισερό μυαλό του. Μια απαραίτητη νότα τρυφερότητας στη λαίλαπα των ζωών των πρωταγωνιστών στο μυθιστόρημα.

Ένα άλλο μεγάλο προτέρημα της Σοφίας Βόικου είναι ο τρόπος με τον οποίο παρατηρεί και καταγράφει τις εξελίξεις στην οικογένεια ειδικότερα και την κοινωνία γενικότερα. Κατάφερε με συναρπαστικό τρόπο και χωρίς αδικαιολόγητα κενά ή περιττά γεγονότα να με ταξιδέψει από την Κατοχή, την Απελευθέρωση και τον Εμφύλιο στα πέτρινα χρόνια του 1950, στα χρόνια της μετανάστευσης του 1960, στη μουδιασμένη (στην Ευρώπη λόγω της επαναδόμησης της Γερμανίας και στην Ελλάδα λόγω της Χούντας) περίοδο του 1970 και από κει στο 2000 της επανόρθωσης και της συγχώρεσης. Με πρωθύστερο σχήμα, το βιβλίο με ταξίδεψε από το χτες στο σήμερα, χωρίς να χάνω στιγμή τη ροή της αφήγησης, χωρίς να μπερδευτώ και κυρίως χωρίς να κουραστώ. Σε αυτό βοήθησε και η εναλλαγή της αφήγησης, μιας και τα γεγονότα εκτυλίσσονται μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των βασικών χαρακτήρων. Ο καθένας είναι λες και περιμένει τη σειρά του να πάρει τη σκυτάλη, να φωτίσει κάποια γεγονότα και να αποκρύψει κάποια άλλα. Βιολέτα, Νικηφόρος, Λένη, Γιόχαν και Γκούσταφ συγκρότησαν ένα αρραγές σύνολο και με βοήθησαν ν’ αγκαλιάσω πιο σφιχτά την ιστορία τους.

Μέσα λοιπόν από αυτά τα συγγραφικά τεχνάσματα, περιγράφεται η ελληνική κοινωνία όπως ήταν: οι γείτονες, οι συνήθειές τους, η συμπεριφορά τους, τα ατέλειωτα κουτσομπολιά. Και τα παιδιά, αυτά τα σκληρά, άκαμπτα παιδιά: «Ήταν σκληρά και άγρια τα παιχνίδια εκείνα τα χρόνια, γιατί σκληρή και άγια ήταν η ίδια η ζωή. Έπαιζαν με πέτρες, ξύλα, ξεχασμένες σφαίρες και άσκαστες χειροβομβίδες. Ο θάνατος ήταν καθημερινή υπόθεση, είχαν εξοικειωθεί μαζί του. Για τον λόγο αυτό, και τα παιχνίδια τους μύριζαν κίνδυνο και θάνατο. Γόνατα χτυπημένα, κεφάλια ανοιγμένα, κομμένα δάχτυλα, σκόνη και αίμα ήταν τα παράσημα της φιλίας» (σελ. 189). Κι όταν φτάνουμε στη δεκαετία του 1960 και την ελληνογερμανική συμφωνία «περί απασχολήσεως Ελλήνων εργατών στη Γερμανία», η Σοφία Βόικου συνεχίζει να καταγράφει ακριβοδίκαια τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που ανάγκασαν χιλιάδες νέους ανθρώπους να ξενιτευτούν για να επιβιώσουν αυτοί και οι οικογένειες που άφησαν πίσω τους. Όλα αυτά είναι οι ιστορικοί άξονες που θα βοηθήσουν την πλοκή να προχωρήσει παρακάτω.

Αυτό που δεν περίμενα και που έδωσε την τραγικότερη νότα στο βιβλίο ήταν η προσωπικότητα ενός άντρα, που μέσα από την ιστορία του ξεδιπλώθηκε όχι μόνο η φρίκη κι ο παραλογισμός του Τρίτου Ράιχ αλλά κυρίως η μάχη μέχρις εσχάτων που έδιναν οι ίδιοι οι κάτοικοι του Βερολίνου, πιστοί στην ιδεολογία και τα πιστεύω του ναζισμού, όταν μπήκαν οι Σοβιετικοί στην πόλη. Εδώ έχουμε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της αφήγησης: δεν υπήρχε μόνο το «κορίτσι της ντροπής», σπορά Γερμανού κατακτητή αλλά και τα νόμιμα παιδιά των ίδιων των Γερμανών αξιωματικών, ειδικά των αρχιμακελάρηδων της γενοκτονίας των Εβραίων και της όλης ανθρωπότητας. Δεν έχουν ψυχικά τραύματα και ασήκωτα βάρη μόνο τα νόθα παιδιά ενός κατακτητή αλλά και αυτά που μεγάλωσαν σε ιδανικό, κατά την άρια φυλή, περιβάλλον, είχαν ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, γαλουχήθηκαν με αυτά τα άρρωστα ιδεώδη κι όταν επήλθε η ταπεινωτική ήττα, κάτι για το οποίο κανείς ποτέ δεν ήταν προετοιμασμένος, κι ακόμη χειρότερα όταν βγήκαν στο φως οι απάνθρωπες, οι φρικιαστικές κτηνωδίες, βρέθηκαν μπροστά σ’ ένα φριχτό κενό: πώς μπορείς να ζεις όταν ξέρεις πως ο πατέρας σου ήταν υπεύθυνος για εκατομμύρια θανάτους, ταγμένος σ’ ένα απάνθρωπο ιδεώδες; Τι γίνεται λοιπόν όταν η γλυκιά ανάμνηση της Εύας Μπράουν που σε χάιδευε και σε κανάκευε ή όταν ο κύριος με το μουστάκι που επιβραβεύει τη σωματική σου ρώμη δεν είναι κομμάτια της ζαχαρωμένης καραμέλας που λέγεται «παιδική ηλικία» αλλά κομμάτια ενός αιματοβαμμένου παζλ; Κι όλα αυτά τα βλέπεις με τεκμήρια, αποκόμματα εφημερίδων, συνεντεύξεις, δοκίμια, μελέτες, κατακραυγή; Πώς αντέχει η καρδιά σου και δε σπάει σε κομμάτια όταν βλέπεις πόσο λάθος είναι η οπτική γωνία υπό την οποία μεγάλωσες κι ανατράφηκες; Κι όχι μόνο αυτό αλλά κάποιος, γνωρίζοντας για την κληρονομικότητα, φοβάται πως «θα μπορούσε κι εκείνος με την ίδια ευκολία να βασανίσει ανθρώπους, να ξεκληρίσει οικογένειες, να κάψει όσους θεωρούσε με μια αρρωστημένη λογική πως δεν άξιζε να ζουν» (σελ. 313).

Άλλο ένα παιδί της ντροπής λοιπόν αναζητά τον δικό του δρόμο ανάμεσα στα «ασύστολα ψεύδη των εχθρών της Γερμανίας, κάποια ήταν απλώς γεγονότα που συμβαίνουν στον πόλεμο» (σελ. 317). Μου άρεσε όμως πάρα πολύ η λύση που έδωσε η συγγραφέας για τη διέξοδο του πόνο του, χωρίς υπερβολές και ακρότητες. Άκρως ανθρώπινη και βαθιά ηθική η επιλογή του. «Αρκούσε μία μόνο γενιά για να σβήσει η λήθη τα τραύματα της ιστορίας; Και ποιος ο λόγος να υπάρχει ιστορία εάν τελικά δε μάθαινε κανείς από αυτήν» (σελ. 389); Μέσα από συναρπαστικά γεγονότα και ασύλληπτες εξελίξεις αντικαθρεφτίζονται οι διαφορετικές ιδεολογίες που αναπτύχθηκαν από τους επιγόνους των Ες, Γκαίρινγκ, Γκέμπελς κ. ά.: είτε παλεύεις να σβήσεις την προπαγάνδα που αμαυρίζει τη μνήμη των γεννητόρων σου, πρωτοστατώντας σε νεοναζιστικές εξελίξεις είτε απαρνείσαι την ταυτότητά σου, τη θρησκεία σου, την ταπεινωμένη πατρίδα σου και αγωνίζεσαι για τη συγχώρεση.

Δεν είναι μόνο η πίστη των Γερμανών γενικότερα και των Βερολινέζων ειδικότερα κατά τη λήξη του πολέμου, όπου νέοι και γέροι «γίνονταν ανώνυμοι ήρωες που θα τους ξεχνούσε γρήγορα η ιστορία» (σελ. 263) και κάθε σπιθαμή γης κατακτούνταν με μεγάλη δυσκολία, αλλά και ο τρόπος που δέχτηκε αυτή η κοινωνία χρόνια αργότερα αυτό το παρελθόν. Η συγγραφέας αναπαριστά με δεξιοτεχνία τις συνθήκες ζωής στις τελευταίες μέρες του Βερολίνου, την ντροπή και την ταπείνωση που αισθάνονταν οι Γερμανοί που δεν ήθελαν με τίποτα να παραδοθούν για να μην ατιμαστούν περισσότερο και φυσικά ρημάζει με ακριβοδίκαιη ιστορικότητα όλη την κατακόκκινη τσιχλόφουσκα στην οποία ζούσαν ο Χίτλερ και το επιτελείο του, καταστρέφοντας τα πάντα από το ειδυλλιακό ησυχαστήριο στις Άλπεις και από την πανίσχυρη πόλη του Βερολίνου. Και σα να μη φτάναν όλα τ’ άλλα, με σαδιστική σχεδόν καθαρότητα περιγράφονται οι βιασμοί, οι ατιμώσεις και οι κλοπές των Ρώσων «νικητών», κάτι που θα στοιχίσει την απώλεια αθωότητας μιας παιδικής ψυχής. «Το καλοκαίρι του 1945, το Βερολίνο είχε τη μυρωδιά της στάχτης, τον ήχο της σιωπής και τη γεύση του κουρνιαχτού που κολλούσε στη γλώσσα σου κι έκανε τα χείλη σου να πρήζονται» (σελ. 279).

Είναι ανατριχιαστικός ο τρόπος με τον οποίο η κυρία Βόικου δείχνει τον εξευτελισμό, την ταπείνωση, την ήττα των Γερμανών αλλά και τη στάση κάποιων άλλων που επέζησαν και δε δίστασαν, αντίθετα με την τάση της εποχής ν’ αποκηρύσσουν όλοι το παρελθόν τους, να μεγαλώσουν παιδιά κι ανίψια με «πρωσική πυγμή» χωρίς να προδώσουν τις θυσίες, να κρεμάσουν στο σαλόνι τους τη φωτογραφία του ήρωα πατέρα, αδελφού κλπ. γιατί πολέμησε για τα ναζιστικά ιδεώδη και προτίμησε ν’ αυτοκτονήσει παρά «να υποταχθεί στη βούληση των εχθρών του», ενός κίβδηλου δηλαδή και προκατειλημμένου δικαστηρίου, όπως αυτό του Διεθνούς Στρατιωτικού Δικαστηρίου  στη Νυρεμβέργη! Είναι ανατριχιαστική η αποτύπωση όλων αυτών των ποικίλων, παράλογων και αντίθετων στην πραγματικότητα συναισθημάτων! Η συγγραφέας είναι χειμαρρώδης: «Οι περισσότεροι αποδέχτηκαν πως είχαν κάνει ένα τραγικό λάθος, πως δεν έπρεπε αν συμβούν όλα αυτά, όμως ήταν ένα λάθος συλλογικό, ένα λάθος που το είχαν διαπράξει όλοι μαζί, άρα γρήγορα απέκλεισαν την ατομική τους ευθύνη. Βρήκανε αμέσως κάλυψη κάτω από την πρόφαση πως ένας παρανοϊκός και δυο τρεις άλλοι σχιζοφρενείς τους είχαν παρασύρει. Έριξαν το ανάθεμα στους άλλους, στους κακούς, στους σατανάδες κι οι ίδιοι συνέχισαν να ζούνε τη ζωή τους, με ελεύθερη τη συνείδησή τους απ’ τα αμαρτήματα του κοντινού παρελθόντος» (σελ. 294-295).

Παρά την τραγικότητά της, η ιστορία κλείνει αισιόδοξα για τα «παιδιά της Βέρμαχτ». Η συγγραφέας καταλαβαίνει και σέβεται τις ατομικές πληγές που δε θα κλείσουν ποτέ, όσες φορές κι αν τις χαϊδέψουν επίσημα χέρια, οφείλει όμως να αναγνωρίσει και πάλι ακριβοδίκαια πως οι Λένες της Ευρώπης έχουν δικαίωμα, όνομα και ταυτότητα: «Η γερμανική κυβέρνηση έχει ανοίξει για όλους εμάς, τα παιδιά της Βέρμαχτ, τα αρχεία της. Αναγνωρίζει την ύπαρξή μας. Δεν είμαστε πλέον παιδιά-φαντάσματα. Διεκδικούμε και το όνομα και την υπηκοότητα. Είναι χρέος τους, είναι ανάγκη μας» (σελ. 424). Σε ατομικό επίπεδο, οι χαρακτήρες ζουν μια σειρά από απροσδόκητα γεγονότα που θα τους αλλάξουν, θα τους ατσαλώσουν ή λυγίσουν, θα τους ωριμάσουν. Κάποιους θα τους αποχαιρετήσουμε, με κάποιους θα ατενίσουμε αισιόδοξα το μέλλον. Ευρύτερα όμως η συγγραφέας δηλώνει ξεκάθαρα στον αναγνώστη πως σε κάποιες περιπτώσεις πρέπει να έχουμε τη δύναμη της συγχώρεσης και να δεχτούμε με σεβασμό και υπακοή την επούλωση της λύτρωσης: «Ίσως τελικά να μην μπορεί κανείς να ξεφύγει από το χώμα που φύτρωσε. Όσες γλάστρες κι αν αλλάξεις, οι ρίζες σου μένουν ίδιες…» (σελ. 382). Ακόμη και η ερωτική ιστορία ανάμεσα στον Γκούσταφ και τη Λένη, με την οποία άρχισαν όλα: «Δεν ήταν λάθος τους… Ήταν πάνω από τις δυνάμεις τους… Έτσι ήταν οι αγάπες τότε. Καταδικασμένες» (σελ. 375).

«Το κορίτσι της ντροπής» είναι ένα δυνατό, ωμό, ρεαλιστικό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα, γεμάτο ολοκληρωμένους χαρακτήρες, παραστατικές σκηνές, διαχρονικά μηνύματα και συναρπαστικά γεγονότα, κάποια άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ό,τι ξεκινάει στο βιβλίο ως ερωτική ιστορία καταλήγει σε παγκόσμια τραγωδία, με ασύλληπτες συνέπειες σε εκατομμύρια ψυχές, μέρος των οποίων διαλέγει η Σοφία Βόικου να αποτυπώσει σε αυτές τις σελίδες. Αγάπη και μίσος, συγχώρεση και τιμωρία, προδοσία και ελπίδα, ανθρωπιά και κτηνωδία, όλα εδώ, σ’ ένα εκρηκτικό στέρεα δομημένο μίγμα, που ωριμάζει τον ίδιο τον αναγνώστη χωρίς να το καταλάβει. Κλείνοντάς το χαράζεται ένα γλυκόπικρο μειδίαμα που αφιερώνεται με ντροπή στην κόλαση του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου και ταυτόχρονα με αισιοδοξία σ’ ένα καλύτερο αύριο.

Βιβλίο Η κλέφτρα των βιβλίων
Τίτλος πρωτοτύπου The book thief
Συγγραφέας Markus Zusak
Μεταφραστής Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή, περιέχει SPOILERS

Η κλέφτρα των βιβλίων φτάνει στο σπίτι των θετών γονιών της λίγο πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Τη συνοδεύει η μητέρα της, η οποία την εγκαταλείπει αμέσως μόλις φτάνουν. Καθ’ οδόν έχουν ήδη χάσει τον αδελφό της Λίζελ. Το κορίτσι μεγαλώνει με το ζεύγος Χούμπερμαν στο Μόλχιγκ κοντά στο Μόναχο, στο δρόμο για το Νταχάου. Όταν έθαψαν τον αδερφό της, έκλεψε ένα βιβλίο που βρήκε στο νεκροταφείο, το Εγχειρίδιο του καλού νεκροθάφτη. Με τη βοήθεια του Χανς Χούμπερμαν και το βιβλίο αυτό η Λίζελ μαθαίνει ανάγνωση και γραφή.

Το Μόλχιγκ είναι ο μικρόκοσμος μιας Ευρώπης που αιματοκυλιέται στα πεδία μάχης: έχουμε τους πλουσίους που ζουν εις βάρος της φτώχειας και της ανέχειας των φτωχών, έχουμε τους φτωχούς που αγωνίζονται να ζήσουν την κάθε μέρα τους με λίγα δράμια ψωμιού και πουλάν τα πάντα για να επιβιώσουν, έχουμε τη χιτλερική νεολαία (τα παιδιά που παρασύρονται από τα ιδεώδη του Χίτλερ και του ναζισμού και τα ακολουθούν πιστά αλλά και τα παιδιά που πειθαναγκάζονται να γίνουν μέλη της νεολαίας για να εξακολουθούν να τα κάνουν παρέα οι φίλοι τους και να είναι αποδεκτά στη γειτονιά τους), έχουμε τους κομμουνιστές και τους Εβραίους, έχουμε διάφορες ιστορίες που εκτυλίσσονται ταυτόχρονα και παράλληλα με την κεντρική ιστορία.

Μέσα σε όλον αυτόν τον κυκεώνα των γεγονότων, την άνοδο του ναζισμού, το ξέσπασμα του πολέμου, τους ανελέητους βομβαρδισμούς των αμάχων, τις πορείες θανάτου των Εβραίων, τα πεδία μάχης όπου στέλνονται οι νέοι της γειτονιάς, οι Χούμπερμαν κρύβουν στο υπόγειό τους έναν Εβραίο, τον Μαξ Φάντενμπουργκ. Ταυτόχρονα, η Λίζελ κερδίζει τη συμπάθεια της γυναίκας του δημάρχου που την αφήνει να διαβάζει με τις ώρες στη βιβλιοθήκη του σπιτιού της. Κι όταν τα πράγματα χειροτερεύουν και ο δήμαρχος δεν μπορεί να πληρώνει τη Χούμπερμαν για να τους πλένει τα ρούχα, η Λίζελ συγκρούεται με τη γυναίκα του δημάρχου και αρχίζει να της κλέβει τα βράδια βιβλία από τη βιβλιοθήκη της, με τσιλιαδόρο τον Ρούντι.

Ξέχασα να σας πω ότι την ιστορία μας την αφηγείται ο… Χάρος, ο οποίος μας μιλά και για τα δικά του αισθήματα για την όλη κατάσταση. Για την αδικία που νιώθει για τις ψυχές που φεύγουν υπηρετώντας τον μάταιο και παράλογο σκοπό του πολέμου, για την κούραση που νιώθει όταν κουβαλάει συνέχεια ψυχές σε περιπτώσεις μαζικών σφαγών, για τα συναισθήματα που του κέντρισε η Λίζελ και πολλά άλλα. Ένας από τους πιο ευρηματικούς τρόπους αφήγησης και μία από τις πιο ολοκληρωμένες προσωπικότητες που έχω συναντήσει σε βιβλίο. Κι επιπλέον η αφήγηση διασπάται σε δύο σημεία από φωτογραφική αναπαραγωγή των δύο εικονογραφημένων βιβλίων που έγραψε ο Μαξ στο υπόγειο, το ένα αναπαριστώντας τη ζωή του στο υπόγειο και το άλλο εμπνευσμένο από τα συναισθήματα που του γέννησε η μικρή Λίζελ, ο χαρακτήρας της και η αγάπη της για το διάβασμα.

Θα σταθώ ιδιαίτερα στο κείμενο που έγραψε ο Μαξ παρακινούμενος από την προσωπικότητα της Λίζελ. Πρόκειται για ένα από τα πιο ωραία αλληγορικά κείμενα που έχω διαβάσει για τον ναζισμό και για ένα από τα περιεκτικότερα κείμενα σε νοήματα, ιδέες και εικόνες. Μακάρι να μπορούσα να το γράψω όλο εδώ αλλά θα προτιμήσω κάποια ωραία αποσπάσματα:

«Υπήρχε κάποτε ένας παράξενος, μικροκαμωμένος άνθρωπος. Πήρε τρεις σημαντικές αποφάσεις για τη ζωή του: θα έκανε τη χωρίστρα του ανάποδα απ’ ό,τι όλοι οι άλλοι, θα άφηνε ένα μικρό, παράξενο μουστάκι, μια μέρα θα κυρίευε όλο τον κόσμο. Ο νεαρός άντρας περιπλανιόταν για αρκετό διάστημα, σκεφτόταν, σχεδίαζε και λογάριαζε πώς ακριβώς θα έκανε τον κόσμο δικό του. Ύστερα, μια μέρα από το πουθενά, του ήρθε στο μυαλό το τέλειο σχέδιο… Ναι, ο Φίρερ αποφάσισε πως θα κυρίευε τον κόσμο με λέξεις…Το πρώτο του σχέδιο επίθεσης ήταν να φυτέψει τις λέξεις σε όσο το δυνατόν περισσότερες περιοχές της πατρίδας του. Τις φύτευε μέρα και νύχτα και τις καλλιεργούσε. Τις έβλεπε ν\’ αναπτύσσονται, ώσπου, σταδιακά, μεγάλα δάση από λέξεις είχαν φυτρώσει σε όλη τη Γερμανία. Ήταν ένα έθνος καλλιεργημένων σκέψεων. Ενώ οι λέξεις αναπτύσσονταν, ο νεαρός μας Φίρερ φύτεψε και σπόρους για να δημιουργήσει σύμβολα κι αυτοί επίσης πήγαιναν πολύ καλά, ήταν σχεδόν έτοιμοι για πλήρη ανθοφορία. Είχε έρθει η ώρα. Ο Φίρερ ήταν έτοιμος. Κάλεσε το λαό του να έρθει προς την περίλαμπρη καρδιά του, δελεάζοντάς τους με τις πιο καλοδουλεμένες, αποτρόπαιες λέξεις, διαλεγμένες από τα δάση του. Και ο λαός ανταποκρίθηκε στο κάλεσμά του…» (σελ. 499).

Θα ανακαλύψουν τον Εβραίο; Θα παραδεχτεί ποτέ η Λίζελ ή ο Ρούντι τα συναισθήματά του για τον άλλον; Το Μόλχιγκ πόσο βαρύ φόρο αίματος θα πληρώσει εν μέσω του πολέμου; Ο Χανς Χούμπερμαν θα επιζήσει στα πεδία των μαχών που τον στέλνει το ναζιστικό κόμμα στο οποίο αρνείται να γίνει μέλος; Πόσο διαφορετικούς θα βρει ο πόλεμος τους ανθρώπους αυτούς; Ποιοι θα επιζήσουν σε μια εποχή που η νίκη και η ήττα δεν έχουν καμία σημασία; Ένα μυθιστόρημα αντιπολεμικό, γεμάτο εικόνες, νοήματα και συγκινήσεις που θα σας κερδίσει από την πρώτη στιγμή! Το τελευταίο κεφάλαιο μάλιστα είναι από τα πιο σκληρά και ταυτόχρονα πιο τρυφερά κείμενα που έχω διαβάσει.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Όταν το τρένο μπήκε στον κεντρικό σταθμό του Μονάχου, οι επιβάτες ξεχύθηκαν μαζικά στην αποβάθρα σαν να έπεφταν από σκισμένη σακούλα» (σελ. 33).

«Ήταν ο Χανς Χούμπερμαν…Πλάι του στεκόταν από τη μια η μετρίου αναστήματος φράου Χάιντριχ. Και από την άλλη η κοντόχοντρη Ρόζα Χούμπερμαν, όμοια με μικρή ντουλάπα που έχουν ρίξει πάνω της ένα παλτό» (σελ. 36).

«Αχ, πώς τα σύννεφα αντάμωσαν ξαφνικά στον ουρανό και μαζεύτηκαν ανόητα το ένα κοντά στο άλλο. Μεγάλα, παχιά σύννεφα. Μαύρα κι αφράτα. Να κουτουλάνε το ένα πάνω στο άλλο. Να ζητούν συγγνώμη. Να πηγαίνουν πιο πέρα για να βρουν χώρο» (σελ. 93-94).

«-Κοίτα τα χρώματα, είπε ο μπαμπάς. Είναι δύσκολο να μη σου αρέσει ένας άντρας που όχι μόνο προσέχει τα χρώματα αλλά και μιλάει γι’ αυτά» (σελ. 104).

«Ήταν η πρώτη φορά που μου ξέφυγε ο Χανς Χούμπερμαν. Ο Μεγάλος Πόλεμος. Θα μου ξέφευγε άλλη μια φορά, αλλά δεν είχε έρθει ακόμα η ώρα, καθώς αυτό θα συνέβαινε το 1943, στο Έσεν. Δυο πόλεμοι και δυο αποδράσεις. Τη μια νεαρός, την άλλη μεσήλικας. Δεν υπάρχουν πολλοί άντρες που να με ξεγέλασαν δυο φορές» (σελ. 205).

«-Στο κάτω κάτω, είπε, θα έπρεπε να ξέρεις λόγω ηλικίας πως κάθε νεαρός άντρας είναι συναισθηματικά ένα ανώριμο αγόρι κι ένα αγόρι μερικές φορές έχει το δικαίωμα να είναι πεισματάρικο» (σελ. 248).

«Στο έρεβος της ζοφερής μου καρδιάς το ξέρω. Θα του είχε αρέσει πολύ, είμαι σίγουρος γι\’ αυτό. Βλέπετε; Ακόμα κι ο θάνατος έχει καρδιά» (σελ. 276).

«Παραπονιέμαι βουβά καθώς φέρνω σε πέρας τη δουλειά μου, και μερικές χρονιές οι ψυχές και τα πτώματα δεν προστίθενται απλώς, πολλαπλασιάζονται» (σελ. 348).

«Στα τέλη του Μάρτη ένα μέρος που το έλεγαν Λίμπεκ δέχτηκε έναν καταιγισμό από μπόμπες. Επόμενη στη σειρά θα ήταν η Κολονία, και πολύ σύντομα πολύ περισσότερες γερμανικές πόλεις, συμπεριλαμβανομένου και του Μονάχου. Ναι, το αφεντικό στεκόταν πάλι πάνω από το κεφάλι μου. -Τέλειωνε τη δουλειά σου, τέλειωνέ την. Έρχονταν οι μπόμπες -και μαζί μ’ αυτές κι εγώ» (σελ. 378).

«Στα κουπόνια τροφίμων της ναζιστικής Γερμανίας δε συμπεριλάμβαναν και την τιμωρία αλλά όλοι έπρεπε να πάρουν το μερίδιό τους. Για κάποιους ήταν ο θάνατος σε μια ξένη χώρα στη διάρκεια του πολέμου. Για άλλους ήταν η φτώχεια και η ενοχή όταν τέλειωσε ο πόλεμος και όταν ανακαλύφθηκαν έξι εκατομμύρια περιπτώσεις σε όλη την Ευρώπη που θα έπρεπε να τους κάνουν να ντρέπονται ως έθνος» (σελ. 407).

«Όταν γύρισε προς τα εκεί απ’ όπου ερχόταν ο θόρυβος, είδε τη γυναίκα του δημάρχου, που φορούσε καινούργιο μπουρνούζι και παντόφλες γνωστής μάρκας. Στο τσεπάκι του στήθους του μπουρνουζιού ήταν κεντημένη μια σβάστικα. Η προπαγάνδα είχε ήδη φτάσει ως το μπάνιο» (σελ. 514).

«Αν δεν είχε χάσει τα τσιγάρα του στην παρτίδα με τον Χανς Χούμπερμαν, δε θα τον είχε περιφρονήσει. Αν δεν τον είχε περιφρονήσει δε θα είχε πάρει τη θέση του στο φορτηγό λίγες εβδομάδες αργότερα, σ\’ έναν αρκετά ακίνδυνο δρόμο. Ένα κάθισμα, δυο άντρες, μια σύντομη διαφωνία, κι εγώ να παίρνω τη σκυτάλη. Με τρελαίνει μερικές φορές ο τρόπος που πεθαίνουν κάποιοι άνθρωποι» (σελ. 518).

«Ήταν στη Ρωσία, στις 5 Γενάρη του 1943, μιαν ακόμα παγωμένη μέρα από τις πολλές. Έξω, ανάμεσα στην πόλη και στο χιόνι, υπήρχαν παντού νεκροί Ρώσοι και Γερμανοί. Οι ζωντανοί που είχαν απομείνει πυροβολούσαν τις άγραφες σελίδες μπροστά τους. Τρεις γλώσσες εμπλέκονταν στην ιστορία. Τα ρωσικά, οι σφαίρες, τα γερμανικά» (σελ. 523).

Βιβλίο Εμείς
Τίτλος πρωτοτύπου Us
Συγγραφέας David Nicholls
Μεταφραστής Έφη Φρυδά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κόνι ανακοινώνει στον Ντάγκλας ότι θέλει διαζύγιο. Λίγες μέρες πριν ξεκινήσουν για το τελευταίο οικογενειακό τους ταξίδι στην Ευρώπη, πριν ο γιος τους, Άλμπι, αφοσιωθεί στις σπουδές του και φύγει από το σπίτι. Ο Ντάγκλας μάς αφηγείται λοιπόν πώς πέρασαν στο ταξίδι τους, πώς γνωρίστηκαν, πώς κατέληξαν ως εδώ. Παράλληλα με το σεργιάνι στις ψυχές των πρωταγωνιστών, ταξιδεύουμε και στην Ευρώπη: Παρίσι, Άμστερνταμ, Μόναχο, Βενετία, Φλωρεντία, Μαδρίτη, Βαρκελώνη. Χωρίς πολλές και περιττές τουριστικές πληροφορίες για την πόλη, που ίσως αποδιοργάνωναν τον ρυθμό της ανάγνωσης, ένιωσα ότι η κάθε πόλη προσαρμόστηκε στις ανάγκες της οικογένειας του Ντάγκλας και όχι ότι ο Ντάγκλας και οι δικοί του την εξερεύνησαν! Ο συγγραφέας δεν εκμεταλλεύτηκε το ταξίδι για να γεμίσει με άσχετες πληροφορίες τις σελίδες του, αντιθέτως, η ιστορία είναι σφιχτοδεμένη και δεν ξεχνιέται ούτε μπροστά στις βιτρίνες του Άμστερνταμ, ούτε στη λάμψη του Παρισιού, ούτε μπροστά στην Γκερνίκα του Πικάσο.

Γιατί θέλει η Κόνι διαζύγιο; Πώς θα αντιδράσει ο Ντάγκλας; Γιατί θα κάνουν τελικά το ταξίδι τους οικογενειακώς; Ποιος είναι ο Άλμπι, ποιος είναι ο γιος που έφεραν στον κόσμο πριν χρόνια και τώρα ετοιμάζεται να βγει στον κόσμο, να ζήσει, να κάνει λάθη, να χτίσει μια καριέρα; Θα χωρίσουν ή θα τα ξαναβρούν Κόνι και Νταγκ; Πόσο δυνατοί και έτοιμοι και ώριμοι είναι να νιώσουν τον αντίκτυπο των αλλαγών του χρόνου στην ψυχολογία τους και στην πορεία του γάμου τους;

Υπέροχο, μεστό και ρεαλιστικό κείμενο που με έκανε κάμποσες φορές να σταματήσω την ανάγνωση για να χωνέψω τις αλήθειες που περιγράφει, να δεχτώ τις καίριες ανθρωπιστικές και ψυχολογικές παρατηρήσεις του συγγραφέα. Αναγκάστηκα να παραδεχτώ ότι έχω πολλά κοινά με τον Ντάγκλας: δε θέλω να μου αλλάζεις το πρόγραμμα, δικούς μου ανθρώπους τους πατρονάρω σύμφωνα με τις δικές μου απόψεις, επιθυμίες και πλάνα, χωρίς να έχω την ωριμότητα ή την εμπειρία να καταλάβω ότι οι άνθρωποι που αγαπώ έχουν δικό τους χαρακτήρα και είναι σωστό και απαραίτητο να κάνουν λάθη, αλλιώς δε θα μάθουν, δε θα βελτιωθούν. Έτσι και ο Ντάγκλας με τον γιο του: γιατί να κάνει αυτό και να μην κάνει το άλλο; Γιατί συμπεριφέρεσαι έτσι, Άλμπι; Γιατί το ένα, γιατί το άλλο, ε, έγκωσε το παιδί και πήρε των ομματιών του! Σημαντικές ανατροπές σε ένα πολυδιάστατο αλλά καθόλου κουραστικό κείμενο!

Μου έκανε τρομερή εντύπωση το πείσμα του Ντάγκλας: ό,τι πήγαινε στραβά, εκείνος επέμενε στον αρχικό του προγραμματισμό ή στις παγιωμένες του απόψεις. Είναι τόσο πραγματιστικά σκιαγραφημένος ο ρόλος του που μου γέννησε τα περισσότερα συναισθήματα από όλους τους χαρακτήρες του βιβλίου! Δειλός και στη συμπεριφορά και στη νοοτροπία, πείσμων και επιμένων, ξεροκέφαλος, έφτασα στο σημείο να τον κατηγορήσω αποκλειστικά για όλο αυτό το τουρλουμπούκι. Κι όμως, δεν είναι έτσι. Με μαεστρία ο συγγραφέας πλάθει τον Ντάγκλας και τον αλλάζει σταδιακά.

Το τέλος του βιβλίου το βρήκα αναμενόμενο, όχι με την κακή έννοια, αλλά ως φυσική συνέπεια και συνέχεια των όσων διαδραματίζονται στο μυθιστόρημα και μακάρι να μπορούσα να μιλήσω περισσότερο. Σίγουρα οι πρωταγωνιστές έμαθαν από τα λάθη τους και από τις δοκιμασίες που πέρασαν στο οικογενειακό ταξίδι. Κρίμα όμως που έκαναν αυτές τις επιλογές, όσο κι αν αυτή η λύση, αυτό το φινάλε, ήταν το πιο αληθινό και ρεαλιστικό!

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Διαμορφώνουμε και επενδύουμε συναισθηματικά τις πρώτες μας συναντήσεις, δημιουργούμε μύθους για να βεβαιώσουμε τον εαυτό μας και τα παιδιά μας ότι «ήταν γραφτό»…» (σελ. 43).

«Ίσως για αυτό τον λόγο έχουν γίνει πια τόσο δημοφιλείς οι μαγνητοφωνημένοι οδηγοί. Μια καθησυχαστική φωνή στο αυτί σου που σου λέει τι να σκεφτείς, τι να αισθανθείς. Κοίτα αριστερά, πρόσεξε, παρατήρησε, παρακαλώ. Τι καταπληκτικό που θα ήταν να έχουμε αυτή τη φωνή μαζί μας για πάντα, έξω από το μουσείο και σε όλη μας τη ζωή» (σελ. 124).

«Αλλά, αν καθόμουν να απολογούμαι στις κόρες μου για τις χαζομάρες που τους έχω πει κατά καιρούς, δε θα μιλούσαμε για τίποτε άλλο. Πιστεύω ότι, ως γονείς, έχουμε το δικαίωμα να κάνουμε λάθη και να μας συγχωρούν γι’ αυτά» (σελ. 388).