Βιβλίο Μια ιστορία πολλών καρατίων
Συγγραφέας Σταύρος Μαυρομάτης
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η οικογένεια Μαυρομμάτη ξεκίνησε από την Προύσα τον μακρινό 19ο αιώνα, εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη και τελικά το 1980 μετακόμισε οριστικά στην Αθήνα. Συνοδευόμενο από πλούσιο φωτογραφικό υλικό, το κείμενο είναι γεμάτο αναμνήσεις, χαρές και λύπες, περιπέτειες, αγωνία και έρωτα, συναισθήματα, εικόνες και εμπειρίες που κάνουν μια ζωή τόσο μα τόσο γεμάτη. Κι όμως, ο συγγραφέας δεν είναι ευτυχισμένος γιατί ξεριζώθηκε βίαια από τον τόπο όπου μεγάλωσε και διέπρεψε, την Κωνσταντινούπολη.

Μαθαίνουμε για την ιστορία της Προύσας και της Πόλης, ζούμε τις άσχημες στιγμές που κατεδίωκαν τους Έλληνες της Πόλης από τη δεκαετία του 1930 έως τη δεκαετία του 1980, τη φωτιά στο Καπαλί Τσαρσί, τη βαριά φορολογία και τη στρατιωτική θητεία της δεκαετίας του 1940 που επιβλήθηκε στους Έλληνες υπηκόους, για τα Σεπτεμβριανά, περπατάμε στην Πρίγκηπο και την Αντιγόνη, μεγαλώνουμε κι αλλάζουμε κι εμείς μαζί με την αρχιτεκτονική της πόλης και τη νοοτροπία των κατοίκων, φοιτούμε στο Ζωγράφειο, παίζουμε στην αυλή, δουλεύουμε σκληρά για το μεροκάματο… Ο συγγραφέας υπήρξε μάρτυρας πολλών περιστατικών και η εξιστόρησή του δίνει μια ακόμα νότα αλήθειας στην άδικη ιστορία που γράφτηκε για τον ελληνισμό της Πόλης. Το βιβλίο συμπληρώνουν τα αναλυτικά γενεαλογικά δέντρα της οικογένειας του συγγραφέα. Άλλο ένα ταξίδι στον Βόσπορο και στην Κωνσταντινούπολη, άλλη μια μαρτυρία ουσίας.

Βιβλίο Τα τζοβαΐρια της αγάπης
Συγγραφέας Παναγιώτα Σμυρλή-Στρατοπούλου
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Εμπειρία Εκδοτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Γραφή λογοτεχνικότατη, σε ταξιδεύει σε κάθε περίσταση που περιγράφει, μεταφορές και παρομοιώσεις, καλολογικά στοιχεία, κάθε ιστορία και μια εξομολόγηση της εύστροφης ψυχής της συγγραφέως προς τον αναγνώστη. Αν και ξεκίνησε καλά το περιεχόμενο των διηγημάτων και η κεντρική ιδέα (αφορμή με ένα διαφορετικό κόσμημα κάθε φορά να ξετυλίγονται οι ιστορίες), σύντομα το κεντρικό θέμα ήταν ένα και μόνο ένα, η Μικρασιατική καταστροφή. Τα πρώτα διηγήματα αφορούν: την περιπέτεια μιας Αφγανής συζύγου και μητέρας αμέσως μετά την 11η Σεπτεμβρίου που το χωριό της βομβαρδίζεται και παίρνει τον δρόμο της προσφυγιάς, ο χωρισμός μιας Ελληνίδας κι ενός Τούρκου σε χωριό έξω από τη Σμύρνη με το ξέσπασμα της μικρασιατικής καταστροφής, οι αναμνήσεις μιας εβραίας από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς και μετά σωρεία διηγημάτων με αφορμή τον μαύρο Σεπτέμβρη του 1922. Δεν λέω, καλογραμμένα και σίγουρα ξεχωριστά το ένα από το άλλο και ως προς την πλοκή και ως προς το γράψιμο και ως προς την εξέλιξη, όμως πολλά και με επαναλαμβανόμενο μοτίβο.

Μετά κάνα-δυο ιστορίες τρυφερές και αγαπησιάρικες έτσι γενικά και το βιβλίο κλείνει με μια πολύ ωραία ιστορία για τις δυσκολίες των μεταναστών στην απρόσωπη Αθήνα. Μικρές μικρές ιστορίες μέσα σε μια μεγαλύτερη και με αφορμή αυτήν τη «συνάντηση» των ετερόκλητων προσώπων εμφανίζεται αυτοπροσώπως η συγγραφέας, αποχαιρετώντας τους ήρωές της και ταυτόχρονα ευχαριστώντας τους ανθρώπους που γνώρισε και την ενέπνευσαν να γράψει αυτά τα κείμενα. Αυτό το κλείσιμο ήταν πολύ πρωτότυπο και έσωσε σε μεγάλο βαθμό την εικόνα που αποκόμισα από τη συλλογή αυτή των διηγημάτων.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Ο θάνατος ήταν κάτι τόσο απόλυτο και αληθινό, που κανείς θρήνος, κανένα μοιρολόι δεν μπορούσε να τον αποτρέψει. Ήρθε τόσο αιφνίδια, σαν τους γύπες που εφορμούν, αφού πρώτα ζυγιάσουν ακίνητοι τα φτερά τους στον ήλιο σαν να ξεχάστηκαν, και μέχρι να ανοιγοκλείσεις τα βλέφαρα, έχουν αρπάξει το θύμα τους και έχουν χαθεί μακριά. Το Αφγανιστάν ήταν πλούσιο σε πέτρες και ερείπια. Οι άνθρωποι παλιά ήταν γεωργοί και βοσκοί, τώρα ήταν απλώς στόχοι. Τα χωράφια δεν ήταν εύκολο να καλλιεργηθούν, αφού νάρκες ξηράς με χρυσά χρώματα που θύμιζαν παιχνίδι αναπαύονταν στα ισχνά χορτάρια ή λίγες πιθαμές κάτω από το έδαφος. Άπλωνες το χέρι και σφύριζε ο θάνατος, περπάταγες αμέριμνος και βρόνταγε ο τόπος από χαλασμό, κουρνιαχτό και αντάρα» (σελ. 51).

«Όταν αγαπάς, νιώθεις τη μεγαλύτερη χαρά και τη μεγαλύτερη λύπη. Έτσι είναι η αγάπη. Να την εμπιστευτείς. Αν χρειαστείς να πεις αντίο, κόρη μου, θα νιώσεις μέσα σου σαν να φυσάει μουσώνας. Πάρε βαθιές ανάσες και περίμενε. Θα κοπάσει»(σελ. 258).

«Να και η Σάρα.. Κι ο Σαμουήλ…Και τα αντικείμενα που εξουσιάζουν τις ζωές τους. Το μενταγιόν, το κολιέ, τα σκουλαρίκια…Σε μια συνάντηση νυχτερινή στο σταθμό της πόλης μου. Και της καρδιάς μου» (σελ. 314).

«Ιστορίες αληθινές. Του έρωτα ιστορίες. Και της φωτιάς. Ήρθαν σ\’ εμένα, αφού οι δρόμοι μας περιμένουν να τους περπατήσουμε, οι συναντήσεις, λες κι είναι από αλλού καθορισμένες, μας καρτερούν. Σε ένα παγκάκι μιας πλατείας, στις ταπεινές καμαρούλες των προσφυγικών, στην παραλία ψάχνοντας για βότσαλα… Ευχαριστώ όλους αυτούς τους ανθρώπους που μίλησαν για κείνο το μεγάλο κύμα που ρίχτηκε πάνω τους. Που ο έρωτας, παρών στις τραγικότερες στιγμές τους. άρπαξε, έδωσε, πήρε. Κομμάτια ζωής» (σελ. 315).

Βιβλίο Η σιωπή της Σεχραζάτ
Τίτλος πρωτοτύπου Emanet Zaman
Συγγραφέας Defne Suman
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πού να ʼξερε πως σύντομα ο έρωτας θα του χτύπαγε την πόρτα! Η Παναγιώτα Γιαγτζίογλου, κόρη μπακάλη, ζει τον πρώτο της εφηβικό έρωτα και μαζί τις καλύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις αυτής της υπέροχης πόλης. Θα αντέξει όμως η αγάπη, όταν η πατρίδα και η Μεγάλη Ιδέα μπουν στη μέση; Τέλος, ποια είναι η μυστηριώδης Σεχραζάτ που εμφανίστηκε ξαφνικά τις ημέρες του Σεπτέμβρη του 1922 στον κήπο της οικογένειας του Τούρκου αξιωματικού Χιλμί Ραχμί και γιατί δεν μιλάει; Τι συνέβη στη ζωή της και ποιος την αναζητά εκείνες τις μέρες του θρήνου;

Πριν ξεκινήσω, θα εξομολογηθώ δύο πράγματα: α) Η περίληψη και η υπόθεση του βιβλίου έχουν ξαναγραφτεί και αναλυθεί εκατομμύρια φορές από πάρα πολλά βιβλία, τα οποία όσο καλογραμμένα και συναρπαστικά κι αν είναι, αφορούν στα ίδια πράγματα: καθημερινότητα, αρμονική γειτνίαση με τους Τούρκους, άφιξη ελληνικών στρατευμάτων το 1919 και αρχή του τέλους, κατάρρευση μετώπου, θάνατος και σφαγή. β) Το βιβλίο το έγραψε Τουρκάλα συγγραφέας. Επομένως σχεδόν μόλις το έπιασα στα χέρια μου φοβήθηκα μια επανάληψη μυρίως γραφεισών ιστοριών (είτε ανούσια, είτε καλογραμμένη) και μάλιστα κατά πάσα πιθανότητα υποκειμενικά ή μεροληπτικά σχεδιασμένη λόγω της εθνικότητας της κυρίας Suman. Με το που ξεκίνησα όμως να το διαβάζω, οι φόβοι και οι επιφυλάξεις μου κατέρρευσαν σαν… χάρτινος πύργος, γιατί τίποτε από αυτά που σκεφτόμουν δεν αφορούσε στο κείμενο, που είναι ένα εντελώς διαφορετικό, άρτιο και συναρπαστικό μυθιστόρημα, γεμάτο εκπλήξεις και γραμμένο μ’ έναν τρόπο που δεν έχω ξανασυναντήσει σε άλλα κείμενα.

Η ιστορία διαδραματίζεται ανάμεσα στα 1905 και 1922, με την ιστορία της Σεχραζάτ να επεκτείνεται και στα επόμενα χρόνια, καθώς η τουρκική οικογένεια που την βρήκε στον κήπο της ζει τη δική της καθημερινότητα. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Σεχραζάτ -όταν φτάνει τα 100 χρόνια και θυμάται τα γεγονότα- μπλέκεται αριστοτεχνικά με τις τριτοπρόσωπες αφηγήσεις των άλλων πρωταγωνιστών πριν και κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής καταστροφής. Πολλές φορές οι αφηγήσεις γίνονται σχεδόν παράλληλα ενώ τα πρωθύστερα εμπλουτίζουν την αφήγηση και δίνουν ενάργεια και σασπένς: πότε έγινε αυτό και γιατί, πώς φτάσαμε ως εκεί, κ.λπ. Η συγγραφέας δε με άφησε να πάρω ανάσα! Με πήγαινε από τον έρωτα του Αβινάς Πιλάι με την Εντίτ Λαμάρκ, στις απίστευτες εξελίξεις των σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας του Χιλμί Ραχμί και της γυναίκας του, Σουμπούλ, εξαιτίας της Σεχραζάτ, κι από κει στην αγάπη που ξεφύτρωνε σε νεανικά στήθη, την ίδια στιγμή που άλλα παλλόμενα από μεγάλες ιδέες στήθη μάτωναν ή τσακίζονταν στο μέτωπο του Σαγγάριου.

Μου άρεσε πολύ που ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις φραγκολεβαντίνικες οικογένειες και τι αυτές χάσανε και πώς αντέδρασαν στην όλη καταστροφή. Αναμενόμενο, βέβαια, αυτοί οι άνθρωποι να μην ζήσανε την τραγωδία σε όλη της την έκταση ή να μην χάθηκαν τόσοι όσοι από τους Έλληνες και τους Αρμένιους, παρ’ όλη τη σεβαστή περιουσία που κάηκε σε μία νύχτα. Σίγουρα δεν πέρασαν καλά εκείνες τις μέρες, όμως η ασφάλεια του ξένου διαβατηρίου και η προστασία από ομοεθνείς στρατιώτες -που τους οδήγησαν με ασφάλεια στα καράβια και ξέφυγαν από τον κλοιό ενώ πίσω τους οι ναύτες έριχναν βραστό νερό σε όσους απελπισμένους προσπαθούσαν να βρουν καταφύγιο στα ίδια αυτά πλοία- ήταν κάτι που δεν το έζησαν οι Έλληνες. Προς Θεού, δεν υποστηρίζω ότι οι φραγκολεβαντίνοι αρέσκονταν να βλέπουν αυτές τις απάνθρωπες επιχειρήσεις, πάντως γλύτωσαν κι αυτό μένει. Μάλιστα, η ίδια η συγγραφέας, για πρώτη και ίσως μοναδική φορά, κραυγάζει κατά όλου αυτού του πλούτου και της ευμάρειας ως ιδανικού:

«Αντίο σας, γούνες, μανσόν, δαντελωτά εσώρουχα, καπέλα από το Παρίσι! Ας καούν σ’ αυτήν την κόλαση τα πράγματα που υπόσχονται μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Υπήρχε μια ευτυχισμένη ζωή… Αφού χάθηκε εκείνη η ζωή, ας καούν, ας γίνουν στάχτη όλα τα καπέλα, τα μανσόν, τα καμπαρέ, οι αίθουσες δεξιώσεων, τα ξενοδοχεία. Ας καεί το καθετί που κάποτε της υποσχόταν ψεύτικη ευτυχία» (σελ. 459).

Η τρυφηλή ζωή των πλουσίων και η άνετη σχετικά ζωή των επαγγελματιών καταγράφονται πιστά και οι περιγραφές της πόλης πριν καεί με ανατρίχιασαν. Έχω επίσης διαβάσει πολλά για τη Σμύρνη, τους εμπορικούς της δρόμους, τα περίφημα μαγαζιά, ξενοδοχεία, κλαμπ και ταβέρνες, εδώ όμως η συγγραφέας με ταξίδεψε και με περπάτησε σοκάκι το σοκάκι μέσα στην πόλη! Απόλυτα προσανατολισμένη, βαθιά μελετημένη και με κοπιώδη επιμονή, με πήγαινε αριστερά δεξιά, μου έδειχνε το ένα μαγαζί και μου άνοιγε την πόρτα της άλλης έπαυλης, κατηφορίζαμε αντάμα προς την παραλία, ταξιδεύαμε στα προάστια (Μπουρνόβα, Κορδελιό κ.ά.), κατάφερε δηλαδή να ζωντανέψει με μαγικό τρόπο όχι μόνο την ατμόσφαιρα και την αρχιτεκτονική αλλά και τη ρυμοτομία της πόλης. Επίσης, πλούτος ελληνικών λέξεων (που υπάρχουν αυθεντικές στο πρωτότυπο ενώ στην ελληνική έκδοση αποδίδονται με πλάγια γράμματα), καλολογικά στοιχεία, μπαχαρικά, γεύσεις ανατολίτικης κουζίνας, δεξιώσεις, κοινωνικές τάξεις, μυστικά νοικοκυροσύνης (μαστίχα στο κολλάρισμα των σεντονιών!), πλανόδιοι πωλητές, ένα πλήθος από μικρολεπτομέρειες δίνουν αληθοφάνεια και ρεαλισμό στο συναρπαστικό αυτό μυθιστόρημα! Εν τω μεταξύ, καμία ιστορία από όσες αναπτύσσονται στο μυθιστόρημα δεν έχει γραμμική εξέλιξη! Πάντα κάτι θα γίνει την τελευταία στιγμή και μέχρι και το τέλος σχεδόν του βιβλίου τίποτα δεν είναι σίγουρο για την κατάληξη των χαρακτήρων και την ολοκλήρωση των ιστοριών τους, λες και ακολουθούν το δικό τους λογικοφανές μονοπάτι!

Κι ερχόμαστε στο επίμαχο σημείο: το βιβλίο δεν το συνιστώ σε όσους έχουν γαλουχηθεί με την ιδέα της μεγάλης σφαγής κι εξακολουθούν να τρέφουν μίσος απέναντι στους Τούρκους για όσα δεινά μας έκαναν. Χωρίς να μειώνω τη σημασία και το μέγεθος της τραγωδίας που υπέστη ο ελληνισμός και σίγουρα χωρίς να υποστηρίζω πως «αυτά πέρασαν πια» (μιας και οι συνέπειες αυτής της σφαγής και της συνακόλουθης μεταναστευτικής πολιτικής, χώρια η αντιμετώπιση των προσφύγων από το ελληνικό κράτος τότε, μας ακολουθούν ακόμη -και είναι λογικό), θα έλεγα πως το βιβλίο απευθύνεται σε ευρύνοες αναγνώστες, καθώς περιγράφονται οι συνέπειες της καταστροφής και της αλλαγής (για τους Τούρκους) σε μια σημαντική για την ιστορία του βιβλίου τουρκική οικογένεια. Την ίδια στιγμή που οι Έλληνες και οι λεβαντίνοι ζουν τη δική τους καθημερινότητα και επηρεάζονται με τον αναμενόμενο τρόπο από τα νέα και τις φήμες (αχ, αυτή η παρουσία των συμμαχικών πλοίων στο λιμάνι, πόσες ψευδαισθήσεις ενίσχυσε!) ταυτόχρονα έχουμε την οικογένεια του Χιλμί Ραχμί που κυρίως παρουσιάζεται από τον Σεπτέμβρη του 1922 και εντεύθεν ενώ προς το τέλος του μυθιστορήματος με μια υπέροχη και αναπάντεχη ανατροπή εμφανίζεται η αρχή της ιστορίας και αποκαλύπτεται η πραγματική ταυτότητα της Σεχραζάτ!

Έτσι η συγγραφέας δείχνει τις προετοιμασίες του Ραχμί και του στρατού για την εισβολή στη Σμύρνη, καταγγέλλει ξεκάθαρα την προπαγάνδα που υπήρχε για τους στρατιώτες που τους τριβέλιζαν τα μυαλά οι ανώτεροι να πάρουν εκδίκηση για όσα δεινά υπέστησαν (ταπείνωση της εθνικότητάς τους με τα επεκτατικά και κυριαρχικά σχέδια των Ελλήνων, βιασμοί των δικών τους ανθρώπων από Έλληνες φαντάρους και κάψιμο των πάντων τώρα που υποχωρούν) αλλά δείχνει και την ανθρώπινη πλευρά που πάντα ελλοχεύει παρά τις δυσκολίες και τη φρίκη του πολέμου και της εξολόθρευσης. Η οικογένεια του Χιλμί Ραχμί είναι το παράδειγμα μιας τυπικής τουρκικής οικογένειας που αγωνίζεται να καταλάβει πώς θα ζήσει πια με αυτό το βάρος τύψεων για όσα συνέβησαν και να ξεχωρίσει τι έπρεπε και τι δεν έπρεπε να γίνει και πώς θα ζήσουν από δω και πέρα με τις αλλαγές που επέφερε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Δεν είναι όμως δοκιμιακά γραμμένο, μιας και η εμφάνιση της Σεχραζάτ επιφέρει ένα σωρό ανατροπές και αλλαγές στη δομή της οικογένειας του αξιωματικού!

Εν κατακλείδι «Η σιωπή της Σεχραζάτ» είναι ένα υπέροχο, κοινωνικό και ιστορικό μυθιστόρημα, με τις απαραίτητες πινελιές του έρωτα και τις στιγμές μιας καθημερινότητας που χάθηκε ανεπιστρεπτί για όλους, ενώ η γραφή της ιστορίας είναι διαφορετική και σωστά μελετημένη ώστε να επιφέρει συγκινήσεις και εκπλήξεις ενώ ταυτόχρονα «αγκαλιάζει» με στοργή και ειλικρίνεια όλες τις πτυχές του μαύρου Σεπτέμβρη του 1922. Ένα μεγάλο μπράβο στη συγγραφέα Defne Suman, για τον τρόπο που κατάφερε να παρουσιάσει με άκρα αντικειμενικότητα αυτές τις ματωμένες στιγμές και τις μεταγενέστερες συνέπειές τους!