Βιβλίο Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες 
Τίτλος πρωτοτύπου Where the crawdads sing
Συγγραφέας Delia Owens
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Δώμα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Delia Owens με ταξίδεψε σε περιοχές απομακρυσμένες, όπου πατάει μόνο ένας απελπισμένος και κυνηγημένος άνθρωπος και μου σύστησε ένα μοναχικό πλάσμα που θα μεγαλώσει μόνο του, στερημένο αρχικά από στοιχειώδεις ανάγκες: φαγητό και νερό, παρέες, μόρφωση. Ο πατέρας της προτιμάει τον τζόγο και το αλκοόλ και εξαφανίζεται για μέρες αφήνοντάς τη μόνη και νηστική, ώσπου ένα γράμμα τον κάνει να φύγει για πάντα. Η Κάια δεν πάει σχολείο, δεν έχει φίλους, δεν έχει αναπτύξει κοινωνικές δεξιότητες, ζει χωρίς ρεύμα στο σπίτι και οι νύχτες της είναι σκοτεινές και ατέλειωτες, «μοναχικές στιγμές ατέλειωτων μοναχικών ημερών». Ο βάλτος και η λιμνοθάλασσα («… που μύριζε ζωή και θάνατο μαζί, ένα οργανικό ανακάτωμα υποσχέσεων και σήψης», σελ. 185) είναι το σπίτι της, η οικογένειά της. Παρατηρεί και αποθηκεύει τα πάντα, γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος γύρω της κι όταν επιτέλους μαθαίνει να διαβάζει αρχίζει να αποκτά γνώσεις πολύτιμες για την εξέλιξη των ειδών και για το περιβάλλον στο οποίο ζει. Η συγγραφέας αποτυπώνει με ενάργεια τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του κοριτσιού, παραθέτει περιορισμένο λεξιλόγιο και απλές σκέψεις, με τις οποίες προσπαθεί να αντιληφθεί τον κόσμο γύρω της, να κατανοήσει τη συμπεριφορά του πατέρα της και τελικά να μάθει γιατί την εγκατέλειψε η μητέρα της. Το πλούσιο οικοσύστημα του βάλτου βοηθάει την Κάια να μελετήσει, να εξερευνήσει, να σημειώσει, να καταγράψει κι έτσι να αποκτήσει μεγάλη εμπειρία στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η φύση. Είναι γεμάτη θέληση και πείσμα, έχει κάνει τη μοναξιά φίλη της, καταστρώνει ένα σωρό πράγματα για να απασχολείται, φτιάχνει ένα μικρό μποστάνι, παγιδεύει μύδια και ψάρια για να τα πουλάει και να κερδίζει λίγα χρήματα για φαγητό, για κηροζίνη για τη λάμπα της και για βενζίνη για τη βάρκα της, κάνει ό,τι μπορεί για να ζήσει με αξιοπρέπεια.

Η συγγραφέας, ζωολόγος η ίδια, κατάφερε να μεταφέρει τον θαυμαστό κόσμο της αναπαραγωγής και της επιβίωσης των έμβιων πλασμάτων του βάλτου χωρίς να κουράσει, χωρίς να μακρηγορήσει και χωρίς να παρασυρθεί σε ακαδημαϊκές ορολογίες. Αντιθέτως, κράτησε τις βασικές αρχές κάθε όντος, τις ενέταξε σ’ ένα οικοσύστημα κι έβαλε να τις παρακολουθεί ένα μικρό κορίτσι που μεγαλώνει και ωριμάζει μέσα από αυτές τις διαδικασίες, γυρνώντας την πλάτη της στον «πολιτισμό», στη μόρφωση του σχολείου, στις κοινωνικές δεξιότητες. Κι όταν διαπιστώνεις πως όλο αυτό το κάνει για να κατανοήσει γιατί την εγκατέλειψε η μητέρα της δε γίνεται να μη συγκινηθείς από τον τρόπο με τον οποίο μετουσίωσε η Κάια τον πόνο της απόρριψης και της εγκατάλειψης σε κάτι δημιουργικό και σημαντικό για την επιστημονική κοινότητα, χωρίς να το ξέρει και χωρίς να το επιδιώκει! Όσα ήξερε της τα έμαθε η φύση, εκείνη τη δίδαξε, την ανάθρεψε και την προστάτεψε όταν κανένας άλλος δε φάνηκε πρόθυμος. Το κοντινότερο χωριό, το Μπέρκλι Κόουβ, το βλέπει ελάχιστα και μόνο για να ψωνίζει, γι’ αυτό οι κάτοικοι την αντιμετωπίζουν με περιφρόνηση και καχυποψία. Η εμφάνιση και η συμπεριφορά της την κάνουν αντικείμενο χλεύης για τα παιδιά της πόλης, οι μεγάλοι τη διώχνουν μακριά τους, τη θεωρούν περίεργη, βρώμικη, ακόμη και τρελή. Τα χρόνια της απομόνωσης επηρέασαν τη συμπεριφορά της και κατέληξε να είναι αλλιώτικη από τους άλλους: «Οι πιο σπαρακτικές της αναμνήσεις ήταν από άγνωστες ημερομηνίες όπου μέλη της οικογένειάς της έπαιρναν το δρομάκι και εξαφανίζονταν» (σελ. 187-188). Να όμως που όταν αρχίζει και γίνεται γυναίκα μπαίνει στο μάτι κάποιων. Κάποια στιγμή όμως και συγκεκριμένα το 1960, «το καλοκαίρι της ανάγνωσης», γνωρίζει τον συνομήλικό της Τέιτ που της μαθαίνει γραφή κι ανάγνωση, της απαντάει σε απλά ερωτήματα, όπως «τι είναι μετά το 29;» κ. ά. Τον εμπιστεύεται, τον ερωτεύεται, μόνο που η ζωή έχει άλλα σχέδια.

Η πλοκή ξεδιπλώνεται από το 1952 έως το 1969, οπότε και δολοφονείται ένας νεαρός άντρας, παντρεμένος και με παιδιά αλλά διαβόητος στο χωριό, λάτρης του ποδόγυρου. Η ζωή της Κάια που γίνεται σταδιακά κοπέλα και μετά γυναίκα εξελίσσεται παράλληλα με τις έρευνες για τον φόνο του Τσέις Άντριους και αναρωτιόμουν πώς γίνεται να μπλέξει το κορίτσι σε αυτήν την υπόθεση ώσπου φτάνουμε στο σημείο καμπής κι αρχίζει ένας αγώνας δρόμου για να αποδειχθεί η αθωότητα ή η ενοχή του κατηγορούμενου προσώπου. Ο σερίφης Εντ Τζάκσον, με τον βοηθό του, Τζο Περντιού και τον γιατρό Βερν Μέρφι αγωνίζονται να ξεχωρίσουν την ήρα απ’ το στάρι, να κλείσουν αυτιά και μάτια στις φήμες και στα κουτσομπολιά και να βρουν αποδείξεις, στοιχεία, ντοκουμέντα που θα τους οδηγήσουν στον πραγματικό ένοχο κι όχι σε αυτόν που υποδεικνύουν οι γλώσσες του χωριού. Η δίκη που ακολουθεί όταν μαζεύονται αρκετά στοιχεία είναι άκρως παραστατική, γραμμένη με κλιμακούμενη αγωνία και συνεχείς αντιδικίες, που πότε βοηθάνε και πότε κατακρημνίζουν τον υπόδικο. Ακόμα θυμάμαι την αγωνία μου για την ετυμηγορία των ενόρκων! Η αφήγηση στο μυθιστόρημα είναι συναρπαστική, άκρως ρεαλιστική, με βαθιά και ολοκληρωμένα ψυχογραφήματα και τον κόσμο του βάλτου να καταγράφεται με συναρπαστικές λεπτομέρειες: πώς συμβιώνουν πουλιά, ερπετά και έντομα με ανθρώπους που ξεκινάνε μια νέα ζωή σε ένα μέρος που κανείς δεν το θέλει λόγω της ελώδους κατάστασης, οπότε αποτελεί πρόσφορο έδαφος για τους κυνηγημένους και τους παρίες. Λαβυρινθώδεις διαδρομές, επικίνδυνα περάσματα που οδηγούν σε θανάσιμα ρεύματα ή κρυμμένους παραδείσους, η ρυμοτομία της πιο κοντινής πόλης, του Μπάρκλι Κόουβ, να αποτελείται μόνο από δύο κεντρικούς δρόμους αλλά έχει σχολεία, εκκλησίες και μαγαζιά, όλα δίνουν ένα ζωηρό και παραστατικό φόντο στο οποίο ξετυλίγεται η ζωή της Κάια, του Τέιτ, του Τσέις, των αγαπημένων μου Σάλτα και Μέιμπελ κ. ά. Λυρικές περιγραφές («Η θύελλα καταλάγιασε κι έγινε ένα γκρινιάρικο ψιλόβροχο», σελ. 288), όπως επίσης προσεγμένες και εντυπωσιακές παρομοιώσεις και μεταφορές («Σύννεφα τεμπέλιαζαν ξαπλώνοντας για λίγο στον κόρφο των λόφων κι ύστερα υψώνονταν και χάνονταν μακριά», σελ. 246) στολίζουν σε μερικά σημεία το κείμενο χωρίς να το βαραίνουν όσο οι διαχρονικές αλήθειες ξεπετιούνται ανάμεσα στις γραμμές («Όταν στηρίζεσαι στους άλλους, καταλήγεις πεσμένος στο έδαφος», σελ. 363) ενώ τα ονόματα φυτών και ζώων δίνουν μια συναρπαστική ποικιλία στο κείμενο και σίγουρα πονοκέφαλο στη μεταφράστρια!

«Εκεί που τραγουδάνε οι καραβίδες» ζει ένα κορίτσι εγκαταλειμμένο από την οικογένειά του που προσπαθεί να επιβιώσει μεγαλώνοντας χωρίς παρέες και μόρφωση. Γίνεται αναπόσπαστο κομμάτι του οικοσυστήματος του βάλτου στον οποίο μένει, παρατηρεί και καταγράφει το πλούσιο φυσικό περιβάλλον γύρω της και κάποια στιγμή αφήνει τον έρωτα να τρυπώσει στη ζωή της. Η δύσκολη, σκληρή και μοναχική ζωή της Κάια και ο καθημερινός αγώνας που δίνει για να επιβιώσει μακριά από τον «πολιτισμό» είναι ένα δυνατό μάθημα για τα όρια της ανθρώπινης δύναμης και της αποφασιστικότητας. Πρόκειται για ένα δυνατό, ανατρεπτικό μυθιστόρημα που αποζητάει την αγάπη και την ελπίδα σε γυρισμένες πλάτες και τόπους εγκατάλειψης.

Βιβλίο Πλην
Τίτλος πρωτοτύπου Less
Συγγραφέας Andrew Sean Greer
Μεταφραστής Παλμύρα Ισμυρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Δώμα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Άρθουρ Πλην ταξιδεύει σχεδόν σε όλο τον πλανήτη για να πραγματοποιήσει μια ποικιλία από δραστηριότητες: να γράψει άρθρο, να διδάξει, να γνωρίσει αναγνωστικό κοινό κ. ά. Αυτός είναι ο βασικός θεματικός άξονας που αναπτύσσεται με μικρές νότες χιούμορ, ποικιλία τραγελαφικών καταστάσεων, πρωθύστερες αναδρομές στο ερωτικό και οικογενειακό περιβάλλον του ήρωα και καταγραφή κάποιων ηθών και εθίμων από τους τόπους που αυτός επισκέπτεται. Το κείμενο σε πρώτη ανάγνωση ίσως φανεί βαρετό, κουραστικό, μονότονο και χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον, γι’ αυτό τονίζω πως θέλει τον χρόνο του και έναν σχετικό βαθμό συγκέντρωσης, όχι για να καταλάβει κανείς τι λέει αλλά για να μπορέσει να γνωρίσει καλύτερα το παράδοξο σύμπαν στο οποίο ρίχνει τον Πλην ο Andrew Sean Greer. Ομολογουμένως υπήρξαν χωρία που τα προσπέρασα είτε γιατί ήταν υπερβολικά αναλυτικά είτε γιατί κατ’ εμέ δεν είχαν ιδιαίτερο λόγο ύπαρξης σ’ εκείνο το σημείο, σε γενικές γραμμές όμως πέρασα καλά, απόλαυσα την κατά τόπους λογοτεχνικότητα του κειμένου και σε κάποια σημεία του στάθηκα λίγο παραπάνω να σκεφτώ.

Ο κορμός της πλοκής ήταν κάτι εύκολο, μια απόφαση δηλαδή που ελήφθη «ελαφρά τη καρδία»; Καθόλου, το αντίθετο: «Η ιδέα να κάνει τον γύρο του κόσμου δεν τον τρομάζει περισσότερο από το ν’ αγοράσει μια τσίχλα. Κάθε μέρα και μια δόση θάρρους» (σελ. 61). Κι εκεί που διάβαζα χωρίς να συγκρατώ κάτι και χωρίς να έχω κατασταλάξει αν μου άρεσε ως τότε ή όχι, βρίσκω αυτήν τη φράση: «Ο Άρθουρ Πλην είναι ο πρώτος ομοφυλόφιλος που πρόλαβε να γεράσει» γιατί το AIDS, η μάστιγα της γενιάς τους, δεν άφησε κανέναν να περάσει τα πενήντα. Από εκείνο το σημείο και μετά η ιστορία απέκτησε άλλο ενδιαφέρον κι έδειξε ξεκάθαρα τις προθέσεις της: αφορά έναν άνθρωπο από πολλές μεριές, κοινωνικά, συναισθηματικά, φυλετικά κλπ. και με την ομοφυλοφιλία να είναι άρρηκτα δεμένη μαζί του κατά τέτοιο τρόπο που να νομίζω πως όλα αυτά θα μπορούσαν να συμβούν σε οποιονδήποτε άνθρωπο που αγαπά οποιονδήποτε συνάνθρωπό του. Οι ερωτικές προτιμήσεις δεν είναι μια δικαιολογία για προκλητική συμπεριφορά ή πιπεράτες σκηνές, που λείπουν από το κείμενο έτσι κι αλλιώς, αλλά ένα επιπλέον γνώρισμα του χαρακτήρα, απόλυτα εντεταγμένο και εναρμονισμένο στο περιβάλλον που καλείται να δράσει.

Ίσως η γενικότερη αφήγηση να είναι σχετικά χαλαρή και ο λόγος που ξεδιπλώνεται το μυθιστόρημα σουρεαλιστικός και κάπως ανεδαφικός, υπάρχουν όμως σημεία που πατάνε γερά στα πόδια τους και προσπαθούν να δείξουν όσο γίνεται ορθότερα την προσωπικότητα του Πλην και μέσω αυτού μιας μεγάλης μερίδας ανθρώπων που κατά βάση δε διαφέρουν σε πολλά ως προς τις ανάγκες, τους φόβους και τις επιθυμίες τους. Οι παρακάτω στοχασμοί, αν τους απομονώσει κανείς, είναι σα να προέρχονται από οποιοδήποτε ανθρώπινο πλάσμα που περνάει την κρίση της μέσης ηλικίας: «Πώς πρέπει να πορευτούν; Άραγε πρέπει να διατηρείσαι αιωνίως νέος… Ή μήπως πρέπει να κάνεις το αντίθετο, να τ’ απορρίψεις όλα αυτά… Μήπως πρέπει να παντρευτείς και να υιοθετήσεις ένα παιδί; Κι αν είστε ζευγάρι, μήπως πρέπει να βρει ο καθένας από έναν εραστή, σαν ασορτί κομοδίνα εκατέρωθεν του κρεβατιού, ώστε να μην εκλείψει τελείως το σεξ; Ή μήπως είναι προτιμότερο ν’ αφήσεις το σεξ να χαθεί εντελώς…; Δε θα είναι ανακούφιση, αν εγκαταλείψεις όλη αυτή τη ματαιοδοξία, το άγχος, τον πόθο και τον πόνο» (σελ. 48-49);

Διαρκή πρωθύστερα με γύριζαν στο κοντινό και στο μακρινό παρελθόν ενώ την αφήγηση την κάνει ένας ρόλος-έκπληξη, που εμφανίζεται ελάχιστα για να μην αποσπάσει τη ροή της ανάγνωσης με τις δικές του εμπειρίες και συναναστροφές από τον «μεγαλορρήμονα συγγραφέα με ροπή στο μελό». Μόνο που η πραγματική του ταυτότητα και ο τρόπος που έρχεται στο φως ήταν μια πανέξυπνη συγγραφική κίνηση και χάρισε ακόμη περισσότερους πόντους στο βιβλίο!

Το χιούμορ από την άλλη δε μου ήταν εύκολο να το πιάσω, το προσπερνούσα ή δεν το έβλεπα, υπήρχαν όμως και σημεία όπου γελούσα τρανταχτά με πετυχημένα υπονοούμενα, όπως όταν ήρθαν να πάρουν τον Πλην από το αεροδρόμιο για να τον πάνε στο ξενοδοχείο του: «-Μετά λύπης μου σας πληροφορώ ότι μας περιμένει μια μακριά, αργή και επίπονη διαδρομή μέχρι να φτάσουμε στον τελευταίο σας σταθμό και τόπο αναπαύσεως…Αναστενάζει, γιατί μόλις διατύπωσε την αλήθεια που ισχύει για όλους τους ανθρώπους» (σελ. 62). Εξίσου καίρια είναι και η πρόταση που πρέπει να καταλάβουν όλοι οι συγγραφείς: «-Μόλις κερδίσεις βραβείο, τελειώνουν όλα. Στο υπόλοιπο της ζωής σου θα δίνεις διαλέξεις. Αλλά δεν θα ξαναγράψεις… Μην κερδίσεις βραβείο» (σελ. 120).

Τα σκόρπια καλολογικά στοιχεία του κειμένου είναι αναπάντεχες παρομοιώσεις («Είναι λεπτή, κοκαλιάρα, ζαρωμένη σαν να ξεχάστηκε μέσα σε μια τσέπη για πολύ καιρό…», σελ. 292), λυρικές περιγραφές κυρίως του ερημικού τοπίου του Μαρόκου, παρατηρήσεις πάνω σε ορισμένα κομμάτια της κουλτούρας των ξένων χωρών, κυρίως Μεξικού, Ινδίας και Ιαπωνίας. Προσέξτε τέλος πόσο ωραία περιγράφει το φιλί: «Φιλάει -πώς να το εξηγήσω; Σαν να ‘ναι ερωτευμένος. Σαν να μη έχει τίποτα να χάσει. Σαν άνθρωπος που μόλις έμαθε μια ξένη γλώσσα και μπορεί να χρησιμοποιήσει μόνο τον ενεστώτα και το β΄ ενικό. Μονάχα το τώρα, μονάχα το εσύ» (σελ. 143).

Το «Πλην» είναι ένα αργά ανατρεπτικό μυθιστόρημα γεμάτο σωστή καταγραφή της ανθρώπινης ψυχολογίας, διαμπερή ενδοσκόπηση χαρακτήρων και αναπάντεχες εξελίξεις στην πλοκή. Εξυμνεί με τον πιο πρωτότυπο τρόπο τη δύναμη του έρωτα και της αγάπης, τονίζει τις ανθρώπινες αδυναμίες και παλεύει να τις περισώσει με ενδιαφέρουσες αντιδράσεις μα πάνω απ’ όλα καταφέρνει να εντάξει σωστά και όπως πρέπει έναν ομοφυλόφιλο άντρα στον οικογενειακό, επαγγελματικό και κοινωνικό του περίγυρο, γιατί δεν παύει να είναι άνθρωπος με ελαττώματα και προτερήματα, ανάγκες και αισθήματα όπως όλοι μας.

Βιβλίο Το πρωί που ήρθαν να μας πάρουν
Τίτλος πρωτοτύπου The morning they came for us: Dispatches from Syria
Συγγραφέας Janine di Giovanni
Μεταφραστής Μαριάννα Ρουμελιώτη
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Δώμα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ήδη από τον πρόλογο του βιβλίου, όπου αναφέρεται στις εμπειρίες της από τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία, δείχνει τη δύναμη και την ακεραιότητα του χαρακτήρα της και διατυπώνει κάτι τραγικό: η μοίρα όλων των εμφυλίων και των πολέμων είναι ο ίδιος, καραβάνια προσφύγων και αίμα αθώων. Μιας και η Μέση Ανατολή την τραβούσε ανέκαθεν, κατέληξε στη Συρία, «τον τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα των επαναστάσεων», όπου η επανάσταση ξεκίνησε ειρηνικά, απότοκη της Αραβικής Άνοιξης, αλλά τώρα [το 2016 που γράφτηκε αυτό το βιβλίο] «έχει μεταμορφωθεί σ’ έναν πόλεμο φρικαλέο και βάρβαρο» (σελ. 20).

Η ματιά της είναι διεισδυτική και διερευνητική, παρουσιάζει ακριβοδίκαια κάθε διαφορά πολιτισμών και νοοτροπιών, φωτίζει εξίσου τις δυστυχίες και τη χαρά, πετρώνει στη σφαγή και χαμογελά στις ελάχιστες ώρες αναψυχής. Η Συρία είναι «μια χώρα αλλιώτικη, μια χώρα που παρέπαιε στο χείλος του πολέμου» (σελ. 23), ζει δηλαδή μια τραγωδία αναπόφευκτη, που διαφαινόταν ήδη από τον βίαιο διαμελισμό της περιοχής από τις αποικιοκρατικές δυνάμεις με την εκπνοή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και οι εξελίξεις είναι καταιγιστικές, μιας και τη μια μέρα η ελίτ εθελοτυφλεί με χλιδάτα πάρτι και την άλλη το ρεύμα έχει κοπεί και οι ελεύθεροι σκοπευτές περιμένουν να βγουν κεφάλια αθώων στο μπαλκόνι του σπιτιού τους για να τους πυροβολήσουν.

Η συγγραφέας ταξίδεψε στη Συρία από το 2012, που η χώρα ήταν ακόμη στα πρόθυρα του πολέμου, πάντα με τις απαραίτητες βίζες, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως ήταν καλοδεχούμενη όπου «τρύπωνε». Με ακεραιότητα και όσο γίνεται καλύτερη διασταύρωση πηγών, με ανωνυμία μαρτύρων, με κίνδυνο της ίδιας της ζωής της (δεν είναι άλλωστε και λίγα τα θύματα μεταξύ των πολεμικών ανταποκριτών) καταγράφει έναν αδελφοκτόνο εμφύλιο πόλεμο σε μια χώρα-χωνευτήρι εθνοτικών ομάδων: ακτιβιστές και αντάρτες, Σουνίτες και Σιίτες, Αλαουίτες και Εβραίοι, χριστιανοί και Κούρδοι, Μυστική αστυνομία (Μουχαμπαράτ), ISIS (το Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και της Συρίας) που εμφανίστηκε απλώς για να χειροτερέψει τα πράγματα αιματοκυλιούνται όσο ο Πρόεδρος της χώρας αγωνίζεται να κρατήσει την εξουσία του.

Εκτός από το καθαρά ειδησεογραφικό κομμάτι του κειμένου, με τις χιλιάδες εύληπτα γραμμένες πληροφορίες και τη συναρπαστική παραστατικότητα γύρω από την κατάσταση στη Μέση Ανατολή, παρεμβάλλονται και προσωποποιημένες ιστορίες αθώων ανθρώπων που ζουν ανείπωτη φρίκη, ακόμη και θάνατο κυριολεκτικά από τη μια στιγμή στην άλλη «το πρωί που ήρθαν να τους πάρουν» και όχι μόνο τότε. Έτσι, δε μαθαίνουμε μόνο για τα αίτια και τις εξελίξεις του πολέμου και της επανάστασης στη Συρία αλλά και για τις φριχτές αλλαγές στις ζωές ανθρώπων που αγωνίζονται για μια ελπίδα, για μια δημοκρατία. «Όλοι θυμούνται το τελευταίο τους πρωινό φυσιολογικής ζωής» (σελ. 47).

Δυνατά πανανθρώπινα μηνύματα ξεπηδάνε από το βιβλίο: «Το χαμηλότερο σημείο που μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος είναι να βασανίσει ή να βασανιστεί. Σκοπός του βασανιστή είναι να προξενήσει αφόρητο πόνο στο θύμα του και να το αποκτηνώσει. Η πράξη αυτή καταστρέφει όχι μόνο τις ψυχές των δύο αυτών ανθρώπων, του βασανιστή και του βασανιζόμενου, αλλά και τις ίδιες τις σάρκες της κοινωνίας. Υποβάλλοντας έναν άνθρωπο στη βία, τη σεξουαλική κακοποίηση ή σε μαρτύρια ακόμη χειρότερα, τον μετατρέπεις σε κάτι κατώτερο από άνθρωπο. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να επιστρέψει στην ανθρωπότητα όταν έχει αποκτηνωθεί κατ΄ αυτόν τον τρόπο;» (σελ. 50). Και το χειρότερο: «Σε τούτο τον πόλεμο δεν έχουν ακόμα συγκρουστεί μεταξύ τους οι πραγματικοί αντίπαλοι αλλά μόνον αντιπρόσωποί τους» (σελ. 82).

Ανατριχιαστικά εντυπωσιακή είναι η στάση των περισσότερων Σύρων που πιστεύουν πως όλα τα βασανιστήρια, οι σφαγές, οι βιασμοί είναι αποτέλεσμα προπαγάνδας. Κανείς δεν παραδέχεται την εμφύλια διαμάχη που έχει ξεσπάσει στη χώρα. «-Αυτή δεν είναι η Συρία μας», λέει ο ένας, «-Κάποτε είχαμε έναν κοινό εχθρό, το Ισραήλ. Τώρα είμαστε ο ένας εχθρός του άλλου», λέει ο άλλος. Δαμασκός, Χομς, Ζαμπαντάνι, Νταράγια πονάνε και ματώνουν και το μάτι αποστρέφεται όταν φτάνουμε στο πανάρχαιο και σημαντικό πολιτιστικό μνημείο της πόλης του Χαλεπίου: «Σήμερα, ακόμα κι η ιστορία μοιάζει αδιάφορη. Το σημαντικότερο απ’ όλα είναι να φυλαχτείς από τις σφαίρες» (σελ. 201).

Η ηρωίδα συγγραφέας και δημοσιογράφος αρχικά καταγράφει, παρατηρεί, σημειώνει, συμμετέχει, όσο πλησίαζα όμως προς το τέλος του βιβλίου τόσο καταλάβαινα πως η γυναίκα τελικά λύγισε, δάκρυσε, «έσπασε»… Να ‘ταν η κορύφωση των περιπετειών που έζησε, ο θάνατος της ελπίδας, η ματαιότητα ή μήπως το Χαλέπι, που μόλις το 2006 είχε κερδίσει τον τίτλο της Ισλαμικής Πόλης του Πολιτισμού κι ένα ρεύμα ξένων διασήμων ξεκίνησε να το επισκέπτεται με απευθείας πτήσεις και να επενδύει σε αυτό; Τι τραγική ειρωνεία… Μήπως το μεγαλύτερο θύμα ενός πολέμου, τα παιδιά; «Τα βάσανα των παιδιών είναι εξαιρετικά επώδυνα για τον καθένα, αλλά όταν κοιτάω τα μάτια της μάνας που τα παιδιά της πεθαίνουν αβοήθητα, εγώ, ως μάνα, νιώθω ψεύτικη. Που το βλέπω αυτό και που μετά μπορώ να γυρίσω σπίτι μου» (σελ. 213).

Το βιβλίο είναι μια πολύτιμη, ρεαλιστική και τεκμηριωμένη μαρτυρία μιας γυναίκας που ρίσκαρε τη ζωή της για να καταγράψει την αλήθεια κι από τις δυο πλευρές και το ξεκλήρισμα μιας κάποτε λαμπερής και χαρούμενης χώρας που τώρα αγωνιά για το επόμενο δευτερόλεπτο της ίδιας της της ανάσας. Επεξηγηματικές σημειώσεις και χρονολόγιο της Συρίας από την πρώιμη ιστορία ως σήμερα, αναλυτική καταγραφή του εμφυλίου από το 2011 έως το 2016 και ευρετήριο συμπληρώνουν το πλούσιο σε συναίσθημα και πληροφορίες κείμενο που με κλόνισε και μου έφερε δάκρυα στα μάτια, όχι τόσο για τα βάσανα και τα βασανιστήρια των αθώων αλλά κυρίως για τη διαπίστωση πως κανείς δεν μπορεί να κάνει κάτι σε τέτοιες περιπτώσεις είτε λέγεται ΟΗΕ είτε είναι ένας απλός άνθρωπος που αγωνιά για όσους δοκιμάζονται σε μια άλλη χώρα.

Βιβλίο Το τραγούδι του χιλμπίλη
Τίτλος πρωτοτύπου Hillbilly elegy
Συγγραφέας James David Vance
Μεταφραστής Αριστείδης Μαλλιαρός
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Δώμα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η στρωτή και καλογραμμένη βιογραφία του James David Vance είναι γεμάτη από εύστοχες παρατηρήσεις πάνω στην καθημερινότητά του, καίρια σχόλια ως προς τις οικογενειακές, κοινωνικές και σχολικές συμπεριφορές που κλήθηκε ν’ αντιμετωπίσει και δείχνει πως είναι ένας άνθρωπος που δεν «αφήνει τίποτα να πέσει κάτω». Σχολιάζει και σημειώνει τα πάντα, τα εντοπίζει σε μελέτες και δημοφιλείς τηλεοπτικές εκπομπές και άρθρα, κάνοντας έτσι συλλογισμούς που δημιουργούν μια πληρέστατη και ενεργητική εικόνα της Μεσοδυτικής Αμερικής. Η αφήγηση ξεκινάει από το γεωγραφικό στίγμα του τόπου γέννησής του, συνεχίζει με την καταγραφή των ανθρώπων που τον μεγάλωσαν (οι παππούδες του ήταν γνήσιοι χιλμπίληδες, κάτι που του  δίνει το έναυσμα να αναφερθεί διεξοδικά σε αυτήν την έννοια), προχωράει στα δικά του παιδικά και σχολικά χρόνια για να καταλήξει στον αγώνα της εφηβείας, στην κατάταξή του στους Πεζοναύτες και στις σπουδές του.

Ο συγγραφέας γεννήθηκε και μεγάλωσε φτωχός στη «Ζώνη της Σκουριάς», μια εκτεταμένη γεωγραφική περιοχή που έχει επίκεντρο τις Μεσοδυτικές Πολιτείες κι έχουν έντονες κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες από την παρακμή της βαριάς βιομηχανίας, και συγκεκριμένα σε μια πόλη του Οχάιο. Οι φίλοι και οι συγγενείς του ανήκουν στους χιλμπίληδες, μια ιδιαίτερη εθνοφυλετική ομάδα εργατικής τάξης χωρίς πανεπιστημιακή μόρφωση και με καταγωγή σκωτοϊρλανδική. «Για τους ανθρώπους αυτούς η φτώχεια αποτελεί οικογενειακή παράδοση» και οι Αμερικανοί τους αποκαλούν «λευκά σκουπίδια». Οι πρόγονοί τους ήταν εργάτες γης στη δουλοκτητική οικονομία του αμερικανικού νότου, αργότερα έγιναν κολίγοι, ανθρακωρύχοι, εργάτες σε εργοστάσια. Τα γνωρίσματά τους αγκάλιασε και κατέγραψε ο J. D. Vance σε αυτό το βιβλίο. «Το χάος γεννάει χάος. Η αστάθεια γεννάει αστάθεια. Καλώς ήρθατε στην οικογενειακή ζωή του Αμερικανού χιλμπίλη» (σελ. 317).

Γιατί να ενδιαφέρει μια τέτοια εξιστόρηση το ελληνικό κοινό; Κατ’ εμέ, εκτός από τον συναρπαστικό τρόπο με τον οποίο καταγράφονται οι άνθρωποι και τα γεγονότα, μου έκανε εντύπωση πόσο καλά έμαθε τους χαρακτήρες από τον περίγυρό του ενώ ταυτόχρονα μελετούσε, διάβαζε έρευνες, παρακολουθούσε και κατέγραφε τις αλλαγές και τις εξελίξεις στον μικρόκοσμό τους και ταυτόχρονα στην αμερικανική κοινωνία. Ίσως να μη φανεί ελκυστικό το american story ενός ξένου με την ελληνική νοοτροπία και κουλτούρα συγγραφέα, δε γίνεται όμως να μη θαυμάσεις τις διαχρονικές και καίριες παρατηρήσεις πάνω στους συνεκτικούς δεσμούς των χιλμπίληδων και την αλληλεπίδρασή τους με τον τόπο που τους φιλοξενεί και στον οποίο πληρώνουν φόρους. Άλλωστε, αυτοί οι άνθρωποι έζησαν μια τρομακτική και ρηξικέλευθη αλλαγή στη ζωή τους όταν σε αυτές τις περιοχές, στις οποίες είχαν αγκιστρωθεί και σχεδόν περικλειστεί, έκλεισαν οι βιομηχανίες που τους έδιναν δουλειά, αναγκάζοντάς τους έτσι είτε σε εσωτερική μετανάστευση είτε στην ένδεια γιατί δεν είχαν τα εφόδια ή τα χρήματα ή τη διάθεση για κάτι άλλο. Αυτό μου θύμισε αρκετά το κύμα αστυφιλίας της ελληνικής επαρχίας αμέσως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο και τον Εμφύλιο. Οι άνθρωποι που μπορούσαν έφυγαν από τα χωριά για ένα καλύτερο αύριο κι όσοι έμειναν πίσω κλείστηκαν στον εαυτό τους και στον τόπο τους.

Πολλά συμπεράσματα και σχόλια βρίσκουν εφαρμογή και σε άλλα, πλην της Αμερικής, κοινωνικά μοντέλα, όπως το κάτωθι: «Οι χώροι πολιτισμού είναι που το εγκατέλειψαν γιατί στο Μίντλτάουν δεν υπήρχαν πια αρκετοί καταναλωτές για να στηρίξουν αυτούς τους χώρους. Και γιατί δεν υπήρχαν αρκετοί καταναλωτές; Γιατί δεν υπήρχαν αρκετές θέσεις απασχόλησης για να εργαστούν αυτοί οι καταναλωτές» (σελ. 81). Ένας φαύλος κύκλος λοιπόν από τον οποίο δύσκολα μπορεί να ξεφύγει ένα παιδί που γεννιέται στο κέντρο ακριβώς αυτού του κύκλου, με γονείς χωρίς εφόδια και πόλη χωρίς αύριο ενώ ταυτόχρονα το κράτος δεν κάνει και πάρα πολλά πράγματα για τη βελτίωση αυτού του επιπέδου ζωής. Στο κείμενο αναλύονται διεξοδικά η κοινωνική μέριμνα του κράτους, το εκπαιδευτικό σύστημα (όπως λέει με αφοπλιστική ειλικρίνεια μια δασκάλα: «Θέλουν να είμαστε οι βοσκοί αυτών των παιδιών. Αλλά κανείς δε θέλει να συζητήσει το γεγονός ότι πολλά απ’ τα παιδιά αυτά τα μεγαλώνουν λύκοι», σελ. 179), οι ενδοοικογενειακές σχέσεις σε μια κοινωνία καταδικασμένη να ζήσει χωρίς όνειρα και η στάση της Εκκλησίας σε όλο αυτό: «Στον τσακισμένο κόσμο που έβλεπα γύρω μου -και στους ανθρώπους που έδιναν μάχη μέσα σε τούτο τον κόσμο- η συμπαράσταση της θρησκείας ήταν χειροπιαστή: βοηθούσε τους ανθρώπους να μείνουν όρθιοι» (σελ. 139).

Ο συγγραφέας δε χαρίζεται σε κανέναν: «Τα παιδιά μας φοράνε καλά ρούχα που τ’ αγοράζουμε με τοκογλυφικά δάνεια ή με πιστωτικές κάρτες με πανύψηλα επιτόκια. Αγοράζουμε σπίτια που δεν τα χρειαζόμαστε, τα ξαναϋποθηκεύουμε για να ‘χουμε λεφτά για ξόδεμα και μετά χρεωκοπούμε επισήμως, αφήνοντας τα σπίτια μας γεμάτα σκουπίδια… Κι όταν η σκόνη κατακάτσει -όταν βαρέσουμε το κανόνι ή κάποιος συγγενής μας ξελασπώσει από τις ηλιθιότητές μας- δεν απομένει τίποτα. Τίποτα για τα δίδακτρα των παιδιών στο πανεπιστήμιο, καμιά επένδυση για ν’ αυξηθεί η οικογενειακή περιουσία, κανένα κομπόδεμα στην άκρη για ώρα ανάγκης, έτσι και χάσει κάποιος τη δουλειά του» (σελ. 206).

Ο ίδιος ο J. D. Vance έζησε σκληρά και δύσκολα παιδικά χρόνια, όντας μάρτυρας σε σκηνές εκπάγλου καλλονής, που του άφησαν ψυχοσυναισθηματικά εμπόδια όσο μεγάλωνε. Ένταση, καβγάδες, βρισιές και ξύλο (όχι συστηματική κακοποίηση αλλά κλωτσοπατινάδα ως απαραίτητο αξεσουάρ ενός καβγά), ηθικός ευτελισμός της μητέρας του, μια γυναίκα που θα έπρεπε να έχει ως πρότυπο κι ως εκ τούτου εκείνη να προσέχει τη συμπεριφορά της. Μετά από πάμπολλα τέτοια παραδείγματα ψυχικού και σωματικού εκπεσμού της μητέρας του, τελικά το παιδί κατέληξε να μεγαλώσει με τον παππού και τη γιαγιά, τον Πάπω και τη Μέμω του, όπως τους αποκαλούσε χαϊδευτικά. «Οι συνεχείς μετακινήσεις κι οι διαρκείς καβγάδες, το ασταμάτητο γαϊτανάκι νέων ανθρώπων που έπρεπε να γνωρίσω, να μάθω ν’ αγαπώ και μετά να ξεχάσω: αυτοί ήταν οι πραγματικοί λόγοι που δεν είχα πρόσβαση σ’ ευκαιρίες στη ζωή μου και όχι το κακό δημόσιο σχολείο μου» (σελ. 179).

Απορώ πώς κατάφερε όχι μόνο να γλυτώσει και να προκόψει στη ζωή του αλλά να έχει και το σθένος να συγκεντρώνει όλα αυτά τα περιστατικά για να εξάγει αληθινά, λογικά και τεκμηριωμένα συμπεράσματα: «Τα σπίτια μας είναι ένα χάος. Ουρλιάζουμε ο ένας στον άλλο σα να ‘μαστε θεατές σε ποδοσφαιρικό αγώνα. Τουλάχιστον ένα μέλος της οικογένειάς μας κάνει χρήση ναρκωτικών –άλλοτε ο πατέρας, άλλοτε η μητέρα, άλλοτε κι οι δυο. Τις εποχές που το άγχος είναι μεγάλο, ρίχνουμε ξύλο ο ένας στον άλλο, πάντοτε μπροστά σ’ όλη την οικογένεια, συμπεριλαμβανομένων των μικρών παιδιών. Πολλές φορές οι γείτονες μας ακούνε. Κακή μέρα είναι όταν οι γείτονες καλούν την αστυνομία για να διακόψει την παράσταση. Τα παιδιά μας πάνε σε ανάδοχους γονείς αλλά ποτέ δε μένουν πολύ καιρό. Τους ζητάμε συγνώμη… Όταν είμαστε παιδιά δε διαβάζουμε, ούτε βάζουμε τα παιδιά μας να διαβάσουν όταν είμαστε γονείς. Τα παιδιά μας τα πάνε άσχημα στο σχολείο. Μπορεί να τους θυμώσουμε αλλά ποτέ δεν τους προσφέρουμε τα εργαλεία -π. χ. οικογενειακή ηρεμία και γαλήνη- για να τα πάνε καλύτερα» (σελ. 207). Κι όμως, αντί να γυρίσει την πλάτη του σε αυτούς τους ανθρώπους, παρατήρησα πως γράφει γι’ αυτούς με πρωτόφαντη τρυφερότητα και χωρίς μνησικακία. Τους κρατάει το χέρι όποτε χρειάζεται αλλά δε διστάζει και να τους απομακρύνει αν κινδυνεύει η ψυχοσωματική του ακεραιότητα. Με τόσα ακραία παραδείγματα που εκτυλίσσονται μπροστά του δεν το βάζει στα πόδια ούτε μετατρέπει το χάος σε μίσος για να προστατευτεί. Παίρνει όποιο στοιχείο μπορεί να του κάνει καλό και το τοποθετεί στον ψυχισμό του στην κατάλληλη θέση για να ωριμάσει!

«Το τραγούδι του χιλμπίλη», μια φροντισμένη και καλαίσθητη έκδοση από το νεότευκτο «Δώμα», είναι το δεύτερο της σειράς Testimonia και περιγράφει με αντικειμενικότητα, στοχαστικότητα και λίγο χιούμορ τις συνθήκες ζωής των χιλμπίληδων των Μεσοδυτικών Πολιτειών, μιας κάστας θα έλεγα που, ως απότοκο της ελαχιστοποίησης των θέσεων εργασίας και των ελάχιστων ευκαιριών εκπαίδευσης και βελτιστοποίησης της ζωής τους, βιώνουν σκηνές μιας καθημερινότητας σκληρής, δύσκολης και αντιπαιδαγωγικής. Αναπόφευκτα, το ένα βήμα φέρνει το επόμενο και όλα μαζί οδηγούν στην περιθωριοποίηση, την καταπάτηση της αξιοπρέπειας, την αγωνία για ένα καλύτερο αύριο που δε θα έρθει ποτέ. Ο ακριβοδίκαιος συγγραφέας αναλύει τεκμηριωμένα, υποστηρίζει με σθένος τις απόψεις του, αναλύει πάμπολλα παραδείγματα που ο ίδιος βίωσε και εξηγεί στον αναγνώστη πως πρέπει κάποια στιγμή να πάψουμε να κατηγορούμε τους άλλους και ν’ αρχίσουμε να κοιτάμε μέσα μας, όσο πιο βαθιά γίνεται. Αν όχι για μας, για τα παιδιά που θα φέρουμε στον κόσμο.