Βιβλίο Ο Ρωμανός Δ΄ Διογένης και το μυστικό της Πρώτης
Συγγραφέας Ιώ Τσοκώνα
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κύφαντα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ιώ Τσοκώνα δοκιμάζεται με επιτυχία στο παιδικό μυθιστόρημα και γράφει μια συναρπαστική περιπέτεια γεμάτη μυστικά, εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες, ανατροπές, αγωνία και ανθρωποκυνηγητό. Η πλοκή ξεδιπλώνεται σταδιακά, οι χαρακτήρες παίρνουν θέση, τα πρώτα ερωτήματα εμφανίζονται και στο ταξίδι αρχίζει η περιπέτεια! Τα δίδυμα Σοφία και Μανώλης είναι ενθουσιασμένα που η τάξη τους θα κάνει μια ολιγοήμερη εκπαιδευτική εκδρομή στην Κωνσταντινούπολη. Ένα μέρος που: «Είναι σημαντικότατο κομμάτι της ιστορίας μας και πρέπει να το γνωρίζουμε όχι μόνο μέσα από τα βιβλία αλλά και από κοντά». Οι πληροφορίες που συλλέγουμε είτε από βιβλία και διαδίκτυο είτε από μαρτυρίες ανθρώπων είναι πολύτιμες και μοναδικές κι έτσι η δασκάλα των παιδιών τα βάζει να συγκεντρώσουν ό,τι μπορούν ώστε να ετοιμάσουν μια συλλογική εργασία για την πόλη, να την έχουν μαζί τους στο ταξίδι, «σαν ένα αυτοσχέδιο ταξιδιωτικό βιβλιαράκι» κι εκεί θα κρατήσουν σημειώσεις, θα μιλήσουν με ανθρώπους της ομογένειας και θα καταγράψουν τα πάντα.

Η Σοφούλα με τον Μανώλη είναι ιδιαίτερα χαρούμενοι γιατί μεγάλωσαν με την Πολίτισσα γιαγιά τους που δεν έπαψε να του μιλάει για την πατρίδα της που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει. Έτσι με τα λόγια της ταξιδεύουν στην πιο όμορφη πόλη του κόσμου, όπου έζησε ευτυχισμένα χρόνια και σπούδασε σε σημαντικά σχολεία. Μέσα από την αφήγησή της ταξιδεύουμε σε μια άλλη εποχή, όπου το Πέρα ήταν το κεντρικότερο σημείο της πόλης, γεμάτο θέατρα και νυχτερινή ζωή, το κτήριο του Ζάππειου Παρθεναγωγείου που ακόμη θυμίζει παλάτι ήταν γεμάτο παιδιά, η Αγία Τριάδα, με τρούλο μεγαλύτερο αμέσως μετά από αυτόν της Αγίας Σοφίας, που φιλοξενούσε στους κόλπους της το ελληνικό στοιχείο κ. π. ά. Και τι να πει κανείς για τα καταπράσινα Πριγκηπόννησα, όπου ήταν το εξοχικό της σπίτι, ο παράδεισος επί γης, με αρχοντικά και άμαξες…

Μόνο που η γιαγιά άλλαξε διάθεση όταν κατάλαβε πού θα μείνουν τα εγγόνια της, γέμισε βαριές σκέψεις και κακοκεφιά. Η παιδόπολη που θα τους φιλοξενήσει ήταν κάποτε μοναστηριακό συγκρότημα κι εκεί πήρε όρκο βαρύ με τρεις φίλες της να μην αποκαλύψει το μυστικό της αδελφής Ευπραξίας που τις εμπιστεύτηκε λίγο πριν χωρίσουν λόγω των απελάσεων. Τα δυο εγγόνια λοιπόν αναλαμβάνουν διπλή αποστολή: από τη μια να ψάξουν για τον θησαυρό στο μέρος όπου θα μείνουν, με τη βοήθεια των φίλων τους, Δήμητρας, Σπύρου και Άρη και από την άλλη, με τη βοήθεια του μικρού ντετέκτιβ Ιωάννη από «Το άγαλμα του Πραξιτέλη», να εντοπίσουν τις φίλες της γιαγιάς, Αλίκη και Καίτη, μια διαδικασία αρκετά δύσκολη παρά το ίντερνετ και τα μέσα δικτύωσης. Ερωτήσεις, επαφές, γνωριμίες, συμπτώσεις, όλα τίθενται στην υπηρεσία των παιδιών για να βγάλουν άκρη από αυτό το μπερδεμένο κουβάρι. Στην αναζήτηση όμως του χαμένου θησαυρού θα συμμετάσχουν και δύο κλέφτες που θα δυσκολέψουν την κατάσταση αρκετά. Πώς έμαθαν για τον θησαυρό; Πώς καταφέρνουν και παρακολουθούν στενά τα παιδιά; Τι σχέση έχουν με την όλη ιστορία και ποιος κρύβεται πίσω απ’ όλ’ αυτά;

Με αφορμή την ξενάγηση των παιδιών από τον κύριο Σωκράτη και τον οδηγό τους, Αχμέτ Μπέη, ταξιδεύουμε κι εμείς στη μαγευτική Κωνσταντινούπολη, με τα χωριά του Βοσπόρου, τον Πύργο της Κόρης, τον Κεράτιο κόλπο με τις τέσσερις γέφυρές του, το Φανάρι, το Εγιούπ, τη Μεγάλη του Γένους Σχολή και πολλά άλλα σημεία. Μάλιστα, η συγγραφέας, με ένα έξυπνο συγγραφικό τέχνασμα, αποφεύγει τα πολύ τουριστικά μνημεία, όπως την Αγία Σοφία, την Κινστέρνα και το Τοπ Καπί κι επικεντρώνεται σε λιγότερα γνωστά μέρη, ώστε να δείξει την ατόφια Κωνσταντινούπολη που ο κάθε επισκέπτης οφείλει να γνωρίσει. Μέχρι και στο καφέ του Πιέρ Λοτί ανεβαίνουμε! Πλήθος πληροφοριών από την αρχαία, τη βυζαντινή και τη σύγχρονη Ιστορία συμπληρώνουν το παζλ των γνώσεων που αποκομίζουμε από αυτήν την περιπέτεια και αναβιώνουν το μεγαλείο της Πόλης και των Πριγκηπόννησων. Έμφαση δίνεται φυσικά στην προσωπικότητα του Ρωμανού Διογένη, που εξορίστηκε στο μέρος όπου τώρα φιλοξενούνται τα παιδιά και στη μάχη του Ματζικέρτ ενώ πολλά παραδείγματα δείχνουν το μέγεθος της συρρίκνωσης του ελληνικού στοιχείου στην Πόλη.

«Ο Ρωμανός Δ΄ Διογένης και το μυστικό της Πρώτης» είναι μια συναρπαστική και ανατρεπτική περιπέτεια, γεμάτη συναρπαστικές εξελίξεις, εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες και σασπένς. Αν και το τέλος ολοκληρώνει σωστά και όπως πρέπει την ιστορία, μου φάνηκε κάπως απότομο ενώ θα ήθελα κι ένα κεφάλαιο όπου οι τρεις φίλες να ξανασυναντιούνται ύστερα από τόσα χρόνια (αν και Ιώ Τσοκώνα είναι αυτή, ίσως μας επιφυλάσσει καμιά έκπληξη σε επόμενο βιβλίο). Η Κωνσταντινούπολη ξεδιπλώνεται σε όλο της το μεγαλείο, έλκοντας μικρούς και μεγάλους αναγνώστες, και η συγγραφέας καταγράφει με ενάργεια και αντικειμενικότητα τη δική της πατρίδα.

Βιβλίο Σειρήνες του Βοσπόρου 
Συγγραφέας Μαίρη Μαγουλά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Χάρτινη Πόλη
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαίρη Μαγουλά έγραψε και πάλι ένα μυθιστόρημα-φόρο τιμής στον ελληνισμό της Πόλης. Μας ρίχνει από την αρχή στην καρδιά των σκληρών γεγονότων που βίωσαν αυτοί οι άνθρωποι τη νύχτα της 6ης προς 7 Σεπτεμβρίου 1955 και ξετυλίγει την ιστορία της από κει και πέρα, μεταφέροντάς μας όμως και στο παρελθόν με ενδιάμεσα πρωθύστερα. Οι πρωταγωνιστές του βιβλίου μάς συστήνονται και μας περιγράφουν πού βρίσκονταν, τι έκαναν, τι έζησαν, πώς γλύτωσαν εκείνη τη νύχτα. Τα στίφη των Τούρκων επιτέθηκαν στα μαγαζιά τους, στα σπίτια τους και στις περιουσίες τους και τους κατέστρεψαν ψυχολογικά και οικονομικά. Παρακολουθούμε λοιπόν τη νέα τους καθημερινότητα ενώ ταυτόχρονα επιστρέφουμε στο παρελθόν τους για να γνωρίσουμε τις οικογενειακές τους καταβολές και να κατανοήσουμε ποια είναι η προσωπικότητά τους και η ψυχοσύνθεσή τους, να «δικαιολογήσουμε» τις αντιδράσεις τους στις νέες καταστάσεις που βιώνουν και μέσω αυτών των αναμνήσεων ξεπηδούν υπέροχες, τρυφερές μα και σκληρές παραστατικές εικόνες του ελληνισμού της Πόλης μετά τον πόλεμο. Άνθρωποι που επαναστάτησαν, που καταπιέστηκαν και τώρα πνίγονται, που εξαπατήθηκαν, που γέμισαν αγάπη και προσδοκίες, μετά από κείνο τον Σεπτέμβριο θα έρθουν αντιμέτωποι με τις συνέπειες των πράξεών τους, απότοκων της μαύρης νύχτας του ελληνισμού της Πόλης, και με τον πραγματικό τους εαυτό που κρυβόταν κάτω από την επίπλαστη ευτυχισμένη ρουτίνα.

Η Βιολέτα Μοδινού σκέφτεται με πίκρα και πόνο έναν άντρα που έπαψε ξαφνικά να της γράφει, έχοντας διαλέξει να συμπαρασταθεί στην άρρωστη γυναίκα του. Η Βιολέτα βυθίζεται στην κατάθλιψη προσμένοντάς τον παρ’ όλ’ αυτά, κάνοντας βόλτες στο Τζιχανγκίρι. Τη μοιραία βραδιά πέφτει θύμα βιασμού όσο η γιαγιά της, Αννίκα, προσπαθεί να σώσει το σπιτικό τους. Μετά τον βιασμό της τη φροντίζει ο πιστός της φίλος, Αναστάσης, κι ενώ προσπαθεί να συνέλθει από την ατίμωση, επιστρέφει ο Λουκάς, τον οποίο αποφεύγει ντροπιασμένη. Σύντομα όμως θα μάθει κάτι που θα την αναγκάσει να παίξει με τα αισθήματα του Αναστάση, με αποτέλεσμα να οδηγήσει τη γιαγιά Αννίκα με το πεντακάθαρο μυαλό, σε παραλήρημα: «Κι εσύ σίγουρα θα χρειαστείς βοήθεια γι’ αυτά που θα σε βρουν», λέει στην εγγονή της κάποια στιγμή.

Ο Στέφανος Βλαστός έχει πάρει την απόφαση να αυτοκτονήσει και ετοιμάζεται να την υλοποιήσει. Ζει σε μια πολυκατοικία ανάμεσα σε Λεβαντίνους, Αρμένιους, Εβραίους, Ρούσους και Ρωμιούς, «με συνδετικό κρίκο αυτήν την παράξενη ανθρώπινη σχέση που αναπτύσσεται από την καθημερινή και αναγκαία συναναστροφή μεταξύ τους». Τη στιγμή που βγαίνει στη λεωφόρο του Πέραν όμως εισβάλλουν τα στίφη που θα καταστρέψουν τις ελληνικές περιουσίες του δρόμου και των γύρων στενών και σπεύδει να γυρίσει στο σπίτι του, όπου βρίσκει έναν τρομοκρατημένο έφηβο, τον Ελπιδοφόρο, «ένα μικρό πουλί που κυνηγά μια ζεστή φωλιά και ταυτόχρονα ένα αγριεμένο, πριν την ώρα του μεγαλωμένο, αρσενικό». Σταδιακά γεννιέται μια γερή φιλία ανάμεσά τους, ειδικά από τη στιγμή που ο Στέφανος ανακαλύπτει τη σκληρή προσωπική ιστορία του παιδιού. Τελικά τον υιοθετεί και τον κάνει βοηθό στο κατάστημα που κατάφερε να ξανανοίξει, σύντομα όμως το σκοτεινό μυστικό του θα μπει ανάμεσά τους με ανυπολόγιστες συνέπειες.

Ο Ντιντιέ Μορέλ είναι ένας ανάπηρος Γάλλος συγγραφέας που έχει ξεμείνει από έμπνευση: «Οι ιστορίες που είχα στο μυαλό μου νιώθω πως εξαντλήθηκαν. Θεωρώ πως τις είπα με όσους τρόπους ήξερα» (σελ. 23). Πρέπει όμως να γράψει κάτι, για να βγάλει από μέσα του όσα αναταράσσουν την ψυχή του και να συμφιλιωθεί με τον εαυτό του και τον χρόνο. Η Πόλη, με τον δικό της πολιτισμό και την ξεχωριστή της αισθητική, τον εμπνέει. Είναι ένας χαρακτήρας που αγάπησα πολύ γιατί μεγάλωσε με μια μάνα που του στέρησε το χάδι κι έναν πατέρα που υπάκουε στις εντολές της. Ποτέ δε γεύτηκε την επιβράβευση, ποτέ δεν αφέθηκε να ακολουθήσει τις δικές του επιθυμίες. Ο Εβραίος υπηρέτης του, Λουί Βαρούχ, δουλεύει χρόνια μαζί του, από το Παρίσι ακόμη, τον αγαπά και κατανοεί τη σκληρή κα άδικη συμπεριφορά του απέναντί του. «Σώμα και ψυχή τιμωρημένα» λοιπόν για τον Ντιντιέ, τον οποίο επισκέπτονται ζωγραφιές μνήμης αλλά κανένα αίσθημα δε σκιρτά μέσα του. «Άλλο ένα ίδιο βράδυ, απελπιστικά μοναχικό, αφημένος στον ασφυκτικό κλοιό των δικών μου δαιμόνων» (σελ. 165). Ο συγγραφέας έχει χαμηλή αυτοπεποίθηση, ειδικά μετά το ατύχημα που τον άφησε ανάπηρο ώσπου εισβάλλει στη ζωή του η Μαρίνα Αλιμπράντη και τον αναστατώνει, ανατρέποντας την ήρεμη και νωχελική ως τότε ρουτίνα του που τόσο είχε αγαπήσει. Θα καταφέρει λοιπόν να βρει τη γαλήνη μέσα του και να σταθεί ξανά στα πόδια του, κυριολεκτικά και μεταφορικά;

Η Αιμιλία Αμπατζόγλου είναι μητέρα δύο παιδιών και σύζυγος του Μάρκου που είχε ένα ατύχημα στο εργοστάσιο κι ώσπου να γίνει καλά κάθεται στο σπίτι, οπότε δεν έχουν έσοδα. Λίγες ώρες πριν ξεσπάσουν τα Σεπτεμβριανά καλεί στο σπίτι της για φαγητό τον διάκονο Χριστόφορο που είχε στείλει η κοινότητα της εκκλησίας από ενδιαφέρον για τη ζωή της οικογένειάς της, όπως κάνει για όλους τους απόρους του ποιμνίου. Τα στίφη των Τούρκων τής δίνουν αποφασιστικότητα και δύναμη να σώσει τον ιερωμένο κι αυτό είναι η αρχή ενός έρωτα που θα φέρει τα πάνω κάτω στην ψυχή και στη ζωή της. Είναι μια γυναίκα που συμβιβάστηκε με τον Μάρκο αλλά το κενό απλώνεται γύρω της και μέσα της, ζώντας μια επίπλαστη ευτυχία που έχει κατασκευάσει ο εγωισμός της. Ανεμελιά, ξεγνοιασιά, έρωτας, αυτά της λείπουν, νιώθει πως είναι πολύ νέα ακόμη για να τ’ απαρνηθεί κι ίσως η ανάγκη της γι’ αυτά να τα τοποθέτησε στο πρόσωπο του Χριστόφορου, εξ ου και ο παράλογος έρωτας. Από την άλλη, ο Χριστόφορος μεγάλωσε στο Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου, όπου τα παιδιά «είχαν μάθει να μην αναζητούν κάτι  που ποτέ δεν είχαν γνωρίσει ώστε να νιώσουν την έλλειψή του» (σελ. 183) και είναι ταγμένος από μικρός στον Θεό, υπάρχει περίπτωση όμως να αφεθεί να του ξυπνήσει η Αιμιλία πρωτόγνωρα αισθήματα;

Η συγγραφέας καταγράφει με  αντικειμενικότητα τα γεγονότα και τα συναισθήματα Ελλήνων και Τούρκων. Ακόμη κι αν οι Τούρκοι βοήθησαν κόσμο, «Ρωμιοί και Τούρκοι δεν θα γίνουμε ποτέ φίλοι, πρέπει όμως να μάθουμε να συμβιώνουμε αρμονικά… Δεν θέλουμε βαρβαρότητες κι αδικίες. Γι’ αυτό σας βοηθήσαμε» (σελ. 83). Στα δέκα περίπου χρόνια όπου επικεντρώνεται η υπόθεση του βιβλίου (1955-1964) αλλάζουν πολλά και οι εναλλαγές των εποχών δίνονται με διακριτική λυρικότητα και με αξιέπαινη παρατηρητικότητα. Η ρωμαίικη κοινότητα ήταν η πλουσιότερη και πιο εκλεπτυσμένη της Πόλης, με τις λέσχες, τα εστιατόρια, τα ξενοδοχεία και τα θέατρα να θαμπώνουν τη ματιά. Και τώρα τι γίνεται; Από την άλλη, η φωνή του γιαουρτσή δείχνει πως μπήκε για τα καλά το φθινόπωρο, το σαλέπι συντροφεύει τους διαβάτες τον χειμώνα, η άνοιξη γελάει στον παράδεισο της Πριγκήπου. Γαλατάς, Σίρκετζι, Πέραν, Γαλατασαράι, Αγά τζαμί, Ζάππειο, Τούνελ, Αγία Τριάδα, Τζιχανγκίρι, Μπεμπέκ, Ταταύλα, το κακόφημο Αμπανόζ και τόσα άλλα μέρη είναι τα σημεία όπου διαδραματίζονται οι περιπέτειες των ηρώων του μυθιστορήματος και αναδίδουν μια όμορφη, νοσταλγική εικόνα γεμάτη χρώματα, μυρωδιές και γεύσεις. Οι χαρές εναλλάσσονται με τις λύπες, η προσευχή του ιμάμη με τις χριστιανικές καμπάνες και μένουν αξέχαστες στην αναγνωστική μνήμη δυνατές σκηνές, όπως αυτή που Ρωμιοί τραγουδάνε πάνω από τα χαλάσματα των καταστημάτων τους, κάνοντας τον πόνο τους τραγούδι για ν’ αντέξουν κι όταν ένας Τούρκος ζητά προκλητικά την παραγγελία του από τον ράφτη ανάμεσά τους, τον ακούει να του λέει: «-Όλα εδώ πεταμένα στον δρόμο είναι. Ψάξτε και, όταν τα βρείτε, να τα πάρετε, μπέη εφέντη. Παράδες δεν θέλω, δώρο σας τα κάνω» (σελ. 68)! Ποια ήταν η στάση της ελληνικής κυβέρνησης σε όλα αυτά; «Οι Τούρκοι δεν καταλαβαίνουν απ’ αυτά, στρώνουν το έδαφος βήμα βήμα να μας εξοντώσουν και στην πατρίδα ξοδεύουν χαρτί και μελάνι σε διακοινώσεις και αόριστες υποσχέσεις» (σελ. 121).

«Οι Σειρήνες του Βοσπόρου» είναι η αντικειμενική καταγραφή του επιθανάτιου ρόγχου του ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης μέσα από καθημερινές, ανατρεπτικές ιστορίες απλών ανθρώπων που βλέπουν την ήρεμη ως τότε ζωή τους να γκρεμίζεται σταδιακά ενώ ταυτόχρονα αλλάζουν οι προτεραιότητες, οι προσδοκίες και τα όνειρά τους. Προσεκτική χρήση της ιδιολέκτου, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, έξυπνες και πρωτότυπες ανατροπές, εναλλαγές πρωτοπρόσωπης και τριτοπρόσωπης αφήγησης, καλοσχεδιασμένη πλοκή είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του βιβλίου. Ταυτόχρονα, έχουμε καταγραφή των πολιτικών γεγονότων σε Τουρκία και Ελλάδα που ακολούθησαν τα Σεπτεμβριανά και την κλιμάκωση που οδήγησε στην εκτέλεση του Μεντερές και στην απέλαση των Ελλήνων με αποσπάσματα ελληνικών εφημερίδων και με επεξηγηματικές σημειώσεις στο τέλος του βιβλίου για όσους θέλουν να μάθουν περισσότερα. Θα υποκύψουν οι ήρωες του βιβλίου στις Σειρήνες του Βοσπόρου ή θα γλυτώσουν; Και με τι συνέπειες; Γέλιο και δάκρυ, αγωνία και ανατροπές με κράτησαν ως την τελευταία σελίδα.

Βιβλίο Σταγόνες 
Συγγραφέας Φυστίκι που Κυλάει 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το Φυστίκι που Κυλάει έγραψε ένα δυνατό, ανατρεπτικό και άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα για την παθογένεια της ελληνικής οικογένειας. Βάζει κάτω από ένα αντικειμενικό μικροσκόπιο όλα τα λάθη, τα μυστικά, τα ψέματα, τα προβλήματα που οδηγούν τους ανθρώπους σε αδιέξοδα, σε καταπίεση, σε κρίσεις πανικού και χαρίζει μια ιστορία τόσο αληθινή που πονάει, ακριβώς γιατί όλοι θα αναγνωρίσουμε σε αυτήν κομμάτια της δικής μας προσωπικότητας. Δάκρυσα, γέλασα, σφίχτηκα, κράτησα την ανάσα μου, προβληματίστηκα κι όμως δε σταματούσα να βυθίζομαι όλο και περισσότερο στον μικρόκοσμο του μυθιστορήματος, όχι μόνο γιατί αγωνιούσα για τη συνέχεια αλλά και γιατί ήθελα να δω πώς θα ολοκληρωθεί η ιστορία, πώς θα λυτρωθούν οι ήρωες και πόσο τους αγαπάει η συγγραφέας που τους δημιούργησε. Κινηματογραφική ροή, υψηλές ταχύτητες στις εξελίξεις, αληθινοί και καθημερινοί διάλογοι, ανατροπές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του κειμένου. Σταγόνες που όλοι τις γευτήκαμε, τις αντικρύσαμε, τις νιώσαμε στις βροχερές μας μέρες, λαμπερές και μουντές πέφτουν όταν πρέπει ή έρχονται ακάλεστες, σταγόνες που λαμπυρίζουν αντικατοπτρίζοντας στιγμιότυπα, σκηνές, διαλόγους, ανθρώπους από τη ζωή του κάθε ενός από μας. Χαρά και γέλιο, έρωτας και ανεμελιά και την ίδια στιγμή πόνος, απώλεια, τραύματα σωματικά και ψυχικά, λάθη και ανήφορος. Σταγόνες από δάκρυα λύτρωσης σαν αυτά που χαρίζει το τέλος, οργής για τα καταφανή λάθη που τραυματίζουν ψυχές, συγχώρεσης για χάρη της αγάπης. Σταγόνες που γυαλίζουν στο μαχαίρι που ανατέμνει μέχρι βάθους την ανθρώπινη ψυχή, παρουσιάζοντας ακριβοδίκαια τους χαρακτήρες του βιβλίου και φέρνοντας στο φως «οικεία κακά» που πληγώνουν, συγκολλούν αλλά και δίνουν ελπίδα για μια νέα αρχή.

Η Τζένη και ο Δημήτρης λοιπόν έχουν αποκτήσει δυο παιδιά και πλέον είναι χωρισμένοι. Με διαρκή πρωθύστερα μαθαίνουμε την ιστορία τους, πώς γνωρίστηκαν, πώς ερωτεύτηκαν, ποια ήταν τα βήματα της σχέσης τους ως τον γάμο τους, πώς άλλαξαν τα πράγματα με τα παιδιά, την Εύη και τον Λουκά, πού έσπασαν και λύγισαν, τι έφταιξε, ποιες ήταν οι δυσκολίες και γιατί τελικά διαλύθηκαν. Η συγγραφέας εκεί που τους ρίχνει στα πιο βαθιά τάρταρα, εκεί και τους απογειώνει: «Εκείνο το πρωινό της δεύτερης μέρας των Χριστουγέννων, μέσα στο βαθύ σκοτάδι της Τζένης και του Δημήτρη, μέσα στην απόλυτη, αδιαπραγμάτευτη αποτυχία τους ως γονείς, ως ζευγάρι, ως ενήλικες, από τον φεγγίτη στο μπάνιο γλίστρησε μια αδύναμη ακτίνα φωτός. Θαμπή, εύθραυστη. Αλλά έστω κι έτσι έσπασε τον ζόφο» (σελ. 237). Η Εύη είναι πλέον στην εφηβεία, υπερ-ευαίσθητη στα συναισθηματικά ερεθίσματα, στεναχωριέται λιγότερο για το οικονομικό θέμα τώρα που τους μεγαλώνει η Τζένη μόνη της και περισσότερο για την απελπισία στο πρόσωπο της μάνας της. Ένα πλάσμα που λες και γεννήθηκε ενήλικη, κάτι που δυστυχώς η μητέρα κατά λάθος εκμεταλλεύεται και τονίζει διαρκώς, ακουμπώντας έτσι ένα δυσβάσταχτο βάρος στο παιδί της, που πάντα πίστευε πως αυτό πρέπει να κάνει, να γίνεται υποστύλωμα στις οικοδομές όλου του κόσμου. Από την άλλη, ο αυτιστικός Λουκάς παρακολουθεί εργοθεραπεύτρια σε κέντρο ειδικής αγωγής και σημειώνει μικρά βήματα προόδου. Η Τζένη αποδέχτηκε σχετικά γρήγορα την ιδιαιτερότητα του γιου της, μιας και δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο. Αυτή η διαδικασία αποδοχής δεν ήταν γραμμική, αφού τα συναισθήματα ενοχής, θυμού, απελπισίας επέστρεφαν κυκλικά. Πού βρίσκεται μέσα σε όλα αυτά ο Δημήτρης, πώς αντέδρασε, πώς νιώθει μετά τη θύελλα που τους τίναξε στον αέρα; Ευτυχώς, είναι ένας πατέρας που «θα εξασφάλιζε πρώτα το κάτι παραπάνω για τα παιδιά του και μετά τα βασικά για τον ίδιο»! Ναι αλλά η σχέση του με την πρώην σύζυγο; Τα δικά του όνειρα και προσδοκίες;

Μόνιμο αγκάθι ανάμεσα στο ζευγάρι είναι η μάνα του Δημήτρη, Βαγγελιώ, μια αυταρχική γυναίκα που διαφεντεύει το σπίτι της και αρνείται ν’ αφήσει τα παιδιά της να φύγουν μακριά. Αρνάκι ο άντρας της, την άφησε να κάνει ό,τι θέλει στη ζωή τους, του αρκούσε να νιώθει ασφαλής και ήρεμος πλάι της: «Ο χρυσός αυτός άνθρωπος που μιλούσε από το στόμα λίγο και από τα μάτια του πολύ. Που γέμιζε τα ρεζερβουάρ των παιδιών και των εγγονιών του με περισσή αγάπη, ανόθευτη, χωρίς προϋποθέσεις, χωρίς όρια, χωρίς διακρίσεις» (σελ. 279). Νικήθηκε τελικά από τον καρκίνο και η γυναίκα του νιώθει ξαφνικά πελαγωμένη και ολομόναχη. Τώρα τι γίνεται; Πώς θα επιβιώσει χωρίς το στήριγμά της; Ο απόλυτος έλεγχος που ασκεί στα παιδιά της, Αντώνη και Δημήτρη, δημιουργεί εντάσεις και δυσκολεύει τον αγώνα τους να σταθούν στα δικά τους πόδια, μακριά από τις εντολές της. Τα δυο αδέλφια είναι όσο πιο διαφορετικοί μπορεί να είναι δύο άνθρωποι που μεγάλωσαν στο ίδιο σπίτι, στην ίδια πόλη, από τους ίδιους γονείς. Σπάνια όμως μάλωναν όσο ήταν μαζί, δεν έμπαινε ο ένας στον ζωτικό χώρο του άλλου, πάντα συνυπήρχαν χωρίς να αναμιχθούν. Ο Αντώνης, έχοντας καλά κρυμμένα μυστικά, κάνει τα πάντα για να φύγει στο εξωτερικό, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων. «…παραήταν ασημένιος για τα δεδομένα της μουντής κωμόπολης… ασύμβατος με τον αέρα της Αιτωλοακαρνανίας» (σελ. 82), «Δεν υπήρξε ποτέ κομμάτι του παζλ της συγκεκριμένης πόλης ο μικρός. Πάντα φευγάτος ήταν» (σελ. 92).

Ο Δημήτρης υποστηρίζει τον αδελφό του κι ας μένει ο ίδιος πίσω. Έτσι κι αλλιώς είναι μέτριος μαθητής, οπότε στράφηκε στις μηχανές και στα αυτοκίνητα για τα προς το ζην. Ο Αντώνης όμως έφυγε και γιατί ήθελε να γλυτώσει τον αδελφό του από τις συνέπειες των δικών του επιλογών, μιας και το ωστικό κύμα πάντα έπαιρνε τον Δημήτρη: «Ο μεγάλος το είχε συνηθίσει, το θεωρούσε δεδομένο, ο μικρός ασφυκτιούσε, τον έπνιγε αυτή η υποχρέωση που ένιωθε πως είχε στον αδελφό του από τότε που θυμόταν τον εαυτό του» (σελ. 97). Οι γονείς τους πιέζουν τον Δημήτρη να ελέγχει τον Αντώνη κι αυτό τον κάνει έξω φρενών. Ο Δημήτρης δεν είχε το θάρρος του αδελφού του, ναι, είχε όνειρα, ήθελε να αντιδράσει αλλά «φοβόταν πως θα έτρωγε τα μούτρα του και θα αναγκαζόταν να γυρίσει στη μάνα του με την ουρά στα σκέλια». Είναι «έξαλλος με τον αδελφό του που δραπέτευσε και ανακουφισμένος ταυτόχρονα. Να τον βρίζει από τη μία και να τον καμαρώνει κρυφά από την άλλη. Για το μυαλό του, για το τσαγανό του, για όλα όσα έβαζε στόχο και κατάφερνε, ενώ ο ίδιος έμενε κολλημένος. Ανίκανος να φύγει. Δειλός» (σελ. 97). «Δεν είχε ποτέ τη δύναμη του μικρού. Το αστέρι του. Λες και γεννήθηκε μισοσβησμένος» (σελ. 107). Όσο ο Δημήτρης μάλιστα δεν κόβει τον ομφάλιο λώρο, τόσο η μάνα του τον διαφεντεύει. Και τότε ήρθε η Τζένη! «Όλα τα άσκοπά του σαν να είχαν βρει προορισμό».

Όλα ξεκινάνε με την κηδεία του Λουκά, όπου η συγγραφέας στήνει ολοζώντανες σκηνές: «…άρχισαν να σηκώνονται ένας ένας…Είχαν ξεπετάξει την υποχρέωση. Αν τους έλεγες «καλό καλοκαίρι», θα απαντούσαν «επίσης» χωρίς δεύτερη σκέψη» (σελ. 36). Από την αρχή οι διαπροσωπικές σχέσεις είναι δύσκολες, η μητέρα δε συμπαθεί την Τζένη, ο Αντώνης άργησε να παραστεί και η Βαγγελιώ δε χάνει ευκαιρία να τον κατηγορήσει, εντείνοντας την επιθυμία του να φύγει μια ώρα νωρίτερα, η Τζένη συμμερίζεται την επιθυμία του Αντώνη και κατανοεί τη στάση του, αφού είναι η μοναδική που μπορεί να τον διαβάσει σαν ανοιχτό βιβλίο, η επιθυμία του Λουκά να παραμείνει στο Αγρίνιο με τον μπαμπά και τη γιαγιά φέρνει την Τζένη στα όριά της, κάτι που αποσβήνει η Εύη. Λες και παρακολουθούσα κάτι μεταξύ κινηματογραφικής ταινίας και στιγμές από γεγονότα που έχω δει κι εγώ στη δική μου ζωή, με αληθινούς ανθρώπους, με ταιριαστούς διαλόγους, με γνωστές αφορμές! Έτσι αρχίζει σιγά σιγά το ταξίδι στο παρελθόν και στο παρόν όλων αυτών των χαρακτήρων, τους οποίους γνωρίζουμε κι απ’ την καλή κι απ’ την ανάποδη. Η ζωή στη φοιτητική εστία του Γκερμερσχάιμ, το πρώτο ερωτικό καλοκαίρι στην Ιθάκη, το μαγικό Βερολίνο που «ήταν η πιο όμορφη πόλη στον κόσμο, τόσο ανεπιτήδευτα κομψή, παλιακή και μοντέρνα ταυτόχρονα, σε αποδεχόταν χωρίς ενδοιασμούς, χωρίς προκαταλήψεις, η ίδια η πόλη μπορούσε να γίνει η παρέα σου» (σελ. 117), η γοητευτική Σκοτία εκείνο τον κρυστάλλινο Φεβρουάριο που η κλεψύδρα της ευτυχίας ενός ζευγαριού άρχισε να αδειάζει από την άμμο της και τόσα άλλα.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι χαρακτήρες που συντροφεύουν τις δύο οικογένειες, όπως το εξάχρονο κοριτσάκι που στέκεται όρθιο, με τη ζακέτα της μαμάς της στα χέρια, ακίνητο, αμίλητο και κοιτάζει την πόρτα την ημέρα που η μάνα της ηττήθηκε από τον καρκίνο. «Όποιος φεύγει δεν ξαναγυρίζει» και το έμαθε αυτό καλά το κοριτσάκι που ξάπλωνε πάνω στη ζακέτα της μάνας της για να κοιμηθεί μυρίζοντας το ύφασμα κι ευτυχώς τη στήριξε η γιαγιά της, βοηθώντας τη να γίνει «Δυο γυναικών κόρη». Είναι και ο γοητευτικός Κωνσταντινουπολίτης Ερέν Μπαντέμ που θα παίξει απρόσμενο κομβικό ρόλο στο μυθιστόρημα και η ιστορία του ξεδιπλώνεται γεμάτη κοφτερά αγκάθια. Ασήκωτο βάρος οι επιλογές του για την οικογένειά του και αβάσταχτες οι συνέπειές τους στις ζωές των γονιών του, Ναζάν και Αράς, δυο ανθρώπων σε ισχυρή πολιτική και οικονομική θέση στην Τουρκία. Η ζωή του Ερέν είναι γεμάτη τρυφερότητα και έρωτα, ώσπου η τρυφερή μητέρα του χώθηκε σε δύσμορφο κουκούλι και δε δίστασε να παραδώσει -μεταφορικά-  τον γιο της στον Άδη. Τα κεφάλαια που τον αφορούν τα διάβαζα με κομμένη ανάσα, μιας και σε αυτά η γραφή φτάνει στο απόγειό της σε θέματα περιγραφών, ατμόσφαιρας, παραστατικότητας και άφθαστου ρεαλισμού. Η τελική σκηνή μεταξύ πατέρα και γιου παραλίγο να μου προκαλέσει εγκεφαλικό και κρατούσα την ανάσα μου για επικίνδυνα πολλή ώρα μετά το πέρας της. Οι χαρακτήρες που γνώρισα παύουν να έχουν βαφτιστικά ονόματα και ανθρώπινα χαρακτηριστικά, μεταμορφώνονται σε κάτι σκληρό, ανείπωτο κι όλα αυτά για κάτι που θα έπρεπε να το γιορτάζουν κι όχι να το λοιδωρούν. «Η ιέρεια άγγιξε σιωπηλή την πόρτα. Ο πεθαμένος γιος της βγήκε από το δωμάτιο». Και τότε…

Το κείμενο είναι γεμάτο καλοδουλεμένα ψυχογραφήματα, παραστατικότητα και αληθοφάνεια. Δε θα ξεχάσω πόσο έντονα περιγράφηκε μια κρίση πανικού, τις κραυγές ενός μικρού κοριτσιού που η επιθυμία της να δει τηλεόραση παραπάνω από μια ώρα οδήγησε σε ομηρικούς καβγάδες τους γονείς της («μπαμπά, δε θέλω να δω τηλεόραση, να, δες πάω στο δωμάτιό μου, σε παρακαλώ», πόσο πόνεσα εκεί, πόσο μου θύμισε οικεία κακά!), τις συνέπειες από μια ολική υστερεκτομή στο σώμα και στην ψυχολογία μιας γυναίκας και τις στιγμές ανθρωπιάς μεταξύ δυο γυναικών που ήταν ξεκάθαρα εχθροί ως εκείνη τη στιγμή που… Σκόρπιες και αξιοπρόσεκτες μεταφορές και παρομοιώσεις στολίζουν το κείμενο: «Μα ο ήλιος εκείνο το απόγευμα της συμπεριφερόταν σαν γονιός, ήθελε να αφήσει το στοργικό του χάδι πάνω στα χέρια και στον λαιμό της» (σελ. 67). Εδώ δάκρυσα: «…άφησε από τα μάτια του να τρέξουν σταγόνες ευτυχίας… Έτρεξαν μέσα του και βρήκαν και γέμισαν μικρές ρωγμές, σαν υγρός χρυσός που συγκολλάει σπασμένο πήλινο» (σελ. 158). Και ένα από τα αγαπημένα μου: «…τα βλέμματα, οι κουβέντες, όλα σκάλωναν πάνω του σαν να ήταν φτιαγμένος από βέλκρο που μάζευε πάνω του ανεπιθύμητο χνούδι…» (σελ. 211). Λέξεις που δημιουργούν απρόσμενες εικόνες και σημαντικές αλήθειες: «…τα δάχτυλά τους έμειναν απλώς να αγγίζονται. Για το υπόλοιπο της διαδρομής, τις ένωναν λίγα χιλιοστά επιδερμίδας… Καμιά φορά, αυτό που σε στηρίζει και σε κρατάει στην επιφάνεια όταν σε τραβάνε βαρίδια στον πάτο είναι απλώς λίγο δέρμα» (σελ. 49). Από την άλλη, το χιούμορ με το οποίο έχουμε γνωρίσει τη συγγραφέα είναι εκεί, διακριτικό, ανάμεσα στις γραμμές, μόνο που τα γεγονότα δε σε αφήνουν να το απολαύσεις είτε γιατί αμέσως έπεται κάτι σκληρό είτε γιατί είναι κρυφά αναμεμιγμένο με κάτι που προκαλεί εντονότερα συναισθήματα, όπως οργή ή / και συγκίνηση. Απολαύστε μία και μόνη πρόταση, που συνδυάζει την κραυγή της μάνας που εξαφανίστηκε το παιδί της με την προσπάθεια μιας τυχαίας περαστικής να βγάλει πετυχημένη selfie με το σκυλί της αγκαλιά: «Η μάνα του Δημήτρη ούρλιαζε στο τηλέφωνο, ο Βαρόνος προσπαθούσε να ακρωτηριάσει την ιδιοκτήτριά του κι εκείνη να δείξει το outfit τους» (σελ. 215).

Φυσικά, δε θα μπορούσαν να λείπουν και οι καίριες κοινωνιολογικές παρατηρήσεις: «…το σχολείο, οι παρέες, η εφηβεία, είναι ένας μικρόκοσμος της ενήλικης κοινωνίας, βλέπεις ένα δεκαπεντάχρονο παιδί και ταυτόχρονα βλέπεις έναν πενηντάρη που χτίζεται. Πολλά στρώματα σκυρόδεμα θα πέσουν πάνω του, πολλές εμπειρίες, ο πυρήνας όμως είναι εκεί. Στο σχολείο…θα δοκιμαστούν σκληρά οι αντοχές, τα συναισθήματα και ο χαρακτήρας τους. Δεν είναι εύκολη πίστα» (σελ. 263). Επίσης: «Δεν ήταν οι ίδιοι άνθρωποι που ήταν στα δεκαεννιά τους. Δεν μειώθηκε η αγάπη, η ζωή αυξήθηκε. Και λίγο λίγο μπήκε ανάμεσά τους…Άλλαξαν. Δεν είχαν τσακωθεί, δεν είχαν σταματήσει να αγαπιούνται. Ζωή έπαθαν» (σελ. 281-282). Και κυρίως: «Η ζωή σταμάτησε… Αυτό που συνεχίζεται λέγεται επιβίωση. Συνήθισε. Να ζει χωρίς τη ζωή του. Γιατί η ζωή δεν συνεχίζεται όταν χάνεις τη ζωή σου… Μόνο συνηθίζεται» (σελ. 283).

Οι «Σταγόνες» είναι ένα υπέροχο, απολαυστικό μα και σκληρό μυθιστόρημα που μου χάρισε αξέχαστες στιγμές, με γέμισε σκέψεις και προβληματισμούς. Ένα ταξίδι στο χθες και στο σήμερα, μια παρέα 300 περίπου σελίδων, άνθρωποι που αγάπησα και αντιπάθησα και συνεχώς αναρωτιόμουν τι θα τους συμβεί από δω και πέρα. Τα απόνερα του παρελθόντος και πώς επηρεάζουν το παρόν, πώς θα αντιδράσουν οι ήρωες του βιβλίου στις ανατροπές που έρχονται, πόσο εύκολα θ’ αλλάξουν νοοτροπία, αντιλήψεις, στάση ζωής, πόσο δυνατοί και έτοιμοι είναι για την απώλεια, για την ανατροπή, για το λάθος; Και τι όμορφο τέλος: «…ακολούθησε την πορεία της σταγόνας. Είχε διανύσει τα μισά. Είχε ακόμη πολλή πορεία. Μπορεί να ενωνόταν με άλλη, μπορεί να κυλούσε ολομόναχη» (σελ. 332).

Μια γυναίκα περιπλανιέται στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, γεύεται κάθε στιγμή, δημιουργεί εφήμερες σχέσεις, σκανδαλίζει τα σαλόνια κι όλα αυτά έχοντας αφήσει τον άντρα της και την κακοποιητική του συμπεριφορά πίσω στην Ελλάδα. Όλα αυτά θα αλλάξουν όμως με τη μικρασιατική καταστροφή και με την αδιάφορη γι’ αυτήν τη συμφορά στάση των ανθρώπων που συναναστρέφεται, με αποτέλεσμα να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αγωνιστεί για την ευαισθητοποίηση του κόσμου όσο κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη.

Βιβλίο Τερέζα 
Συγγραφέας Φρέντυ Γερμανός
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια υπέροχη, σαγηνευτική και λεπτοδουλεμένη ιστορία από τον μετρ της γραφής και της έρευνας Φρέντυ Γερμανό, ο οποίος στήνει με επιδεξιότητα τα πιο σημαντικά πιόνια της ευρωπαϊκής και όχι μόνο ιστορίας σε μια σκακιέρα γεμάτη κινδύνους, ανταλλάγματα, προδοσίες και αίμα. Μια γυναίκα-μύθος, η Τερέζα Δαμαλά, ψευδώνυμο μιας προσωπικότητας που επηρέασε όσο καμία άλλη λογοτέχνες, πολιτικούς και διπλωμάτες σε Ελλάδα, Τουρκία, Γαλλία, Ιταλία, γεύεται πρωτόγνωρες εμπειρίες, καθορίζει και επηρεάζει ανθρώπους και τύχες. Μοντέλο του Πάμπλο Πικάσο, έρωτας ζωής του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αποκούμπι του Μπαζίλ Ζαχάρωφ, αξέχαστο φλερτ του Ίωνα Δραγούμη, τόσα κι άλλα τόσα που πηγάζουν από μια γυναίκα ρευστή αλλά με αρχές, ευεπηρέαστη αλλά σταθερή στις αποφάσεις της, διασκεδαστική και επιφανειακά ελαφρόμυαλη αλλά με ένα παρελθόν που δε θα ξεχάσει ποτέ. Με διαρκή πρωθύστερα και αδιάλειπτα ταξίδια στο χτες και στο σήμερα ξεδιπλώνεται μια πολύπλευρη προσωπικότητα γεμάτη αντιθέσεις που ζει στα άκρα αλλά δεν κωφεύει στις σειρήνες του μικρασιατικού μετώπου. Το βιβλίο ξεκινάει με το Παρίσι της δεκαετίας του 1920, είμαστε δηλαδή σε μια εποχή και σε μια πόλη γεμάτη ατελιέ ανερχόμενων ή καταξιωμένων ζωγράφων που πατούν στα κουφάρια του περασμένου πολέμου. Η Τερέζα ήδη έκλεψε την καρδιά του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο πριν δυο χρόνια και του Ίωνα Δραγούμη πριν πέντε. Κατάγεται από την Αδριανούπολη και την ενοχλεί η αδιαφορία του Παρισιού και της Ευρώπης για τις σφαγές στη Μικρά Ασία, για κάτι που κατ’ αυτούς γίνεται μακριά τους. Κάποτε ήταν μια όμορφη γυναίκα, «έτοιμη να γευτεί τη γλύκα της ζωής και να κάνει τρέλες…», τώρα όμως όλος ο κόσμος είναι μια τρέλα! Παντρεμένη αλλά δε διστάζει να φλερτάρει, το σκάει μακριά από την υποτακτική και πειθήνια στάση του άντρα της απέναντι στις χειροδικίες και στη λεκτική κακοποίηση που υφίσταται η γυναίκα του από τον ταγό του, Ιωάννη Μεταξά και ζει σημαντικές στιγμές, ώσπου γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια και στα χέρια του Έρνεστ Χέμινγουεϊ.

Πότε έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση, πότε έχουμε ρεαλιστικούς διαλόγους με σημαντικά πρόσωπα της πολιτικής και καλλιτεχνικής ελληνικής και όχι μόνο σκηνής, ένα κείμενο-ποταμός, με μια ασταμάτητη παρέλαση προσωπικοτήτων που γνωρίζουν, ερωτεύονται, κυνηγούν, νουθετούν, συμβουλεύονται την Τερέζα. Γεγονότα που θα μπορούσαν ν’ αλλάξουν τη γνωστή ροή των εξελίξεων, επιστολές και ημερολόγια που χάθηκαν σε ταξίδια ή μετακομίσεις, χαρακτήρες που θα μπορούσαν να είχαν πλαστεί αλλιώς, η ιστορία της Ευρώπης και της Μεσογείου δοσμένη με άλλο τρόπο και με παρασκηνιακές αναπάντεχες διασυνδέσεις, τις οποίες η μαγική και ρεαλιστική γραφή του Φρέντυ Γερμανού ενορχηστρώνει με τέτοιο τρόπο που ένιωθα τα γεγονότα να συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μου και διαπίστωνα πως όσα ξέρω, όσα έμαθα στο σχολείο και μεταγενέστερα ίσως να έγιναν με αφορμή αυτά που ξεδιπλώνονται στο βιβλίο και όχι με τα επίσημα αίτια! Το κείμενο εμπλουτίζουν μαρτυρίες και αφηγήσεις σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως της Μελίνας Μερκούρη, της Μαίρης Χέμινγουεϊ και άλλων που συμπληρώνουν με άριστο τρόπο τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο βιβλίο και επηρεάζουν τον χαρακτήρα της Τερέζας.

Με άφθαστη δεξιοτεχνία μπλέκεται η φαντασία με την πραγματικότητα όσο τα συναρπαστικά γεγονότα του πρώτου μισού του 20ού αιώνα και σημαντικές ιστορικές προσωπικότητες ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Εθνικός Διχασμός, ο Ίωνας Δραγούμης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που «ήξερε περισσότερα για τις κρεβατοκάμαρες των φίλων του από όσα ήξερε για το μέλλον της Μικράς Ασίας» (σελ. 30), ο Μπαζίλ Ζαχάρωφ με τα μικρασιατικά κύτταρα «που δεν είχε πολύ στενές σχέσεις με την ηθική», η Σάρα Μπερνάρ, τώρα «μια χούφτα κόκαλα, μια μανιασμένη γριά που κάποτε ήταν η μαγική ιέρεια της Ευρώπης», η μαντάμ Γκρες όπου στο σαλόνι της γραφόταν η ιστορία της Ευρώπης («το μπορντέλο της Ρωμιάς»), ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο, ποιητής και πολέμαρχος, ο Μπενίτο Μουσολίνι, η Μιστενγκέτ και πολλοί άλλοι αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα στο βιβλίο και στη ζωή της Τερέζας, όσο εκείνη αγωνίζεται να ξεχάσει και να ξεχαστεί αλλά στη συνέχεια να επιβιώσει.

Στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος, οπότε και πέφτει το μικρασιατικό μέτωπο και κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη, η Τερέζα, που πλέον βαρέθηκε ό,τι ζούσε και ό,τι ποθούσε, φεύγει για την Κωνσταντινούπολη με τον έρωτα της ζωής της, τον δημοσιογράφο τότε και συγγραφέα αργότερα Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Εκεί γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο αυτόν τον άνθρωπο που εστάλη ως ανταποκριτής καναδικής εφημερίδας στην Ανατολική Θράκη για να καταγράψει τις θηριωδίες και τα κύματα των προσφύγων, οπότε μέσα από τα κείμενά του διαπιστώνουμε αντικειμενικά τα λάθη που οδήγησαν στην καταστροφή: «Ο πόλεμος ήταν μια ιδεολογία γι’ αυτόν τον νέο άντρα κι όλοι όσοι πολεμούσαν σαν τους Έλληνες φαντάρους ήταν οι τελευταίοι ιδεολόγοι ενός κόσμου που ξεπουλιόταν για τα πετρέλαια της Μοσούλης ή για το κάρβουνο της Σιλεσίας» (σελ. 163). Η Τερέζα και ο Έρνεστ ζουν έναν απαγορευμένο πλέον έρωτα, αφού εκείνος στο μεσοδιάστημα που χάθηκαν παντρεύτηκε κι οι ευτυχισμένες τους στιγμές αντιδιαστέλλονται με τον φόβο και την αγωνία της επικείμενης άφιξης του Μουσταφά Κεμάλ, που καταστρατηγεί την ουδετερότητα της Κωνσταντινούπολης. Τα κείμενα του Χέμινγουεϊ είναι γροθιά στο στομάχι, φέρνουν δάκρυα στα μάτια των ξένων αλλά και του αναγνώστη: «Τριάντα δύο χιλιόμετρα κάρα!» ο απολογισμός της αποχώρησης μετά το τελεσίγραφο του Κεμάλ για εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Τι θα απογίνουν τελικά οι δύο εραστές; Θα γλυτώσουν από τον κίνδυνο; Θα γυρίσουν στους συζύγους τους; Πώς θα χειριστούν το πάθος που τους έχει κυριεύσει;

Η »Τερέζα» είναι η ιστορία μιας γυναίκας που την κυνηγάει ο άντρας της και ταυτόχρονα μιας ηπείρου που την κυνηγάει η Ιστορία, σε μια εποχή όπου «ο κόσμος άλλαζε… με βίαιες πινελιές, σαν ιμπρεσιονιστικός πίνακας» (σελ. 121). Ένα πλάσμα που μπορεί να έζησε ως το μεδούλι τον έρωτα και τις απολαύσεις, δεν έπαυε όμως να είναι ευαίσθητη: «Δεν άντεχε πια να βλέπει γύρω της αυτούς τους μεσόκοπους χειρουργούς, που είχαν κόψει το 1916 την Ελλάδα στη μέση και τώρα έκοβαν με την ίδια ευκολία ανθρώπινες ζωές» (σελ. 88). Είναι η μυθιστορηματική βιογραφία ενός υπαρκτού προσώπου, μιας γυναίκας από την Αδριανούπολη που επηρέασε τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ, μιας περιζήτητης και σκανδαλώδους νεαρής που αναστάτωσε την Ευρώπη ρουφώντας άπληστα κάθε πτυχή του έρωτα και της ευζωίας («Ακόμα και οι αμαρτίες της είχαν μια αγιότητα», σελ. 241). Παρελθόν και παρόν, αλήθεια και μύθος, όλα άριστα δεμένα σε μια ιστορία που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον και καταγράφει τις παρασκηνιακές εξελίξεις των σημαντικότερων ιστορικών γεγονότων του μεσοπολέμου με τέτοιο τρόπο που κόβει την ανάσα. Το κείμενο είναι γραμμένο από τον άνθρωπο που κατάφερε να φέρει στο φως την επί εβδομήντα πέντε χρόνια κρυφή, ανείπωτη επαφή του Ίωνα Δραγούμη με την Πηνελόπη Δέλτα, «η πιο ωραία σελίδα της ζωής τους», με απόλυτο σεβασμό στην ψυχολογία και στα συναισθήματα των ηρώων, γνωρίσματα και αρετές που συναντάμε και σε αυτό το μυθιστόρημα. Στο Υστερόγραφο μάλιστα ο Φρέντυ Γερμανός δίνει το συναρπαστικό χρονικό της συγγραφής του βιβλίου, τα εμπόδια που συνάντησε για τη διασταύρωση των στοιχείων, τις ψηφίδες που μάζευε υπομονετικά από ανθρώπους και βιβλιοθήκες ώστε να συγκροτήσει και να ολοκληρώσει το μυθιστόρημα.

Κλείνοντας, θα κάνω μια ιδιαίτερη αναφορά στην αισθητική του βιβλίου, το οποίο κινείται στους τόνους του γκρι και του μπεζ, με τον φάκελο στον οποίο αναγράφεται το όνομα της ηρωίδας στο εξώφυλλο να χωρίζει και τα μέρη του βιβλίου ενώ το χρώμα του κυριαρχεί στις αριστερές πρώτες σελίδες. Η γκρίζα θαμπάδα του εξωφύλλου συνάδει με τη θολή ταυτότητα της Τερέζας κι όλα αυτά συγκροτούν ένα άρτιο αποτέλεσμα ήδη πριν ξεκινήσει κανείς το διάβασμα. Ο σχεδιασμός οφείλεται στην Ελένη Κυριακίδου και οι επιλογές της ταιριάζουν απόλυτα με το εκδοτικό παρελθόν και με το περιεχόμενο του βιβλίου. Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και τώρα ξαναβγαίνει σε φροντισμένη έκδοση και με επίμετρο του καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δημήτρη Κόκκορη. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που έχει ακόμη λόγο ύπαρξης στα ράφια και στις ζωές μας.

Βιβλίο Τελευταίο γράμμα από τον Βόσπορο 
Τίτλος πρωτοτύπου The last letter from Istanbul
Συγγραφέας Lucy Foley
Μεταφραστής Αλεξάνδρα Κονταξάκη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Lucy Foley με το νέο της μυθιστόρημα μας ταξιδεύει στην Κωνσταντινούπολη του 1918, όπου βρετανικές, ελληνικές, γαλλικές και ιταλικές δυνάμεις, συνεπεία της Ανακωχής του Μούδρου με την οποία έληξε η συμμετοχή της Τουρκίας στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, καταλαμβάνουν την πόλη και δημιουργούν συμμαχική στρατιωτική διοίκηση. Τρία χρόνια αργότερα θα ξεδιπλωθεί μια από τις ωραιότερες ιστορίες αγάπης που έχω διαβάσει ως τώρα και ταυτόχρονα θα ζωντανέψουν με ποικίλα χρώματα οι συνέπειες του πολέμου στις ζωές ανθρώπων όλων των ηλικιών, των φύλων και των νοοτροπιών. Το μυθιστόρημα ξετυλίγεται στηριγμένο στις ζωές της Νουρ, του μικρού Αρμένη, του στρατιωτικού γιατρού Τζορτζ Μονρό, του Τούρκου στρατιώτη που θα βιώσει τη φρίκη και την κτηνωδία κατά τη διάρκεια της εκστρατείας στη Μικρά Ασία κι ενός άγνωστου ταξιδιώτη που διασχίζει την Ευρώπη για να φτάσει στην Πόλη. Πέντε ήρωες, πέντε διαφορετικοί χαρακτήρες, μπλέκονται απρόσμενα και δημιουργούν ένα αξιέπαινο πολυπρισματικό μυθιστόρημα γεμάτο πασιφιστικά μηνύματα, πλούσια συναισθήματα, ανατροπές και ωμές αλήθειες γύρω από την καταστροφή που προκαλεί ο πόλεμος σε ψυχές και σώματα, ακόμη και πολλά χρόνια μετά τη λήξη του.

Η συγγραφέας αποτυπώνει με ρεαλισμό και αντικειμενικότητα τις συνθήκες ζωής στην Κωνσταντινούπολη του 1921, με τους κατοίκους να νιώθουν προδομένοι, αφού οι Σύμμαχοι διαβεβαίωσαν ότι δε θα γινόταν κατοχή, οπότε γιατί είναι αραγμένα τα πλοία τους στη θάλασσα και γιατί οι κιλλίβαντες είναι στραμμένοι στα μνημεία της πόλης; Οι άντρες υποχρεούνται να βγάλουν το φέσι, η πόλη μετονομάζεται σε Κωνσταντινούπολη από Ιστανμπούλ και στην αρχή οι κάτοικοι υπονομεύουν συνεχώς τους κατακτητές, τους αγνοούν, τους αψηφούν. Σύντομα όμως η ταπείνωση έγινε συνήθεια, αν και κάποιοι πιο θερμόαιμοι αρχίζουν να συγκεντρώνουν άτομα, να καταστρώνουν σχέδια, να προχωράνε σε σαμποτάζ και δολοφονίες λίγο πριν αχνοφανεί στον ορίζοντα η μορφή του Μουσταφά Κεμάλ. Σε αυτήν τη δυσχερή κατάσταση προστίθενται οι εκδιωγμένοι από τη Ρωσική Επανάσταση και απελπισμένοι πρόσφυγες. Ταυτόχρονα όμως αυτή η κατοχή βοήθησε και στην υποχώρηση κάποιων εμποδίων για τις γυναίκες, οι οποίες άρχισαν να κυκλοφορούν χωρίς φερετζέ, να βγαίνουν στον δρόμο, ακόμη και να εργάζονται! Στους δρόμους υπάρχουν και οι στρατιώτες που γύρισαν από το μέτωπο και καλούνται να αντιμετωπίσουν μια νέα πραγματικότητα. Δε βρίσκουν δουλειά, οι συμπατριώτες τους τους συμπεριφέρονται σκαιά, υποτιμητικά και διαπιστώνουν πως έφυγαν από κάπου απάνθρωπα αλλά με σκοπό και γύρισαν σ’ ένα μέρος που δεν τους θέλει, «με την εγγύτητα των ανθρώπων που γνώριζαν και αγαπούσαν την παλιά εκδοχή του εαυτού τους να είναι σχεδόν αβάσταχτη» (σελ. 253).

Η Νουρ ζει στον Τοπχανέ, με θέα τον Βόσπορο με τα συμμαχικά πλοία, μαζί με τη μητέρα της, που βυθίστηκε στη σιωπή και στην ακινησία μετά τον θάνατο του γιου της, και τη γιαγιά της. Ο πατέρας της σκοτώθηκε στην Καλλίπολη, ο άντρας της πέθανε στο μέτωπο και ο αδελφός της έχει εξαφανιστεί. Μόνη της παλεύει να επιβιώσει και εργάζεται ως δασκάλα σ ένα σχολείο με φτωχά παιδιά και Ρωσάκια που μόλις ήρθαν από τη Μαύρη Θάλασσα. Η δυσκολία της δουλειάς την κουράζει αλλά η μάθηση που μεταδίδει τη βοηθάει να ανταπεξέλθει, δεν της αφήνει χρόνο για περίσκεψη, να θυμάται τους δικούς της και να αναπολεί. Με διάφορες αφορμές που εγείρουν τη μνήμη της μαθαίνουμε σε τι περιβάλλον μεγάλωσε, ποια ήταν τα δικά της σχέδια και ποια αυτά της μητέρας της για κείνη. Μια μυρωδιά, ένας ήχος, μια εικόνα ξυπνούν τη μνήμη της και επιστρέφει σε κάποια γεγονότα του τρυφηλού οικογενειακού παρελθόντος. Είναι μια γυναίκα: «…ένα ανεξιχνίαστο, σύνθετο μείγμα αυτοπεποίθησης και δισταγμού, θυμού και αταραξίας» (σελ. 325). Βρήκε και έσωσε από την πυρκαγιά της συνοικίας του ένα μικρό αγόρι που μεγαλώνει στο πλάι της προσπαθώντας να ξεπεράσει τα ψυχολογικά του τραύματα. Η πείνα του είναι πλέον παθολογική και τρώει τα πάντα, κάτι που γίνεται χειρότερο με τη φτώχεια που επιφέρει η συμμαχική κατάληψη. Δυσκολεύεται με τα γράμματα, όταν βρίσκει όμως ένα τετράδιο συνταγών δεν το αποχωρίζεται, ονειρεύεται τα τρόφιμα, δημιουργεί εικόνες, προσποιείται τον χορτάτο και τελικά ακολουθεί ένα μονοπάτι στο οποίο θα διακριθεί σύντομα και απρόσμενα!

Το πατρικό σπίτι της Νουρ έχει μετατραπεί σε νοσοκομείο, όπου εργάζεται ο στρατιωτικός γιατρός Τζορτζ Μονρό. Είναι ένας άντρας πιστός στο καθήκον που δέχτηκε εθελοντικά να έρθει στην Κωνσταντινούπολη αλλά η ασυδοσία των συμπατριωτών του, η κατακτητική τους στάση, οι βιαιότητες που γίνονται κάποιες φορές προς τους κατοίκους τον φέρνουν σε δύσκολη θέση. Είναι μαγεμένος από την αχλή της πόλης και βλέπει με διεισδυτικότητα και αντικειμενικότητα τις πραγματικές δυσκολίες της καθημερινότητας των κατοίκων και τη φθίνουσα λόγω των συνθηκών ομορφιά της πόλης. Είναι ένας άνθρωπος που απολαμβάνει μια απλή χαρά πίνοντας τούρκικο καφέ ή πηγαίνοντας σε κουρείο για να ξυριστεί. «Αν τα τελευταία χρόνια τού έχουν δείξει κάτι, αυτό είναι η μεταβλητότητα των πάντων» (σελ. 100). Γιατί δέχτηκε εθελοντικά να έρθει στην Κωνσταντινούπολη, τι άνθρωπος είναι, πώς σκέφτεται και πώς ενεργεί; Αγαπημένη του συνήθεια, να φιλοσοφεί: «Είχαν την ευλογία να ζουν ανεπηρέαστα… απ’ όλα τα προβλήματα που δημιουργούσαν οι άνθρωποι για τον εαυτό τους στην αχρείαστη πολυπλοκότητα της ζωής τους» (σελ. 184). Ο Μονρό και η Νουρ γνωρίζονται κάτω από ιδιαίτερες συνθήκες και χάρη σε μια σειρά από τυχαία γεγονότα η κοπέλα ξαναμπαίνει στο σπίτι της, θυμάται οικογενειακά στιγμιότυπα, ραχάτια και κουβέντες «…πίναμε σερμπέτι με άρωμα τριαντάφυλλο και είχαμε την πολυτέλεια της πλήξης» (σελ. 173). Με πόση παραστατικότητα δίνεται το σπίτι της και πόσο οριστικά έχουν αλλάξει τα πάντα: «Και πέρα από τη γλυτσίνα, η ανελέητη ομορφιά του Βοσπόρου. Της φαίνεται απίστευτο ότι κάποτε θεωρούσε δεδομένη αυτή τη θέα» (σελ. 175). Η Νουρ δεν αφήνει τον αυτό της να νιώσει υποχρεωμένη γι’ αυτό που κάνει ο γιατρός με το παιδί, δεν αφήνεται να τον δει ανθρώπινα, είναι ο κατακτητής, είναι ο εχθρός, ακόμη κι η βοήθειά του είναι η τυπική βοήθεια του ισχυρότερου προς τον αδύναμο. «Κι έτσι, γι’ αυτό το πρόσχημα φιλίας, αποφασίζει να τον μισήσει λίγο περισσότερο» (σελ. 178).

Παράλληλα με την αφήγηση στο παρόν, επιστρέφουμε πέντε χρόνια νωρίτερα στο μέτωπο, όπου ένας Τούρκος στρατιώτης μάχεται κατά των Ρώσων και αναπολεί την ήρεμη ζωή του ως δάσκαλος και πόσο άλλαξε μετά τη στρατολόγησή του. «Ένας άνθρωπος ευγενής, εκλεπτυσμένος, απέναντι σ’ έναν κόσμο πέρα για πέρα εχθρικό» (σελ. 108). Με την ιστορία του η συγγραφέας περιγράφει με ειλικρίνεια και ρεαλισμό τις απάνθρωπες συνθήκες του μετώπου αλλά συνεκδοχικά ενός οποιουδήποτε μετώπου: «Δεν ήξερε ότι ακόμα κι ο θάνατος στο όνομα ενός ευγενούς σκοπού, στο όνομα ιδανικών, μπορούσε να είναι τόσο άσχημος. Τόσο ευτελής, τόσο ελεεινός» (σελ. 90). Τα γεγονότα που βιώνει αλλάζουν τον δάσκαλο: «…κάτι του είχε πάρει εκείνος ο τόπος, κάτι που ίσως να μην του το γύριζε ποτέ πίσω»! Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν στη συνέχεια εξαναγκάζεται να συμμετάσχει στην εκκαθάριση των οθωμανικών εδαφών από τους Αρμένιους! «Τα χωριά τους ήταν ανιαρά, ασήμαντα μέρη: το βέλασμα μιας κατσίκας, το κλάμα ενός μωρού, ο συνεχής αδιόρατος βόμβος της ζέστης… Τέτοιοι άνθρωποι δεν μπορεί να είχαν ιδέα για τις μεγάλες προδοσίες»! Ατέλειωτη πορεία μες στην πυρωμένη ερημιά, απάνθρωπες συνθήκες κράτησης και φύλαξης και τελικά αναγκάζεται να κάνει πράγματα που δεν τα θέλει. Ένας ήρωας πολέμου που, αν καταφέρει να γυρίσει πίσω, οι άνθρωποι θα τον λυπούνται και δε θα βρίσκει δουλειά. Φορτωμένος με το παράλογο και τη γενναιότητα, ίσως γυρίσει σ’ έναν τόπο όπου αυτά δε μετράνε, όπου ο χρόνος σταμάτησε γι’ αυτούς που άφησε πίσω του στο σημείο που έφυγαν.

Ταυτόχρονα, ένας άντρας επιβιβάζεται στο τρένο από τον σταθμό του Όστερλιτς στο Παρίσι, με μια ξεφτισμένη βαλίτσα κι ένα σωρό μπιχλιμπίδια μέσα σε αυτήν. Η ιστορία του ξεδιπλώνεται αργά, με ελάχιστες πληροφορίες σε κάθε κεφάλαιο για την ταυτότητά του, τον σκοπό του ταξιδιού του, ποια είναι εκείνη που θυμάται κλπ. Παρίσι, Βενετία, Σόφια είναι οι σταθμοί του, με τελικό προορισμό την Κωνσταντινούπολη, όπου παθαίνει πολιτιστικό σοκ με την ποικιλία των εικόνων και των ευωδιών, με όσα βλέπει, παρατηρεί, ακούει, αφουγκράζεται. Κάπου στα μισά κατάλαβα ποιος ήταν και διάβαζα με αυξανόμενο ενδιαφέρον, περιμένοντας να γίνει αυτό που φοβόμουν. Να όμως που λίγο πριν το τέλος βγαίνει στο φως η πραγματική του ταυτότητα και μαζί το μέγεθος της αγάπης που κατακλύζει το μυθιστόρημα από το πρώτο ως το τελευταίο κεφάλαιο, κάτι που με οδήγησε σε κλάματα από τη συγγραφική δεξιοτεχνία και επειδή νιώθω τυχερός που διάβασα ένα από τα δυνατότερα και πιο καλογραμμένα ρομαντικά μυθιστορήματα.

Το »Τελευταίο γράμμα από τον Βόσπορο» είναι ένα μυθιστόρημα για τον άνθρωπο και για τον πόλεμο, αφιερωμένο σ’ αυτόν που έμεινε πίσω, σ’ αυτόν που γύρισε, σ’ αυτόν που πολέμησε. Όλοι έχουν αλλάξει, προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο κανείς δεν ξέρει, μιας κι αυτό εξαρτάται άμεσα από το κοινωνικό, οικογενειακό, φιλικό περιβάλλον τους και την ψυχική τους δύναμη να αντέξουν, να υπομείνουν, να μην κατρακυλήσουν. Η τιμή και το καθήκον κονταροχτυπιούνται με τη φτώχεια, τα όνειρα, οι τιμές στο πεδίο των μαχών, τα σχέδια για ένα καλύτερο αύριο τσαλακώνονται από τους Συμμάχους και την κατάληψη της πόλης. Μέσα σε όλα αυτά λοιπόν γεννιέται ένας απαγορευμένος έρωτας, ένα μεγαλείο ψυχής, μια απρόσμενη ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο και μια καλά δομημένη ιστορία γεμάτη αντιθέσεις, ανατροπές και βαθύ ρεαλισμό. Υπέροχη γραφή, γεμάτη καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις («Η μέρα είναι ασάλευτη σαν πίνακας ζωγραφικής», σελ. 13 και «Έξω από το παράθυρο το χιόνι έπεφτε πυκνό, αθόρυβο σαν μυστικό», σελ. 118), απρόσμενες μεταφορές που αναδίδουν τη γοητεία, τα αρώματα και τη μαγεία της Κωνσταντινούπολης είναι τα πολύτιμα εφόδια στο μαγευτικό ταξίδι της ανάγνωσης αυτού του βιβλίου.

Βιβλίο Βεντέτα στον Βόσπορο
Συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γιώτα Γουβέλη στο νέο της μυθιστόρημα εξυφαίνει με ενδιαφέροντα τρόπο μια ιστορία γεμάτη ολοκληρωμένους χαρακτήρες, ανατροπές, σασπένς, έρωτα, μυστικά και εσωτερική πάλη. Η ιστορία ξεκινάει από ένα χωριό της Στερεάς Ελλάδας και μας συστήνει τα τέσσερα αδέλφια Καρασούλη: τον έμπορο Γιώργη, ο οποίος στα πενήντα του αποφάσισε να παντρευτεί και πήρε την αρκετά μικρότερή του Ευθαλία, τη γεροντοκόρη Θεώνη, τη χήρα του Μάρκου Σαλβάογλου Βασιλική, της οποίας ο γιος, Γιαννής, στράφηκε στον κλήρο κι ετοιμάζεται να γίνει μοναχός και τον πλούσιο δικηγόρο Θεμιστοκλή, σύζυγο της Φεριντέ χανούμ, ο οποίος ζει στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί μένει με την οικογένειά του και ο κοσμηματοπώλης Λευτέρης Σαλβάογλου που θρηνεί για τον χαμό του αδελφού του, Μάρκου. Η άφιξη της Ευθαλίας στο σπίτι των Καρασούληδων θα φέρει δραματικές αλλαγές, όλες ενορχηστρωμένες από τρεις αδίστακτες Μοίρες. Στη Νύμφη του Βοσπόρου θα καταλύσουν αργά ή γρήγορα οι ήρωες του μυθιστορήματος κι αυτό θα πυκνώσει την πλοκή, θα δώσει κάποιες λύσεις αλλά θα δημιουργήσει καινούργιες περιπέτειες κι όλα αυτά όσο προχωράμε σταδιακά στα αίτια που οδήγησαν στο αιματηρό ξέσπασμα του όχλου κατά της ελληνικής κοινότητας στις 6/7 Σεπτεμβρίου 1955.

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο ρεαλιστικές σκηνές, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, ενδιαφέρουσες εξελίξεις που με κράτησαν ως την τελευταία σελίδα μα πάνω απ’ όλα μια πρωτότυπη αφηγήτρια που μας μεταφέρει σε πρώτο πρόσωπο όσα διαδραματίζονται στις σελίδες του βιβλίου. Η Θεώνη και η Ευθαλία μετά τον γάμο έρχονται στην Κωνσταντινούπολη, ένας άντρας μπλέκει με παράνομα φορτία και κοντραμπάντο κι ο δρόμος τον φέρνει στην Κορνουάλη, η αδελφή της Ευθαλίας, Φανή, την ακολουθεί στο ταξίδι της και γνωρίζει από κοντά τη σκοτεινή πλευρά της πόλης, μια διάσημη μοδίστρα ανακαλύπτει το νέο αστέρι της ραπτικής («Αίγλη, φινέτσα, κομψότητα και πίσω από όλα αυτά σκληρή δουλειά, πληγωμένα δάχτυλα, ταλαιπωρημένα μάτια», σελ. 126), ένα παιδί θα εξαφανιστεί, ένας απαγορευμένος έρωτας θα φουντώσει κι οι λανθασμένες επιλογές θα απογειώσουν τις εξελίξεις. «Περίεργους τρόπους έχει η ζωή να διασταυρώνει τους δρόμους των ανθρώπων εν αγνοία τους» (σελ. 296). Η αφηγήτρια μάλιστα παρεμβαίνει κάπου κάπου με σχόλια και προσωπικά της συναισθήματα που τ’ αφήνει να την παρασύρουν σε ανατριχιαστικές προοικονομίες: «Η σειρά των Καρασούληδων σταματά εδώ. Όσα τσαλίμια και να κάνει για να μας ξεφύγει» (σελ. 100). Εξαιτίας όμως αυτής της επιλογής το τέλος το βρήκα βιαστικό και μονόπλευρο, μιας και το πρόσωπο που εξιστορεί παραδέχεται πως δεν την ενδιαφέρουν οι άλλοι, παρά μόνο δύο χαρακτήρες, αφήνοντάς μας να αναρωτιόμαστε τι απέγιναν οι άλλοι! Δυστυχώς τα Σεπτεμβριανά ξεσπούν στις τελευταίες σελίδες και οι ήρωες απλώς μπλέκουν σε αυτά, κάποιοι αλλάζοντας χαρακτήρα ξαφνικά και αναίτια, κάποιοι άλλοι ακολουθώντας απρόσμενα μονοπάτια. Εύρημα πρωτότυπο συγγραφικά αλλά αφήνει εκκρεμότητες αναγνωστικά, μιας και η πλοκή με έκανε να αγαπήσω όλους τους χαρακτήρες! Η πλοκή κατά τα άλλα προχωράει σωστά, με εκπλήξεις και ανατροπές που με άφηναν άφωνο και με παρέσερναν να διαβάσω παρακάτω, με γλαφυρές περιγραφές, με αληθοφάνεια στις πράξεις και στις σκέψεις των ηρώων. Αγωνιούσα για το πού θα βρεθούν οι χαρακτήρες στο επόμενο κεφάλαιο ή τι θα αντιμετωπίσουν και ταυτόχρονα προβληματιζόμουν με διλήμματα, όπως «καρδιά ή καθήκον;», να υποκύψεις στη σάρκα ή να παραμείνεις πιστός στο όραμά σου; Πώς μπορεί να βρει κανείς τη δύναμη της συγχώρεσης, της αληθινής μετάνοιας και της σιδερένιας θέλησης; Πώς να επανορθώσουμε για τα λάθη μας και πώς να υποστηρίξουμε τις επιλογές μας; Μου άρεσε επίσης που, αντί να μακρηγορήσουμε και να εντρυφήσουμε στην οικογενειακή ιστορία των Καρασούληδων πριν τον γάμο, μαθαίνουμε ό,τι χρειάζεται μέσα από τις συζητήσεις της Θεώνης και της Βασιλικής κατά τη διάρκεια των ετοιμασιών κι έτσι το κείμενο ελαφρύνει αρκετά και δεν κουράζει με μακροσκελείς και ίσως περιττές λεπτομέρειες.

Επίσης, πόσο όμορφα, πόσο παραστατικά μας χαρίζεται η Κωνσταντινούπολη, με την ακμάζουσα μετά την κατάργηση του βαρλικιού ελληνική κοινότητα, με το Πέραν και τον Γαλατά, τις επαύλεις και τα φτωχόσπιτα, το Σουλούκουλε όπου η λαγνεία, το χασίς και η πορνεία έχουν τον πρώτο λόγο, με τη Χάλκη και την Πρίγκηπο, το Νεοχώρι και το Σισλί, με το Σταυροδρόμι και την εύπορη κοινότητά του αλλά και το πλήθος των φτωχών κι εγκαταλειμμένων οικογενειών και παιδιών. Μια πόλη που στους δρόμους της κυκλοφορούν μικροπραματευτάδες και ζητιάνοι, καλοντυμένοι και αριστοκράτες κι η συγγραφέας όλα τα παρατηρεί, όλα τα αποτυπώνει στο χαρτί. Καταφέρνει μάλιστα να δώσει τον απαιτούμενο ρεαλισμό με τα γεγονότα που οδήγησαν σταδιακά στην ελληνική «Νύχτα των Κρυστάλλων» του Σεπτεμβρίου του 1955, χωρίς να φέρνει στο προσκήνιο αχρείαστες ιστορικές λεπτομέρειες ή μακροσκελείς αναφορές. Μια συζήτηση από δω, μια σκηνή από την άλλη, ένα άρθρο πιο μετά καταγράφουν τα βήματα που οδήγησαν στον χαλασμό του ελληνικού στοιχείου. Εν κατακλείδι, η «Βεντέτα στον Βόσπορο» είναι μια συναρπαστική ιστορία που ξεδιπλώνεται στη μαγευτική Κωνσταντινούπολη και μας συστήνει ενδιαφέροντες χαρακτήρες που βιώνουν λάθη, πάθη, ανατροπές και εκπλήξεις στη ζωή τους. Ένα ακόμη μυθιστόρημα της Γιώτας Γουβέλη που με άφησε απόλυτα ικανοποιημένο.

Βιβλίο Συλλέκτες βιβλίων στην Νταράγια
Τίτλος πρωτοτύπου Les Passeurs de livres de Daraya
Συγγραφέας Delphine Minoui
Μεταφραστής Έφη Κορομηλά
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Delphine Minoui, Γαλλίδα δημοσιογράφος με επίκεντρο των ερευνών της το Ιράν και το Ιράκ, απ’ όπου και έκανε ανταποκρίσεις για την εφημερίδα Le Figaro από το 2002, έχει ταξιδέψει σε όλο τον αραβομουσουλμανικό κόσμο και σήμερα ζει στην Κωνσταντινούπολη, απ’ όπου εξακολουθεί να παρακολουθεί τη συριακή επικαιρότητα. Τον Μάρτιο του 2011 ξέσπασε εμφύλια διαμάχη στη Συρία ανάμεσα στις δυνάμεις του στρατού και στις αντάρτικες ομάδες που συγκροτήθηκαν εναντίον του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ, η οποία συνεχίζεται μέχρι και σήμερα, με πολλές χιλιάδες θύματα. Η Νταράγια απέχει 7 χιλιόμετρα από τη Δαμασκό και αποτέλεσε από την αρχή θέατρο σφοδρών συγκρούσεων, μιας και ήταν κέντρο αντικυβερνητικών διαδηλώσεων. Μέσα σε αυτόν τον χαλασμό μια ομάδα νέων ανθρώπων δημιούργησε μια υπόγεια βιβλιοθήκη όπου ο κόσμος κατέφευγε για να διαβάζει. Συγκεντρώθηκαν 15.000 τόμοι βιβλίων που βρέθηκαν στα ερείπια και τα καταχώρησαν με το όνομα του ιδιοκτήτη ώστε να του επιστραφούν μετά το τέλος του πολέμου. Στα τέλη του 2016 ο κυβερνητικός στρατός κατέλαβε την πόλη κι ανάγκασε τον κόσμο να απομακρυνθεί από τα σπίτια του, με αποτέλεσμα η βιβλιοθήκη να κλείσει.

Η δημοσιογράφος συγκινήθηκε από αυτήν την κίνηση και ήρθε, με χίλιες δυσκολίες, σε επαφή με τους δημιουργούς της βιβλιοθήκης, παρακολουθώντας σχεδόν από την αρχή τον τρόπο περισυλλογής, καταλογογράφησης και λειτουργίας αυτής της υπόγειας βιβλιοθήκης κι έτσι το βιβλίο είναι το αποτέλεσμα των ερευνών και των συνομιλιών τους. Η επικοινωνία είναι αμφίρροπη, διακοπτόμενη, με αυτοσχέδια σύνδεση μέσω μικρών δορυφόρων που συγκέντρωσαν στις αρχές της επανάστασης. Η υπόγεια βιβλιοθήκη της Νταράγια είναι μια ειρηνική εικόνα που αντιβαίνει στον πόλεμο, στα ερείπια και στον αποκλεισμό της πόλης. Γκρεμισμένα σπίτια, φωτιά, σκόνη αλλά μες στον χαλασμό κάποιοι σώζουν βιβλία από τα ερείπια και τα συγκεντρώνουν σ’ ένα σημείο ανοιχτό για τον κόσμο. «Τα βιβλία, τα όπλα τους για μαζική μόρφωση» (σελ. 13). Γιατί «Οι βιβλιοθήκες έχουν κάτι το ανατρεπτικό και καταπραϋντικό συνάμα» (σελ. 35) ενώ «Τα βιβλία, αυτά τα όπλα μαζικής μόρφωσης που κάνουν τους τυράννους να τρέμουν» (σελ. 79). Ποτέ δεν είχα σκεφτεί πόσο σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει μια βιβλιοθήκη στην ψυχολογία των κατοίκων μιας πόλης εν μέσω πολέμου: «Εμείς χτίζουμε όταν τα πάντα γύρω μας γκρεμίζονται… Το διάβασμα ως καταφύγιο. Μια σελίδα ανοιχτή προς τον κόσμο την ώρα που όλες οι πόρτες είναι αμπαρωμένες». Οι επισκέπτες, παρά τις δυσχέρειες, τα εμπόδια, τα προβλήματα, τον θάνατο που χτυπάει κάθε στιγμή, διαβάζουν για να εξερευνήσουν, για να μορφωθούν, για να αποδράσουν από τη σκληρή πραγματικότητα, για να γλυτώσουν από την παράνοια. «…μια απλή πράξη ανθρωπιάς που τους δένει με την τρελή ελπίδα της επιστροφής στην ειρήνη» (σελ. 34).

Η συγγραφέας καταγράφει το χρονικό των δραστηριοτήτων της βιβλιοθήκης, τις συνομιλίες με τους πρωτεργάτες Άχμαντ Μουντζαχέντ και Αμπού ελ-Εζ αλλά και με τους αναγνώστες, πίσω ή μπροστά από την κάμερα. Πάντα βέβαια υπάρχει ο φόβος να πέσεις στην παγίδα της παραπληροφόρησης ή να παρασυρθείς από τη μονοδιάστατη παράθεση των γεγονότων, η Delphine Minoui όμως προσπαθεί με προσωπική έρευνα, διασταυρώσεις στοιχείων, ακόμη και με συνεντεύξεις όσων κατάφεραν να φτάσουν στην Τουρκία να κατανοήσει και να αναδείξει τον αμοραλισμό και την αγνή ιδεολογία των ανθρώπων που στελεχώνουν τη βιβλιοθήκη. Ταυτόχρονα ξεδιπλώνεται και το χρονικό της πολιορκίας που στενεύει μέρα με τη μέρα, με τον λιμό να κρέμεται πάνω από τα κεφάλια των αιχμάλωτων κατοίκων μαζί με τα ελικόπτερα που τους βομβαρδίζουν και οι σελίδες γεμίζουν από εικόνες ανέχειας, εξαθλίωσης, φόβου. Ταυτόχρονα ξεδιπλώνεται και η ιστορία της επανάστασης στη Συρία, της εμφύλιας διαμάχης που την αιματοκύλισε, πώς ήταν τα πράγματα πριν και μετά, πώς λειτουργούσε το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ, γιατί κατέφυγε στην «αστυκτονία», στην καταστροφή δηλαδή της πόλης με όλα τα μέσα: «Η διαγραφή διά της βίας, κλασική μέθοδος των τυράννων αυτού του κόσμου» (σελ. 39).

Γιατί αγωνίζεται το καθεστώς να εξαλείψει την Νταράγια; Τι την ξεχωρίζει από τις άλλες πόλεις; Πώς ήταν αυτή η πόλη, τι το ιδιαίτερο είχαν οι κάτοικοί της, πώς ξεκίνησαν οι αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις; Πώς ξεκίνησε η ιδέα της βιβλιοθήκης, πώς εμπνεύστηκαν οι δημιουργοί της, πόσο δύσκολη και τακτική ήταν η επικοινωνία μαζί τους; Αυτά και άλλα ερωτήματα απαντώνται με ρεαλισμό, τεκμηρίωση και συναισθηματισμό στο συγκλονιστικό αυτό χρονικό. Η συγγραφέας, η ζωή της οποίας επηρεάζεται δυο φορές (τον Νοέμβριο του 2015 στο Παρίσι όπου ζουν οι δικοί της άνθρωποι και τον Μάρτιο του 2016 στην Κωνσταντινούπολη, όπου ζει η ίδια με την κόρη της, γίνονται τρομοκρατικές επιθέσεις) και σαν από παιχνίδι της μοίρας βιώνει κι αυτή την αγωνία και τον φόβο των ανθρώπων που έχουν μετατρέψει την υπόγεια βιβλιοθήκη της Νταράγια σε πολιτιστική κυψέλη, διασταυρώνει, ρωτάει, ερευνά και η γραφή της είναι καταιγιστική, αντικειμενική, μεστή, γρήγορη, εύληπτη. Ένα βιβλίο που δύσκολα θα ξεχάσω.

Βιβλίο Η χαμένη ψηφίδα της Αγίας Σοφίας 
Συγγραφέας Ελένη Σβορώνου
Εικονογράφος Φίλιππος Φωτιάδης
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Βρισκόμαστε στα 1931, τρία χρόνια πριν γίνει μουσείο το τέμενος της Αγίας Σοφίας και παρακολουθούμε τη συζήτηση μεταξύ του Μουσταφά Κεμάλ και του Τόμας Γουάιτμορ μαζί με δύο παιδιά που κρύφτηκαν στο κτήριο κι έχουν τον δικό τους ρόλο στην ιστορία. Μέσα από την αφήγηση σημαντικών ιστορικών στιγμών η Αγία Σοφία αναβιώνει μπροστά μας ως ορθόδοξος καθεδρικός ναός, ρωμαιοκαθολικός ναός, μουσουλμανικό τέμενος, μουσείο, Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και ζούμε τη λαμπρότητα και το μεγαλείο της ιστορίας της. Ο Βυζαντινός Ναός της Ύπατης Σοφίας του Ένσαρκου Λόγου του Θεού οικοδομήθηκε επί Ιουστινιανού (6^ος αι. μ. Χ.) από τους αρχιτέκτονες Ανθέμιο και Ισίδωρο μέσα σε μόλις έξι χρόνια και σε αυτό το βιβλίο καταγράφονται πολλές χρήσιμες εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για την πορεία του στον χρόνο. Μαθαίνουμε επίσης για το παρελθόν, την καριέρα και τη νοοτροπία των δύο αντρών, του πολιτικού από τη μια και του αρχαιολόγου από την άλλη. Ο Τόμας Γουάιτμορ (1871-1950) ήταν μελετητής, βυζαντινολόγος και αρχαιολόγος και κατάφερε να μπει το 1931 στην Αγία Σοφία για να ξεκινήσει την αποκάλυψη και τη συντήρηση των ψηφιδωτών του ναού ως διευθυντής του Αμερικανικού Βυζαντινού Ινστιτούτου κι έτσι ήρθαν στο φως τα περισσότερα από αυτά αφού ήταν καλυμμένα με γύψο. Λίγα χρόνια μετά η Αγία Σοφία άνοιξε ως μουσείο.

Η Ελένη Σβορώνου έγραψε ένα συναρπαστικό χρονικό αυτής της σημαντικής ενέργειας και πρωτοβουλίας και το ζωντάνεψε με μυθιστορηματικό τρόπο, γράφοντας ολοζώντανες σκηνές, ενδιαφέροντες διαλόγους και εντάσσοντας δύο παιδιά στο κείμενο για να χαλαρώσει τη σοβαρότητα του θέματος. Δημιουργεί ένα ενδιαφέρον δίπολο, με τον ιδρυτή της ενωμένης πια Τουρκίας από τη μια, που ενδιαφέρεται να προβάλλει την πολιτιστική αξία της πατρίδας του σε όλο τον κόσμο αλλά όχι εις βάρος των θρησκευτικών του πεποιθήσεων ή της επί τόσους αιώνες τουρκικής ιστορίας και με έναν ανθρωπιστή αρχαιολόγο από την άλλη, του οποίου η ατζέντα δεν είναι και τόσο φανερή αρχικά. Έχουμε έναν άνθρωπο που έζησε ως εθελοντής τη σκληρή πλευρά του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου και τώρα έχει στρέψει τις δυνάμεις του στην ειρήνη και σε όσες δράσεις είναι απαραίτητες για να τη διατηρήσουν. Ο Κεμάλ απαριθμεί τις μεταρρυθμίσεις που μετέτρεψαν την Τουρκία σε κοσμικό κράτος, έτοιμο να μπει στον παγκόσμιο χάρτη όσο ο Γουάιτμορ του υποδεικνύει τις ψηφίδες, τι αναπαριστούν και πόσο ταιριαστές με την ατμόσφαιρα του μέρους είναι! Θα καταφέρει λοιπόν να πείσει τον ηγέτη να δεχτεί να βγουν τα ψηφιδωτά στο φως;

Η συζήτηση διεξάγεται σε όλους τους κύριους και βοηθητικούς χώρους της Αγίας Σοφίας, οι οποίοι καταγράφονται με συναρπαστικές λεπτομέρειες από αρχιτεκτονικής, πολιτιστικής και συμβολικής άποψης. Για παράδειγμα, είναι απαραίτητοι δύο πρόναοι ώστε οι πιστοί «να προσαρμοστούν από τον έξω κόσμο της καθημερινής ζωής τους στον ουράνιο κόσμο του Θεού…Μάτια, καρδιά και νους χρειάζεται να έχουν νηστέψει από τα ευτελή και τα καθημερινά» (σελ. 30). Οι ψηφίδες παίρνουν τη θέση τους πρώτα στον νου του Γουάιτμορ και μετά στην αυθεντική τους θέση στους τοίχους της Αγίας Σοφίας και διαβάζουμε για το κάθε τι που απεικονίζουν! Πόσα γεγονότα ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες του μικρού αυτού βιβλίου και πόσες πληροφορίες περνάνε με τον καλύτερο τρόπο στον αναγνώστη! Η Ελένη Δικαίου για άλλη μια φορά κατάφερε να μας κάνει με την υποδειγματική της πένας κοινωνούς ενός από τα σημαντικότερα σύμβολα του παγκόσμιου πολιτισμού. Η εικονογράφηση του Φίλιππου Φωτιάδη, που έχει ήδη δώσει εξαίρετα δείγματα τέχνης στα προηγούμενα βιβλία της σειράς, αποτυπώνει με το δικό του στυλ τον Κεμάλ και τον Γουάιτμορ και προσπαθεί να αποδώσει τη μεγαλοπρέπεια της Αγίας Σοφίας και των επιμέρους σημείων της.

Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους. Στο έβδομο βιβλίο της σειράς μαθαίνουμε για την ιστορική πορεία της Αγίας Σοφίας και για το πώς ξεκίνησαν οι εργασίες μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε μουσείο και πώς βγήκαν στο φως τα περίφημα ψηφιδωτά της.

Βιβλίο Το καδέρνο
Συγγραφέας Μιχάλης Τοπαλίδης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα /  Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα του Μιχάλη Τοπαλίδη κινείται σε δύο άξονες: από τη μια έχουμε την πρωτοπρόσωπη αλλά και κατά τόπους τριτοπρόσωπη αφήγηση του ανθρώπου που έγραφε στο καδέρνο του (=τετράδιο) τις περιπέτειες του ταξιδιού του εν πλω μετά την Κωνσταντινούπολη κι από την άλλη έχουμε το ψυχογράφημα ενός ανθρώπου που ετοιμάζεται να διασχίσει ένα από τα πιο δύσκολα φαράγγια του κόσμου ενώ ταυτόχρονα θα καταβυθιστεί στην ψυχοσύνθεσή του γνωρίζοντας πρόσωπα και βιώνοντας καταστάσεις που δεν περίμενε. Η εναλλαγή των τρόπων αφήγησης στην ιστορία του Μαυροθαλασσίτη και τα πρωθύστερα στην περιπέτεια του αρχιτέκτονα διατηρούν αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος όπου οι δύο διαφορετικοί και μακρινοί μεταξύ τους χρονικά κόσμοι θα ενωθούν αναπάντεχα με έναν συγκινητικό τρόπο. Πάντως, το λεξιλόγιο του καδέρνου ίσως κουράσει γιατί είναι γραμμένο σε γλώσσα που μοιάζει με αυτήν εκείνης της εποχής, ευτυχώς όμως οι επεξηγήσεις των λέξεων είναι στην ίδια σελίδα κι αποφεύγουμε τα διαρκή πίσω-μπρος. Ο συγγραφέας σημειώνει πως θέλησε να δημιουργήσει «την αίσθηση της παλαιότητας» κι όχι να αποδώσει πιστά λεξιλόγιο και ιδιωματισμούς κι αυτό το πέτυχε σε ικανοποιητικό βαθμό. Από την άλλη στη σημερινή εποχή ο λόγος κυλάει πιο γρήγορα και κατανοητά, υπάρχουν όμως αρκετές περιπτώσεις ενδοσκόπησης και κάποιες υπόνοιες σουρεαλισμού που καθυστερούν τη δράση.

«Το καδέρνο» είναι μια διαφορετική πρόταση ιστορικού μυθιστορήματος και αναβιώνει την εποχή της άλωσης της Κωνσταντινούπολης μέσα από ένα ημερολόγιο καταστρώματος που κρατάει ένας ναύτης με καταγωγή από τον Πόντο, πιστός στο καθήκον και στις εντολές του καπετάνιου του, που θα βρει κάτι απρόσμενο στη μακρινή Κρήτη. Παράλληλα με αυτό έχουμε διαυγή ψυχογραφήματα και μια σωστή ψυχοσύνθεση ενός ανθρώπου που δένεται απρόσμενα με το παρελθόν μέσα από την κατάβαση σε ένα φαράγγι και στην ανθρώπινη ψυχή του! Μια διαφορετική πρόταση που καταφέρνει να ενώσει δύο διαφορετικά μεταξύ τους είδη σε μια στρωτή και συναρπαστική αφήγηση.

Βιβλίο Το Σταυροδρόμι των Ρωμιών της Πόλης 
Συγγραφέας Ελένη Κεκροπούλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ωκεανός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι ένας πραγματικός συγγραφικός άθλος γιατί παραθέτει όλα όσα έγιναν από το 1832 έως το 1899 σε όλες τις σημαντικές ελληνικές κοινότητες της Κωνσταντινούπολης και του εξωτερικού αλλά με τέτοιο τρόπο που δε με κούρασε στιγμή. Χιλιάδες ονόματα, χιλιάδες κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις, χιλιάδες «κόλπα» και ευκαιρίες, ποικίλες κι ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, ιστορικά πρόσωπα ανάμικτα με μυθιστορηματικά παρουσιάζονται σε 683 πυκνογραμμένες σελίδες με τέτοιο τρόπο που ήθελα να διαβάσω λίγο ακόμη κάθε φορά που έπρεπε να σταματήσω προσωρινά. Χωρίς να έχουμε διεισδυτικά ψυχογραφήματα, χωρίς να χρειάζεται να κρατάω σημειώσεις αφού τα πρόσωπα που παρελαύνουν προχωρούν την ιστορία παρακάτω χάρη στις επαγγελματικές και κοινωνικές κυρίως ενέργειες κι όχι τόσο στις προσωπικές, ξετυλίγονται περιστατικά και καταστάσεις που αντικατοπτρίζουν ακριβώς τις βάσεις του εμπορίου, της οικονομίας και της ναυτιλίας που συναντάμε ακόμη και σήμερα, σε πιο εξελιγμένη βέβαια μορφή. Ένα πικάντικο κουτσομπολιό εδώ, μια επιστολή πιο κει, κινηματογραφικοί και στακάτοι διάλογοι παραπέρα, με ιδιωματισμούς στο λεξιλόγιο που χαρίζουν αυθεντικότητα, μετρημένα καλολογικά στοιχεία, επιλεγμένες σκηνές δράσης, όλα αυτά βοηθάνε την πλοκή να προχωρήσει και μας δείχνουν την ακμή του εμπορίου, την ώθηση που χάρισε στη ναυτιλία η ατμοπλοΐα, το ξεκίνημα των χρηματιστηρίων, τις οικονομικές συναναστροφές με τα επιτόκια, τις εγγυητικές ρήτρες, τα κεφάλαια, τα δάνεια κλπ., τη μεταπήδηση από τη μια ευκαιρία στην άλλη (εμπόριο σιτηρών που ξεπέφτει με τον Κριμαϊκό πόλεμο, παρείσφρηση των ξένων δυνάμεων στην οικονομική ροή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας οπότε ο ελληνικός εμπορικός κόσμος στρέφεται είτε στον λευκό χρυσό της Αιγύπτου -το βαμβάκι- ή στο Σίτι του Λονδίνου κι αρχίζει να δημιουργεί ένα σημαντικό παγκόσμιο κέντρο οικονομίας) και πάρα πολλά άλλα. Άλλωστε οι ευκαιρίες έβριθαν, «αρκεί να ήσουν έτοιμος να ριχτείς στη φωτιά»!

Είμαστε σ’ έναν κόσμο και σε μια εποχή φερεγγυότητας, «μπέσας», όπου ο λόγος είναι συμβόλαιο και στήνονται δίκτυα αξιόλογων, έμπιστων και έξυπνων συνεργατών αφού δεν υπάρχουν τηλέφωνα ή άλλοι τρόποι άμεσης και γρήγορης πληροφόρησης. Άλλωστε, όλα ξεκίνησαν από την καταστροφή της Χίου το 1822, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό, μιας και οι άνθρωποι που δραπέτευσαν από τη σφαγή και τον όλεθρο κατάφεραν να ορθοποδήσουν, να στήσουν επιχειρήσεις και περιουσίες και να δημιουργήσουν έναν σχετικά κλειστό κύκλο Χιωτών όπου στηρίζει και βοηθάει ο ένας τον άλλον μα κι είναι ανοιχτοί σε νέους αξιόλογους και φερέγγυους συνεργάτες. Αυτοί οι άοκνοι και ακάματοι άνθρωποι δεν είχαν μόνο σημαντική εμπορική δραστηριότητα αλλά και δικά τους ιστιοφόρα πλοία για τη μεταφορά των αγαθών στις αγορές Ανατολής και Δύσης, κάτι που περιόριζε αρκετά το κόστος και το ρίσκο. Τα κεφάλαια και τα ονόματα στήνονται με μεγάλο κόπο και σκληρή δουλειά, όλες οι εργασίες γίνονται χάρη σε μια αδιάσπαστη αλυσίδα πολύτιμων κρίκων, που ο καθένας οφείλει να έχει μάτια και αυτιά ανοιχτά εν όψει ευκαιριών και καταστροφών και να μην παρασύρεται από απάτες ή φήμες. Και οι γυναίκες; Αχ, οι γυναίκες, υποταγμένες στις κουβέντες μεταξύ αντρών, αντικείμενα αγοραπωλησίας, με τις προίκες να αλλάζουν χέρια για επενδύσεις ή για χάσιμο (ανάλογα τις ικανότητες του γαμπρού), χωρίς περιθώρια άλλης γνώμης πλην αυτής του πατέρα, του αδελφού, του θείου. «Ο γάμος άλλωστε δεν ήταν υπόθεση έρωτα αλλά καλής καταγωγής, κοινωνικής κατάστασης και εμπορικής συναλλαγής, όπερ μεταφραζόταν σε καλή προίκα» (σελ. 45). Βέβαια, αν μείνουν νωρίς χήρες παίρνουν την εκδίκησή τους και ζουν ζωή χαρισάμενη, έχοντας πλέον το προνόμιο να διαλέξουν αυτές τον επόμενο σύζυγο ή εραστή. Προς Θεού, όλα αυτά δεν καταγράφονται ελαφρά τη καρδία γιατί είναι ολοφάνερο πόσο πολύ συμπονά η Ελένη Κεκροπούλου αυτήν την έλλειψη επιλογών, φωτίζοντας σποραδικά αρκετές περιπτώσεις τέτοιων γυναικών, ποιες σήκωσαν κεφάλι, ποιες εκδικήθηκαν, ποιες υπέκυψαν κλπ. και με τι συνέπειες.

Σε ποιον να πρωτοαναφερθώ και ποιον ν’ αφήσω απ’ έξω; Ο Ηπειρώτης έμπορος Δημήτριος Ζαφειρόπουλος απέκτησε περιουσία με τα σιτηρά και τα μεταξωτά κι έγινε τσελεμπής (εξέχων) και δεν έχανε ευκαιρία να διατυμπανίζει: «Όπου τα γρόσια κι η πατρίς»! Ο Γεώργιος Ζαρίφης, μορφωμένος κι από σημαντική οικογένεια, πρωτότοκος επτά παιδιών, γραμματεύς στην Ελλάδα επί Καποδίστρια, μετά τη δολοφονία του οποίου, απογοητευμένος για τα μαύρα χρόνια που έρχονταν για την πατρίδα του, επέστρεψε στην Πόλη για μια νέα αρχή. (αναλυτικά εδώ). Ο Αλέξανδρος Κωνσταντίνος Ιωνίδης (1810-1890), σύζυγος της Ευτέρπης, αδελφής του Κωνσταντίνου Σγούτα, γιος μεγαλέμπορου υφασμάτων στο Μάντσεστερ, ασχολείται με τις τράπεζες, έχοντας συνεργαστεί από τους πρώτους με τη νεοϊδρυθείσα τράπεζα του ζάπλουτου Νέιθαν Ρότσιλντ, ιδιοκτήτη του μεγαλύτερου εργοστασίου κλωστοϋφαντουργίας. Ο Αβραάμ Σαλομόν Καμόντο, ένας από τους σημαντικότερους τραπεζίτες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ακόμη μνημονεύεται στην Κωνσταντινούπολη, οι Εμμανουήλ και Θεόδωρος Μπαλτατζής, ο Τομαζής (Θωμάς) Ράλλης, ο πρώτος των πρώτων στο εμπόριο της Πόλης, ο Στράτφορντ Κάνινγκ, ξάδελφος του φιλέλληνα Τζωρτζ, «μια αλαζονική επιβλητική φιγούρα» και πολλοί άλλοι. Ζουν παράλληλα πλούσιοι και φτωχοί, μαικήνες και μεροκαματιάρηδες, όλοι τους αγωνίζονται σε αυτήν την καλειδοσκοπική πόλη: «Ο παραβατικός υπόκοσμος -κλέφτες, ληστές, φονιάδες, παραχαράκτες- κρυμμένος σε λαβυρινθώδεις γειτονιές… δρούσε παράλληλα με τον διαβιωτικό αγώνα των πολλών κοινωνικών διαστρωματώσεων της Πόλης» (σελ. 190).

Γύρω απ’ όλο αυτό το μελίσσι ίπταται, περιφέρεται και αρπάζει ευκαιρίες ο Ανδρίκος Τσιγγρός (ο μετέπειτα Ανδρέας Συγγρός, 1830-1899) που φτάνει το 1845 στην Κωνσταντινούπολη για να δουλέψει, χάρη στον αδελφό του, Γεώργιο, που εργάζεται στο γραφείο του Ζωρζή Απαλύρα, στο πλάι του εμπόρου Νικολάου Δαμιανού. Μέσω των γονιών του Αντρίκου, του Δομένικου και της Νικολέτας, βιώνουμε τα γεγονότα της σφαγής στη Χίο το 1822, τις μετακομίσεις τους σε Τήνο, Κωνσταντινούπολη, Άνδρο και Σύρο κ. π. ά. Πρόκειται για μια πανέξυπνη προσωπικότητα και ταυτόχρονα για έναν γοητευτικό άντρα, λάτρη του ποδόγυρου μεν, εχθρού του «υμεναίου» δε! Παρατίθενται όλες οι οικονομικές, κοινωνικές και διπλωματικές του κινήσεις, πώς ανέβηκε σε υψηλά κλιμάκια, πώς, πότε και γιατί απέτυχε σε κάποια σχέδια, πώς κατάφερε να ξαναφτιάξει την περιουσία από το μηδέν, πώς διέβλεπε τις αλλαγές σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο, πώς διέπρεψε στο εμπόριο και χρησιμοποίησε την περιουσία του για να στραφεί στον τραπεζικό και στον χρηματιστηριακό κλάδο, φτάνοντας να δανείζει στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, πώς τελικά επέλεξε την Αθήνα για τα τελευταία του χρόνια και πώς μπλέχτηκε με το σκάνδαλο των σκωριών, πώς ίδρυσε την πρώτη ιδιωτική τράπεζα μετά από αγώνα δρόμου κατά του Ευάγγελου Μπαλτατζή, πώς ανεβοκατέβαζε κυβερνήσεις κ. ά.

Εδώ είναι και το αδύναμο σημείο του μυθιστορήματος, μιας και από τη στιγμή που ο Συγγρός επεκτάθηκε στα χρηματοπιστωτικά, η συγγραφέας, στην προσπάθειά της να δείξει το πλαίσιο στο οποίο κινούνταν αυτός ο άντρας, παρασύρθηκε αναφέροντας χιλιάδες λεπτομέρειες από τις συναλλαγματικές, τα δάνεια, τα επιτόκια, τα λογιστικά που μου γέννησαν θαυμασμό για το βάθος της μελέτης και ταυτόχρονα για τον τρόπο που αποδόθηκαν στο μυθιστόρημα, έφτασα όμως σε σημείο κόπωσης. Η Ελένη Κεκροπούλου πάντως, παρ’ όλο που θαυμάζει την επιτηδειότητά του και παρακολουθεί στενά τις θαυματουργές του δραστηριότητες, αφού ήταν άνθρωπος που αναγνώριζε τις ευκαιρίες, αφήνει και διακριτικές λοιδωρίες να υπεισέλθουν για να συμπληρώσουν την εικόνα του εθνικού αυτού ευεργέτη: «…μεθυσμένος από τον πυρετό της σίγουρης κερδοσκοπίας, θαμών των διαδρόμων των διαφόρων ξένων πρεσβειών αλλά κυρίως της γαλλικής και της αγγλικής και πάντα protégé της ολλανδικής» (σελ. 261) και κυρίως «Το φαίνεσθαι επισκίαζε ολότελα το είναι» (σελ. 554). Γύρω από αυτόν τον λαμπερό λοιπόν φάρο δρουν, κινούνται, υπολογίζουν, μετρούν, δημιουργούν και όλοι οι υπόλοιποι.

Στις σελίδες του μυθιστορήματος ζωντανεύει το Σταυροδρόμι ή Πέραν με τα τοπόσημά του, τους δρόμους του, τα μαγαζιά του, καταγράφεται τεκμηριωμένα η παρουσία του Ελληνισμού της Πόλης, δηλαδή πού και πώς εργάζονταν, πού διασκέδαζαν (λέσχες, ζαχαροπλαστεία, εστιατόρια, θέατρα), πού συναντιούνταν, πώς επικοινωνούσαν, τι δραστηριότητες ανέπτυσσαν οι ξένες πρεσβείες και πόσο κομβική ήταν η παρουσία τους για όλα αυτά τα δούναι και λαβείν, τι μυστικές συμφωνίες και ανταγωνισμοί υλοποιούνταν σε μια κοσμοπολίτικη περιοχή γεμάτη σημαντικούς ανθρώπους, Φραγκολεβαντίνους και Ρωμιούς. Ξεδιπλώνονται και καταγράφονται τα αίτια και τα αιτιατά της οικονομικής ανόδου του ελληνικού στοιχείου, οι λόγοι τυχόν εκπεσμού και πτώχευσης, οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία του 19^ου αιώνα με το τανζιμάτ του 1839 (Αυτοκρατορικό Διάταγμα του Γκιουλχανέ) από τον νέο σουλτάνο Αμπντούλ Μετζίτ να καλεί επιτέλους τις χώρες της Δύσης να επενδύσουν κεφάλαια στη διψασμένη και πλούσια αγορά της Εγγύς Ανατολής, μιας και η οθωμανική διοίκηση ξοδεύει περισσότερα από αυτά που εισπράττει από τους φόρους κι αυτά μόνο στην αρχή! Ακόμη κι ο πόλεμος της Κριμαίας (1853-1856) υπήρξε πηγή πλουτισμού και μεγάλη ευκαιρία για τον οποιονδήποτε κατάφερνε να εφοδιάσει με κάτι τον γαλλικό και τον αγγλικό στρατό: «Και τι δεν κατανάλωναν!» Η συγγραφέας έχει μείνει άφωνη: «Γενική ασωτία και ανέμελη ευωχία εν μέσω πολέμου» (σελ. 263)! Γέμισε ο τόπος οψίπλουτους και αλαζόνες επιδειξίες αλλά και άνοιξε ο δρόμος για χρηματοδοτήσεις και δάνεια από Αγγλία και Γαλλία, οπότε οι ξένοι άρχισαν να εισχωρούν στα οικονομικά της Αυτοκρατορίας και να τρώνε από το παχυλό κομμάτι που ανήκε επί πολλές δεκαετίες στους Ρωμιούς! Πώς το χάνι του Γαλατά όπου πωλούνταν χαβιάρι εξελίχθηκε σε κέντρο χρηματιστικών και τραπεζικών γραφείων κι από κει σε Χρηματιστήριο; Πώς αναπτύχθηκαν, πού διοχετεύθηκαν, πώς εμπλουτίστηκαν, πώς αυξήθηκαν και τελικά πώς εξανεμίστηκαν οι μεγάλες ελληνικές περιουσίες κατά την ακμή του ελληνισμού της Πόλης ως τα τέλη του 20ού αιώνα; Τι άλλαξε στο εμπόριο με τα ατμόπλοια που αντικατέστησαν τα ιστιοφόρα και με τον σιδηρόδρομο; Πώς άρχισε σταδιακά η Κωνσταντινούπολη να παύει να είναι το κέντρο του εμπορίου και πώς επηρέασε αυτό τις περιουσίες και την εμπορική δραστηριότητα των Ρωμιών;

«Το Σταυροδρόμι των Ρωμιών της Πόλης» της Ελένης Κεκροπούλου είναι ένα μυθιστόρημα στο οποίο ξεδιπλώνονται ο πλούτος και η ευμάρεια ανθρώπων έξυπνων και με ένστικτο καθώς και οι βάσεις της αριστοκρατίας και της ναυτιλίας που αναπτύχθηκαν στην Αθήνα ειδικότερα και στην Ελλάδα γενικότερα τον 20ό αιώνα. Είναι το χρονικό του ελληνικού πνεύματος που θριάμβευσε (ναι, εκμεταλλευόμενο ευκαιρίες και κατά καιρούς πατώντας επί πτωμάτων αλλά έτσι είναι οι επιχειρήσεις) και μεγαλούργησε, αφήνοντας όμως και σημαντική παρακαταθήκη μέσω δωρεών και ευεργετημάτων στον ελληνισμό. Χιλιάδες πληροφορίες, χιλιάδες πρόσωπα, χιλιάδες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αλλαγές που δίνονται μέσα από μικρές μα ολοζώντανες και ρεαλιστικές σκηνές συγκροτούν ένα κείμενο που με διαφώτισε σε πολλά σημεία για το παρελθόν της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας. Το τέλος είναι κάπως αόριστο βέβαια, μιας και δείχνει πως αυτός ο πακτωλός ενεργειών δε φαίνεται να σταματάει πουθενά κι έτσι δεν έχουμε κάποια ολοκλήρωση, κάποιον κύκλο που να ολοκληρώνει την πλοκή (εκτός κι αν η συγγραφέας έχει στο μυαλό της να συνεχίσει με νέο μυθιστόρημα). Το βιβλίο είναι ένα καλογραμμένο, τεκμηριωμένο και άκρως ενδιαφέρον χρονογράφημα του ελληνισμού του 19^ου αιώνα που διέπρεψε στις ελληνικές παροικίες του τότε γνωστού κόσμου, μια ελληνικά γραμμένη «Μπελγκρέιβια» και το συνιστώ ανεπιφύλακτα.