Βιβλίο Το κρυστάλλινο τρένο 
Τίτλος πρωτοτύπου Il treno di cristallo
Συγγραφέας Nicola Lecca
Μεταφραστής Γιώτα Καλογεροπούλου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης  Κέλευθος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μπόρνα Μπάρσιτς είναι γιος εργατών σε εργοστάσιο ζωμού της Κροατίας, δεν ένιωσε όμως ποτέ την αγάπη τους: «Γίγαντες, με ένα μόνο μάτι, επικριτικό, αυστηρό, ποτέ ικανοποιημένο. Και χωρίς το άλλο, το στοργικό, το ανεκτικό, το ικανό για συμπόνια κι ενσυναίσθηση» (σελ. 16-17). Σπούδασε μουσική γιατί αυτό ήθελαν εκείνοι, έκανε ό,τι προσδοκούσαν απ’ αυτόν για να τους ευχαριστήσει κι επιτέλους η ευκαιρία να κατακτήσει την αγάπη τους έρχεται στις εξετάσεις του πιάνου, μόνο που αυτό θα είναι η αρχή ενός τέλους που δεν περιμένει. Οι γονείς του τον φυλάνε στην ασφυκτική αγκαλιά της εργατικής κατοικίας τους, θεωρώντας τον κόσμο επικίνδυνο και ακατάλληλο για το εύθραυστο παιδί τους. Έτσι καταδίκασαν τον Μπόρνα σε μοναξιά και τον απέκλεισαν από τις πολύτιμες κοινωνικές συναναστροφές. Ο ντροπαλός, αμήχανος και αδέξιος Μπόρνα, είκοσι χρόνια μετά την επαγγελματική επιτυχία μα προσωπική αποτυχία στο ωδείο του Ζάγκρεμπ, εξακολουθεί να είναι μόνος και χωρίς φίλους, έχοντας μεγαλώσει με μια απρόσμενη και ανεξέλεγκτη ελευθερία όταν έμεινε ορφανός και μεγαλώνοντας κατά τη διάρκεια ενός πολέμου από τη Σερβία αναίτιου, αφού η Κροατία είχε αναγνωριστεί από πολλές χώρες του κόσμου. Ένα ταξίδι με τρένο θα φέρει κι άλλη μοιραία ανατροπή στη ζωή του.

Από το Ζάγκρεμπ του 1993 ερχόμαστε στο Μπρόντστερς της Αγγλίας του 2014, όπου ο Άαρον Άντσιτς ζει με τη μητέρα του φτωχικά και περιορισμένα. Εκείνη ήρθε έγκυος στη χώρα ζητώντας άδεια παραμονής και τώρα εργάζεται ως ταμίας. Αντίθετοι χαρακτήρες, εκείνος αισιόδοξος, εκείνη ρεαλίστρια, δέχονται κοινωνικό εκφοβισμό. «Το σπίτι τους είναι μικρό. Η ζωή τους ελάχιστη» (σελ. 53). Αγνώστου πατρός ο Άαρον, με τη μητέρα του να βυθίζεται αργά και σταθερά στην κατάθλιψη, κάτι που δυσκολεύει τις ερωτήσεις για την ταυτότητα του πατέρα του. Ταυτόχρονα, ο Άαρον συζητά ηλεκτρονικά με την Κρίσταλ, την οποία ερωτεύεται χωρίς να έχει δει ποτέ από κοντά. Του αρκεί η αγάπη της κι ας είναι μια ψευδαίσθηση, έχει ανάγκη για στοργή, για οποιαδήποτε αγάπη, γι’ αυτό και κάνει πράξη τις ολοένα και πιο απαιτητικές επιθυμίες της, όσο η ίδια παραμένει κρυμμένη και δεν εμφανίζεται στην κάμερα. Ο Άαρον έχει μάθει να χαίρεται με το κάθε τι κι εξασκείται διακρίνοντας τη μαγεία παντού και φωτίζοντας με ενθουσιασμό τις ασχήμιες της φτώχειας. Μικροπράγματα τον κάνουν χαρούμενο όσο η μητέρα του καθοδηγεί τη ζωή του, ακόμη και με στερήσεις και υπερβολές γιατί δε θέλει να της φύγει μακριά και να την αφήσει μόνη. Απανωτά λάθη που δυσχεραίνουν τον ψυχισμό του νεαρού παιδιού, που ευτυχώς δε γνωρίζει πως η μητέρα του δεν έχει καταφέρει να τον αγαπήσει απόλυτα. Είναι ένα παιδί που δε διάλεξε αλλά αντίθετα της περιέπλεξε τη ζωή ή, γιατί όχι, την κατέστρεψε κιόλα. «Ψίχουλα αγάπης από τη μητέρα του που τα μάζευε υπομονετικά όπως οι ζητιάνοι τ’ αποτσίγαρα» (σελ. 68).

Να όμως που ένα επίσημο έγγραφο θα τινάξει στον αέρα τη ζωή μάνας και γιου, θα φέρει στο φως τα μυστικά που τους χώριζαν και θα οδηγήσει με βία τον Άαρον στο να πάρει τη ζωή στα χέρια του: «εύθραυστος, απροστάτευτος μα επιτέλους ελεύθερος». Κι έτσι αρχίζει ένα συναρπαστικό ταξίδι από την Αγγλία προς την Κροατία με τρένο. Αμβούργο, Πράγα, Μπρατισλάβα, Λιουμπλιάνα και Ζάγκρεμπ είναι πόλεις που τον μαγεύουν, που τον κάνουν να ζήσει διάφορες περιπέτειες, να γνωρίσει τον εαυτό του, να κάνει νέους φίλους, να τζογάρει, να εξαπατηθεί, να σταθεί στα δικά του πόδια και να προσπαθήσει να τα καταφέρει. Η σύγκρουση με την τραγική αλήθεια θα είναι μετωπική και θα μπουν τα πάντα σε νέες βάσεις όσο η μητέρα του Άαρον, εντελώς μόνη πια, αρχίζει να παλεύει με δαίμονες και ψευδαισθήσεις που επιβουλεύονται τη ζωή της.

Με μάγεψε η γραφή, με ταξίδεψαν οι λέξεις του, έζησα λεπτό προς λεπτό αυτό το διαφορετικό road trip αυτογνωσίας όσο προσπαθούσα να καταλάβω πώς συνδέονται οι ζωές του Μπόρνα και του Άαρον, δεν κουράστηκα στιγμή από τις διασκεδαστικές ή δύσκολες περιπέτειες που βιώνει ο νεαρός πρωταγωνιστής στις πόλεις της Ευρώπης όσο πλησιάζει προς κάτι που θα του σφίξει το στομάχι. Εντυπωσιακοί, μελετημένοι χαρακτήρες με διεισδυτικά ψυχογραφήματα, που αποκαλύπτονται σταδιακά και τους γνώριζα όποτε και όπως ήθελε ο συγγραφέας, κάτι που με επέφερε ένταση και αγωνία για τη συνέχεια αλλά και για τις αποφάσεις που καλούνται να πάρουν όλοι κάτω από απρόσμενες συνθήκες. Θα νικήσει η Άνια την κατάθλιψη; Θα συγχωρέσει ο Άαρον τον πατέρα του γι’ αυτό που έκανε; Θα κερδίσει ο Μπόρνα τη ζωή του; Θα αποκαλύψει επιτέλους η Κρίσταλ το πρόσωπό της (ειλικρινά έμεινα άφωνος με την πραγματική της ταυτότητα και δάκρυσα όταν διαπίστωσα το μέγεθος του πόνου που κρύβεται από πίσω); Αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα απαντώνται μέσα από ευρηματικές ιστορίες όσο γνωρίζουμε και περπατάμε τις ατμοσφαιρικές πόλεις της κεντρικής Ευρώπης με έναν τρόπο που μόνο κάποιος σαν τον Nicola Lecca ξέρει να κάνει.

Βιβλίο Το αδύνατο 
Τίτλος πρωτοτύπου Impossibile
Συγγραφέας Erri De Luca
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης  Κέλευθος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα του Erri De Luca είναι κάτι εντελώς διαφορετικό απ’ όσα έχω διαβάσει ως τώρα! Είναι μια ιστορία που εκτυλίσσεται κυρίως μέσω των ερωτήσεων και των απαντήσεων μεταξύ δικαστή και ορειβάτη και μέσω των επιστολών που γράφει ο τελευταίος στη γυναίκα που αγαπάει και αφήνει σημαντικές αιχμές και μνείες για την αριστερά, την αξία της αντιεξουσιαστικής πάλης, το ηθικό δίλημμα της προδοσίας μιας ιδεολογίας και πολλά άλλα. Το κείμενο ξεφεύγει εντελώς από κάθε αφηγηματικό στερεότυπο, προχωράει την πλοκή με ιδιαίτερο και ευρηματικό τρόπο ενώ πίσω από τις γραμμές υπάρχουν σκέψεις και προβληματισμοί που κάποιες φορές με έκαναν να σταματώ την ανάγνωση για να τα επεξεργαστώ καλύτερα. Προφορικός και γραπτός λόγος με σύντομες και κοφτές προτάσεις βοηθάει το κείμενο να κυλήσει σα νεράκι, κάτι που δε φανταζόμουν όταν το ξεκινούσα ή όταν διάβαζα την περίληψη. Ο Erri De Luca που έγραψε το βιβλίο ήταν κι ο ίδιος ανακατεμένος με ακροαριστερή οργάνωση και ταυτόχρονα φανατικός ορειβάτης, στοιχεία που αντικαθρεπτίζονται στο κείμενό του: «Ανεβαίνω στο βουνό γιατί ως εκεί πάνω έχει φτάσει το όριο της γης… μπορώ να πάω ως εκεί όπου δεν υπάρχει πια αλλού να σκαρφαλώσω. Ακολουθώ τη γη ως εκεί που έχει φτάσει κι αυτή…» (σελ. 31).

Η αντιπαράθεση μεταξύ του υπόπτου και του δικαστή που τον ανακρίνει δεν αφορά μόνο τα στάδια αποκάλυψης και εντοπισμού της αλήθειας μέσα από παιχνίδια μυαλού, μπλόφες ή καταδικαστικές σιωπές αλλά και τις ηθικές ιδεολογίες ανθρώπων που βρίσκονται σε διαμετρικά αντίθετες θέσεις. Ο δικαστής θεωρεί τη συνάντηση των δύο ορειβατών μεγάλη σύμπτωση και, καταβάλλοντας προσπάθεια να αποφύγει την υφέρπουσα ένταση με τον ύποπτο, ακολουθεί το γράμμα του νόμου και δείχνει προκατειλημμένος απέναντι στον ορειβάτη. Στην προσπάθειά του να καταλάβει, ακόμη και να εκμαιεύσει την απάντηση που περιμένει, παρά τις αντίθετες απόψεις του ορειβάτη για τη στάση του, χρησιμοποιεί παρεκβάσεις για να αναδυθούν ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες, μιλάει με απλό λεξιλόγιο, αγωνίζεται να φωτίσει τα γεγονότα. Τι καταφέρνει τελικά; Τη χλεύη του συνομιλητή του, ο οποίος εξομολογείται σε ένα από τα γράμματα προς τη γυναίκα που αγαπάει: «Ο δικαστής, επιμένοντας στις ερωτήσεις του, ισχυριζόταν ότι ήθελε να μάθει την αλήθεια. Δεν είναι έτσι. Ζητάει να μάθει ώστε να επιβεβαιώσει όσα νομίζει πως ήδη ξέρει» (σελ. 81).

Στον αντίποδα, ο ορειβάτης, που έχει πληρώσει για τα λάθη του αλλά παραμένει πιστός στην ιδεολογία του, δε χάνει ευκαιρία να προσβάλλει τον συνομιλητή του μέσα από το αξιακό σύστημα που εκπροσωπεί. Ο ορειβάτης παραδέχεται πως είναι μέλος της δικαστικά πιο κυνηγημένης γενιάς στην ιστορία της Ιταλίας, κάτι που μου κίνησε το ενδιαφέρον για να μάθω περισσότερα για την πολιτική και αντιεξουσιαστική ιστορία της γείτονος χώρας! Στις επιστολές του ανακαλεί τις όμορφες και τις δύσκολες στιγμές ζωής με τη σύντροφό του, με την οποία γνωρίζονται δέκα χρόνια και της μεταφέρει τη ζωή του στη φυλακή όσο κρατείται ως ύποπτος, τις συμπεριφορές των γυναικών με ανθρώπους που έχουν φυλακιστεί, σα να την προετοιμάζει για έναν αποχωρισμό, να όμως που, έχοντας ήδη δοκιμάσει και μάλιστα με τον πιο σκληρό τρόπο την «επιείκεια» της αστυνομίας, ξέρει, νιώθει βαθιά μέσα του, πως ακόμη κι αν είναι αθώος, εκπροσωπεί κάτι που πρέπει να τιμωρηθεί παραδειγματικά (ναι, πάλι). Γι’ αυτό και όσο πλησιάζουμε στο τέλος τόσο κυριαρχεί η σκέψη μήπως τελικά όλο αυτό είναι ένα πείραμα, πώς να εξωθήσουν δηλαδή κάποιον να ομολογήσει ένα πολιτικό έγκλημα, το τελευταίο που προστέθηκε σε μα εποχή ξεπεσμένη, κι ας μην το διέπραξε καν; Πόσο έξυπνη και αξιοθαύμαστη είναι η κεντρική ιδέα: «Με τον δικαστή πιο πολύ κουβέντα γίνεται παρά ανάκριση. Δεν έχει ακόμα εμφανίσει κάποιο αποδεικτικό στοιχείο, γι’ αυτό συζητάμε πάνω στη δική του υπόθεση κατηγορίας. Αυτός την παρουσιάζει, εγώ του την αποδομώ» (σελ. 131). Κι ας μην ξεχνάμε πως ο ορειβάτης είναι πλέον ηλικιωμένος και ο δικαστής έχει την ηλικία του γιου που δεν έχει. Έτσι αναδύεται με ωραίο τρόπο όχι μόνο το χάσμα γενεών ανάμεσά τους σε χόμπυ, μουσικά ακούσματα, λεξιλόγιο αλλά τονίζεται και η διαφορετικότητα δράσης και συμπεριφοράς των αντιεξουσιαστικών ομάδων τότε και τώρα.

Και το θύμα; Ο νεκρός καταδότης δεν περιγράφεται μόνο ως οντότητα, ως χαρακτήρας, ως άνθρωπος αλλά και ως συνεργάτης, ως σύντροφος της παράταξης της οποίας αποτελούσε μέλος και δίνεται η σχέση του συγκεκριμένα με τον ορειβάτη: «Για σας δεν πρόκειται για έναν απλό προδότη. Εδώ υπάρχει ένας άντρας με τον οποίο μοιραστήκατε μεν εντάσεις, αλλά σας συνέδεε και αμοιβαία εμπιστοσύνη. Εδώ υπάρχει ένας άντρας τον οποίο μάλιστα εσείς θαυμάσατε» (σελ. 105). Και τι ισχυρίζεται ο ύποπτος; «Αυτός που έχει διαπράξει προδοσία, έχει προδώσει και τον εαυτό του. Όσο κι αν προσπαθεί να πειστεί ότι έχει κάνει αυτό που όφειλε, έχει καταστρέψει ένα κομμάτι του εαυτού του, της νιότης του» (σελ. 95). Τελικά, αυτός που καταδίδει τους συντρόφους του είναι προδότης ή απλώς μετανιώνει που ακολούθησε την πολιτική γραμμή της οργάνωσης; Είναι εγκληματίας ή κάποιος που ακολουθεί μια πιο ανθρώπινη και περίπλοκη διαδρομή γύρω από την ιδεολογία του;

«Το αδύνατο» είναι ένα ενδιαφέρον μυθιστόρημα που, μέσα από μια πρωτότυπη αφήγηση, καταγράφει ολοκληρωμένα ψυχογραφήματα χαρακτήρων μέσα από αριστερές αντιλήψεις και πώς αυτές εξακολουθούν να τις υποδέχονται θέσεις εξουσίας, όπως το δικαστικό σύστημα. Χωρίς κατηγορίες, χωρίς φορτωμένο με πολιτικούς ορισμούς λεξιλόγιο, το κείμενο απλώς καταγράφει δύο άκρως αντίθετες θέσεις και στάσεις ζωής με αφορμή ένα έγκλημα που ίσως διέπραξε ένας ύποπτος, ο οποίος, ακόμη κι αφού φυλακίστηκε για τον αντιεξουσιαστικό του αγώνα, παραμένει πιστός σε μια ιδεολογία φίλα προσκείμενη στον «ρατσισμό» και την προκατάληψη της κραταιάς εξουσίας.

Βιβλίο Με ανοιχτό βιβλίο 
Τίτλος πρωτοτύπου A libro aperto
Συγγραφέας Massimo Recalcati
Μεταφραστής Χρήστος Πονηρός
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Κέλευθος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα είδος αυτοβιογραφίας μέσα από την ανάγνωση των βιβλίων που καθόρισαν τον ψυχαναλυτή, στοχαστή και άνθρωπο Massimo Recalcati και ταυτόχρονα μια απόπειρα να απαντηθούν ερωτήσεις όπως «τι σημαίνει διαβάζω», «γιατί υπάρχουν βιβλία που δεν τα έχουμε ξεχάσει αλλά είναι γραμμένα ανεξίτηλα στη μνήμη μας» και άλλα. Μικρά κεφάλαια που μπορούν να διαβαστούν και αυτόνομα οδηγούν τον αναγνώστη σε μια ενδιαφέρουσα εσωτερική αναδίφηση και δίνουν τις λέξεις που όλοι ψάχνουμε για να περιγράψουμε τα συναισθήματα και τις συνέπειες από την ανάγνωση ενός βιβλίου. «Δεν είμαστε άραγε όλοι μας φτιαγμένοι και από τα βιβλία που έχουμε διαβάσει» (σελ. 13); Ναι, αλλά: «Διαβάζω σημαίνει πρωτίστως ότι διαβάζομαι από το βιβλίο, ότι εκτίθεμαι στην ανάγνωσή του» (σελ. 17). Και πάνω απ’ όλα: «Τι είναι στ’ αλήθεια ένα βιβλίο ώστε να ασκεί όλη αυτήν τη δύναμη στους αναγνώστες του» (σελ. 13);

Η απάντηση είναι έξυπνη και απλή: το βιβλίο είναι ένα μαχαίρι, ένα σώμα και μια θάλασσα. Μαχαίρι γιατί κόβει τη ζωή μας και της δίνει μια νέα μορφή, διαχωρίζει δηλαδή πώς ήταν η ζωή μας πριν και πώς μετά την ανάγνωση ενός βιβλίου. Κάθε βιβλίο είναι κι ένα σώμα, έχει μυρωδιά, σάρκα, βλέμμα και ξεχωριστή ύπαρξη, αρκεί να διαβάζουμε με την καρδιά κι όχι με τον νου. Θάλασσα γιατί διαβάζεται πάντα ανοιχτό, κουβαλάει το ανεξάντλητο της ανάγνωσης και δεν έχει ιδιοκτησία. Κι επιπλέον: «Η μυστηριώδης δύναμη του βιβλίου συμπίπτει με τη μυστηριώδη δύναμη της επιθυμίας. Γι’ αυτό κάποια βιβλία μένουν στο ράφι τους ή στο σακίδιό τους σαν νεκρά βάρη ενώ άλλα όπως ο Λάζαρος σηκώνονται και περπατούν» (σελ. 47). Το βιβλίο είναι «μια συνάντηση που διακόπτει τη συνηθισμένη ροή του χρόνου. Μετά από αυτήν τη συνάντηση η ζωή μας δεν είναι πια η ίδια»» (σελ. 27). Αυτό το σκεφτήκατε ποτέ; «Τα βιβλία μας αφηγούνται την ιστορία μας, είναι η γλώσσα μας, συγκεντρώνουν όχι μόνο τις λέξεις αυτού που τα έγραψε αλλά και τον συναρπαστικό χρόνο της δικής μας ανάγνωσης» (σελ. 28). Στο δεύτερο μέρος πάμε ακόμη πιο βαθιά, με τον συγγραφέα να καταγράφει τα πιο ουσιώδη ίχνη που αφορούν την προσωπική του βιογραφία, δηλαδή την πνευματική του εξέλιξη, μέσα από την επανανάγνωση εννιά βιβλίων. Αυτό το κομμάτι  χρησιμοποιείται ως τεκμηρίωση στο σκεπτικό: «Γιατί το να μιλήσουμε για τα βιβλία που αγαπήσαμε σημαίνει να μιλήσουμε για τη ζωή μας». Οδύσσεια, Βίβλος, «Ο λοχίας στο χιόνι» του Μάριο Ριγκόνι Στερν, «Η ναυτία» και «Ο ηλίθιος της οικογένειας» του Ζαν-Πωλ Σαρτρ, «Είναι και χρόνος» του Μάρτιν Χάιντεγκερ, «Γραπτά» του Ζακ Λακάν, «Ο δρόμος» του Κόρμακ Μακάρθυ είναι αυτά που επηρέασαν τον συγγραφέα και οι επεξηγήσεις και τα βιώματα που παραθέτει συμπληρώνουν με τον καλύτερο τρόπο το συναρπαστικό φιλαναγνωστικό περιεχόμενο του δοκιμίου.

Το «Με ανοιχτό βιβλίο» είναι ένα πολύ ενδιαφέρον και αρκούντως βιβλιοφιλικό δοκίμιο για την αγαπημένη μας ασχολία, την ανάγνωση. Φιλοσοφία και ψυχολογία, γλωσσολογία και κοινωνιολογία έρχονται και συντροφεύουν τον τρόπο σκέψης του συγγραφέα ενώ αποφθέγματα ανθρώπων της διανόησης όπως ο Ζαν Πωλ Σαρτρ, ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν και ο Ζακ Λακάν συμπληρώνουν και τεκμηριώνουν τις απόψεις του κειμένου. Παρεκβάσεις με δείγματα από πίνακες ζωγραφικής όπως «Οι πρεσβευτές» του Χανς Χόλμπαϊν του Νεότερου ή μουσικά παραδείγματα δίνουν μια ελκυστική πολυπρισματικότητα και βοηθάνε και με άλλα, πέραν της ανάγνωσης, παραδείγματα, ώστε να γίνουν κατανοητές οι σκέψεις και οι απόψεις του Massimo Recalcati.