Βιβλίο Από τον Βασιλιά Θάνατο στον Βασιλιά Ήλιο 
Συγγραφέας The Trivialist
Κατηγορία Non fiction / Βιβλία γνώσεων
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα δυνατό, συναρπαστικό βιβλίο με χιλιάδες πληροφορίες για την ήπειρό μας γραμμένο απλά και ταυτόχρονα τεκμηριωμένα. Έμποροι και καλόγεροι, θαλασσοπόροι και τραπεζίτες, επιστήμονες και καλλιτέχνες μας καλωσορίζουν στην καθημερινότητά τους, μας δείχνουν τα μελανά και τα ένδοξα σημεία της ζωής τους και μας ανοίγουν πόρτες, παράθυρα και κλειδαριές που οδηγούν σε κρυμμένα μυστικά που κανένα σχολικό βιβλίο δεν περιέχει. Την Ευρώπη δεν την ξέρουμε κι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό, ήρθε η ώρα όμως να τη μάθουμε και να την εξερευνήσουμε, αφού μας επηρεάζει και μας δίνει πολλά καλά και πολλά δεινά. Όχι, δεν πρόκειται για έναν στείρο θησαυρό γνώσης που καλούμαστε να αποστηθίσουμε όπως κάναμε στο σχολείο αλλά για έναν πραγματικό φίλο, για ένα πρωτότυπο εγχείρημα που με «παιχνιδιάρικη αφηγηματικότητα» μας ταξιδεύει σε εποχές και σε τόπους που δε γνωρίζουμε σχεδόν καθόλου. Η ιστορία ξεδιπλώνεται σαν ένα «συναρπαστικό και πιπεράτο αφήγημα, γεμάτο χιούμορ» και το βρήκα απολαυστικό ως την τελευταία σελίδα. Πώς κατάφερε λοιπόν να αναπτυχθεί και να εξελιχθεί αυτό το πολύπλοκο πολιτισμικό, ιστορικό και κοινωνικό σύνολο που αποκαλούμε «Ευρώπη»;

Το βιβλίο επικεντρώνεται στους Πρώιμους Νέους Χρόνους, δηλαδή στην περίοδο που διαδέχεται τον Μεσαίωνα και προηγείται της εποχής των μεγάλων επαναστάσεων του 18^ου και του 19^ου αιώνα. Μετά τον Μαύρο Θάνατο οι Ευρωπαίοι έστρεψαν εκ νέου το ενδιαφέρον τους στην αρχαία φιλοσοφία, στις επιστήμες και στις τέχνες, εγκαταστάθηκαν στις πόλεις, ανέπτυξαν το εμπόριο, εξερεύνησαν τον κόσμο και πάλεψαν με τις δεισιδαιμονίες, την πολιτική καταπίεση και τον συντηρητισμό, καταφέρνοντας να διαμορφώσουν μια ταυτότητα που μας επεξηγεί ο συγγραφέας στο βιβλίο. Θα συμφωνήσω βέβαια πως την ίδια στιγμή βασάνισαν εκατομμύρια ανθρώπους και οργάνωσαν το απάνθρωπο κυνήγι των μαγισσών, κατέκτησαν και εκμεταλλεύτηκαν αθώο κοσμάκη, όλα αυτά όμως παρουσιάζονται αντικειμενικά και ακριβοδίκαια στις σελίδες του βιβλίου. Αυτό που με κέρδισε, εκτός φυσικά από την αφήγηση, είναι ο τρόπος που παρατίθενται τα γεγονότα και το πώς δομήθηκε το βιβλίο, βοηθώντας με έτσι όχι μόνο να μάθω και να κατανοήσω αλλά και να δω την ουσιαστική σύνδεση μεταξύ των ιστορικών περιόδων και των απανωτών εξελίξεων! Ο συγγραφέας μαθαίνει, ψάχνει, μελετάει, ερευνά, κατανοεί και στη συνέχεια μεταδίδει με ελαφρότητα αλλά όχι ελαφράδα, μιλάει απλά, λογικά, κατανοητά, συμπυκνωμένα και ελαφραίνει το κλίμα όποτε χρειάζεται! Ο Trivialist αυτοχαρακτηρίζεται «ένας ιστορικός κουτσομπόλης που ξετρυπώνει τις αθέατες πλευρές της ζωής και βγάζει στη φόρα τα πλυμένα και τα άπλυτα του ευρωπαϊκού παρελθόντος». Με αξιέπαινη γραφή μας χαρίζει χιλιάδες συναρπαστικές λεπτομέρειες που μας ταξιδεύουν από την επιδημία της πανούκλας στην Αναγέννηση, από το σχίσμα των δύο εκκλησιών στην άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β΄ κι από κει στην άνθηση της ελληνικής παροικίας στη Βενετία, από την περίοδο της Ενετοκρατίας με το αυστηρό μονοπώλιο της Γαληνοτάτης και από το πάθος για τα πολύτιμα μπαχαρικά που έπρεπε να έρθουν στην Ευρώπη με κάθε κόστος που οδήγησαν τις άλλες χώρες να ψάξουν για νέους δρόμους κι έτσι άρχισε η εποχή των εξερευνήσεων στην εκμετάλλευση της Αφρικής και στα πρωτοποριακά ταξίδια του Χριστόφορου Κολόμβου που μπέρδεψε την Ινδία με την Ιαπωνία και την ασιατική χερσόνησο και γενικώς στο χάος που ακολούθησε με τις κατακτήσεις των αμερικανικών εδαφών, από την πανώλη στη σύφιλη, από τους καλλιτέχνες της Αναγέννησης στα επιστημονικά δεδομένα που άλλαξαν την εικόνα για τη γη και τον κόσμο και όχι μόνο.

Πολλά ερωτήματα λοιπόν απαντώνται στο συναρπαστικό βιβλίο του Trivialist που με ταξίδεψε στις απαρχές του νεότερου ευρωπαϊκού πολιτισμού, μου σύστησε αντιλήψεις, νοοτροπίες και ανακαλύψεις, μου αποκάλυψε καλά κρυμμένα μυστικά κι όλα αυτά σ’ ένα κείμενο που ρέει ασταμάτητα. Παρ’ όλο που το βιβλίο είναι χωρισμένο σε πολυσέλιδα κεφάλαια με μικρές υποενότητες, παρ’ όλο που δεν υπάρχουν άλλα βοηθητικά σημεία που να ξεκουράζουν το μάτι ή να συμπυκνώνουν / ανακεφαλαιώνουν τις πληροφορίες, παρ’ όλο που η δομή είναι αρκετά συμπαγής χωρίς σημείο ανάσας, δεν κουράστηκα ούτε στιγμή! Δεν μπορούσα κυριολεκτικά να σταματήσω την ανάγνωση, αφού το ένα θέμα με οδηγούσε στο άλλο κι αυτό σ’ ένα τρίτο κι απολάμβανα εξελίξεις, συνέπειες, δράσεις και αντιδράσεις. Όταν έφτασα στο τέλος είχα μάθει πολλά σχετικά με την πορεία του σημερινού κόσμου. Οι ιστορικές πληροφορίες είχαν κουμπώσει στα σωστά σημεία και στήθηκε μπροστά στα μάτια μου το σημαντικό ιστορικό και πολιτιστικό γίγνεσθαι της Ευρώπης! Τα πρώτα βήματα λοιπόν της ευρωπαϊκής Ιστορίας ξεδιπλώθηκαν με άνεση, ξεκούραστα και καθόλου βαρετά. Αυτή είναι η μαγεία της σωστής και παραστατικής αφήγησης, αυτό είναι το συγγραφικό στυλ που παρασύρει και ξεκουράζει. Τέλος, μην ξεχάσετε να σκανάρετε τα QR Codes, γιατί οδηγούν σε βίντεο του youtube που συμπληρώνουν την ατμόσφαιρα του βιβλίου (κυρίως εκκλησιαστικοί ύμνοι αλλά κι άλλες εκπλήξεις).

Βιβλίο Γάμοι μεταξύ ανδρών: οι ομοφυλοφιλικές σχέσεις στην αρχαία Ελλάδα, Ρώμη και μεσαιωνική Ευρώπη 
Τίτλος πρωτοτύπου Same-sex unions in premodern Europe
Συγγραφέας John Boswell
Μεταφραστής Νίκος Βλάχος
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο εκδοτικός οίκος Ζαχαρόπουλος μετέφρασε στα ελληνικά το πιο σημαντικό έργο του συγγραφέα και επιτρέπει στον μελετητή αλλά και στον απλό αναγνώστη να εντρυφήσει στις διαπροσωπικές σχέσεις κυρίως μεταξύ ανδρών από την αρχαία Ελλάδα ως τη μεσαιωνική Ευρώπη. Εύληπτη και κατανοητή γλώσσα, ξεκάθαρα δομημένη ροή αφήγησης, υποσημειώσεις που εμπλουτίζουν το κείμενο χωρίς να το βαραίνουν ή να καθυστερούν την ανάγνωση με βοήθησαν να εντρυφήσω σ’ έναν κόσμο, σε μια εποχή και σ’ έναν χώρο ουσιαστικά άγνωστα ή τουλάχιστον ποτισμένα με τις σημερινές θέσεις, προκαταλήψεις, αντιλήψεις και απόψεις, οπότε μπήκαν αρκετά πράγματα στη θέση τους. Το βιβλίο ξεκινάει με διασάφηση των όρων «γάμος», «έρωτας», «ερωτευμένος» κλπ., συνεχίζει με τα ήθη και τα έθιμα του γάμου ετεροφύλων στον ελληνο-ρωμαϊκό κόσμο πριν αναπτυχθούν οι ενώσεις ατόμων του ιδίου φύλου την ίδια εποχή και φτάνουμε στη νέα θρησκεία, στον θρίαμβο του χριστιανισμού, όπου τα πάντα αλλάζουν, στα παραδείγματα στρατιωτών αγίων που πέθαναν μαζί λόγω της αφοσίωσής τους στον Θεό, στην εξέλιξη της τελετής του γάμου από κει και πέρα και στη σύγκριση τελετών ένωσης ομοφύλων και ετεροφύλων για να καταλήξουμε στις ενώσεις ομοφύλων στη μεσαιωνική Ευρώπη.

Από την αρχή ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει πως θα αναφερθεί σε μια εποχή εντελώς διαφορετική από τη δική μας, όπου κυριαρχούσαν η εξύμνηση των ηρωικών μορφών, οι παρατηρήσεις για την επιτυχία ή μη των αγροτικών κύκλων, η μελέτη θρησκευτικών και πολιτικών παραδόσεων, θέματα που δεν έχουν καμία σχέση με το σήμερα, όπου στα λογοτεχνικά έργα κυριαρχεί ο ρομαντικός έρωτας και η αναπόσπαστη σύνδεσή του με τον γάμο. Επίσης στην περίοδο όπου αναφέρεται το βιβλίο η έννοια «γάμος» έχει πολλές αβέβαιες ερμηνείες και μη ηθικές εφαρμογές ενώ δε λείπουν οι περιπτώσεις ανθρώπων που είχαν παντρευτεί αλλά όχι για αναπαραγωγή, όπως έχει καθιερωθεί αυτό ως στερεότυπο στη χριστιανική παράδοση. Τέλος, ας μην ξεχνάμε πως τον 14ο αιώνα η ομοφυλοφιλία είχε αναχθεί σε κυρίαρχο ταμπού της δυτικής κοινωνίας, άκρως απαγορευμένο και υπό διωγμό, όχι τόσο λόγω της ηθικής βαρύτητας όσο λόγω της συναισθηματικής της φύσης. Έτσι λοιπόν ο συγγραφέας λαμβάνει υπ’ όψιν τις διαστρεβλωτικές επιρροές που εμποδίζουν τις απαντήσεις σε πολλά ερωτήματα της μελέτης του για τα πρώιμα στάδια του δυτικού πολιτισμού και ταυτόχρονα προσπαθεί να μην παρασυρθεί σε πολλά επιχειρήματα που ίσως βρουν αντίθετους τους περισσότερους αναγνώστες και να περιοριστεί στην εξαγωγή λογικών συμπερασμάτων εικοτολογώντας όσο γίνεται λιγότερο. Επίσης, σημαντικό είναι να κατανοήσουμε πως οι όροι «γάμος», «γαμήλιος», «συζυγικός» κλπ. χρησιμοποιούνται με τη σημασία εκείνης της περιόδου, δηλαδή με τον τρόπο που καθόριζαν τον γάμο τότε και πάλι βάσει συμπερασμάτων, επομένως όχι με τη σύγχρονη σημασία. Για άλλη μια φορά ο συγγραφέας, φοβούμενος τις αντιδράσεις λόγω προσωπικής απέχθειας ή προκαταλήψεων τονίζει πως χρησιμοποιεί όσο πιο ευρεία φρασεολογία γίνεται («ένωση», «σύζευξη» κλπ.) και ταυτόχρονα δεν αποκλείει τη χρήση της λέξης «γάμος» όπου αυτό του φαίνεται η πιο ακριβής περιγραφή.

Κύριος στόχος της μελέτης είναι να καθοριστεί αν οι διάφορες μορφές ομοφυλοφιλικών σχέσεων αποτελούσαν γάμους εφόσον δεν υπάρχει ιστορικός λόγος να συμπεράνουμε ότι δεν αποτελούσαν κάτι τέτοιο. Επίσης, ξεκαθαρίζεται η έννοια της «αδελφοποίησης» που είναι κάτι πιο κοντά στον σύγχρονο γάμο όπως τον ορίζει η βιομηχανική κοινωνία, ως μια ενότητα αμοιβαίας εμπιστοσύνης είτε ικανοποιείται το συναισθηματικό ή ερωτικό περιεχόμενο της ένωσης είτε όχι. Οι ενώσεις ομοφύλων ήταν ευρύτατα διαδεδομένες στον αρχαίο κόσμο, όπου ο γάμος ετεροφύλων ήταν κυρίως ένας επιχειρηματικός ή δυναστικός διακανονισμός. Σε κάθε εποχή και τόπο η τελετή του γάμου πληρούσε αυτό που οι περισσότεροι σήμερα θεωρούμε ως πεμπτουσία του γάμου: μια μόνιμη ρομαντική δέσμευση μεταξύ δύο ανθρώπων, με μάρτυρες να την πιστοποιήσουν και αναγνωρισμένη από την κοινότητα. Ο συγγραφέας καταφέρνει να μεταδώσει με σαφήνεια, εμβριθή γραφή και πάρα πολλά παραδείγματα και πηγές την έννοια των ομοφυλοφιλικών ενώσεων από την αρχαιότητα ως τη μεσαιωνική Ευρώπη, να την αναπτύξει ιστορικά και θρησκειολογικά, να την αντιπαραθέσει με τις βασικές αρχές και τις έννοιες του χριστιανισμού και όλο αυτό να αποτελέσει ένα όμορφο, διαφορετικό και πλούσιο σε ιδέες και νοήματα ταξίδι για όποιον θέλει να γνωρίσει καλύτερα το σχετικό παρελθόν ώστε να δει με ανοιχτά μάτια την εξέλιξή του στη σημερινή εποχή. Παραρτήματα με μεταφράσεις πηγών και με άλλα έγγραφα που τεκμηριώνουν αδιάψευστα τα γραφόμενα του βιβλίου συμπληρώνουν την εργασία.

Μια γυναίκα περιπλανιέται στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, γεύεται κάθε στιγμή, δημιουργεί εφήμερες σχέσεις, σκανδαλίζει τα σαλόνια κι όλα αυτά έχοντας αφήσει τον άντρα της και την κακοποιητική του συμπεριφορά πίσω στην Ελλάδα. Όλα αυτά θα αλλάξουν όμως με τη μικρασιατική καταστροφή και με την αδιάφορη γι’ αυτήν τη συμφορά στάση των ανθρώπων που συναναστρέφεται, με αποτέλεσμα να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αγωνιστεί για την ευαισθητοποίηση του κόσμου όσο κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη.

Βιβλίο Τερέζα 
Συγγραφέας Φρέντυ Γερμανός
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια υπέροχη, σαγηνευτική και λεπτοδουλεμένη ιστορία από τον μετρ της γραφής και της έρευνας Φρέντυ Γερμανό, ο οποίος στήνει με επιδεξιότητα τα πιο σημαντικά πιόνια της ευρωπαϊκής και όχι μόνο ιστορίας σε μια σκακιέρα γεμάτη κινδύνους, ανταλλάγματα, προδοσίες και αίμα. Μια γυναίκα-μύθος, η Τερέζα Δαμαλά, ψευδώνυμο μιας προσωπικότητας που επηρέασε όσο καμία άλλη λογοτέχνες, πολιτικούς και διπλωμάτες σε Ελλάδα, Τουρκία, Γαλλία, Ιταλία, γεύεται πρωτόγνωρες εμπειρίες, καθορίζει και επηρεάζει ανθρώπους και τύχες. Μοντέλο του Πάμπλο Πικάσο, έρωτας ζωής του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αποκούμπι του Μπαζίλ Ζαχάρωφ, αξέχαστο φλερτ του Ίωνα Δραγούμη, τόσα κι άλλα τόσα που πηγάζουν από μια γυναίκα ρευστή αλλά με αρχές, ευεπηρέαστη αλλά σταθερή στις αποφάσεις της, διασκεδαστική και επιφανειακά ελαφρόμυαλη αλλά με ένα παρελθόν που δε θα ξεχάσει ποτέ. Με διαρκή πρωθύστερα και αδιάλειπτα ταξίδια στο χτες και στο σήμερα ξεδιπλώνεται μια πολύπλευρη προσωπικότητα γεμάτη αντιθέσεις που ζει στα άκρα αλλά δεν κωφεύει στις σειρήνες του μικρασιατικού μετώπου. Το βιβλίο ξεκινάει με το Παρίσι της δεκαετίας του 1920, είμαστε δηλαδή σε μια εποχή και σε μια πόλη γεμάτη ατελιέ ανερχόμενων ή καταξιωμένων ζωγράφων που πατούν στα κουφάρια του περασμένου πολέμου. Η Τερέζα ήδη έκλεψε την καρδιά του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο πριν δυο χρόνια και του Ίωνα Δραγούμη πριν πέντε. Κατάγεται από την Αδριανούπολη και την ενοχλεί η αδιαφορία του Παρισιού και της Ευρώπης για τις σφαγές στη Μικρά Ασία, για κάτι που κατ’ αυτούς γίνεται μακριά τους. Κάποτε ήταν μια όμορφη γυναίκα, «έτοιμη να γευτεί τη γλύκα της ζωής και να κάνει τρέλες…», τώρα όμως όλος ο κόσμος είναι μια τρέλα! Παντρεμένη αλλά δε διστάζει να φλερτάρει, το σκάει μακριά από την υποτακτική και πειθήνια στάση του άντρα της απέναντι στις χειροδικίες και στη λεκτική κακοποίηση που υφίσταται η γυναίκα του από τον ταγό του, Ιωάννη Μεταξά και ζει σημαντικές στιγμές, ώσπου γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια και στα χέρια του Έρνεστ Χέμινγουεϊ.

Πότε έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση, πότε έχουμε ρεαλιστικούς διαλόγους με σημαντικά πρόσωπα της πολιτικής και καλλιτεχνικής ελληνικής και όχι μόνο σκηνής, ένα κείμενο-ποταμός, με μια ασταμάτητη παρέλαση προσωπικοτήτων που γνωρίζουν, ερωτεύονται, κυνηγούν, νουθετούν, συμβουλεύονται την Τερέζα. Γεγονότα που θα μπορούσαν ν’ αλλάξουν τη γνωστή ροή των εξελίξεων, επιστολές και ημερολόγια που χάθηκαν σε ταξίδια ή μετακομίσεις, χαρακτήρες που θα μπορούσαν να είχαν πλαστεί αλλιώς, η ιστορία της Ευρώπης και της Μεσογείου δοσμένη με άλλο τρόπο και με παρασκηνιακές αναπάντεχες διασυνδέσεις, τις οποίες η μαγική και ρεαλιστική γραφή του Φρέντυ Γερμανού ενορχηστρώνει με τέτοιο τρόπο που ένιωθα τα γεγονότα να συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μου και διαπίστωνα πως όσα ξέρω, όσα έμαθα στο σχολείο και μεταγενέστερα ίσως να έγιναν με αφορμή αυτά που ξεδιπλώνονται στο βιβλίο και όχι με τα επίσημα αίτια! Το κείμενο εμπλουτίζουν μαρτυρίες και αφηγήσεις σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως της Μελίνας Μερκούρη, της Μαίρης Χέμινγουεϊ και άλλων που συμπληρώνουν με άριστο τρόπο τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο βιβλίο και επηρεάζουν τον χαρακτήρα της Τερέζας.

Με άφθαστη δεξιοτεχνία μπλέκεται η φαντασία με την πραγματικότητα όσο τα συναρπαστικά γεγονότα του πρώτου μισού του 20ού αιώνα και σημαντικές ιστορικές προσωπικότητες ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Εθνικός Διχασμός, ο Ίωνας Δραγούμης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που «ήξερε περισσότερα για τις κρεβατοκάμαρες των φίλων του από όσα ήξερε για το μέλλον της Μικράς Ασίας» (σελ. 30), ο Μπαζίλ Ζαχάρωφ με τα μικρασιατικά κύτταρα «που δεν είχε πολύ στενές σχέσεις με την ηθική», η Σάρα Μπερνάρ, τώρα «μια χούφτα κόκαλα, μια μανιασμένη γριά που κάποτε ήταν η μαγική ιέρεια της Ευρώπης», η μαντάμ Γκρες όπου στο σαλόνι της γραφόταν η ιστορία της Ευρώπης («το μπορντέλο της Ρωμιάς»), ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο, ποιητής και πολέμαρχος, ο Μπενίτο Μουσολίνι, η Μιστενγκέτ και πολλοί άλλοι αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα στο βιβλίο και στη ζωή της Τερέζας, όσο εκείνη αγωνίζεται να ξεχάσει και να ξεχαστεί αλλά στη συνέχεια να επιβιώσει.

Στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος, οπότε και πέφτει το μικρασιατικό μέτωπο και κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη, η Τερέζα, που πλέον βαρέθηκε ό,τι ζούσε και ό,τι ποθούσε, φεύγει για την Κωνσταντινούπολη με τον έρωτα της ζωής της, τον δημοσιογράφο τότε και συγγραφέα αργότερα Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Εκεί γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο αυτόν τον άνθρωπο που εστάλη ως ανταποκριτής καναδικής εφημερίδας στην Ανατολική Θράκη για να καταγράψει τις θηριωδίες και τα κύματα των προσφύγων, οπότε μέσα από τα κείμενά του διαπιστώνουμε αντικειμενικά τα λάθη που οδήγησαν στην καταστροφή: «Ο πόλεμος ήταν μια ιδεολογία γι’ αυτόν τον νέο άντρα κι όλοι όσοι πολεμούσαν σαν τους Έλληνες φαντάρους ήταν οι τελευταίοι ιδεολόγοι ενός κόσμου που ξεπουλιόταν για τα πετρέλαια της Μοσούλης ή για το κάρβουνο της Σιλεσίας» (σελ. 163). Η Τερέζα και ο Έρνεστ ζουν έναν απαγορευμένο πλέον έρωτα, αφού εκείνος στο μεσοδιάστημα που χάθηκαν παντρεύτηκε κι οι ευτυχισμένες τους στιγμές αντιδιαστέλλονται με τον φόβο και την αγωνία της επικείμενης άφιξης του Μουσταφά Κεμάλ, που καταστρατηγεί την ουδετερότητα της Κωνσταντινούπολης. Τα κείμενα του Χέμινγουεϊ είναι γροθιά στο στομάχι, φέρνουν δάκρυα στα μάτια των ξένων αλλά και του αναγνώστη: «Τριάντα δύο χιλιόμετρα κάρα!» ο απολογισμός της αποχώρησης μετά το τελεσίγραφο του Κεμάλ για εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Τι θα απογίνουν τελικά οι δύο εραστές; Θα γλυτώσουν από τον κίνδυνο; Θα γυρίσουν στους συζύγους τους; Πώς θα χειριστούν το πάθος που τους έχει κυριεύσει;

Η »Τερέζα» είναι η ιστορία μιας γυναίκας που την κυνηγάει ο άντρας της και ταυτόχρονα μιας ηπείρου που την κυνηγάει η Ιστορία, σε μια εποχή όπου «ο κόσμος άλλαζε… με βίαιες πινελιές, σαν ιμπρεσιονιστικός πίνακας» (σελ. 121). Ένα πλάσμα που μπορεί να έζησε ως το μεδούλι τον έρωτα και τις απολαύσεις, δεν έπαυε όμως να είναι ευαίσθητη: «Δεν άντεχε πια να βλέπει γύρω της αυτούς τους μεσόκοπους χειρουργούς, που είχαν κόψει το 1916 την Ελλάδα στη μέση και τώρα έκοβαν με την ίδια ευκολία ανθρώπινες ζωές» (σελ. 88). Είναι η μυθιστορηματική βιογραφία ενός υπαρκτού προσώπου, μιας γυναίκας από την Αδριανούπολη που επηρέασε τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ, μιας περιζήτητης και σκανδαλώδους νεαρής που αναστάτωσε την Ευρώπη ρουφώντας άπληστα κάθε πτυχή του έρωτα και της ευζωίας («Ακόμα και οι αμαρτίες της είχαν μια αγιότητα», σελ. 241). Παρελθόν και παρόν, αλήθεια και μύθος, όλα άριστα δεμένα σε μια ιστορία που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον και καταγράφει τις παρασκηνιακές εξελίξεις των σημαντικότερων ιστορικών γεγονότων του μεσοπολέμου με τέτοιο τρόπο που κόβει την ανάσα. Το κείμενο είναι γραμμένο από τον άνθρωπο που κατάφερε να φέρει στο φως την επί εβδομήντα πέντε χρόνια κρυφή, ανείπωτη επαφή του Ίωνα Δραγούμη με την Πηνελόπη Δέλτα, «η πιο ωραία σελίδα της ζωής τους», με απόλυτο σεβασμό στην ψυχολογία και στα συναισθήματα των ηρώων, γνωρίσματα και αρετές που συναντάμε και σε αυτό το μυθιστόρημα. Στο Υστερόγραφο μάλιστα ο Φρέντυ Γερμανός δίνει το συναρπαστικό χρονικό της συγγραφής του βιβλίου, τα εμπόδια που συνάντησε για τη διασταύρωση των στοιχείων, τις ψηφίδες που μάζευε υπομονετικά από ανθρώπους και βιβλιοθήκες ώστε να συγκροτήσει και να ολοκληρώσει το μυθιστόρημα.

Κλείνοντας, θα κάνω μια ιδιαίτερη αναφορά στην αισθητική του βιβλίου, το οποίο κινείται στους τόνους του γκρι και του μπεζ, με τον φάκελο στον οποίο αναγράφεται το όνομα της ηρωίδας στο εξώφυλλο να χωρίζει και τα μέρη του βιβλίου ενώ το χρώμα του κυριαρχεί στις αριστερές πρώτες σελίδες. Η γκρίζα θαμπάδα του εξωφύλλου συνάδει με τη θολή ταυτότητα της Τερέζας κι όλα αυτά συγκροτούν ένα άρτιο αποτέλεσμα ήδη πριν ξεκινήσει κανείς το διάβασμα. Ο σχεδιασμός οφείλεται στην Ελένη Κυριακίδου και οι επιλογές της ταιριάζουν απόλυτα με το εκδοτικό παρελθόν και με το περιεχόμενο του βιβλίου. Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και τώρα ξαναβγαίνει σε φροντισμένη έκδοση και με επίμετρο του καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δημήτρη Κόκκορη. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που έχει ακόμη λόγο ύπαρξης στα ράφια και στις ζωές μας.

Βιβλίο Το μυστικό
Τίτλος πρωτοτύπου Secretum
Συγγραφείς Rita Monaldi, Francesco Sorti
Μεταφραστής Βασίλης Καραγιώργος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Μελάνι (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Δεκαεπτά χρόνια μετά το πρώτο βιβλίο, ο νάνος (τότε παραγιός του ξενοδοχείου, τώρα έξτρα βοηθός σε πλούσιο αγροτόσπιτο της οικογένειας Σπάντα), σύζυγος πλέον της πόρνης Κλορίνιτια, που έχει εξελιχθεί σε σοφή μαμή και της ζητούν τη βοήθεια όλες οι γυναίκες Ρώμης και περιχώρων, ο νάνος λοιπόν θα προσληφθεί για να βοηθήσει στις πλούσιες, πενθήμερες ετοιμασίες του γάμου του γιου Σπάντα και με έκπληξη θα διαπιστώσει ότι ο Άτο Μελάνι είναι ανάμεσα στους καλεσμένους! Ποιος λοιπόν ο σκοπός της παρουσίας του στη γιορτή; Ποια τα βαθύτερα σχέδιά του; Θα τον εμπιστευθεί τελικά ο νάνος; Άλλαξε συμπεριφορά ο Άτο ή εξακολουθεί να εκμεταλλεύεται και να δωροδοκεί;

Από τη μια πεθαίνει ο Κάρολος Β΄, βασιλιάς της Ισπανίας, και δυστυχώς χωρίς απογόνους, και από την άλλη ο νέος Πάπας Ιννοκέντιος ΙΒ΄ γιορτάζει άλλο ένα ιωβηλαίο της παπικής εκκλησίας (φήμες κυκλοφορούν ότι είναι ετοιμοθάνατος). Ο Βασιλιάς της Ισπανίας ζητά λύση διαδοχής από τον Πάπα κι έτσι ο Άτο Μελάνι με ένα σωρό συνωμοσίες και συνεργούς πλαστογραφεί την υπογραφή του Πάπα και προτείνει ως διάδοχο τον εγγονό του Λουδοβίκου ΙΔ΄, Φίλιππο του Ανζού, με αποτέλεσμα ο Λουδοβίκος να βάζει χέρι στις ισπανικές κτήσεις. Αυτή η κίνηση πυροδοτεί έναν σκληρό κι αιματηρό πόλεμο σε όλη την Ευρώπη, με τις αποικίες και τις κτήσεις όλων, τα σύνορα και τα δεδομένα να αμφισβητούνται απ΄ όλους. Ανάμεσα στους συνεργούς είναι και η Μαρία Μαντσίνι, ερωμένη του Λουδοβίκου ΙΔ΄, την οποία η Βασιλομήτωρ εξεδίωξε από την αυλή και ο Λουδοβίκος, που δεν πρόκειται να ερωτευτεί ποτέ ξανά καμία γυναίκα, να ξεσπά σε όλες τις θηλυκές υπάρξεις του κράτους του και του κρεβατιού του.

Όλα αυτά, που δίνονται με το σταγονόμετρο, ο Μελάνι φωτίζεται πότε έντονα και πότε ελάχιστα, διανθισμένα από ένα σωρό λεπτομέρειες φαγητών, ντυσιμάτων, τρόπων διασκέδασης, τρόπων ξεγέννησης, νοοτροπιών για τη μαιευτική και για το πώς να έρχονται στον κόσμο υγιή παιδιά (να φανταστείτε ότι, αν γεννηθεί μαύρο παιδί από λευκή, άρα τρέχα γύρευε πώς πέρναγε την ώρα της τα βράδια η ύπανδρος σύζυξ, έλεγαν οι μαίες, α, δεν είναι τίποτα, είδε έναν μαύρο δούλο στον δρόμο και εντυπώθηκε η εικόνα του στο μυαλό της!!!!). Αναλυτικές περιγραφές, αναλυτικές σκευωρίες, αναλυτικοί χαρακτήρες, κάτι σαν φάντασμα που δεν κατάλαβα πώς το εξηγεί ο συγγραφέας, ελάχιστες ανατροπές, άρχισα να πηδάω σελίδες στο τέλος. Να φανταστείτε ούτε καν ασχολήθηκα με τις ιστορικές επεξηγήσεις και τεκμηριώσεις! Επίσης, αυτήν τη φορά ο Λαυρέντιος, που είχε στείλει το πρώτο αντίγραφο του «Τυπωθήτω» στα χέρια του Γραμματέα της Επιτροπής για την Ανακήρυξη των Αγίων ώστε να σκεφτεί καλύτερα πριν αγιοποιήσει τον Ιννοκέντιο ΙΑ΄, τώρα βρίσκεται εξόριστος σε απόμερο μέρος της Ιταλίας, διαμαρτύρεται στο ίδιο άτομο και του στέλνει κι άλλο χειρόγραφο των συγγραφέων που είχε γνωρίσει! Πώς και γιατί επίσης δεν πολυκατάλαβα.

Τέλος πάντων, πολύ δύσκολο, πολύ μπερδεμένο, πολύ αναλυτικό, το αφήνω στη δική σας κρίση. Την κατάσταση την κάνει χειρότερη η μετάφραση, που εδώ είναι πάρα πολύ αδύνατη (για να μην τη χαρακτηρίσω αλλιώς), με ένα σωρό λέξεις και συντάξεις που δεν ευσταθούν στην ελληνική γλώσσα (αποκορύφωμα: η απόδοση της βασίλισσας της Λήμνου Υψιπύλης ως Ισιφίλη-σελ. 190). Η έκδοση συνοδεύεται από CD, που δυστυχώς η δική μου κόπια δεν είχε και δεν ξέρω να σας πω τι ακούγεται και πόσο ταιριάζει με την ατμόσφαιρα του βιβλίου.

Βιβλίο Τυπωθήτω
Τίτλος πρωτοτύπου Imprimatur
Συγγραφείς Rita Monaldi, Francesco Sorti
Μεταφραστής Εύη Ευαγγελάτου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα 
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι συγγραφείς χρειάστηκαν δέκα χρόνια ερευνών για να ολοκληρώσουν το ογκώδες και πυκνογραμμένο αυτό μυθιστόρημα. Όλα τα πρόσωπα είναι ιστορικές προσωπικότητες, ορισμένες εκ των οποίων διαδραμάτισαν σημαντικούς ρόλους στην εποχή τους. Επιπλέον, έχουν όλα, σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, διανυκτερεύσει στο εν λόγω πανδοχείο. Εντυπωσιακή παράθεση στοιχείων από ποικίλες πτυχές της ζωής, της τέχνης, της φιλοσοφίας και των πολιτικών ισορροπιών της εποχής. Ενώ αρχικά η υπόθεση εκτυλίσσεται στο πανδοχείο, σύντομα ο καστράτο και ο παραγιός ανακαλύπτουν την είσοδο στις μυστικές υπόγειες στοές της πόλης που οδηγούν σε όλες τις άκρες της Ρώμης. Εκεί θα βρουν δύο άσχημους τυμβωρύχους, που θα γίνουν τα μάτια και τα αφτιά τους σε αυτήν τη μυστηριώδη υπόθεση. Ο παραγιός στέκεται στο πλευρό του καστράτου, όταν αρχίζει όμως να μαθαίνει κρυφακούοντας κάποιες σκοτεινές πτυχές του χαρακτήρα του και κυρίως ότι πρόκειται για μυστικό απεσταλμένο του Λουδοβίκου, η πίστη του κλονίζεται. Τελικά υπάρχει ένας δολοφόνος στο ξενοδοχείο κι αυτός έχει ως στόχο του τον πάπα Ιννοκέντιο. Γιατί όμως; Όντως ο πάπας ήταν φιλοχρήματος και είχε κρυφές δοσοληψίες με εμπορικούς οίκους; Και γιατί;

Το πρώτο θύμα είναι ο ηλικιωμένος Γάλλος ευγενής ντε Μουρέ, ο οποίος στην πραγματικότητα είναι ο υπουργός Φουκέ, που το έσκασε από τη φυλακή που τον έριξε ο Λουδοβίκος, πέφτοντας στην παγίδα που έστησε με τις συκοφαντίες του ο αντίζηλος του Φουκέ, Κολμπέρ. Γιατί ήρθε στη Ρώμη ο Φουκέ; Και γιατί ο Άτο Μελάνι τον ακολούθησε κατά πόδας; Μαζί με τον Φουκέ ήρθαν στο πανδοχείο συνοδεία του ο Ντουλτσιμπένι (που έχει μυστικές επαφές με φίλο του γιατρό, τον οποίο επισκέπτεται μέσω των στοών, κι αυτός ο Ντουλτσιμπένι ψάχνει την κόρη του, καρπό μιας σχέσης του με σκλάβα, η οποία κόρη του απήχθη από άνθρωπο των Οντεσκάλκι, οικογένειας του Πάπα) και ο Ντεβιζί, συγκρατούμενος του Φουκέ, κάτοχος ενός φοβερού μυστικού: ξέρει τον σκοπό και τη μελωδία ενός «ρόντο» που αν παίζεται επί πολλή ώρα και με συγκεκριμένο τρόπο θεραπεύει την πανούκλα! Έτσι λοιπόν ο καθένας έχει το ρόλο του σε αυτήν τη δαιδαλώδη και πολύπλευρη (για να μην πω πολύπλοκη) ιστορία. Απελευθέρωση της Βιέννης, θρησκευτικές διαμάχες μεταξύ Γαλλίας και Αγίας Έδρας, κατάκτηση της Αγγλίας από τον Γουλιέλμο της Οράγγης οπότε και ο ρωμαιοκαθολικισμός παύει να έχει ισχύ στη χώρα αυτήν, απομόνωση του Λουδοβίκου ΙΔ΄ από την Ευρώπη, η πολιτική ισορροπία της Ευρώπης στο δεύτερο μισό του 17ου αιώνα σε τεντωμένο σχοινί. Και ο Πάπας Ιννοκέντιος ΙΑ΄ να κινεί σκοτεινά νήματα από καθαρά προσωπική φιλοδοξία.

Παραδέχομαι ότι το βιβλίο δεν είναι εύκολο. Είναι ένα καλό αλλά πολύπλοκο ιστορικό μυθιστόρημα (σαν το «Όνομα του Ρόδου», μόνο που το Όνομα έχει πολυπεπίπεδες αναγνώσεις κι αν πηδήξεις κάποιες σελίδες ξέρεις ότι προσπέρασες κάποια παρένθετα ιστορικά, φιλοσοφικά ή οικονομικά στοιχεία), με εκτεταμένες πληροφορίες για την ιατρική, τη μαγειρική, τη φιλοσοφία, την αστρονομία, την τυπογραφία, τα πιστεύω της Εκκλησίας, τις επιπτώσεις και την έκταση της πανούκλας, όλος ο 17ος αιώνας καταγράφεται εδώ. Και σα να μη φτάναν όλα αυτά το βιβλίο εντάσσεται μέσα σε μιαν άλλη ιστορία, αυτήν του Λαυρεντίου του Άτζο, ο οποίος το 2040 (!) γράφει επιστολή στον Αλέξιο Τανάρι, γραμματέα της Επιτροπής για την Ανακήρυξη Αγίων, και του εφιστά την προσοχή να μη βιαστεί να αγιοποιήσει τον Ιννοκέντιο ΙΑ΄, γιατί συνάντησε ένα ζευγάρι (τους συγγραφείς της ιστορίας!), οι οποίοι εξαφανίστηκαν μυστηριωδώς όταν του εμπιστεύτηκαν τα χειρόγραφά τους (το μυθιστόρημα που διαβάζουμε). Ο Λαυρέντιος του ζητά να διαβάσει με σκεπτικισμό την ιστορία και στο τέλος της ιστορίας του περιγράφει και την Ιστορία της Ευρώπης όπως προκύπτει μέσα από το μυθιστόρημα και ισχυροποιεί με τεκμήρια κάποιες σημαντικές εξελίξεις που αναγνωρίζονται στο μυθιστόρημα, οπότε τον αφήνει να αποφασίσει είτε να αγνοήσει το βιβλίο και να εισηγηθεί την αγιοποίηση του Πάπα Ιννοκέντιου είτε να αποφασίσει ότι όλα τα γεγονότα είναι αληθινά, το βιβλίο δεν είναι μυθιστόρημα κι επομένως ο Πάπας δεν είναι Άγιος και το βιβλίο πρέπει να κυκλοφορήσει προς ισχυροποίηση των απόψεών του, να δοθεί δηλαδή το περιβόητο Τυπωθήτω! Ουφ!

Δυστυχώς το βιβλίο δεν είναι απόλυτα αυτοτελές. Έχει κυκλοφορήσει και ο 2ος τόμος, με τίτλο Το μυστικό και οι συγγραφείς έχουν γράψει άλλους δύο, με τους οποίους δίνεται η πραγματική εικόνα των γεγονότων της σχετικά σύγχρονης Ευρώπης. Στην Ιταλία το 1ο βιβλίο απαγορεύτηκε κι οι συγγραφείς, οργισμένοι, αποφάσισαν να κυκλοφορήσουν τα υπόλοιπα εκτός Ιταλίας!). Λοιπόν αν θέλετε διαβάστε το αλλά θέλει χρόνο, υπομονή και συγκέντρωση. Καλό κουράγιο (ή μάλλον καλό ταξίδι).

Βιβλίο Στον ήχο των τυμπάνων
Τίτλος πρωτοτύπου The walking drum
Συγγραφέας Louis L΄ Amour
Μεταφραστής Κωνσταντίνος Μπάρμπης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα πάρα πολύ ωραίο ιστορικό μυθιστόρημα. Εποχή 12ου αιώνα, Μανουήλ Κομνηνός, Κόρδοβα, Παρίσι, Κωνσταντινούπολη, Κίεβο, Πόντος. Καραβάνια, μάχες, κάστρα, έμποροι και πανηγύρια, γυναίκες και αίμα, πάρα πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή, την καθημερινότητα, τα καράβια, το δουλεμπόριο, την Ανατολή, τις πόλεις που ανέφερα προηγουμένως. Ανατροπές, συμμαχίες, προδοσίες, ρουφιανιές, φιλοσοφία, τα πρώτα βιβλία που ήταν δυσεύρετα και γι’ αυτό ανάρπαστα. Ο χαρακτήρας του Κερμπουσάρ ολοζώντανος, σφυρηλατείται από τα γεγονότα, πολλές φορές, αν και αναζητά τον πατέρα του, λιποψυχεί λόγω κούρασης ή διστάζει λόγω γυναικείας αγκαλιάς. Αλλά όχι, εμμένει στον αρχικό σκοπό του. Και τελικά βρίσκει τον πατέρα του κι αποφασίζει να αναζητήσει την αγάπη του που κατέφυγε στην Ινδία. Κι ενώ ο συγγραφέας υπόσχεται να γράψει άλλα δύο βιβλία για τον Κερμπουσάρ, δεν τα βρίσκω πουθενά. Στην εγκυκλοπαίδεια βλέπω ότι πέθανε 4 χρόνια μετά από αυτό το βιβλίο και κρίμα. Αναρωτιέμαι αν τα γουέστερν του είναι εξίσου καλογραμμένα.

Βιβλίο Το στοίχημα
Τίτλος πρωτοτύπου A calculated risk
Συγγραφέας Katherine Neville
Μεταφραστής Χριστιάννα Σακελλαροπούλου
Κατηγορία Περιπέτεια
Εκδότης Ελληνικά Γράμματα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αρκετά κουραστικό ομολογώ. Έχουμε δύο παράλληλες ιστορίες: μία της εποχής των Ναπολεόντειων πολέμων και μια στο σήμερα. Στην πρώτη παρακολουθούμε τις βάσεις της οικογένειας που έχτισε μια σημαντική οικονομική αυτοκρατορία και στη δεύτερη έχουμε την ιστορία μιας επιτυχημένης γυναίκας στο χώρο των τραπεζιτικών και οικονομικών συστημάτων. Έχει τόσους ορισμούς οικονομολογίας, χρηματιστικής και τραπεζικής που καταντάει κουραστικό πραγματικά. Σίγουρα έχει ανατροπές αλλά η ορολογία με απώθησε. Είναι ενδιαφέρον, σίγουρα κάποιος του χώρου θα το εκτιμήσει πολύ περισσότερο αλλά για μας τους κοινούς θνητούς… Εντυπωσιακό το γεγονός τι γίνεται πίσω από τις πλάτες μας στα μεγάλα γραφεία των μεγάλων τραπεζών του κόσμου, τα κόλπα που γίνονται για λίγα λεφτά παραπάνω με τα δικά μας λεφτά και τις κομπίνες που υπάρχουν σε έναν κόσμο σκληρό, ανταγωνιστικό και απρόσωπο. Κι όλα να λύνονται σε ένα ελληνικό νησί; Χμ… Καλές και οι σκηνές του έρωτα μεταξύ των πρωταγωνιστών και κωμική η νότα της βαρόνης αλλά το κυρίως θέμα πολύ εξειδικευμένο για να το παρακολουθήσω.

Βιβλίο Η περιπλάνηση ενός βιολιού
Συγγραφέας Μιχάλης Μπουναρτζίδης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι πρώτες σελίδες μέχρι το έτος 1918 με κράτησαν και διάβασα το κείμενο απνευστί. Πολύ ωραία τοποθετημένη η οικογένεια του Αλέκο εφέντη, οι δυσκολίες του στην Ανατολική Θράκη και τη Μικρά Ασία, ο αγώνας του στη Θεσσαλονίκη. Καλογραμμένες οι ζωές των πρωταγωνιστών και ο έρωτας με την Ελβίρα ακριβοδίκαιος. Το λεξιλόγιο του συγγραφέα, τα καλολογικά στοιχεία, η τοποθέτηση στον χώρο και τον χρόνο ήταν άψογα. Παράλληλα με την ιστορία της Θεσσαλονίκης εξελίσσεται και η ιστορία της Βαρκελώνης, οπότε ήθελα να μάθω πώς κατέληξε εκεί ο Θωμάς, πώς βρέθηκαν με τον Ρώσο Μαξίμ σύντροφοι στις μάχες. Η κηδεία του Χοσέ Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι, αναρχικού του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, ήταν πολύ παραστατική.

Δυστυχώς όμως από κει και πέρα το κείμενο δε με τράβηξε καθόλου. Πολεμικές συρράξεις, μάχες, χιλιάδες ιστορικά στοιχεία για τη Ρωσία και την Ουκρανία, τη στρατιωτική και πολιτική τους διοίκηση, πάμπολλες πληροφορίες για την ιστορία της Ευρώπης και πάρα πολλές λεπτομέρειες γύρω από τα πρόσωπα και τα πράγματα του ισπανικού εμφυλίου που αναλύθηκε ενδελεχώς! Δεν εντόπισα σκηνές που θα με βοηθούσαν να πάρω μια ανάσα από τα δρώμενα, σε πολλά σημεία μάλιστα υπήρχαν μακροσκελέστατες παράγραφοι. Ο Θωμάς και η Ελβίρα ήταν λες και έπαιζαν πίσω από μια κουρτίνα που δε με άφηνε να απολαύσω και να ζήσω την ιστορία τους. Σαφέστατα σε ένα ιστορικό μυθιστόρημα πρέπει να υπάρξουν και πληροφορίες για τον τόπο και τον χρόνο, όχι όμως εις βάρος της πλοκής και όχι σε υπερβολικά μεγάλες ποσότητες που ένας μέσος αναγνώστης δεν μπορεί να χωνέψει. Ειδικά από τη στιγμή που στο μυθιστόρημα αναφέρονται ιστορίες και γεγονότα λιγότερο γνωστά στο ελληνικό κοινό (εμφύλιος Ισπανίας και η Ρωσία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση) και ίσως τολμήσω να πω και ξένα ως προς τη δική μας ιστορική πορεία, πρέπει να υπάρχει κάτι, μια σπίθα, ένα «δώρο» σε όποιον θελήσει να διαβάσει αυτό το μυθιστόρημα. Τρομερή η μελέτη του συγγραφέα, σίγουρα επίπονη η διαδικασία να τιθασευτεί το υλικό, αξιέπαινο το παράρτημα που τοποθετεί σε ενιαία αλφαβητική σειρά τα πρόσωπα και τις οργανώσεις που περνάνε από το μυθιστόρημα, προσωπικά όμως δεν εξέλαβα κάτι ιδιαίτερο και αναγκάστηκα να σταματήσω το διάβασμα πολύ πριν τελειώσει το βιβλίο.