Βιβλίο Η κούπα του Πτολεμαίου-Περιπέτεια στο Πόρτο Ράφτη
Συγγραφέας Κώστας Στοφόρος
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Χιλιάδες ερωτηματικά, κλιμακούμενη αγωνία, έξυπνη και απολαυστική αναπαράσταση της πόλης και της περιοχής του Πόρτο Ράφτη, με πολλά ιστορικά στοιχεία που δύσκολα θα βρουν οι μικροί αναγνώστες στα σχολικά βιβλία. Η κούπα του Πτολεμαίου είναι μια υπέροχη, καλογραμμένη, ανατρεπτική περιπέτεια για μεγάλα παιδιά και εφήβους που με συντρόφεψε ευχάριστα και με έκανε να χάσω αρκετές στάσεις λεωφορείου μέχρι να το τελειώσω. Δε γνώριζα τη γραφή του κυρίου Στοφόρου και πλέον θα είμαι φανατικός θαυμαστής του. Ωραίο λεξιλόγιο, ολοζώντανες αναπαραστάσεις σκηνών και περιστατικών, αληθινοί και καθημερινοί διαλόγοι, ευρηματικές ανατροπές και δεξιοτεχνία στην αφήγηση είναι λίγες από τις αρετές του συγγραφέα. Στα συν είναι και η σκέψη, εκτός από την αναφορά στην ιστορία του Πτολεμαίου του Φιλάδελφου και της εποχής του, με αφορμή τον παππού που αγαπάει την παρέα των εγγονιών του, να ξεδιπλωθεί η ιστορία των εξορίστων κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας στη Λέρο, μεταξύ των οποίων  και ο Γιάννης Ρίτσος. Με όσο γίνεται πιο αντικειμενική ματιά και ευσύνοπτα, ο κύριος Στοφόρος ανέπτυξε τις απόψεις του και τα ιστορικά γεγονότα της εποχής.

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο πληροφορίες για την εποχή του Πτολεμαίου του Φιλάδελφου (309-246 π. Χ.), ιδρυτή του Φάρου και της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, για την κούπα του, έναν κάνθαρο από όνυχα, για το Πόρτο Ράφτη και την Κορώνη και για τις αρχαιοκαπηλείες που παρατηρούνται αυξημένα σε καιρό πολέμου. Η ιστορία εξελίσσεται άνετα, αβίαστα, με πολύ ωραίο λόγο, χωρίς τα ιστορικά στοιχεία να κουράζουν ή να απομονώνουν την πλοκή, με τα παιδιά να έχουν το καθένα τη δική του ψυχολογία, συμπεριφορά και αντιδράσεις, μικρά παιδιά που θα παίξουν, θα τσακωθούν, θα ψάξουν στο Διαδίκτυο για στοιχεία κλπ.

Ατμοσφαιρικό, γεμάτο αγωνία και μυστικά, πλούσιο σε πληροφορίες, έξυπνο και συναρπαστικό ως προς την πλοκή, το βιβλίο «Η κούπα του Πτολεμαίου» μυρίζει το χώμα του Πόρτο Ράφτη, αναδίδει τη σαπίλα της αρχαιοκαπηλίας («έγκλημα πολιτιστικόν» κατά τον Γ. Α. Μαγκάκη) και καλωσορίζει τον μικρό αναγνώστη σε μια διαφορετική περιπέτεια! Η Κατερίνα, η Ζωή, η Αντιγόνη, η Άννα, η Βιργινία, ο Μίσα, η Ζηνοβία, ο Δημήτρης, ο Γιάννης και ο Βαγγέλης σας περιμένουν!

Βιβλίο Καιρός του θερίζειν 
Συγγραφέας Ελευθερία Μεταξά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ελευθερία Μεταξά ξαναφέρνει κοντά μας τους γνωστούς από άλλα μυθιστορήματά της χαρακτήρες, την Έλσα Γληνού, διακεκριμένη ψυχολόγο που συνεργαζόταν με την αστυνομία για διαλεύκανση εγκλημάτων συνθέτοντας το ψυχολογικό προφίλ των δραστών και τον μεσήλικα αστυνόμο Βαρσάμη, τέως προϊστάμενο του Τμήματος Ανθρωποκτονιών και νυν ιδιωτικό ντετέκτιβ. Οι δυο τους μπλέκουν σε μια σκοτεινή υπόθεση και προσπαθούν να ξεχωρίσουν το ψέμα από την αλήθεια ενώ κάποια στιγμή μπαίνουν και οι ίδιοι στο στόχαστρο του δολοφόνου. Όλα ξεκινάνε όταν ο Ευθύμης Λάπας, ο καινούργιος προϊστάμενος του Τμήματος Εγκλημάτων κατά Ζωής, κατόρθωσε να καρπωθεί  ως προσωπικό του κατόρθωμα την εξάρθρωση κυκλώματος ληστειών και δολοφονιών σε Κηφισιά, Φιλοθέη και Πολιτεία, ώστε να αποδείξει σε όλους την αξία του και να αποδειχθεί καλύτερος του προκατόχου του, του Βαρσάμη. Ο αστυνόμος Οδυσσέας Γιαβρόγλου αναγνωρίζει όμως ανάμεσα στα κλοπιμαία ένα μενταγιόν με τρεις καρδιές που ανήκε στη μητέρα του ως την ημέρα που τη σκότωσαν κι έτσι Γληνού και Βαρσάμης αναλαμβάνουν να βοηθήσουν τον Γιαβρόγλου στην υπόθεση του κοσμήματος της μητέρας του.

Ο αστυνόμος υπήρξε μάρτυρας της δολοφονίας της Κλειούς στα δέκα του αλλά δεν κατάφερε να βρει τον δολοφόνο της. Κατατάχτηκε στην αστυνομία θέλοντας να βρει τον ένοχο και τώρα δικαιώνεται, πρέπει όμως να κινηθεί πολύ προσεκτικά. Είναι ο αρχηγός της σπείρας ο δολοφόνος κι αν ναι, γιατί κράταγε το ενοχοποιητικό κόσμημα είκοσι χρόνια τώρα; Αν όχι, από ποιον το πήρε και πότε; Έχει σχέση με όλα αυτά ο βουλευτής Αντίνοος Σαρακηνιώτης, μέλος του αντιδικτατορικού αγώνα και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, με συνεχείς επανεκλογές εδώ και πολλά χρόνια ή η δολοφονία του είναι τυχαία; Τον σκότωσε ο Γιαβρόγλου που παραπήρε προσωπικά την υπόθεση ή κάποιος άλλος; Γιατί τον έντυσαν με κουρέλια ζητιάνου και τον άφησαν έξω από την οδό Μπουμπουλίνας 18; Ποιος ήταν στην πραγματικότητα όμως και τι γνωρίζει ο γιος του, Αλέξης; Τι κρύβεται πίσω από το λαμπρό του προσωπείο; Η συναρπαστική αυτή περιπέτεια ξεδιπλώνεται κλιμακωτά, με τους Γληνού και Βαρσάμη να προχωρούν βήμα βήμα για να διαλευκάνουν αν και κατά πόσο έχει σχέση με τη δολοφονία της μητέρας του Γιαβρόγλου ο επιφανής ποινικολόγος και βουλευτής Σαρακηνιώτης. Μετά από τόσα χρόνια συνεργασίας ξέρουν καλά ο ένας τον άλλον, πολλές φορές όμως θα έρθουν σε αντιπαράθεση για την ενοχή ή όχι του Γιαβρόγλου, μιας και η παγίδα είναι καλά στημένη. Ανατροπές, λανθασμένες οπτικές γωνίες, νέες δολοφονίες, διαρκείς απορίες που καλύπτονται από άλλες πριν πάρουμε απάντηση στις πρώτες, απολαυστικές συζητήσεις μεταξύ Γληνού και Βαρσάμη που μας παραθέτουν όλα τα γεγονότα από κάθε πλευρά, είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά ενός βιβλίου που με ξενύχτησε με την πλούσια πλοκή του και την καλογραμμένη αφήγηση.

Ενδιάμεσα διαβάζουμε τις επιστολές μιας μητέρας προς τον γιο της, γραμμένες από τη Γυάρο κατά την εξορία της εκεί το 1967 ως σύζυγος κομμουνιστή. Ένα «θανατονήσι», ένας ξερότοπος, όπου άνθρωποι πεινάσανε, διψάσανε, πονέσανε, πεθάνανε. «Και για ποιο λόγο; Γιατί το θέλανε άλλοι. Γι’ αυτό» (σελ. 401). Η κοφτή, άμεση γραφή ζωντανεύει με ενάργεια τη σκληρή καθημερινότητα, τα μαρτύρια, τη βρωμιά, την απελπισία, τον αγώνα για επιβίωση, τις απάνθρωπες συνθήκες κράτησης και πολλά άλλα. Μέσα από τα γεγονότα της εξορίας αλλά και τα κατοπινά που βιώνει η συντάκτρια των επιστολών γνωρίζουμε τον Ηλία Ηλιού, τον Κυριάκο Σταμέλο και τη Βάσω Κατράκη αλλά και τους βασανιστές Αναστάσιο Σπανό, Ευάγγελο Μάλλιο και Πέτρο Μπάμπαλη. Πείνα, δίψα και ξύλο η συντροφιά των γυναικών στο ξερονήσι και οι ιστορίες που έχουν να πουν μεταξύ τους για να παρηγοριούνται και να παίρνουν κουράγιο. Κι όσο βυθιζόμουν στη σκοτεινή εποχή της σύγχρονης ιστορίας μας τόσο αναρωτιόμουν ποια γράφει αυτά τα γράμματα στο αγέννητο παιδί της και πώς θα συνδεθεί με την καθαυτή ιστορία. Η Ελευθερία Μεταξά δίνει τον καλύτερό της εαυτό και γεμίζει αυτές τις σελίδες με αγάπη, ειλικρίνεια και συγκίνηση, καταγράφοντας με παραστατικότητα την αγωνία της μάνας για την τύχη του παιδιού που κουβαλάει όταν γεννηθεί, για τις ποικίλες και αντικρουόμενες ψυχικές της διακυμάνσεις κ. ά.

Γνωρίζουμε λοιπόν μια γυναίκα που σκέφτεται πως δεν της αξίζει να βρίσκεται ανάμεσα σε αγωνιστές, σε ανθρώπους που πληρώνουν για τα πιστεύω τους και βασανίζονται για τις ιδέες τους. Ντρέπεται που δεν έφαγε ξύλο και απλώς την έστειλαν εξορία λόγω του γάμου της. «Όμως παίρνω κι εγώ λίγο από το θάρρος τους, από τη λεβεντιά τους, γιατί ανασαίνω τον ίδιο αέρα μ’ εκείνους, γιατί κρυώνω μαζί τους, πεινάω μαζί τους, φοβάμαι μαζί τους» (σελ. 173). Συγκινητικό το δίλημμα: δηλωσίας και προδότης για να σώσεις το παιδί σου ή αγωνιστής; «Άραγε, βαραίνει πιο πολύ η υπογραφή από τη ζωή ενός παιδιού»; Δε γίνεται να μη δακρύσεις σε τέτοια αποσπάσματα: «…όσο εγώ άντεχα, τόσο αυτοί δέρνανε. Και όσο με δέρνανε, τόσο εγώ άντεχα. Αυτοί κουραστήκανε πρώτοι, όχι εγώ! Τους νίκησα τους κερατάδες! Χαλάλι που σακατεύτηκε το πόδι μου» (σελ. 173). Μια κραυγή ενάντια στα «καλά» της Δικτατορίας: «Και μην ακούς που λένε κάποιοι πως κάνει η χούντα πολλά καλά… Στάχτη στα μάτια μας ρίχνει, για να μη βλέπουμε τι γίνεται γύρω μας, μας γεμίζει την κοιλιά, για να μας κλείνει το στόμα» (σελ. 345).

«Καιρός του θερίζειν» λοιπόν για τους πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος ή, όπως λέει ο σοφός λαός «ό,τι έσπειρες, θερίζεις». Ένα δυνατό, ανατρεπτικό και πλούσιο σε πλοκή αστυνομικό μυθιστόρημα, γεμάτο ανθρωπιά και συγκίνηση, εκπλήξεις και αναβίωση των σημαντικών στιγμών της αντίστασης κατά της δικτατορίας του 1967, της νύχτας του Πολυτεχνείου και της επανόδου του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Τα πάντα συνδέονται με ένα σκοτεινό παρελθόν και κάποιος δε θέλει να έρθει αυτό στο φως. Θα καταφέρουν οι Βαρσάμης και Γληνού να τον νικήσουν;

Βιβλίο Η τελευταία καληνύχτα
Συγγραφέας Δημήτρης Κωνσταντάρας
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καστανιώτης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο βιβλίο παρακολουθούμε τη ζωή του Δημήτρη Καρρά. Γιος εύπορης οικογένειας, μεγαλώνει στα πούπουλα και όλα είναι στρωμένα μπροστά του. Όνειρο Δημήτρη και γονιών η Νομική. Ώσπου γνωρίζει τη Μαριάννα, την καθιστά κατά λάθος έγκυο κι όταν η κοπέλα πάει για έκτρωση παραλίγο να πεθάνει. Ο πατέρας της Μαριάννας χωρίζει οριστικά τα δυο παιδιά και βάζει τον Δημήτρη στο μάτι. Κάθε τρεις και λίγο πετάγεται μπροστά του και του καταστρέφει τη ζωή, κάθε όνειρο και κάθε ελπίδα. Κι όλα αυτά στη δεκαετία του 1960, την πολυτάραχη και πολύπαθη δεκαετία του τόπου μας. Έτσι, κατά τη διάρκεια της Χούντας, ο Δημήτρης «καρφώνεται» ως κομμουνιστής, κάνει εξορία και όταν έρχεται η ώρα της στρατιωτικής του θητείας ζει ακόμη πιο άσχημες στιγμές, μιας και ο «πεθερός» του έχει τα μέσα και στο Στρατό.

Από κει και πέρα αρχίζει μια απίστευτη αλλαγή στη νοοτροπία και τον χαρακτήρα του Δημήτρη (βλέπει πια ότι ο κόσμος του είναι.. «ψευδεπίγραφος»). Παρ’ όλο που δεν δείχνει υπερόπτης και αλαζόνας ως γνήσιο τέκνο πλούσιας οικογένειας, μετά από αυτά τα απανωτά στραπάτσα παίρνει την κάτω βόλτα και αρχίζει να αναπτύσεται ένα μυθιστόρημα που δεν μπορείς να φανταστείς πού θα σε πάει και πόσο πολύ θα αλλοιώσει τον χαρακτήρα του πρωταγωνιστή. Τελικά, χρόνια αργότερα, σε μια ατμόσφαιρα που θυμίζει πολύ και γι’ αυτό τη λάτρεψα τις σκηνές του φινάλε στα έργα της Agatha Christie, ο Δημήτρης καλεί το γύρω του περιβάλλον σπίτι του για να τους πει την τελευταία καληνύχτα,

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί αυτήν την ιστορία για να περιγράψει τις συνθήκες στην Επταετία και την πολιτιστική ζωή του τόπου και της Αθήνας ειδικότερα. Ο Δημήτρης ζει στις μπουάτ, στην Αλάσκα της Κηφισιάς, σπουδάζει στη Νομική της δεκαετίας του 1970, έρχεται σε επαφή με κείμενα και σκέψεις που συντρόφευαν όλους τους νέους της εποχής. Η ψυχολογία του είναι πολύ καλά δομημένη, χωρίς το κείμενο να γίνεται φλύαρο, επιφανειακό ή κατηχητικό. Ο συγγραφέας δεν παίρνει θέση, αφήνει τον ήρωά του να μεγαλώσει και να επηρεαστεί από τα γεγονότα και τις εξελίξεις, τον αφήνει να ατσαλωθεί και να τσαλακωθεί. Ακόμη και αργότερα, που έχουμε φύγει από τη δικτατορία, οι κινήσεις που κάνει και ο τρόπος που αποκτά περιουσία και φήμη δεν δίνεται βιαστικά και επιπόλαια. Η αφήγηση τρέχει αβίαστα, υπάρχει αγωνία για τη συνέχεια, αληθινοί χαρακτήρες και πολύ καλή πλοκή.

Βιβλίο  Οι μάνες της άδειας αγκαλιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι τα πράγματα δυσκολεύουν. Περιγράφονται τα γεγονότα των ετών 1945-1948, λίγο πριν ανάψει η σπίθα του Εμφύλιου πολέμου. Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι. Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές σε Μπούλκες, καταστροφή Καλαμάτας, αμνήστευση των εκτοπισμένων, βία και αναρχία από πρώην ταγματασφαλίτες, νυν μέλη ακροδεξιών συμμοριών. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄: «Μετά τη λαϊκή άφιξη του ηγέτη του ΚΚΕ, ήρθε κι η εθνικόφρων άφιξη του Βασιλέως των Ελλήνων. Το σκηνικό είχε στηθεί, οι πρωταγωνιστές χαιρέτισαν το κοινό τους, τώρα έμενε μονάχα να βγουν οι κομπάρσοι στο προσκήνιο. Αυτοί που θα πλήρωναν με το αίμα τους την παράσταση των δυο πρωταγωνιστών». (σελ. 333). Στις σελίδες 348-349 δίνονται σύντομα οι λόγοι δημιουργίας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ) και του Γενικού Αρχηγείου Ανταρτών και οι σκέψεις του Κόμματος για την έναρξη του ένοπλου κομμουνιστικού αγώνα.

Πλέον ο συγγραφέας, συγκλονισμένος, παίρνει θέση στα γεγονότα που περιγράφει:

«…άχρηστο κομματικό ιερατείο…αυτοί έγιναν οι πρώτοι και καλύτεροι κόλακες της νέας εξουσίας του, ενώ οι καπεταναίοι της Αντίστασης και οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονταν υποτιμητικά και απαξιώνονταν συστηματικά. Ο Ζαχαριάδης ήθελε να ξεγράψει τις πιο χρυσές σελίδες του Κόμματος, ιδίως επειδή δεν είχε λάβει μέρος σε αυτές» (σελ. 290).

Ή σε άλλο σημείο:

«Την απεγνωσμένη προσπάθεια ανάκαμψης του παραγωγικού ιστού της χώρας την αποδυνάμωναν και τη δυναμίτιζαν πλήρως οι απεργίες και οι διαδηλώσεις που εξαπέλυε σε καθημερινή βάση ο ΕΡΓΑΣ, ο οποίος ελεγχόταν από το ΚΚΕ και ο οποίος…οργίαζε στα εργατικά συνδικάτα και στις δημοσιοϋπαλληλικές ενώσεις, αδιαφορώντας προκλητικά για την τραγική κατάσταση της χώρας και του λαού, χωρίς να συναισθάνεται τις ευθύνες των καιρών ή χωρίς να υπολογίζει τίποτα και κανέναν μπροστά στα στενά συμφέροντα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αιτήματα πλήρως ανεδαφικά λόγω των περιστάσεων και αδιαφορία στις προσκλήσεις διαλόγου της κυβέρνησης, απουσία κάθε διάθεσης συμβιβασμού και σκληρή αρνητική στάση απέναντι στην κοινή εθνική προσπάθεια, αυτή ήταν η γραμμή που είχε επιβάλει το ΚΚΕ και επικρατούσε στα συνδικάτα, στα σωματεία και στις ομοσπονδίες που διοικούνταν από τον ΕΡΓΑΣ. Σήκωμα της γροθιάς, νταηλίδικη στάση, εύπεπτα και ευήκοα συνθήματα, εκτόξευση απειλών για παλλαϊκούς ξεσηκωμούς, φωνασκίες και κραυγές αλλά και πλήρη έλλειψη πειστικών, ουσιαστικών και πρακτικών προτάσεων και λύσεων…Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα. Ιδιαίτερα όταν ο κουφός έχει τα μάτια του στραμένα μόνο προς τον Βορρά, προς τον «πατερούλη» Στάλιν και τη Μεγάλη Σοβιετική Πατρίδα, από την οποία το ΚΚΕ περίμενε εναγωνίως εντολές για το κάθε του βήμα» (σελ. 251-252).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Η Αριάδνη επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τις πρώτες ομάδες ομήρων που απελευθερώθηκαν από τα χέρια των κομμουνιστών που έφευγαν από την Αθήνα ηττημένοι. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας ο ΕΛΑΣ (κατ’ ουσίαν το ΚΚΕ) αρνήθηκε ν’ αφήσει ελεύθερα 5000 άτομα, τα οποία ισχυριζόταν ότι είναι δωσίλογοι και συνεργάτες των Αρχών Κατοχής. Έτσι, μέσω του Συλλόγου προς Αναζήτηση Αγνοούμενων Ομήρων η Αριάδνη και ο αδερφός της, Μανώλης, ψάχνουν την Κατερινούλα τους. Για να μη σαλέψει το μυαλό της από την απραξία η Αριάδνη αποφασίζει να μεταβεί στην Καλαμάτα, όπου χειροτονήθηκε Μητροπολίτης ο Χρυσόστομος, βοηθός του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με τον οποίο η Αριάδνη συνεργάστηκε στην Κατοχή με τα συσσίτια και τις επισκέψεις σε φυλακισμένους. Η Αριάδνη προσφέρει έτσι εθελοντικές υπηρεσίες σε νοσοκομεία και συσσίτια αλλά και σε φυλακές κομμουνιστών όπου εκκρεμούν καταδίκες για πράξεις που τιμωρούνται από τον ποινικό κώδικα. Δυστυχώς η περίοδος δεν είναι και η πιο κατάλληλη. Στην επαρχία, εκτός από τη δυσκολία της μεταφοράς των τροφίμων, του ιματισμού και των φαρμάκων μέσα από τους κατεστραμμένους δρόμους, εκτός από την απουσία ουσιαστικού κυβερνητικού ελέγχου, οι προσωπικές διαφορές και οι βίαιες πολιτικές αντιδικίες έκαναν αφόρητη την καθημερινή ζωή. Οι κάτοικοι ακόμη και των μικρών αστικών κέντρων ήταν έρμαια στο έλεος των κάθε λογής ανεξέλεγκτων καπετανάτων (ακροδεξιών αποχρώσεων), οι οποίοι, ενθαρρυμένοι από την ανοχή των επίσημων κατά τόπους αρχών είχαν αποδυθεί σε κυνήγι αντεκδικήσεων με θύματα αμέτοχους πολίτες αριστερών πεποιθήσεων ή στοχευμένους ανθρώπους με τους οποίους είχαν προσωπικές διαφορές. Επιθέσεις εναντίον σταθμών Χωροφυλακής, δολοφονίες και λεηλασίες έπαιρναν δέκα φορές πιο σκληρή απάντηση, ήτοι δολοφονίες αριστερών πολιτών, καταδιώξεις και συλλήψεις.

Ακόμη χειρότερα για την Καλαμάτα (και την Αριάδνη) τον Γενάρη του 1946 ξεκίνησε μια βεντέτα που βούλιαξε στο αίμα τη νότια Πελοπόννησο. Έτσι στις 20 Ιανουαρίου 1946 περίπου χίλιοι οργανωμένοι ακροοδεξιοί από όλη την Πελοπόννησο, συγκεντρώθηκαν στο χωριό Θουρία και επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στην πόλη της Καλαμάτας: κατέλυσαν όλες τις Αρχές, λεηλάτησαν, έσφαξαν, κράτησαν σε ομηρία όλη την πόλη ενώ η ισχνή δύναμη της Χωροφυλακής αμυνόταν όπως μπορούσε. Όλα αυτά ήταν ένας μικρός εμφύλιος που προμηνούσε τον μεγάλο, ο οποίος θα ξεκινούσε δυο μήνες αργότερα και θα βύθιζε τη χώρα σε τρίχρονο λουτρό αίματος. Ο Μανώλης, χάρη σε φίλο του δημοσιογράφο, με χαρά ανακαλύπτει μια φωτογραφία της Κατερινούλας χωμένη ανάμεσα σε αντάρτες, φωτογραφία τραβηγμένη πρόσφατα! Με χαρά τη δίνει στην Αριάδνη, που επέστρεψε τραυματισμένη από την Καλαμάτα και η οποία αρχίζει νέο γύρο ερευνών αλλά πάλι εις μάτην. Η Αριάδνη κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Ο φίλος του Μανώλη τον προειδοποιεί επίσης ότι το ΚΚΕ ετοιμάζεται να ξεκινήσει πόλεμο σύντομα.

– Στη Θεσσαλονίκη (όπου οι κάτοικοι ζούσαν με τον τρόμο, περιμένοντας τις εφόδους είτε της Χωροφυλακής παρουσία εισαγγελέα είτε ακροδεξιών συμμοριών σε σπίτια αριστερών πολιτών και αυθαίρετες συλλήψεις) η Μέλπω μαθαίνει ότι ο άντρας της, Σπύρος, πιάστηκε στη μεγάλη υποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα (αρχές Γενάρη 1945) και κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Μετά από πορεία διαμαρτυρίας η Μέλπω γυρίζοντας σπίτι της με τη φίλη της, Δήμητρα, πέφτουν πάνω σε έλεγχο ταυτοτήτων. Η Δήμητρα αρνείται να δείξει τη δική της, γιατί ο άντρας δε φορά στολή αστυνομικού, κάτι που προκαλεί την οργή του και τη χτυπά. Η Δήμητρα επικαλείται το όνομα του Βελουχιώτη και ότι θα νικήσει τους εχθρούς του κομμουνισμού. Ο άντρας, γελώντας, της πετά στη μούρη το φύλλο του Ριζοσπάστη, όπου το ΚΚΕ διαγράφει τον Βελουχιώτη ως τυχοδιώκτη, αφού αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα μαζί με τους υπόλοιπους αντάρτες. Ο Βλάσης Πεχλιβάνης και τα τσιράκια του τις ξυλοκοπούν. Μήνες μετά ο Σπύρος επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και φέρνει άσχημα νέα για τη Μέλπω του: σύντομα κατά διαταγήν του Κόμματος θα πάνε για στρατιωτική εκπαίδευση στο Μπούλκες, πάνω από το Βελιγράδι. Η Μέλπω καταλαβαίνει πως και πάλι δεν έζησε τον άντρα της πάνω από 24 ώρες. Ο Σπύρος από την άλλη της κρύβει το γεγονός ότι ίσως μαζί με τους άντρες περάσουν τα σύνορα για τη Γιουγκοσλαβία κάποιες γυναίκες και παιδιά.

Στις 30/3/1946, παραμονή των πρώτων ελεύθερων εκλογών, τις οποίες το ΚΚΕ κατήγγειλε απέχοντας από τη διαδικασία, το Κόμμα και οι οργανώσεις του, για να επιτύχουν το στόχο του μεγάλου ποσοστού αποχής που είχε θέσει, άσκησε κάθε νόμιμο μέσο πίεσης και προπαγάνδας αλλά και παράνομο κι αιματηρό. Ο καπετάν Οδυσσέας με άλλους αντάρτες επιτίθεται στο Λιτόχωρο, σκορπώντας φωτιά και όλεθρο, έχοντας δώσει γερό χτύπημα κι έχοντας περάσει το μήνυμα του ΚΚΕ στο επίσημο κράτος (το κλίμα τρομοκρατίας και φόβου που θα διαμορφωνόταν τις επόμενες μέρες θα ήταν αποτρεπτικό για συμμετοχή στις εκλογές). Παρ’ όλ’ αυτά η συμμετοχή του κόσμου στις εκλογές ήταν αθρόα, διαψεύδοντας τις προσδοκίες του ΚΚΕ. Μετά την επίθεση, ο καπετάν Οδυσσέας συζητά με τον Λιάκο Στάκα και μαθαίνει ότι ο νεαρός Λιάκος πήγε με τον Σπύρο Ελευθεριάδη στο Βελιγράδι και μάλιστα είδε και την κόρη του, Φανή!

Η Μέλπω ξαφνικά συλλαμβάνεται από ασφαλίτες που ψάχνουν να συνδέσουν τον θείο της, Φίλιππο Ντερίδη, με το ΚΚΕ και την οργάνωση. Ο Φίλιππος έχει συλληφθεί, οδηγούν μπροστά του τη Μέλπω, η οποία ατσαλώνεται και κάνει ότι δεν τον αναγνωρίζει. Το σοκ της πάντως είναι μεγάλο γιατί δεν ήξερε ότι ήταν κρυφό στέλεχος του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης. Ο Φίλιππος υποκύπτει στα τραύματά του κι οι ασφαλίτες τη στέλνουν στον Άη Στράτη. Ένα χρόνο μετά, στις 9/9/1947, μετά την άνευ όρων αμνηστία εις τους καταθέτοντας τα όπλα, αναθεώρηση των εκτοπίσεων και γενική αμνηστία μετά τη λήξη της ανταρσίας, όλα με την υπογραφή του Πρωθυπουργού Σοφούλη, η Μέλπω και η φίλη της, Δήμητρα, επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη. Πριν προλάβουν να ηρεμήσουν και να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, πάρθηκε απόφαση από την Κεντρική Επιτροπή το κέντρο βάρους της κομματικής δουλειάς να μεταφερθεί στον πολεμικό επιχειρησιακό τομέα κι έτσι ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας που συγκροτήθηκε να ενισχυθεί σημαντικά. Ο τρόμος τους μεγαλώνει όταν διαπιστώνουν ότι το κόμμα τις χρειάζεται στη Θράκη, στην οροσειρά του Μπέλες. Μετά από πορεία δύο μηνών φτάνουν στον προορισμό τους, όπου η Μέλπω βρίσκει γράμμα της κόρης της και δυο φωτογραφίες του άντρα της και του παιδιού της. Με απόφαση του κόμματος, η Δήμητρα τοποθετείται στα βουνά της Ροδόπης, στην Ταξιαρχία Θράκης ενώ η Μέλπω, που δεν είχε περάσει από εκπαίδευση και λόγω της συγγένειας του πιστού μέλους Σπύρου, θα παραμείνει στο Μπέλες. Οι δυο φίλες χωρίζονται κλαίγοντας.

– Στο Μυριόφυλλο, η Αγγέλα υποδέχεται με χαρά την επιστροφή του γιου της, Ηλία, και των συντρόφων του, οι οποίοι, κυνηγημένοι από τον τακτικό στρατό και τη Χωροφυλακή, κατευθύνονται προς τα σύνορα. Με λύπη του ο Ηλίας ανακοινώνει στη μητέρα του ότι η περιβόητη συμμορία του Καλαμπαλίκη επιτέθηκε στο στρατόπεδο του ΕΛΑΣ στα Άγραφα και το διέλυσε, αιχμαλωτίζοντας τα γυναικόπαιδα, ανάμεσά τους και τη Γιάννα! Στην πραγματικότητα, η Φανή και η Γιάννα είναι από τις πρώτες που ανακρίνουν οι συμμορίτες, οι οποίοι μάλιστα λιγουρεύονται τα κορίτσια. Η Φανή τραβά την προσοχή των αντρών και τους ερεθίζει για να μην ξεσπάσουν στη 12χρονη Γιάννα. Την «ανάκριση» διακόπτει ο λοχαγός Ιατρόπουλος της Εθνοφυλακής και ο λόχος του, ο οποίος επιπλήττει τους συμμορίτες και παίρνει τις γυναίκες του ΕΛΑΣ για τη Λάρισα ώστε να ανακριθούν κανονικά. Ανάμεσα σ’ αυτές τις γυναίκες είναι και η Κατερινούλα που την έφεραν αιχμάλωτη!

Στο δρόμο πέφτουν σε ενέδρα: μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την απόφαση για τη δημιουργία Σώματος Εθνοφυλακής που θα αναλάμβανε την τήρηση της τάξης μέχρι να δημιουργηθεί επαρκής τακτικός εθνικός στρατός, το Κομμουνιστικό Κόμμα αποφάσισε να διαβρώσει την καινούργια δύναμη και την κατάλληλη στιγμή να την ενσωματώσει στο σχεδιασμό του ή, έστω, να την αφαιρέσει από τον έλεγχο της κυβέρνησης. Έδωσε εντολή σε ολόκληρο τον κομματικό μηχανισμό να καταταγούν τα μέλη του στο νέο σώμα, δίχως όμως να φανερώσουν την κομματική τους ταυτότητα ή την πολιτική τους τοποθέτηση. Μέσα στις μονάδες θα οργανώνονταν με το γνωστό και δοκιμασμένο από την παρανομία σύστημα των τριάδων που εφάρμοζε το ΚΚΕ και θα άρχιζαν τη συνωμοτική δουλειά, τη διάβρωση και το σαμποτάρισμα του στρατού από τα μέσα. Πολλές φορές αυτοί οι πυρήνες του ΚΚΕ έγιναν πλειοψηφία μέσα στις μονάδες, με αποτέλεσμα να τις καταλάβουν ή να το σκάσουν, παίρνοντας τον οπλισμό και τα πυρομαχικά τους, ή ακόμη και να στραφούν εναντίον τους σε συνεννόηση με τους ομοϊδεάτες τους στα βουνά κι επιτιθέμενοι από κοινού (σελ. 165-166). Έτσι η Γιάννα, η Φανή και η Κατερίνα απελευθερώνονται από τους ομοϊδεάτες τους και το κόμμα τις στέλνει μαζί με άλλα γυναικόπαιδα σε ομάδες των πέντε, καθ’ υπόδειξιν του καπετάν-Οδυσσέα, σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας φίλα προσκείμενα και συμπαθούντα προς τον κομμουνισμό. Η Φανή και η Γιάννα ξεκουράζονται στο χωριό Ζιάκα των Αγράφων και ξανακερδίζουν τη φιλία τους μετά την αυτοθυσία της Φανής.

Τέλη καλοκαιριού του 1945 την έννομη τάξη πέριξ της πόλεως των Γρεβενών ανέλαβε επιτέλους η Χωροφυλακή και πολλές φορές πραγματοποιούνταν έφοδοι με τη συνδρομή των άτακτων ένοπλων ομάδων της Ακροδεξιάς. Σε μια από αυτές, την οριστική, η έφοδος στο Ζιάκα (τη μικρή Μόσχα όπως έλεγαν το χωριό) οδήγησε στη σύλληψη πολλών αντρών και γυναικών αλλά ακόμη χειρότερα διαλύθηκαν οι σύνδεσμοι, αποκαλύφθηκαν κρυψώνες, όλη η συνωμοτική οργάνωση του ΚΚΕ διαλύθηκε. Ακόμη χειρότερα κάποιες αντάρτισσες λύγισαν στα βασανιστήρια και αποκάλυψαν πολλά μυστικά, που εξάρθρωσαν το παράνομο δίκτυο του ΚΚΕ σε όλο τον νομό, με μεγαλύτερη απώλεια τα όπλα. Έτσι στη σύσκεψη του αρχηγείου ανταρτών Βοΐου και Γράμμου, για να αποφευχθούν αντίστοιχες προδοσίες στο μέλλον, αποφασίστηκε τα γυναικόπαιδα να περάσουν κρυφά τα σύνορα της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας και να καταφύγουν σε στρατόπεδα που παραχωρούν στο ΚΚΕ οι συναγωνιστές αυτών των δύο Λαϊκών Δημοκρατιών. Τα γυναικόπαιδα θα πάνε με τα πόδια και ας είναι μακριά και ας είναι χειμώνας, δεν υπάρχει άλλη λύση. Η Κατερινούλα εξακολουθεί να είναι στην ίδια ομάδα με τις δυο κοπέλες.

Στη συνέχεια παρακολουθούμε τη ζωή των κοριτσιών στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας: χωριό στη Βοϊβοντίνα που παραχωρήθηκε εν λευκώ από τον Τίτο στο ΚΚΕ κι εκεί οργανώθηκε ένα ιδιότυπο λαϊκό κράτος μέσα στο γιουγκοσλαβικό έδαφος. Εκεί εγκαταστάθηκαν περίπου 3.000 μέλη του ΚΚΕ αρχικά, τα οποία έφτασαν τις 7.000 όσο το Κόμμα έστελνε τους πιστούς του για να εκπαιδευτούν στρατιωτικά και κομματικά. Το Μπούλκες οργανώθηκε σαν αυτόνομη κοινότητα με σύνορα, νόμους, νόμισμα κλπ. Κύριος στόχος ήταν η παραγωγή μαχητών, ανταρτών αξιωματικών και κομματικών στελεχών που θα πολεμούσαν πίσω στην Ελλάδα κατά του ελληνικού στρατού. Παράλληλα όμως λειτούργησε απίστευτος χαφιεδισμός, σπίλωση και συκοφάντηση. Στα μέσα του 1948 βγαίνει διαταγή όλες οι γυναίκες από 14 και πάνω να φύγουν από το Μπούλκες και να παρουσιαστούν στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος στην Πύλη των Πρεσπών (οι κάτω των 16 θα μείνουν στο νοσοκομείο ή στην Επιμελητεία, οι άλλες θα πολεμήσουν).

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες επιστρέφουν για να δημιουργήσουν περιμετρικές οχυρώσεις, πολυβολεία και χαρακώματα. Όσοι έχουν ανθρώπους στον Ελληνικό Στρατό ή συμπαθούντες του Παπανδρέου το σκάνε πάλι στα βουνά. Με μεγάλη χαρά και έκπληξη η Αγγέλα δέχεται την ξαφνική επίσκεψη της Γιάννας που ήρθε να μείνει στο σπίτι της με τη Φανή και την Κατερινούλα, την οποία η Αγγέλα αναγνωρίζει. Η στάση της Φανής είναι απόλυτα προσαρμοσμένη στη γραμμή του κόμματος με τσιτάτα και λοιπά, κάτι που δυσαρεστεί την Αγγέλα και τη θεια Βασίλαινα.

Βιβλίο  Οι κόρες της λησμονιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας κεντά έναν καμβά περιστατικών, γεγονότων, ιστοριών, χωρίς να γίνεται ποτέ κουραστικός και με ένα απαράμιλλο στιλ γραφής που συνδυάζει τη λυρικότητα και την αφήγηση, μας κρατά σε αγωνία για τη συνέχεια. Συγκλονιστικές σελίδες, ανθρώπινες ιστορίες, λάθη, αδικίες, φρικαλεότητες, οι λέξεις περισσεύουν μπροστά στον πλούτο των πληροφοριών, των γεγονότων και των περιστατικών. Και μιλάμε για το πρώτο βιβλίο της τετραλογίας! Εδώ ξεκινούν οι ιστορίες των τριών γυναικών, από τις τελευταίες μέρες της Κατοχής ως τη συμφωνία της Βάρκιζας. Το κείμενο είναι βασισμένο σε προσωπικές μαρτυρίες και συνοδεύεται από ενδεικτική βιβλιογραφία.

Όσο πυκνό και δύσκολο φαίνεται από την περίληψη, τόσο εύκολο να το παρακολουθήσεις και να το κάνεις δικό σου είναι. Πουθενά δεν κουράζει, πουθενά δεν κάνει κοιλιά, πουθενά δεν διδάσκει. Ο συγγραφέας δεν αγνοεί τα αίτια και τα αιτιατά του Εμφυλίου αλλά δε στηλιτεύει, προτιμά να μιλήσει μέσα από τις μητέρες, που δεν είναι ούτε αγωνίστριες, ούτε σύντροφοι, ούτε πολίτισσες, ούτε τίποτα, άνθρωποι είναι, μάνες, γυναίκες. Όπως τόσοι και τόσοι που θυσιάστηκαν για κάποια ιδανικά, που εκμεταλλεύτηκαν τις περιστάσεις που δημιούργησε η ήττα. Από τις ελάχιστες περιπτώσεις που θέλω να γνωρίσω από κοντά τον συγγραφέα και να συζητήσω μαζί του για τις σκέψεις του, τη νοοτροπία του, τα συναισθήματά του. Κι όσοι βιάζονται να με χαρακτηρίσουν μελό και το βιβλίο κακέκτυπο των ελληνικών ταινιών των δεκαετιών του 1950 και του 1960 ένα έχω να πω: η λογοτεχνική πένα σε κάνει να παραδεχτείς ότι έχουμε ένα ωραίο και καλογραμμένο κείμενο.

1) Αγγέλα: Μυριόφυλλο Καστοριάς. Απρίλης 1943.
Η Αγγέλα, μητέρα τριών παιδιών, του Ηλία, της Γιάννας και της Ελένης, γιορτάζουν την απελευθέρωση, όπως νομίζουν, από τους Ιταλούς (οι οποίοι στην πραγματικότητα, φοβισμένοι από την παρουσία του ΕΛΑΣ στα βουνά της Πίνδου, αποσύρονται στην έδρα τους, στην Καστοριά). Οι κάτοικοι, πριν προλάβει να στεγνώσει το δάκρυ της χαράς, υποδέχονται τον ΕΛΑΣ (στρατιωτικό σκέλος του ΕΑΜ, της αντιστασιακής οργάνωσης με πολιτικό φορέα το ΚΚΕ) ως απελευθερωτή, ο οποίος στρατός, με αρχηγό τον σκληραγωγημένο καπετάν Οδυσσέα, τους γεμίζει τα μυαλά με λαοκρατία, ιδέες περί απελευθέρωσης και ισότητας για όλους. Όλα αυτά όμως έρχονται σε σύγκρουση με την άδικη εκτέλεση και διαπόμπευση σημαντικών ανθρώπων του χωριού με αντίθετα φρονήματα. Η προπαγάνδα και η πλύση εγκεφάλου για τη στρατολόγηση νέων μελών βρίσκει ευήκοον ους στα ανήλικα παιδιά του χωριού, μεταξύ τους ο Λιάκος και η Γιάννα.

Σε εκείνες τις πρώτες μέρες του ΕΛΑΣ επιστρέφει ο πεθερός της Αγγέλας που το είχε σκάσει με τον γιο του στη Θεσσαλία για να βρουν δουλειά και να ζήσουν την οικογένειά τους. Κατάφεραν να βρουν δουλειά αλλά μετά από ένα εξάμηνο επέστρεφε το τάγμα του Ιωάννη Βελισσαρίδη (δεξί χέρι του Γεωργίου Πούλου, ιδρυτή της Εθνικής Ένωσης Ελλάς, που βοηθούσε το γερμανικό στρατό στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών στα βουνά) που τους στρατολόγησαν βίαια για φάμπρικες της Γερμανίας. Ο μπαρμπα-Ηλίας και ο γιος του, ο Γιώργος, έδωσαν ό,τι λεφτά είχαν μαζέψει κι έτσι ο Γιώργος κρατήθηκε να δουλεύει στα τρένα Αθηνών-Θεσσαλονίκης και να μην τον στείλουν στη Γερμανία. Ο μπαρμπα-Ηλίας επέστρεψε στο Μυριόφυλλο, τη νύφη του και τα εγγόνια του κι έζησε τις άσχημες στιγμές της κυριαρχίας του ΕΛΑΣ στην Πίνδο. Τελικά οι αντάρτες πήραν τα παιδιά μαζί τους με τη θέλησή τους: τα αγόρια στα Γραμμοχώρια και τα κορίτσια στην Αβδέλλα κι από κει στην Καρυά των Αγράφων! Ανάμεσά τους και ο Λιάκος με τη Γιάννα!

2) Μέλπω Ελευθεριάδη: Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβρης του 1943.
Το Φλεβάρη του 1937 ο υπουργός Ασφαλείας του Μεταξά Μανιαδάκης κατάφερε να εξαρθρώσει τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ και να στείλει όλους τους αριστερούς σε «διακοπές με έξοδα του κράτους». Ανάμεσα στους εκτοπισμένους και ο Σπύρος Ελευθεριάδης, σύζυγος της Μέλπως και πατέρας της Φανής. Κέρκυρα, Κίμωλος, Γαύδος, Ακροναυπλία, φυλακές και τόποι εξορίας. Ο Σπύρος μεταφέρεται στην Ακροναυπλία, όπου είναι φυλακισμένα πολλά επίλεκτα στελέχη του ΚΚΕ. Ο Σπύρος απέκτησε κομματικά ερείσματα, ανέβηκε στην ιεραρχία και σφυρηλάτησε το χαρακτήρα του: σοβαρότητα, πειθαρχία, αγώνας. Με την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα, λόγω των συνθηκών τότε, ο Σπύρος απελευθερώθηκε κι επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Η Μέλπω δεν πρόκειται να ξαναδεί τον άντρα της όπως πριν, να περάσει μια ήσυχη βραδιά μαζί, σαν ζευγάρι. Κυνηγημένος και κατατρεγμένος, πιστός στο κόμμα του και μαζί με αυτόν και η γυναίκα του, αν και φορτωμένη με χιλιάδες αντιρρήσεις, σκέψεις και απορίες. ζουν σαν τα ποντίκια, κρυφά και υπό διωγμόν. Μετά από διάφορα περιστατικά και σαμποτάζ, η Μέλπω πέφτει σε παγίδα ελέω προδοσίας από «συναγωνίστρια» και συλλαμβάνεται. Η Φανούλα το σκάει.

3) Αριάδνη Κωνσταντάκη: Αθήνα, Νοέμβριος 1943
Ο Ελευθέριος Κωνσταντάκης και ο Εμμανουήλ Μυρτάκης, σύζυγος και αδερφός αντίστοιχα της Αριάδνης, πολεμούν τους Γερμανούς στα βουνά της Ρούμελης. Η Αριάδνη, νοσοκόμα, μετά τις φοβερές κακουχίες που έζησε στο μέτωπο του ’40-’41 επέστρεψε στην Αθήνα για να συνεχίσει την περίθαλψη στον Ευαγγελισμό. Στο νοσοκομείο, όμως, έχουν εισαχθεί κρυφά και παράτυπα στελέχη του ΕΑΜ και αντάρτες του ΕΛΑΣ χωρίς την απαραίτητη αναπηρία, μόνο και μόνο για να ελέγχουν έτσι το νοσοκομείο και να διαβρώνουν το μηχανισμό διοίκησης κι ακόμη χειρότερα τις εθνικές συνειδήσεις των ανθρώπων. Μετά από ένα φριχτό βράδυ, κατά το οποίο ταγματασφαλίτες εισέβαλαν στο νοσοκομείο και συνέλαβαν τους ψεύτικους αναπήρους κι έφυγαν πριν εισβάλουν οι ΕΛΑΣίτες και για αντίποινα της απειλήσουν τη ζωή, η Αριάδνη δεν ξαναπήγε στο νοσοκομείο. Αφοσιώθηκε στα συσσίτια που οργάνωνε η Αρχιεπισκοπή Αθηνών και η Ιωάννα Τσάτσου, προσωπική της φίλη. Κάποια στιγμή ο Αρχιεπίσκοπος αναθέτει στην Αριάδνη και σε άλλες αποφασισμένες γυναίκες να μεταβούν στις φυλακές Αβέρωφ και να συνομιλήσουν με 120 αιχμαλώτους που θα εκτελέσουν οι Γερμανοί για αντίποινα. Ανάμεσά τους είναι και ο Γιώργης Στάκας, που παρακαλεί την Αριάδνη να βρει τη γυναίκα του και να της δώσει το δαχτυλίδι του.

Αυτός είναι ο πρόλογος στις ιστορίες των τριών γυναικών. Στη συνέχεια έχουμε πολλές εξελίξεις, με ιστορικό υπόβαθρο την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, την κυβέρνηση του Παπανδρέου και τη λυσσαλέα μάχη-αγώνα των κομμουνιστών να εγκαθιδρυθούν στα πράγματα της χώρας αφανίζοντας κάθε άλλη αντιστασιακή ομάδα, οπότε ξεσπά λυσσαλέος εμφύλιος (αποκορύφωμα τα Δεκεμβριανά, από τις συγκλονιστικότερες σελίδες του βιβλίου η περιγραφή της πορείας και οι ένοπλες συγκρούσεις που ακολούθησαν) κι όταν αρχίζουν να υποχωρούν οι κομμουνιστές από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη επιτέλους παραδέχονται τους λανθασμένους χειρισμούς και υπογράφουν τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Το βιβλίο το συνιστώ μόνο σε όσους θέλουν να διαβάσουν αντικειμενικά για τον Εμφύλιο, να δεχτούν ότι υπήρξε άδικο και παραπλάνηση και από τις δυο (;) μεριές και να έχετε υπ’όψιν ότι πρόκειται για μυθιστόρημα κι όχι για ιστορικό δοκίμιο.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…ένα χαμόγελο πιο μελωμένο κι από καρπούζι αυγουστιάτικο σε ποτιστικό μποστάνι» (σελ. 32).

«Όμως εσύ είσαι μάνα, έχεις χέρια να κρέμονται στη φούστα σου, να έχουν την ανάγκη σου. Τα παιδιά σου…» (σελ. 73).

«Τι να την κάνω την περηφάνια; Μπορώ να την αγκαλιάσω και να κλάψω στον ώμο της; Μπορώ να κουρνιάσω μέσα της όταν φοβάμαι;» (σελ. 124).

«Όταν φύγουν οι Γερμανοί θα γίνει χαλασμός! Εκατόν είκοσι χρόνια χαράμι. Πάλι σε ρώσικα κι εγγλέζικα κόμματα είμαστε χωρισμένοι. Πέρασαν τα χρόνια, άλλαξε ο αιώνας, έγιναν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, μα το ρωμαίικο τσερβέλο δεν άλλαξε! Το ίδιο άμυαλο, ευκολόπιστο και φανατισμένο απέμεινε!» (σελ. 173).

«Εκτελέσεις. Άδικοι θάνατοι. Στο όνομα του λαού ο ένας, εν ονόματι του έθνους ο άλλος…Εν ονόματι του ανθρώπου δε θα μιλήσει κανείς» (σελ. 193).

«Είχε μαυρίσει το μάτι μου στη διαδρομή, είχε γδαρθεί η ψυχή μου. Το κόκκινο του αίματος, το μαύρο του θανάτου, αυτή ήταν η ζωή μας» (σελ. 198).

«Το ΚΚΕ τους είχε βρει μια ιδέα και ακριβώς επειδή ήταν απλώς μια ιδέα κι ακόμη δεν είχε δοκιμαστεί στην πράξη μετατράπηκε σε βαθιά πίστη. Στο όνομα αυτής της επαναστατικής πίστης θα θυσιάζονταν τα επόμενα χρόνια δεκάδες, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι. Και πρώτοι απ’ όλους οι ίδιοι οι πιστοί, όπως συμβαίνει πάντα με όλα τα δόγματα» (σελ. 252).

«Τα ελληνικά ιδεώδη θριάμβευαν. Ήτοι, ρουσφέτια, απαλλοτριώσεις, συναλλαγές, εξυπηρετήσεις, ιδιοποιήσεις και μαύρη αγορά. Ούτε το δράμα της Κατοχής δεν άλλαξε τις απαράγραπτες παραδόσεις που κληροδότησαν στο λαό μας τα χίλια χρόνια του Βυζαντίου και των παρεπόμενων βυζαντινισμών, τα τετρακόσια χρόνια της οθωμανικής σκλαβιάς, οι φαναριώτικες τακτικές των εκκλησιαστικών παραγόντων και η αδηφαγία των Ελλήνων μπέηδων που αυτάρεσκα ονομάζονταν προεστοί και δημογέροντες» (σελ. 296).

«Ποιος θεός θα επέτρεπε μια τέτοια σφαγή; Ποιος θεός θα άφηνε να ρέει ποτάμι το αδελφικό αίμα; Ποιος θεός θα επέτρεπε τέτοιο ασύλληπτο όλεθρο σ\’ αυτό το ρημαγμένο για τόσα χρόνια τόπο; Ποιος» (σελ. 385);

«-Όταν μου ζητήσει το Κόμμα! – Ανάθεμα το κόμμα και την τελεία, σκέφτηκε. Μα φυσικά δεν το είπε» (σελ. 442).

Και φυσικά μην ξεχνάμε την υπεροπτική στάση του Τσόρτσιλ που ήρθε για να φτιάξει τα πράγματα και καλά: «Αγαπητέ μου, πρέπει να φύγουμε γιατί είμαστε ξένοι. Το σόου είναι των Ελλήνων…» (σελ. 455).

«Αυτό που δεν ήξεραν, που δεν μπορούσαν να κουλαντρίσουν, ήταν το αγιάζι της ψυχής τους. Καταδιωγμένη και φοβισμένη την ένιωθαν, η ψυχούλα τους έτρεμε πιο πολύ απ\’ το ξεπαγιασμένο τους κορμί. Και πού να βρεθεί φλοκάτη, πού να βρεθεί στρωσίδι να τη ζεστάνει κάπως την έρμη; Πώς να ημερέψει λιγάκι και να πάρει μια ανάσα, όταν κάθε σπιτικό είχε κι από έναν άνθρωπό του χαμένο; Σε βουνά και ράχες εξαφανισμένο, σε πολιτείες άγνωστες, μακρινές, θύμα του αγώνα και της ανάγκης. Αντάρτης ή όμηρος από την Κατοχή ακόμη, στρατολογημένος ή εξαφανισμένος, αδιάφορο το γιατί, ίδια πονούσε η αγωνία για την τύχη του, ίδια έκαιγε ο στοχασμός για τη χαμένη ζωή, όποιο κι αν ήταν το αίτιο\” (σελ. 587-588).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-η Φανή Ελευθεριάδη έρχεται σε επαφή με τον πατέρα της, που τη στέλνει για ασφάλεια στον αδερφό της γυναίκας του, καπετάν Οδυσσέα (οπότε η Φανή γνωρίζει τη Γιάννα και γίνονται φίλες). Η Αγγέλα εντοπίζει τη Γιάννα και της ζητά να γυρίσει σπίτι. Το κορίτσι αρνείται, πιστό στον αγώνα, και η Αγγέλα, φουρκισμένη, ξεκινά για την Αθήνα, μπας και βρει έστω τον γιο της. Στη Θήβα συναντιέται με τάγμα του ΕΛΑΣ, στο οποίο είναι και ο αγνώριστος γιος της, παλικαρόπουλο που μεγάλωσε τόσα πολλά χρόνια σε τόσο λίγες μέρες. Ο Ηλίας μεταφέρεται στην Αθήνα για να ενισχύσει τις οδομαχίες του ΕΛΑΣ και υπόσχεται να γυρίσει, οπότε η Αγγέλα παραμένει στο στρατόπεδο της Θήβας ως νοσοκόμα. Αργότερα εκεί (βλ. παρακάτω) η Αγγέλα θα γνωρίσει την Αριάδνη που μετά από συζήτηση καταλαβαίνει ποια έχει μπροστά της αλλά δε θα προλάβει να της δώσει το δαχτυλίδι του άντρα της: η Αγγέλα κατηγορείται για χαφιές επειδή μιλούσε με την Αριάδνη και μοίραζε κρυφά γάλα στα αιχμάλωτα παιδιά. Επειδή είναι η μάνα του καπετάν Γράμμου δεν εκτελείται αλλά ξαποστέλλεται πίσω στο χωριό της (όπου ο πεθερός της έχει ήδη πεθάνει από καρδιά). Ταυτόχρονα η Γιάννα ερωτεύεται τον καπετάν Οδυσσέα και κάνει το λάθος να το εξομολογηθεί στη Φανή, που παρεξηγείται νομίζοντας ότι η Γιάννα της έκανε τη φίλη για να έχει από κοντά τον καπετάν Οδυσσέα!

– η Αριάδνη μαθαίνει ότι ο ήρωας, ο βενιζελικός της αδερφός φυλακίστηκε στις Σπέτσες για δωσιλογισμό και εσχάτη προδοσία μιας και ήταν Ταγματασφαλίτης (συμπεριφορά των ταγμάτων στον λαό σκληρή και ελεεινή). Όταν η Αριάδνη τον επισκέπτεται, ο Μανώλης της αποκαλύπτει ότι ήταν στο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, που εξοντώθηκε από τους κομμουνιστές και ο δικός του λόχος κατέφυγε στην Πελοπόννησο. Κυνηγημένοι από τον ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να βρουν καταφύγιο στους Ταγματασφαλίτες για να επιζήσουν! Σοκαρισμένη η Αριάδνη μαθαίνει και για την εκτέλεση του συζύγου της, Λευτέρη. Επιστρέφει στην Αθήνα, κλείνεται στο σπίτι για να πενθήσει και μετά από τρεις μέρες, διασχίζοντας μια διχοτομημένη και διχασμένη πλέον Αθήνα επιστρέφει στο σπίτι που άφησε την κόρη της για να γυρίσουν στο δικό τους σπίτι. Δυστυχώς πέφτει σε Ταγματασφαλίτες, που λυσσασμένοι από τη στάση και τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ την περνούν για κομμουνίστρια και τη βασανίζουν. Ευτυχώς η ταυτότητα του συζύγου της τη σώζει. Καταφεύγει με την κόρη της στο σπίτι του Κωνσταντίνου και της Ιωάννας Τσάτσου. Κατά τη διάρκεια της ανακωχής λόγω της σύσκεψης του ίδιου του Τσώρτσιλ με την πολιτική ηγεσία της χώρας, η Αριάδνη καταφέρνει να γυρίσει σπίτι με την κόρη της και να περάσουν μιάμιση μέρα ξεγνοιασιάς. Ξαφνικά εισβάλλουν \”συναγωνιστές\” και τη συλλαμβάνουν ως ύποπτη για αντιλαϊκή δράση, βάση επώνυμης καταγγελίας. Τελικά ο ΕΛΑΣ αρχίζει να χάνει μία μία και τις τελευταίες εστίες αντίστασης στην Αθήνα κι έτσι οι αιχμάλωτοι πρώην σύντροφοι απομακρύνονται στοιχισμένοι σε δυάδες από την Αθήνα και καταλήγουν…στη Θήβα!Μετά από κακουχίες, ο Μήτσος Ντάκας, κατόπιν εντολής της οργάνωσης, διατάζει τα παιδιά να απομακρυνθούν τα παιδιά από το στρατόπεδο. Μες στην αγωνία η Αριάδνη του χαρίζει όλα της τα κοσμήματα, ακόμη και το δαχτυλίδι του Στάκα, αλλά γελώντας ο Μήτσος Ντάκας την κάνει πέρα και φεύγει με την κόρη της. Με την υπογραφή της Βάρκιζας οι κομμουνιστές αμνηστεύονται κι έτσι οι αιχμάλωτοι απελευθερώνονται. Η Αριάδνη ψάχνει παντού την κόρη της.

-η Μέλπω απελευθερώνεται χάρη σε χρυσές λίρες του θείου της, απόστρατου αξιωματικού, και φεύγει με τον Σπύρο για Αθήνα, ο οποίος Σπύρος συμμετέχει ενεργά στην πορεία διαμαρτυρίας της 3/12/1944 και στα δεκεμβριανά γεγονότα που ακολούθησαν. Αργότερα κι αυτή κι ο Σπύρος είναι μεταξύ των κομμουνιστών που παγιδεύουν τα υπόγεια του ξενοδοχείου της Μεγάλης Βρετανίας με εκρηκτικά. Ο Σπύρος συμπαθεί πολύ τον ριψοκίνδυνο και γενναίο Γράμμο ή αλλιώς Ηλία Στάκα, μέλος των ταγμάτων που απέσπασε το Κόμμα από την Πίνδο για να ενισχύσει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ που ηττώνταν σιγά σιγά και κάθε τετράγωνο της Αθήνας έπεφτε στα χέρια των Εγγλέζων. Η παρουσία του Τσώρτσιλ ακυρώνει το σχέδιο αλλά μόλις λήγει η συνάντηση με άκαρπα αποτελέσματα οι μάχες ξεκινούν πάλι λυσσώδεις. Ο Σπύρος, ο Ηλίας και η Μέλπω εγκαταλείπουν ένα από τα κτήρια για τα οποία ήταν υπεύθυνοι και αποσύρονται στη Θήβα. Εκεί ο αδερφός της, καπετάν Οδυσσέας, της αναγγέλλει με λύπη του ότι ξέσπασαν επιδρομές αναρχικών και ακροδεξιών συμμοριών, που εκμεταλλεύονται την ήττα του ΕΛΑΣ και λεηλατούν, σκοτώνουν και βιάζουν κομμουνιστές. Θύμα μιας τέτοιας συμμορίας, του Σούρλα συγκεκριμένα, επιτέθηκε στο στρατόπεδο που είχαν τη Φανούλα! Τέλος ο Σπύρος φεύγει σε άλλη βάση και χάνονται τα ίχνη του. Η Μέλπω φεύγει για Θεσσαλονίκη για να ψάξει και για τους δυο τους.

Βιβλίο Ελαφρά ελληνικά τραγούδια
Συγγραφέας Αλέξης Πανσέληνος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για μια σειρά περιπετειών, περιστατικών και γεγονότων που ζωντανεύουν με πιστότητα και ενάργεια τη δεκαετία του 1950, μια εποχή όπου η Ελλάδα έβγαινε από τον αιματηρό πόλεμο και τον ακόμη πιο αιματηρό Εμφύλιο κι είχε ανάγκη από αισιοδοξία και κέφι ενώ ταυτόχρονα κάποιοι ζούσαν τις δυσβάσταχτες συνέπειες των ανωτέρω γεγονότων. Κομμουνιστές και μαυραγορίτες, φερέλπιδες γραμματείς και φοβισμένοι φαντάροι, οικογενειάρχες και ορφανά, ψάχνουν στα ερείπια του χτες για ένα καλύτερο αύριο, πάντα υπό τη δυνατή πένα και τη διεισδυτική ματιά ενός συγγραφέα που τρυπώνει πίσω από κλειστές πόρτες και βουτάει σε ανθρώπινες ψυχές.

Από το μυθιστόρημα παρελαύνουν πάρα πολλοί χαρακτήρες κι ίσως τα πολλά ονόματα μπερδέψουν κάποιους, σε συνδυασμό με το γεγονός πως η «χαλαρή» αφήγηση μεταβαίνει πότε εδώ και πότε κει, πότε προχωράει δηλαδή τη μία ιστορία και πότε την άλλη αλλά από ένα σημείο και μετά αρχίζουν να διαφαίνονται οι συγγενικές, φιλικές και επαγγελματικές σχέσεις των πρωταγωνιστών, δημιουργώντας έτσι σταδιακά μια πολύχρωμη βεντάλια. Δεν πρόκειται δηλαδή για ένα μυθιστόρημα με την κλασική έννοια του όρου αλλά για σπονδυλωτές ιστορίες που κάπου συναντιούνται, κάπου χωρίζουν για να ξαναβρεθούν αργότερα, κάπως προχωράνε, φινάλε δεν υπάρχει… Εν τω μεταξύ το στυλ του συγγραφέα με παρέσυρε να ρουφήξω την κάθε σελίδα, να διαβάσω με αδημονία και λαχτάρα για κάθε νέο χαρακτήρα που μου παρουσιαζόταν, να εντρυφήσω σε όλες τις λεπτομέρειες που αναπαριστούν την εποχή, φτάνοντας στο σημείο να επικεντρώνομαι περισσότερο στο ζωντάνεμα της καθημερινότητας των ηρώων μέσα από πραγματολογικά στοιχεία μελετημένα και τεκμηριωμένα παρά στο πώς και αν εξελίσσονται οι πραγματικά ενδιαφέρουσες ιστορίες.

Οι περισσότεροι τίτλοι των κεφαλαίων είναι στίχοι από ελαφρά τραγούδια, σκαμπρόζικα, χαριτωμένα, άσματα που τα άκουγε ο κόσμος σε μια εποχή δύσκολη, γεμάτη όνειρα κι ελπίδες αλλά και ματωμένες μνήμες, με τους εξόριστους στη Μακρόνησο, το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων να είναι πάντα εκεί, στην άκρη του γραφείου όπου σου παίρνουν συνέντευξη. Όλα περνούν από το κείμενο: ιστορικά γεγονότα όπως ο πόλεμος της Κορέας και οι εξορίες, η δίκη και εκτέλεση του Μπελογιάννη, ιστορικά πρόσωπα όπως ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο Σοφοκλής Βενιζέλος, ο Γεώργιος Παπανδρέου κι ο Αλέξανδρος Παπάγος, αρχιτεκτονικές και διακοσμητικές λεπτομέρειες, τι διαβάζανε από περιοδικά, εφημερίδες και βιβλία, τι ακούγανε σε ραδιόφωνο και δίσκους, πού παραθερίζανε, τι φοράγανε, τι καπνίζανε, πώς ζούσαν οι υπηρέτριες, ποιοι τις είχαν, πώς είχαν αποκτήσει χρήματα οι πλούσιοι και τι δυσκολίες είχαν οι φτωχοί, από πού ψώνιζε ο κόσμος τρόφιμα και είδη δώρων, με ποια πλοία ταξιδεύανε, τι ταινίες βλέπανε, σε ποια καφενεία, εστιατόρια και ζαχαροπλαστεία συχνάζανε: «Φτώχεια, αδέρφια, φτώχεια και πείνα. Οι περαστικοί είναι το ίδιο κακοντυμένοι οι περισσότεροι, ρούχα γυρισμένα, παπούτσια μπαλωμένα, αγκώνες γυαλισμένοι και κακοσιδερωμένα πουκάμισα, τραγιάσκες, μπερέδες και ρεπούμπλικες με ξασπρισμένες τις μαύρες τους ταινίες. Κουβαλάνε ταλαιπωρημένους, γδαρμένους χαρτοφύλακες, δίχτυα με ψώνια» (σελ. 41). Από τη σφηκοφωλιά κομμουνιστών της Καλλιθέας ως την Μπλε Πολυκατοικία των Εξαρχείων κι από τα Μανιάτικα του Πειραιά ως τα άνετα διαμερίσματα της Νεάπολης άνθρωποι διασχίζουν βιαστικοί ή με το πάσο τους τις σελίδες και λένε τη δική του ιστορία ο καθένας.

Εξαιρετικό εύρημα πολλές φορές το χτες της Κατοχής, της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου να μπλέκεται στα πόδια των πρωταγωνιστών, μιας και το σήμερά τους ξεκίνησε τότε: άλλοι άλλαξαν στρατόπεδο, άλλοι εξασφάλισαν τα πλούτη τους, άλλοι το έσκασαν στο εξωτερικό, άλλοι επηρεάστηκαν εμμέσως ή όχι από απώλειες, εξορίες, αντιστασιακή δράση, όμως όλοι είναι πλέον εδώ και αγωνίζονται να ζήσουν καλύτερα, να πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους, να επιβιώσουν, να γλυτώσουν από τους διώκτες τους. Πάμπολλες και διαφορετικές ιστορίες που οδηγούν σε εξίσου πολυεπίπεδη πλοκή με μύριες συνέπειες και αλλαγές. Καταστηματάρχες (πρώην μαυραγόριτες) με περίεργες και ανώνυμες διασυνδέσεις, ψεύτικες συντάξεις αναπήρων πολέμου που σου επιτρέπουν ν’ ανοίξεις περίπτερο, κουτσοί που τους λυπάται ο κόσμος αλλά στην πραγματικότητα είναι παμπόνηροι δάκτυλοι ξένων συμφερόντων, γυναίκες θεόφτωχες αλλά καπάτσες που ξεκινάνε με τους Τόμμυδες για να καταλήξουν στα γραφεία των Εξαρχείων, ερωτευμένα ζευγάρια που αγνοούν τα «πρέπει» των γύρω τους, πρώην Ελασίτες και νυν εθνικόφρονες, κατάσκοποι και πολλά άλλα γεγονότα άρρηκτα δεμένα με τις μαύρες σελίδες της Κατοχής απαρτίζουν το ψυχογράφημα μιας κοινωνίας που ετοιμαζόταν ν’ αλλάξει πλευρό στην κονίστρα της Ιστορίας. Οι εναλλαγές στον τρόπο και στο στυλ (πρωτοπρόσωπη και τριτοπρόσωπη αφήγηση, λυρική και κινηματογραφική γραφή) και η ποικιλία της θεματολογίας είναι γνωρίσματα ενός κειμένου που με κράτησε ως το τέλος.

Ο συγγραφέας φωτίζει πολλά μικρά και μεγάλα ζητήματα και προβλήματα της καθημερινότητας του 1950, έχει όμως μια ιδιαίτερη «εμμονή» με τον πόλεμο της Κορέας και την ήττα του κομμουνισμού. Ο πόλεμος της Κορέας καταγράφεται απ’ όλες τις πλευρές από προσωπικής κυρίως άποψης, δηλαδή πόσο άδικος ήταν, πόσο άκαιρος μιας και η Ελλάδα δεν είχε πρώτου επιπέδου βλέψεις επ’ αυτού κι έτσι δικαιολογεί απόλυτα τον φόβο των αντρών που ίσως συμπεριλαμβάνονταν στη λίστα αυτών που θα στέλνονταν εκεί. Ως προς την αποσόβηση του «ερυθρού κινδύνου», ο συγγραφέας κρατάει μια πικρία για την άνετη ζωή κάποιων που δεν ασπάστηκαν τον κομμουνισμό αλλά ταυτόχρονα είναι σα ν’ αναγνωρίζει την ιστορική αναγκαιότητα αυτής της ήττας: «Τι βγάλαμε εμείς που κάναμε αντίσταση, γράφαμε συνθήματα στον τοίχο, κυκλοφορούσαμε τον παράνομο Τύπο ή βγαίναμε με το χωνί στα κεραμίδια να εμψυχώσουμε τον κόσμο; Μπλόκο, ομηρία, εκτελέσεις, βασανιστήρια. Μας ξέχασε ο Θεός, έριξε φωτιά και ακρίδα πάνω στον κοσμάκη και τον αφάνισε. Καλύτερα πέρασαν όσοι έμειναν από την πλευρά του νόμου» (σελ. 20).

Αυτό το παράπονο εκφράζεται και πιο ύστερα: «Δεν πήρατε απόφαση ακόμη πως τίποτα δεν μπορεί να γίνει με τα όπλα, πως τα όπλα τα παραδώσαμε τότε και το «παρά πόδα» του συντρόφου Ζ. σε άοπλους απευθύνεται; Δεν φτάνει το αίμα; Δεν φτάνει ο ξεριζωμός, το πένθος, η φυλακή και οι εκτελέσεις; Θέλουν να ξεκάνουν ό,τι έχει απομείνει όρθιο, να στείλουν ξανά στην παρανομία εκείνους που αύριο μπορεί να στεριώσουν μια δημοκρατία σαν εκείνες που χαίρονται οι άλλοι λαοί στην Ευρώπη;» (σελ. 213). Και τέλος: «Κι όσοι κλείστηκαν στις φυλακές το μετανιώνουν, το ίδιο και όσοι αγναντεύουν τη γη της Αττικής από τα ξερονήσια… και να κυκλοφορούν εκεί ετοιμάζοντας -ποιος ξέρει τι, αλήθεια. Έναν Τρίτο Γύρο; Άλλη μια προσπάθεια να κερδηθεί ό,τι χάθηκε; Ή απλά και μόνο μια τελευταία ευκαιρία να χάσουν σαν μάρτυρες τούτη τη ζωή που τη σπατάλησαν για κούφια ιδανικά, για ουτοπίες και για πειράματα απίθανα και άγνωστα σε τούτη τη μεριά του κόσμου; Τι θέλουν απ’ τον τόπο μας οι παλιοκουκουέδες; Δεν χόρτασαν αίμα και σφαγή» (σελ. 291-292);

Η δωρικότητα του κυρίου Πανσέληνου με συγκίνησε κι όταν έφτασε η ώρα της Μικρασιατικής Καταστροφής, με αφορμή τα ναυαγισμένα σχέδια και τα τρικυμισμένα κορμιά όσων κατέφυγαν στο μεταγενέστερο Ελληνικό: «Πώς να πιστέψει όποιος έζησε τον ξεριζωμό; Όποιος έχασε φίλους και αδελφούς; Όποιος έπεσε στο νερό και άφησε το κύμα να τον πάει σε τόπο ξένο, ξεβράζοντας στη σκλαβιά τον παλιό νοικοκύρη; Δεν έχει θεό εκεί ψηλά όπου κοιτάζουν όλοι. Ό,τι υπάρχει, αγάπη, ομορφιά, μόνο εδώ κάτω στη γη… Τι ξένο πράγμα που έγινε αυτό που ήταν το όνειρο όλων εκεί πίσω στην Πατρίδα» (σε. 245). Τέλος, θαύμασα τον τρόπο με τον οποίο κατέγραψε τη συνάντηση δύο αντρών στο κεφάλαιο 24, γιατί είναι ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο κινούνται οι ξένες δυνάμεις υποδόρια στη χώρα τη δική μας και όπου αλλού έχουν συμφέροντα. Στυγνά, κοφτά επιχειρήματα, ξεκάθαρη αντίληψη και βλέψεις των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής που εκπροσωπεί ο ένας συνομιλητής, απαξίωση για την πολιτική κατάσταση στη χώρα εκείνη (1951-1952) και πόσο αντίθετη είναι όλη αυτή στον δικό τους τρόπο χειραγώγησης. Νέτα σκέτα!

Ώρες ώρες ένιωθα πως ο συγγραφέας είναι μετέωρος ανάμεσα στη νοσταλγία και στην αδυναμία του να κάνει κάτι για τη «λάθος» ( ; ) πορεία των πραγμάτων, δεν έχει αποφασίσει ακόμη δηλαδή κατά πόσο αξίζει σε εκείνα τα δύσκολα χρόνια να απονείμει μετάλλιο ανδρείας για όσους τα κατάφεραν ή να τα κλείσει βαθιά μέσα του πικραμένος ή ακόμη και να τα στολίσει με τα ελαφρά αυτά τραγούδια, μήπως και εξωραΐσει τα γεγονότα, τις αποφάσεις, τις εξελίξεις. Κάνει τις αναμνήσεις λέξεις, σκηνές, χαρακτήρες, φέρνει στο προσκήνιο τις καθόλου κουραστικές αλλά άφθονες εκείνες πραγματολογικές λεπτομέρειες που δίνουν μια αξέχαστη παραστατικότητα και αληθοφάνεια στα δρώμενα κι αν δε συμπαραστεκόμουν ήδη στους χαρακτήρες του θα στεκόμουν στο δικό του πλάι.

Δεν είναι όμως μόνο στυγνή, περιττή από καλλωπισμούς η αφήγηση, μιας και κατά τόπους ξεπροβάλλουν υπέροχες παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα καλολογικά στοιχεία, με προεξάρχον το 3^ο κεφάλαιο, όπου ο αναγνώστης γίνεται κοινωνός ενός ασήκωτου πόνου για την απώλεια μιας γυναίκας αλλά κι ενός σπιτιού στην οδό Μουρούζη, που κατεδαφίστηκε κι έγινε κτήριο γραφείων: «Εκεί οι γεννήσεις, εκεί οι θάνατοι, οι έρωτες, οι αρραβώνες, οι συγκεντρώσεις, τα γεύματα και οι χοροί αμέτρητων προγόνων μας και των συζύγων τους, ανδρών και γυναικών» (σελ. 25). Εκείνος ο αφηγητής είναι ερωτευμένος με την αδερφή του αλλά αν αγνοήσουμε το ανίερο του πράγματος, ο συγγραφέας μέσω αυτού κάνει εκπληκτικές λυρικές περιγραφές: «Ήμουν την ώρα εκείνη ο Άντρας και εσύ η Γυναίκα, τίποτ’ άλλο, ούτ’ εσύ ούτ’ εγώ» (σελ. 29). Και το φινάλε του κεφαλαίου μου έφερε δάκρυα στα μάτια: «Ο ζόφος που είναι η καθημερινή μας ζωή έρχεται μια ώρα της ημέρας που σβήνει και τότε γεμίζουμε φως. Είναι το βράδυ, στο κρεβάτι, όταν σκοτεινιάσει και εμείς επιστρέφουμε στις ευτυχισμένες μας μέρες, που τόσο γοργά κύλησαν και χάθηκαν» (σελ. 32). Αυτό το ζευγάρι εμφανίζεται ελάχιστα στον ρουν της ιστορίας όμως έχει περιτυλιχτεί με πολλή αγάπη και αποτελεί μια εκπληκτική όαση λογοτεχνικότητας μέσα στο άνυδρο, ξερό τοπίο της εποχής που περιγράφεται στο μυθιστόρημα, όπου όμως αποσπάσματα σαν το κάτωθι είναι η εξαίρεση στον κανόνα: «Πιο πέρα οι γλάροι ξεψειριάζονται και ύστερα κοιτούν τη θάλασσα που πάει κι έρχεται τεμπέλικα, γλείφοντας πότε πότε τις πέτρες σαν να είναι μια υποχρέωση που βαριέται να την εκπληρώνει» (σελ. 111).

Αναπάντεχο ήταν και το «κλείσιμο του ματιού» που κάνει στο 3^ο κεφάλαιο ο κύριος Πανσέληνος, ζωντανεύοντας με εξαιρετικό τρόπο σ’ ένα μεστό και συμπυκνωμένο κεφάλαιο οκτώ σελίδων τον Άγγελο Τερζάκη και (αν κατάλαβα σωστά) τον Στράτη Μυριβήλη και την Τατιάνα Σταύρου, σημαντικούς εκπροσώπους δηλαδή της Γενιάς του 30! Ας έχει όμως κάποιος τον νου του και αργότερα, γιατί εμφανίζεται και ο Γιάννης Ρίτσος σ’ έναν ρόλο-έκπληξη! Μα τι υπέροχα ευρήματα και πόσο έξυπνα δοσμένα!

Λιτά περιγραφικές, σχεδόν κινηματογραφικές σκηνές αναμετρώνται με γλαφυρά και μελετημένα καλολογικά στοιχεία, όπως επίσης οι σταράτες κουβέντες με τις ρομαντικές σχέσεις αλλά δε σταματάμε εκεί, μιας και ένα κείμενο χρειάζεται και κάποιες σταγόνες χιούμορ για να ελαφραίνει την ψυχή του αναγνώστη. Ο κύριος Πανσέληνος το χρησιμοποιεί μεταξύ άλλων για να φωτογραφίσει την πολιτική κατάσταση της εποχής: «Αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας του επωνύμου του, ο κύριος Λουκάς δέχεται συχνά ενοχλήσεις από το Τμήμα Ασφαλείας της περιοχής του. Κανένας εκεί δεν μοιάζει να πείθεται πως κάποιος που λέγεται Μόσχοβικ μπορεί να μην είναι Ρώσος πρώτον, κομμουνιστής δεύτερον, μπορεί και πράκτορας της Κομιντέρν -τρίτον. Μα, Μόσχοβικ, βρε αδερφέ; Βελουχιώτη να τον έλεγαν, Ζαχαριάδη, μια αμφιβολία θα χωρούσε. Συνωνυμίες, θα πουν. Μόσχοβικ όχι» (σελ. 157).

Και γιατί όλο αυτό το μυθιστόρημα; Γιατί ο τίτλος; «Ήρθε επιτέλους ο καιρός για χαζοτράγουδα! Αρκετά με τα εμβατήρια, αρκετά με ύμνους, εθνικούς, θούριους αντάρτικους και το λουρί της μάνας. Αρκετά κλάψαμε (όσοι έκλαψαν), στενάξαμε (όσοι στέναξαν) και στραγγίσαμε από αίμα και θάνατο (όσοι σκοτωθήκαν κι όσοι φοβήθηκαν μη σκοτωθούν). Ο κόσμος έχει ανάγκη για χορό και κέφι, τα νιάτα για αισιοδοξία, γλέντι και ζωή, μεθύσι, εκδρομή, μπάνιο στη θάλασσα, τσάρκες με το αυτοκίνητο ως το Σούνιο, έρωτα και πάθος. Όλα τ’ άλλα είναι τίποτα» (σελ. 291). «Ελαφρά ελληνικά τραγούδια» λοιπόν, ένα συγκλονιστικό και παραστατικό ταξίδι στην προδρομική της χρυσής δεκαετίας του 1960 περίοδο, γεμάτο σκαμπανεβάσματα, πολλούς χαρακτήρες, ποικιλία περιπετειών και γεγονότων, παραστατικούς διαλόγους και σκληρές αλήθειες που εμφανίζονται ως απόνερα συνεπειών από πράξεις του παρελθόντος.

Βιβλίο Το γκρίζο κασκόλ
Συγγραφέας Αλέκος Αγγελίδης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μάτι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η γραφή μού άρεσε αρκετά. Το μυθιστόρημα ξεκινάει πολύ όμορφα, με τις περιγραφές του πλοίου και της θάλασσας, τη φουρτούνα που συναντούν έξω από το ακρωτήρι του Άθω και τις δύσκολες συνθήκες που σιγά σιγά φέρνουν τους φαντάρους κοντά τον έναν με τον άλλον κι αρχίζουν να μοιράζονται ιστορίες, απόψεις, συναισθήματα. Τα παιδιά συζητούσαν διάφορα θέματα: από το Ανάθεμα του Βενιζέλου το 1916 ως τη στάση και τη συμπεριφορά των ιεραρχών κατά τη διάρκεια του 1821, από την κοντόφθαλμη οπτική των καραβανάδων αξιωματικών ως τον ύποπτο ρόλο τιμημένων κατά τα άλλα από το κράτος ηγετών της Εκκλησίας στις λαμπρές σελίδας του έθνους. Μέσα από τα λόγια των φαντάρων έμαθα πολλά πράγματα για τη διχόνοια που κυριαρχεί στον ελληνικό λαό μέχρι και σήμερα, φωτίστηκαν διάφορες θολές και σκοτεινές πτυχές της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, θυμήθηκα τη σημασία του Ρούπελ για την άμυνα της Ελλάδας και πάρα πολλά άλλα.

Το κείμενο ρέει με γλαφυρή αφήγηση, με άγνωστες σελίδες της μακεδονικής και θρακικής Ιστορίας να τονίζουν τον ρόλο των περιοχών αυτών στην Εθνική Αντίσταση, με ένα σωρό παραινέσεις για την αξία της λευτεριάς, κείμενο που άνετα μπορεί να το παρακολουθήσει ο καθένας, μιας και ο συγγραφέας επιδέξια αποφεύγει τις πατριωτικές εξάρσεις και απλώς αφηγείται τα γεγονότα. Στο δεύτερο μέρος, που οι ίδιοι ήρωες συναντιούνται ξανά, αυτήν τη φορά στη Γυάρο την περίοδο της Δικτατορίας, μόνο θλίψη μου έφερε, μιας που τίποτε δεν αλλάζει και καμία αντικειμενικότητα δεν παρατηρείται στη διαχείριση του ελληνικού κράτους. Συγκινητικό, αληθινό, καίριο και διαχρονικό.

Βιβλίο Κάτω απ’ την καρδιά της
Συγγραφέας Βούλα Μάστορη
Κατηγορία Εφηβικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το τέταρτο βιβλίο από την τετραλογία με την Άννα (τα άλλα είναι: «Τ’ αυγουστιάτικο φεγγάρι», «Στο γυμνάσιο», «1-1-4»). Ένα μωρό μάς αφηγείται μέσα από την κοιλιά της μάνας του τα αισθήματα, τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις της μητέρας του, Άννας, απέναντι στη Χούντα, στον σύζυγό της, στην οικογένεια του συζύγου, στην άφιξη της τηλεόρασης, στη νύχτα του Πολυτεχνείου. Τρυφερό και ρομαντικό. Λίίίγο παρατραβηγμένο το γεγονός ότι το μωρό αρνήθηκε να βγει κι έτσι έχουμε μια αρκετά εκτενή κύηση. Κατά τα άλλα τα ιστορικά γεγονότα τα πλέκει σωστά με την πλοκή, σκιαγραφεί τους χαρακτήρες πολύ καλά, αν και λίγο επιφανειακά, και υπήρχαν πολλές επαναλήψεις (επιφωνήματα, α!, να! κλπ.). Ένα έφηβο κορίτσι (περισσότερο) θα το αγαπήσει σίγουρα και θα μάθει κάποια πράγματα για μια περίοδο τόσο κοντινή μας, για τη νοοτροπία της εποχής, για τους ξύλινους λόγους του δικτάτορα Παπαδόπουλου, για τα βασανιστήρια, τη Γυάρο και για τη νύχτα του Πολυτεχνείου. Γεγονότα που και το ίδιο το μωρό δεν γνωρίζει τι σημαίνουν και γι’ αυτό έχει πολλές απορίες αλλά τις αναφέρει με το δικό του προσωπικό χιούμορ και ύφος!!

Βιβλίο Ο κώδικας της Λέρου
Συγγραφέας Κώστας Στοφόρος
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια υπέροχη, καλογραμμένη, ανατρεπτική περιπέτεια για μεγάλα παιδιά και εφήβους που με συντρόφεψε ευχάριστα και με έκανε να χάσω αρκετές στάσεις λεωφορείου μέχρι να το τελειώσω. Ο κύριος Στοφόρος ξέρει να γράφει και να εξισορροπεί τα εγκυκλοπαιδικά στοιχεία με το σασπένς. Ωραίο λεξιλόγιο, ολοζώντανες αναπαραστάσεις σκηνών και περιστατικών, αληθινοί και καθημερινοί διάλογοι, ευρηματικές ανατροπές και δεξιοτεχνία στην αφήγηση είναι λίγες από τις αρετές του συγγραφέα. Θα τολμούσα να πω ότι το στυλ του είναι ένα κράμα της εγκυκλοπαιδικότητας της Αντιγόνης Μεταξά, της φροντίδας της Πηνελόπης Δέλτα και της αγωνίας στα βιβλία της Enid Blyton.

Ο Κώδικας της Λέρου είναι ένα χειρόγραφο που περιγράφει την ιστορία, τα ήθη και τα έθιμα της νήσου Λέρου ως τον 19ο αιώνα, όμως «Του χειρογράφου αυτού η συνέχεια έχει αποκοπή βαναύσως δια χειρός γνωριζούσης την αξίαν της συνεχείας». Κι εδώ έρχεται να συμπληρώσει την Ιστορία η δημιουργική φαντασία του συγγραφέα, που αποδίδει στο σκισμένο απόσπασμα κομμάτια από τη χαμένη Ιστορία του αρχαίου ιστορικού Φερεκύδη, ένα χαμένο χειρόγραφο που κανένας πουθενά δεν εντόπισε και περιέχει σημαντικές πληροφορίες για τη Λέρο κατά την αρχαιότητα. Έτσι λοιπόν κάποιοι ψάχνουν το σκισμένο κομμάτι από τον Κώδικα της Λέρου. Πού το έχουν κρύψει και γιατί; Τι δουλειά έχει ο «Μαύρος Κύκνος», το καράβι του πανίσχυρου Κουρτ Βίντερ, στη Λέρο; Τι ψάχνει πάλι ο πάμπλουτος επιχειρηματίας που έχασε μέσα από τα χέρια του την Κούπα του Πυθαγόρα;

Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο πληροφορίες για το νησί, από την εποχή της Άρτεμης και την Ιταλοκρατία ως την Απελευθέρωση και την προσάρτησή του στην Ελλάδα, καθώς και για τις άσχημες συνθήκες που ζούσαν όσοι εκτοπίζονταν κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας. Αρχαιολογία, Ιστορία, λαογραφία, αγωνία, ανατροπές είναι ένα αρκετά ισχυρό αμάλγαμα για μια ευχάριστη ανάγνωση. Η ιστορία εξελίσσεται άνετα, αβίαστα, με πολύ ωραίο λόγο, χωρίς τα ιστορικά στοιχεία να κουράζουν ή να απομονώνουν την πλοκή, με τα παιδιά να έχουν το καθένα τη δική του ψυχολογία, συμπεριφορά και αντιδράσεις: θα παίξουν, θα τσακωθούν, θα ψάξουν στο Διαδίκτυο για στοιχεία κλπ.

Χωρίς να επηρεάζει ιδιαίτερα την εξέλιξη της πλοκής ή να συμμετέχει ενεργά σε αυτήν είναι η ιστορία του πρόσφυγα Ελίας, που δίνει το περιθώριο στον κύριο Στοφόρο να δείξει με δυνατές, συγκινητικές σκηνές το δράμα των προσφύγων που αγωνίζονται να ξεφύγουν από το θανατικό που απλώθηκε στη χώρα τους και να βρουν μια καλύτερη ζωή μακριά από τα ερείπια, πέφτοντας έτσι σε επιτήδειους που τους τρώνε τα λεφτά και τους παρατάνε στο πέλαγος. Είναι μια ωραία αντιδιαστολή συγκριτικά με την ασφαλισμένη, ήρεμη και ξένοιαστη, όσο γίνεται, ζωή των αγαπημένων μας πρωταγωνιστών, που δεν έχουν γνωρίσει πόλεμο και ανασφάλειες, οπότε ο μικρός αναγνώστης καταλαβαίνει πόσο δύσκολες και τραγικές συνθήκες ζουν άλλα συνομήλικα και μεγαλύτερα παιδιά και με τη βοήθεια του συγγραφέα νιώθει την ανάγκη να βοηθήσει κι αυτός όσο και όπως μπορεί.

Γεμάτο αγωνία και μυστικά, πλούσιο σε πληροφορίες, έξυπνο και συναρπαστικό ως προς την πλοκή, με όλους τους χαρακτήρες που γνώρισα και αγάπησα από το πρώτο βιβλίο της σειράς, «Ο Κώδικας της Λέρου» καλωσορίζει τον μικρό αναγνώστη σε μια νέα, εξίσου συγκλονιστική περιπέτεια! Η Κατερίνα, η Ζηνοβία, η Ζωή, η Αντιγόνη, ο Δημήτρης, ο Γιάννης και ο Ελίας σας περιμένουν!

Βιβλίο Ίχνη στο χιόνι
Συγγραφέας Γιώργος Λίλλης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Άγραφα. Μετά τη Γιάλτα και το κρέμασμα του Βελουχιώτη, ο εθνικός στρατός ξεχύνεται να βρει και τους τελευταίους κρυμμένους αντάρτες που δεν παραδόθηκαν. Ο μικρός Περικλής γίνεται μάρτυρας του αποτρόπαιου φονικού και των δυο γονιών του από στρατιώτες. Ένας τσοπάνος τον παίρνει υπό την προστασία του και προσπαθεί να τον πάει στη Λαμία, σε ένα θείο του. Ο τσοπάνος είναι αντάρτης και το παιδί ζει δύσκολες στιγμές, κακουχίες, πείνα, θάνατο. Ο τσοπάνος και οι άλλοι αντάρτες που απαρτίζουν την “παρέα” του πέφτουν σε ενέδρα κι εξοντώνονται όλοι, πλην της μοναδικής γυναίκας, της Μαρίας και του παιδιού. Μεταφέρονται στη Μακρόνησο κι όταν η Μαρία πεθαίνει από τις κακουχίες, ο μικρός Περικλής μεταφέρεται σε παιδουπόλεις. Σήμερα ο Περικλής είναι τσαγκάρης και με αφορμή την επίσκεψη ενός νεαρού υποψήφιου διδάκτορα που γράφει για τον εμφύλιο επισκέπτεται ξανά όλους τους τόπους πλην της Μακρονήσου, αποτίοντας τον δικό του φόρο τιμής.

Λόγος μεστός, ώριμος, άμεσος. Οι σκηνές φρίκης δεν χαρίζονται, τα βάσανα και τις κακουχίες τα αισθάνεσαι, γεύεσαι το αίμα το αθώο και τον φόβο που καραδοκεί. Ο συγγραφέας κεντά αριστοτεχνικά την ψυχολογία ενός παιδιού που οι συνθήκες το μεγαλώνουν νωρίτερα και το ωριμάζουν άκαιρα. Χρησιμοποιούνται ιδιόλεκτοι των Αγράφων, η καθημερινότητα των τσοπάνων και των αναταρτών είναι εκεί, αντικείμενα οικοσκευής, αισθήματα, συναισθήματα, ντοπιολαλιά, νοοτροπία, μετατρέπουν το κείμενο σε ζωγραφικό πίνακα με άφθονες λεπτομέρειες. Ο συγγραφέας κάλλιστα θα μπορούσε να πάρει το μέρος της μιας ή της άλλης παράταξης, όμως όχι, αναγνωρίζει ότι και οι δυο πλευρές χρησιμοποιήθηκαν, ότι και οι δυο πλευρές παρασύρθηκαν σε ακρότητες και για όλη αυτήν την αδικία, άλλος ήταν ο δάκτυλος. Καυτηριάζει την καθημερινότητα στις παραγκουπόλεις, ρίχνει μια εκτεταμένη ματιά στη Μακρόνησο, τα ζούμε όλα. Και ανάμεσα στο μαχαίρι και στο φονικό ακροβατούν σε ωραιότατες χορογραφίες μεταφορές, καλολογικά στοιχεία, επίθετα καταπληκτικά και πλοκή σφιχτοδεμένη και με σωστές εναλλαγές του χτες με το σήμερα. Νομίζω ότι η έκταση και το μέγεθος του μυθιστορήματος είναι ακριβώς ό,τι πρέπει για να μη βαρεθεί ο αναγνώστης και να έχει στο στόμα του μια καραμέλα που η γλύκα της (και η πίκρα) να τον συντροφεύουν για καιρό.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Τότε οι άνθρωποι τους λύκους, το καπλάνι και τα τσακάλια δεν τα σκιάζονταν. Πρόβλεπαν τον καιρό από το πέταγμα των πουλιών, από το φύσημα του αέρα, της μύγας το τσίμπημα, των ελατιών τα στροφίλια. Γινόντουσαν κτηνιάτροι, ξορκίζοντας από τα ζωντανά τους την μπουραχείλα, το θελομάτιασμα, την ψώρα. Με ρετσίνια, κατράμια, φρίντζες, βεντούζες, βδέλλες, έμπλαστρα, γιάτρευαν τις δικές τους αρρώστιες…” (σελ. 144).

“Μη νομίζεις, και οι αντάρτες κάνανε πολλά αίσχη. Οι συμμορίτες όμως και οι εθνικόφρονες εκμεταλλεύτηκαν τις καταστάσεις. Πολλοί βγάλανε παράδες από αυτό. Όταν τέλειωσε ο πόλεμος, αυτοί πήραν θέσεις στο δημόσιο, φτιάχτηκαν, ενώ οι κομμουνιστές δεν είχαν στον ήλιο μοίρα” (σελ. 144).

“Οι τέσσερις αυτές μέρες με τον κύριο Περικλή στα μέρη που μεγάλωσε μου φανέρωσαν πως η ωριμότητα πηγάζει από τον σεβασμό μας στον άνθρωπο και από την αγάπη μας προς τη φύση και το περιβάλλον στο οποίο ανήκουμε. Οι διαμάες και η βία γκρεμίζουν αυτή την ισορροπία και μας σπρώχνουν ακόμα πιο βαθιά στην ιδιοτέλεια και την καταστροφή. Εκείνοι οι αντάρτες και οι άλλοι, στην απέναντι παράταξη, ήταν απλώς θύματα προπαγάνδας. Ήταν τα πιόνια της δύναμης που λεγόταν εξουσία” (σελ. 280-281).