Βιβλίο Η λέσχη του κακού 
Συγγραφέας Πάνος Αμυράς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μπορεί να είναι εκδοτικά το τέταρτο μυθιστόρημα με ήρωα τον αγαπημένο μου Νίκο Αγραφιώτη, πρόκειται όμως για την πρώτη του υπόθεση, η οποία διαδραματίζεται τον Αύγουστο του 1939, έναν μήνα πριν την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία και έναν χρόνο πριν την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Είναι η περίοδος εορτασμών της τρίτης επετείου της δικτατορίας της 4^ης Αυγούστου και ταυτόχρονα το δυσοίωνο πρελούδιο για την Ευρώπη, μιας και σύννεφα πολέμου μαζεύονται στα σύνορα της Πολωνίας. Η κοσμική Αθήνα έχει μετατραπεί σε κέντρο διεθνούς κατασκοπείας και όσο προχωράει η υπόθεση παρακολουθούμε τα διπλωματικά γεγονότα που θα οδηγήσουν στο ξέσπασμα του πολέμου: σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, άμεση ανάγκη για επιστροφή του βασιλιά από την Κέρκυρα, Συμφωνία του Μονάχου («δεν ήταν ο θρίαμβος της ειρήνης αλλά το τρόπαιο που αποθράσυνε το Βερολίνο») και πολλά άλλα, καταστάσεις που δημιουργούν έναν ασφυκτικό κλοιό όσο ο Νίκος Αγραφιώτης προσπαθεί να λύσει την υπόθεση.

Ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ένας νεαρός αξιωματικός της Αστυνομίας που δουλεύει στο ΙΗ΄ Τμήμα στα Σφαγεία, έναν προορισμό δυσμενούς μετάθεσης για τους μη αρεστούς της Διοίκησης Πρωτευούσης, μιας και μεθύστακες, χαρτοκλέφτες και κλεφτρόνια αποτελούν τη μικρή αλλά σταθερή πελατεία του. Ο Αγραφιώτης μόλις έναν χρόνο πριν κέρδισε μια θέση για μετεκπαίδευση στην Εγκληματολογική Υπηρεσία του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, που τον βοήθησε πολύ, προτιμά όμως να μείνει προσγειωμένος και σιωπηλός παρά να αγχωθεί για την ανέλιξή του στο Σώμα. Είναι ένας άνθρωπος που δε διαφέρει και πολύ από αυτόν που εξελίχθηκε στα επόμενα βιβλία: «…απέφευγε όσο μπορούσε τη θάλασσα και τους ολοκληρωτισμούς, και τα δύο του προκαλούσαν ναυτία» (σελ. 136). Προχωρώντας στις έρευνές του, διαπιστώνει πόσο δύσκολη είναι η υπόθεση και, ακόμη χειρότερα, πόσο αναλώσιμη είναι η θέση του, πως πρόκειται ουσιαστικά για ένα αναπόσπαστο κομμάτι μιας καλοστημένης παγίδας. Πώς θα αντιδράσει λοιπόν σε αυτήν τη διαπίστωση, πώς θα αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού; Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν οι ανώτεροί του, ο αστυνομικός διευθυντής Λουκάς Πουρνάρας και ο Υποδιοικητής Γενικής Ασφάλειας Σπύρος Παξινός, ορίζουν τον Θανάση Τσουγκανέα ως βοηθό του! Πρόκειται για άσπονδο φίλο του, δεν τα πάνε καλά, είναι εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες, ίσως όμως είναι μια καλή επιλογή για την υπόθεση, αφού γνωρίζει καλά την πιάτσα. Θα καταφέρουν να συνεργαστούν αρμονικά;

Ο Κώστας Κρίσπης ήταν πολύ καλός πυγμάχος, φαβορί για τους επερχόμενους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1940 και αθλούνταν στον Πυγμαχικό Σύλλογο Πετραλώνων, όντας το καλύτερο παιδί του. Ποιος θα ήθελε λοιπόν το κακό του; Πώς γίνεται ο θάνατός του να συνδέεται με τα πλοκάμια που έχει εξαπλώσει η Γερμανία ανά την Ευρώπη; Τα βήματα των ερευνών οδηγούν τον Αγραφιώτη στην τραγουδίστρια Μίρα, που φαίνεται να είχε ιδιαίτερους δεσμούς με τον πυγμάχο, ποιος είναι όμως ο πραγματικός ρόλος της στην ιστορία; Θα βοηθήσει ή θα προδώσει τον Αγραφιώτη; Στον κύκλο της συναντάμε τον Θωμά Χατζηλάμπρου, από τους βασικούς προμηθευτές καπνών στη Γερμανία και αντιπρόσωπο γερμανικών εταιρειών, τον Ηλία Δραγάτση, ανώτατο διευθυντικό στέλεχος της Ανώνυμης Ελληνικής Τηλεφωνικής Εταιρείας που πηγαινοέρχεται στη Γερμανία και τη γυναίκα του, Θάλεια, η οποία έρχεται σε επαφές με σημαίνοντα πρόσωπα της ιταλικής αριστοκρατίας, τον φιλοβρετανό γιατρό Γιάννη Βασιλείου, τον βασιλιά των καμπαρέ Μηνά Κελμπή, που πλουτίζει από το εμπόριο γυναικών και μαδά κορόιδα στις χαρτοπαικτικές λέσχες και πολλούς άλλους.

Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο με τον γνωστό τρόπο που αγάπησα και στα υπόλοιπα της σειράς: γρήγορη αφήγηση, λιτοί διάλογοι, κλιμάκωση της πλοκής κι ένα άψογα στημένο πραγματολογικό φόντο με άφθονες ιστορικές και άλλες πληροφορίες που όμως δε με κούρασαν στιγμή. Κακόφημα στέκια και πολυτελείς επαύλεις, τζογαδόροι και πράκτορες, μυστηριώδεις γυναίκες και ντίβες της τζαζ, αγώνες πυγμαχίας και προετοιμασίες για τους Ολυμπιακούς Αγώνες, αυξημένες εμπορικές σχέσεις Ελλάδας-Γερμανίας ώστε να περιοριστεί ο οικονομικός ρόλος της Μεγάλης Βρετανίας στη χώρα και σταδιακά να προωθηθούν όπλα στην Ελλάδα για στρατιωτική εξάρτηση της χώρας και μέσω αυτού πιο εύκολη πρόσδεση στο άρμα του Χίτλερ κ. π. ά., όλα σε αυτό το συναρπαστικό μυθιστόρημα. Η ζωντάνια και η απεικόνιση της τοπογραφίας της Αθήνας εκείνης της εποχής, που στηρίχτηκε σε κοπιώδη και προσεγμένη μελέτη των σχετικών πηγών και της βιβλιογραφίας, είναι παρούσα και εδώ. Οδοί και λεωφόροι, συνοικίες και νοσοκομεία, καφενεία και ζαχαροπλαστεία, εμβληματικά κτήρια και πολυκατοικίες αποκαλύπτουν τα μυστικά τους, κάνοντάς με και πάλι να τρέχω σε αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών, συνεπαρμένος από το αναπάντεχο κυνήγι γνώσης στο οποίο με έριξε το βιβλίο.

Το κτήριο της Γενικής Ασφάλειας επί της οδού Στουρνάρη, με το ενδιαφέρον Εγκληματολογικό Μουσείο στον τρίτο όροφο, η κοντινή και όμορφη λουτρόπολη της Γλυφάδας, με την έντονη κοσμική ζωή για τους πλούσιους και τα σκιερά δασάκια για την Κυριακή της φτωχολογιάς, ο Ιππόδρομος στο Φάληρο με τους αγώνες, τα στοιχήματα, τα άλογα να παίρνουν φωτιά (τίποτα δεν κατάλαβα απ’ όσα παρέθεσε ο συγγραφέας, γκανιάν, πλασέ, ποσοστά, κέρδη κλπ. ένας αχταρμάς στο μυαλό μου, τριτοδεσμίτης γαρ), τα προσφυγικά παραπήγματα στη Νέα Κοκκινιά και στην Καλλιθέα, με τη δεύτερη να χαρακτηρίζεται ως «η Μονμάρτη της Αθήνας» χάρη στη σύνδεση των νεοφερμένων προσφύγων με τους κατοίκους της περιοχής και με τον Σωτήρη Σκίπη και τον Ιωάννη Γρυπάρη να προσφέρουν λίγο φως στη σκοτεινιά των καιρών. Είμαστε στην περίοδο όπου μόλις γκρεμίστηκε το Υπουργείο Οικονομικών στην πλατεία Κλαυθμώνος, ο ξεπεσμένος Αρμάνδος Δελαπατρίδης ζητιανεύει, η ατμόσφαιρα και το κλίμα της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά με τα λόγια του αρχηγού της κυβέρνησης, με την προπαγάνδα, με τα έργα στην πόλη, με το κυνήγι των κομμουνιστών, με τις παράτες της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας να δίνουν ένα ενδιαφέρον και άκρως ρεαλιστικό φόντο για την εξέλιξη της ιστορίας. Οι πολεμικές προετοιμασίες κρύβουν μεγάλα κέρδη και άρα τίποτα δεν είναι ικανό να τις σταματήσει, αλλά πώς συνδέονται όλα αυτά με τον χώρο της πυγμαχίας;

«Η λέσχη του κακού» είναι μια συναρπαστική περιπέτεια κατασκοπείας, γεμάτη μισές αλήθειες και ατόφια ψέματα, που διαδραματίζεται λίγες μέρες πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Ο νεαρός αξιωματικός της αστυνομίας Νίκος Αγραφιώτης έχει να επιλύσει μια δύσκολη υπόθεση που μπλέκεται από σελίδα σε σελίδα όλο και περισσότερο, με τον συγγραφέα να παρεμβαίνει για καλύτερη κατανόηση των γεγονότων με συναρπαστικές πληροφορίες και σημαντικές εξελίξεις. Ιωάννης Μεταξάς, Εμμανουέλε Γκράτσι (ανατρίχιασα με τη συζήτηση που είχε με τον Μεταξά, με τα διπλωματικά του λόγια και με τα ξεκάθαρα του Μεταξά ως προς τα ζωτικά συμφέροντα και την ακεραιότητα της Ελλάδας, όλα αυτά έναν χρόνο πριν ξαναμιλήσουν και οδηγηθούμε στην κήρυξη του πολέμου), Αρθούρος Ζάιτς, Κώστας Κοτζιάς, Αριστοτέλης Κουτσουμάρης και άλλοι αναμιγνύονται με τους φανταστικούς ήρωες του βιβλίου και όλοι μαζί συγκροτούν μια συναρπαστική και μελετημένη εικόνα μιας πόλης και μιας εποχής, ένα ικανοποιητικό ρεαλιστικό παζλ. Ο συγγραφέας μάλιστα φρόντισε να υπάρχει ένα παράρτημα στις τελευταίες σελίδες με όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τα ιστορικά πρόσωπα που σκιαγραφούνται στο έργο του. Η γραφή παραμένει κοφτή και γρήγορη, οι ρυθμοί αφήγησης κινηματογραφικοί, παντού υποδόριο σαρκαστικό χιούμορ. Και πάλι δεν υπάρχουν ψυχογραφήματα, όμως το ιδιαίτερο στυλ και η ξεκάθαρη ταυτότητα στη γραφή είναι από μόνα τους αρκετά για να συνεχίσουν να μου αρέσουν τα βιβλία του συγγραφέα με πρωταγωνιστή αυτόν τον ιδιαίτερο αστυνομικό. «Η λέσχη του κακού» είναι μια άκρως ρεαλιστική τοιχογραφία της Αθήνας του 1939 και ταυτόχρονα μια καλογραμμένη περιπέτεια με συνεχείς ανατροπές και μια άρτια σφιχτοδεμένη πλοκή γεμάτη αγωνία και σασπένς.

Βιβλίο Οι μάγισσες του Θερμαϊκού 
Συγγραφέας Όλγα Λιάρατζη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πηγή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Όλγα Λιάρατζη έγραψε ένα συναρπαστικό κοινωνικό μυθιστόρημα με ενδιαφέρουσες ιδέες και χαρακτήρες που θα αγαπήσεις ή θα μισήσεις. Με φόντο τα ιστορικά γεγονότα της εγκαθίδρυσης της δικτατορίας Μεταξά, των αιματηρών απεργιακών κινητοποιήσεων του 1939 και της γερμανικής κατοχής ξεδιπλώνεται ένα μυθιστόρημα με απρόσμενες εξελίξεις και διαρκή πρωθύστερα που ολοκληρώνουν τους χαρακτήρες και δίνουν άφθονες πληροφορίες για τις καταβολές, τη νοοτροπία και τον τρόπο σκέψης των βασικών προσώπων του βιβλίου. Βρισκόμαστε αρχικά στη Θεσσαλονίκη του 1939, όπου ο Στέφανος Αβράμογλου που ζει στη Λειψία επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη με αφορμή τον θάνατο της μητέρας του, Κοραλίας που δηλητηριάστηκε. Βλέπει τις αντιδράσεις του κόσμου, παρατηρεί τη συμπεριφορά του πατέρα του κι αρχίζει να ψάχνει στο οικογενειακό παρελθόν όχι τόσο για τον ένοχο όσο για να κατανοήσει καλύτερα τις σχέσεις μεταξύ των γονιών του, αφού ως τότε αδιαφορούσε γι’ αυτό, παρασυρμένος από την ψευδαίσθηση της δεμένης κι ευτυχισμένης οικογένειας που είχε όταν έφυγε. Στον δρόμο του θα έρθει η Μυρτώ Παράσχου, η οποία γοητεύεται από τη γνωριμία τους αλλά όταν διαπιστώνει πως είναι ο γιος του Μίλτου εξαφανίζεται. Τι τη συνδέει με τους Αβράμογλου; Γνωρίζει κάτι για τον θάνατο της Κοραλίας; Γιατί η νεκρή πλέον αρχόντισσα δεν ήθελε τη Μυρτώ στη ζωή της; Τι φοβόταν; Τι κακό προέβλεψε;

Στη συνέχεια επιστρέφουμε στο 1935 και συγκεκριμένα στην περίοδο που οι εργάτες, στην πλειονότητά τους βενιζελικοί και αντιμοναρχικοί, οργανώνουν διαδηλώσεις στη συμπρωτεύουσα, με αποτέλεσμα, μετά τον Γενάρη του 1936 που υπήρξε από τους πιο δύσκολους στην ελληνική επικράτεια, με την πείνα και την ανεργία να δοκιμάζουν τις αντοχές του ελληνικού λαού και τη φτωχολογιά να βγαίνει στους δρόμους και να διεκδικεί ανθρώπινες συνθήκες εργασίας, να οδηγηθούν τα πράγματα στον αιματοβαμμένο Μάιο του ίδιου έτους και στη δικτατορία της 4^ης Αυγούστου. Η Μυρτώ και η Θεανώ, Μικρασιάτισσες προσφυγοπούλες, ζουν με τη μητέρα τους στην Τούμπα, σε καταστάσεις απόλυτης φτώχειας, όπως και όλοι οι εργάτες των γύρω εργοστασίων. Είναι δύο διαφορετικές γυναίκες, εκ των οποίων η Μυρτώ μισεί τη φτώχεια και τη μιζέρια κι αγωνίζεται να αφήσει πίσω της τη δουλειά της υφάντρας, να ετοιμάσει ένα καλύτερο μέλλον ενώ η Θεανώ γοητεύεται από τους πύρινους λόγους του Αρίστου Καλογήρου, ενεργού μέλους στο συνδικαλιστικό κίνημα, που εμπνέει αγωνιστικότητα στους εργάτες. Ο Αρίστος και η Μυρτώ εκπροσωπούν δυο διαφορετικές προσωπικότητες που ακολουθούν παράλληλες πορείες στην προσπάθειά τους να υλοποιήσουν τα όνειρά τους σε μια περίοδο ταραχών και πολιτικής αβεβαιότητας. Εκείνος θα έδινε τα πάντα για τη θρησκεία των φτωχών κι εκείνη θέλει να πετύχει, να γίνει οικονομικά ανεξάρτητη και να δοκιμάσει τις δυνάμεις της.

Το μυθιστόρημα εξελίσσεται πολύ καλά, μας συστήνει χαρακτήρες που, όπως έγραψα και πιο πριν, ή θα αγαπήσεις ή θα μισήσεις και καταφέρνει με πιστότητα, ζωντανούς διαλόγους και ενδιαφέρουσες εξελίξεις να με κρατήσει γεμάτο αγωνία για τη συνέχεια. Τα πάντα αλλάζουν με τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, λογοκρισία, βασανιστήρια, απηνές κυνηγητό των κομμουνιστών, εξορία στην Κίμωλο και αλλού, όπου καταγράφονται οι σκληρές στιγμές των εξορίστων, η καθημερινότητά τους, η σκληραγώγησή τους μέσα από τις απάνθρωπες αυτές συνθήκες. «…αντιστεκόμαστε στο μίσος με το οποίο μας περιβάλουν οι αρχές με την αγάπη και την αλληλεγγύη που έχουμε αναπτύξει μεταξύ μας» (σελ. 39), όπως γράφει η Θεανώ, η οποία μάλιστα βιώνει ένα οδυνηρό γεγονός που θα την αναγκάσει να πάρει κάποιες σημαντικές αποφάσεις και να κρύψει βαθιά μέσα της το τραύμα. Μόνο που αυτό θα ξαναβγεί στην επιφάνεια τη χειρότερη στιγμή.

Οι εξελίξεις στη ζωή των δύο αδελφών έρχονται και κουμπώνουν με όσα ήδη ξέρουμε από την αρχή του μυθιστορήματος κι έτσι οι χαρακτήρες ολοκληρώνονται, αφήνοντάς με σκεπτικό ως προς τις επιλογές τους και τις αντίστοιχες συνέπειες αυτών. Η οικογένεια Αβράμογλου ξανάρχεται στο προσκήνιο και μέσω των μελών της η συγγραφέας μας δείχνει με τεκμηριωμένο τρόπο το πεδίο των ψυχικών ερευνών της εποχής, μιας και η Κοραλία Αβράμογλου ήταν πνευματίστρια. Ήταν συνεργάτης του Άγγελου Τανάγρα και της Εταιρείας Ψυχικών Ερευνών και είχε ανησυχίες μεταφυσικές, πρσβεύοντας μεταξύ άλλων πως ο άνθρωπος είναι ελεύθερος και εισπράττει το αποτέλεσμα των επιλογών του, σαν ψυχή όμως μετενσαρκώνεται για να τελειοποιηθεί ηθικά. Είχε τηλεπαθητικά χαρίσματα, εκπληκτική διαίσθηση αλλά ήταν ευάλωτη, με αποτέλεσμα ο περισσότερος κόσμος να τη θεωρούσε αλαφροΐσκιωτη, να όμως που οι πνευματιστικές συγκεντρώσεις που έκανε έφερνε κόσμο στο σπίτι τους και φυσικά έσοδα. Τελικά αυτοκτόνησε ή δολοφονήθηκε; Από ποιον; Ποιο ήταν το κίνητρο; Οι ζωές της Μυρτώς και των Αβράμογλου διασταυρώνονται ξανά, αυτήν τη φορά με τον γιο τους, Στέφανο, να προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει συμπεριφορές και να βρει κρυμμένα μυστικά.

Συμπάθησα πολύ τον ρόλο του Μίλτου Αβράμογλου γιατί είναι ένας άντρας που μπορεί να αγαπήσει κάποια χωρίς να εκμεταλλευτεί τη δύναμή του επ’ αυτής, έχει μια διαφορετική σχέση με τη γυναίκα του και η στάση του με προβλημάτισε ως προς τον βαθμό αγάπης που μπορεί να έχει κάποιος για τον σύντροφό του μετά από πολλά χρόνια γάμου που η αγάπη έχει πια ξεφτίσει. Η συγγραφέας ξεφεύγει αρκετά από τα οικεία μυθιστορηματικά στερεότυπα και αποφεύγει τις παγίδες του ρηχού συναισθηματισμού δείχνοντάς μου ένα ζευγάρι δεμένο πιο βαθιά και ουσιαστικά παρά τις υποχωρήσεις και την ελευθερία του ενός προς τη ζωή του άλλου. Από την άλλη δεν κατάφερα να αγαπήσω τη Μυρτώ λόγω του χαρακτήρα της και της όλης στάσης ζωής που ακολούθησε. Προκλητική, έτοιμη για όλα, αδίστακτη και καιροσκόπος, δεν είναι η «κακιά» του μυθιστορήματος αλλά η «μάγισσα» που θα αντιπαρατεθεί στην πραγματική μάγισσα του μυθιστορήματος. Με ψυχικά γνωρίσματα η μία, με σωματικά η άλλη και η σύγκρουση μεταξύ τους θα είναι μοιραία.

«Οι μάγισσες του Θερμαϊκού» είναι ένα ξεχωριστό μυθιστόρημα που ασχολείται με τη δοτικότητα και την ελευθερία της πραγματικής αγάπης και με τον πνευματισμό και τις μεταφυσικές ανησυχίες, κάτι που ταιριάζει με το μαγευτικό και μυστηριακό τοπίο της Θεσσαλονίκης. Με φόντο τα ιστορικά γεγονότα που βίωσε η περιοχή από το 1935 ως το τέλος του πολέμου, με τα περιστατικά να εκτυλίσσονται από τη Λεωφόρο των Εξοχών ως την Τούμπα και από την Τσιμισκή ως την Εγνατία και με ενδιαφέρουσες, ολοκληρωμένες, αν και μονοδιάστατες ψυχογραφίες, το βιβλίο μας ταξιδεύει σ’ έναν κόσμο σάρκας και πνεύματος, επιθυμιών και απαιτήσεων, αντεκδικήσεων και προσδοκιών όπου άνθρωποι συγκρούονται με το απόλυτο καλό ή με το απόλυτο κακό.

Βιβλίο Ο μίτος της Αριάδνης
Συγγραφέας Δημήτρης Καζαμίας
Κατηγορία Περιπέτεια
Εκδότης Ενάλιος (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πάντα όταν βλέπω άγνωστα ελληνικά ονόματα τους δίνω μια ευκαιρία. Μετά από αυτό το βιβλίο υπόσχομαι να κοιτώ και τη φάτσα του συγγραφέα. Λοιπόν, λέει ότι είναι πολιτικό θρίλερ. Και κάτι για αποκαλύψεις για τη σύγχρονη πολιτική Ιστορία. Τι διαπίστωσα εγώ; Βερμπαλισμό και κείμενο που ανακατεύει το ιστορικό δοκίμιο με το μυθιστόρημα. Και δυστυχώς με άσχημο τρόπο. Εν τω μεταξύ γράφει με έναν τρόπο που γρήγορα σε αποσυντονίζει και σου χαλάει το ενδιαφέρον. Έδωσα λίγη βάση στα ιστορικά γεγονότα, πολλή παραφιλολογία, δε με έπεισε. Και δυστυχώς από την αρχή μιλάει με τέτοιο τρόπο ως προς τους κομουνιστές που λες, οκ, παράτα το. Δεν αμφισβητώ τον αγώνα αυτών των ανθρώπων και τη θυσία τους, αλλά μη μου στήνεις άγαλμα σε ένα μυθιστόρημα. Κάντο δοκίμιο. Από κάποια αποσπάσματα που διάβασα στη συνέχεια κατάλαβα ότι ίσως αλλάζει κάτι στο βιβλίο ως προς την υπόθεση και όντως γίνεται θρίλερ αλλά έφαγα τέτοια ήττα που δεν… Κρίμα.

Βιβλίο Τέσσερις βολικοί θάνατοι
Συγγραφέας Αντώνης Γιανακός
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια του 1936 και διαιρείται σε δώδεκα κεφάλαια, όσοι και οι μήνες του έτους. Μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα ο συγγραφέας διαλέγει να αφηγηθεί την ιστορία του εναλλάξ σε τριτοπρόσωπη και πρωτοπρόσωπη γραφή, κάτι που δίνει ποικιλία στη ροή του κειμένου. Ο Αντώνης Τζανετής συνεργάζεται με τον διευθυντή της Δικαστικής Ιατρικής (όπως λεγόταν τότε η Ιατροδικαστική Υπηρεσία) Ιωάννη Γεωργιάδη, καθηγητή του στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και ολυμπιονίκη στη σπάθη το 1896, μέλος της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής και φανατικό συλλέκτη οργάνων εγκλήματος (όνειρό του να ιδρύσει Μουσείο Εγκληματολογίας!). Πρόκειται φυσικά για πραγματικό πρόσωπο (1874-1960), τον ιδρυτή του Μουσείου Εγκληματολογίας, που συγκεντρώνει ακριβώς όλα τα ανωτέρω χαρακτηριστικά και ο συγγραφέας τα χρησιμοποιεί σωστά για κάποια γεγονότα που θέλησε να τονίσει.

Ο Γεώργιος Κονδύλης, ο Κωνσταντίνος Δεμερτζής, ο Παναγής Τσαλδάρης και ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες του Μεσοπολέμου. Ο Κονδύλης ωθήθηκε σε παραίτηση στα τέλη του 1935 από τον βασιλιά Γεώργιο Β΄ επειδή διαφωνούσαν για την παροχή αμνηστίας στους Κινηματίες της 1ης Μαρτίου 1935 και πέθανε από ανακοπή στις 31 Ιανουαρίου 1936. Τον διαδέχτηκε ο υπεράνω των πολιτικών κομμάτων Δεμερτζής, που προχώρησε σε εκλογές τον Γενάρη του 1936 αλλά δεν κατάφερε να συγκροτήσει κυβέρνηση και υπέβαλε την παραίτησή του, παρ’ όλ’ αυτά τον πρόλαβε ο θάνατος, με αποτέλεσμα να τον αντικαταστήσει ο αντιπρόεδρος του Κόμματός του και της Κυβέρνησης εν όλω, Ιωάννης Μεταξάς. Τον Μάη του 1936 πέθανε και ο Τσαλδάρης που είχε ανατραπεί από το στρατιωτικό πραξικόπημα του Αλέξανδρου Παπάγου ένα χρόνο πριν λόγω της διστακτικής του στάσης απέναντι στον Αντικομμουνισμό και τα ακραία του στοιχεία. Τέλος, ένα μήνα πριν κλείσει το έτος, πέθανε από ανακοπή καρδιάς και ο Παπαναστασίου, που είχε αντιταχθεί στη δικτατορία του Μεταξά και το καθεστώς τον είχε σε κατ’ οίκον περιορισμό.

Με μια πολύ έξυπνη ιδέα για μυθιστόρημα ο κύριος Αντώνης Γιανακός στήνει μια ωραία τοιχογραφία της εποχής και του πολιτικού σκηνικού που μαστιζόταν τότε από αντίθετες ιδεολογίες και είχε ταχθεί κατά του κομμουνισμού, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για την καθιέρωση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά. Με τον Αντώνη Τζανετή στον πρωταγωνιστικό ρόλο ξεκλειδώνουν πολλά από τα μυστικά των νεκροψιών των συγκεκριμένων ανδρών και ίπταται μια χαρά η αμφιβολία για την πραγματική φύση αυτών των θανάτων: δολοφονίες ή φυσικά αίτια; Οι ανατριχιαστικές και σοκαριστικές σκηνές ανατομίας ευτυχώς αντιδιαστέλλονται με τον σιωπηρό έρωτα της γραμματέως Μαρίας για τον Αντώνη. Μια απλή κοπέλα, που διαβάζει «Κυρία με τας καμελίας», αντιτίθεται στις παλαιολιθικές απόψεις της μητέρας της για συγχρωτισμό αντρών και γυναικών αλλά και προγαμιαίων σχέσεων και μπλέκεται άθελά της σε μια πολιτική περιπέτεια που δεν περίμενε.

Δυστυχώς το κείμενο έχει κάποια μειονεκτήματα που όμως είναι εύκολα συγχωρητέα, μιας και πρόκειται για την πρώτη συγγραφική προσπάθεια του κυρίου Γιανακού. Συνολικά το μυθιστόρημα δεν μπόρεσε να με βοηθήσει να καταλάβω καλύτερα το πολιτικό σκηνικό της εποχής, μιας και οι συνεχείς ανατροπές κυβερνήσεων, τα σημαντικά πολιτικά γεγονότα όπως το σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα αλλά και η σταδιακή εξασθένηση των κυβερνητικών δυνάμεων που έφεραν τον Μεταξά στην εξουσία ήταν καταγεγραμμένα μέσω πηγών για τεκμηρίωση όμως δεν επεξεργάστηκαν σωστά ώστε ο μέσος αναγνώστης να βιώσει από πρώτο χέρι το πολιτικό ντόμινο.

Επίσης υπήρξαν άκαιρες κατ’ εμέ και περιττές λεπτομέρειες κατά την εξιστόρηση κάποιων περιστατικών, όπως τα σχεδόν εκτενή πρακτικά της δίκης της Μόσχας ή τα άφθονα συγχαρητήρια τηλεγραφήματα των εφημερίδων για την πρωθυπουργία Μεταξά που παρατέθηκαν αυτούσια και επί μακρόν. Επίσης, το στυλ και η γραφή θέλουν περισσότερη προσοχή, μιας και παρατήρησα πολλές φορές επαναλήψεις λέξεων μέσα στην ίδια πρόταση, όπως για παράδειγμα: «Στις 20 Ιουλίου είχε γίνει πραξικόπημα στην Ισπανία. Οι αξιωματικοί έκαναν πραξικόπημα» (σελ. 125). Επίσης, το αίτιο των πολιτικών δολοφονιών ήταν σχεδόν εξαρχής αναμενόμενο πως δε θα μπορούσε να αποδειχτεί και αν ίσχυε ο φόνος δε θα μπορούσε να αντιμετωπίσει ένας τελειόφοιτος της Ιατρικής τη Λερναία Ύδρα των κυβερνώντων. Τέλος, το γεγονός πως ο Αντώνης Τζανετής σταδιακά έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, με τις αντίστοιχες συνέπειες, προσέδωσε ένα περιττό ίσως συναισθηματικό βάρος στην εξέλιξη της ιστορίας, ειδικά από τη στιγμή που η ιστορία τελείωσε τον Δεκέμβρη του 1936 χωρίς να αφήνει αιχμές για συνέχισή της σε επόμενο βιβλίο. Οι περιπέτειες του Αντώνη που αναγκάστηκε να ξενιτευτεί αφήνοντας πίσω του τη Μαρία να τυραννιέται στα χέρια του κράτους που την καταδίωκε δεν πρόλαβαν να ολοκληρωθούν και να μου δώσουν την αίσθηση του «τελείου».

Οι «Τέσσερις βολικοί θάνατοι» είναι μια αξιόλογη πρώτη εμφάνιση, με μια διαφορετική κεντρική ιδέα, με σωστή και τεκμηριωμένη αποτύπωση του 1936, που καταγράφει τις ελληνικές πολιτικές αλλαγές του Μεσοπολέμου, τον τρόπο που οργανώθηκαν οι περίφημοι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1936 και ποιος ήταν ο αντίκτυπός τους στην Ελλάδα αλλά και τις αντιπαραθέσεις των επιστημόνων της εποχής για την ψυχολογία των εγκληματιών και για τα κίνητρα της δολοφονίας.

Βιβλίο Άρια: ο κόσμος από την αρχή
Συγγραφέας Δημήτρης Στεφανάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προβληματίστηκα με αυτό το βιβλίο. Δεν είναι κακογραμμένο, δεν είναι επιφανειακό, δεν είναι προχειροδουλειά αλλά δεν καταλαβαίνω γιατί δε με εξίταρε. Μάλλον φταίει η αργή, αραιή πλοκή. Ο Έλληνας διπλωμάτης Στέφανος Μαυροειδής επιστρέφει στην Ελλάδα του Μεταξά. Γνωρίζει δυο γυναίκες και μέχρι να αποφασίσει με ποια θα πορευτεί έχουμε γνωρίσει όλα τα συναισθήματα και όλες τις διπλωματικές και μη κινήσεις εκείνων των ημερών στην Αθήνα ενώ η υπόθεση της εξαφάνισης σημαντικού Άγγλου αρχαιολόγου που καλείται να μελετήσει έρχεται και φεύγει στον καμβά της ιστορίας μας. Τελικά αποφασίζει ποια θέλει αλλά έχει κηρυχτεί πια ο πόλεμος κι έτσι η αποστολή του στην Ελλάδα αλλάζει: τώρα πρέπει να καταφύγει στη Μέση Ανατολή, όπου θα ετοιμάσει το έδαφος για την υποδοχή και την καθημερινότητα της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης. Με την εισβολή των Γερμανών στην Ελλάδα έχουμε τον κίνδυνο διαφυγής σημαντικών αρχαιοτήτων οπότε ο Μαυροειδής επιστρέφει στην Ελλάδα για να παρακολουθήσει στενά τις γερμανικές ανασκαφές στην Πελοπόννησο (επιχείρηση Άρια = μυκηναϊκή πόλη στην Αργολίδα).

Όλη αυτή η ιστορία εκτυλίσσεται αργά, χαλαρά, εμπλουτισμένη με πληροφορίες που στήνουν το ιστορικό πλαίσιο και τις ψυχολογικές αντιδράσεις των πρωτευόντων και δευτερευόντων χαρακτήρων του βιβλίου. Νοοτροπία, αγωνία, φόβος, απορία, αβεβαιότητα για το αύριο, καθημερινότητα στην κατεχόμενη Ελλάδα και στη Μέση Ανατολή, οι επιχειρήσεις του Ρόμελ, ο εξόριστος βασιλιάς Γεώργιος Β΄, ο Σεσίλ Μπίτον, ο Έλις Γουότερχάους, ο Αλέξανδρος Κορυζής και τόσα άλλα υπαρκτά ιστορικά και μη πρόσωπα, όλα καλογραμμένα και καλοδοσμένα αλλά σε γενικές γραμμές το κείμενο δεν είναι σφιχτό, δεν είναι αυστηρό. Ωραίο γράψιμο και παραδέχομαι ότι, αν και αργό, δεν μπορούσα να παραλείψω σελίδες γιατί έχουμε την ικανότητα του συγγραφέα να πετάει ουσιώδεις πληροφορίες σε μια επουσιώδη κατά τ’ άλλα παράγραφο! Σίγουρα θα διαβάσω και τα άλλα βιβλία του συγγραφέα, όμως ίσως αργότερα γιατί η στοίβα με τα αδιάβαστα ψηλώνει δίπλα μου και ανησυχώ!

Βιβλίο Κάποτε στη Σαλονίκη
Συγγραφέας Τόλης Αναγνωστόπουλος
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα παχουλό βιβλίο 742 σελίδων, γεμάτο ιστορικά γεγονότα, ερωτικές σχέσεις, ανθρώπους και οικογένειες. Μια ιστορία με πολλές παράλληλες προεκτάσεις και αφηγήσεις που με ταξίδεψε από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα. Έκλεισα το βιβλίο συγκινημένος, όχι τόσο από το ρομαντικό φινάλε όσο από την επιτυχημένη ολοκλήρωση αυτού του χρονικού. Το «Κάποτε στη Σαλονίκη» είναι ένα λυρικό, τεκμηριωμένο, καλογραμμένο σύνολο ονομάτων, γεγονότων και περιστατικών που συνθέτουν την πόλη και τον πληθυσμό της Θεσσαλονίκης. Και τώρα που ήρθε η δύσκολη στιγμή να καταθέσω την άποψή μου σε ένα άψυχο χαρτί διστάζω. Όταν καταγράφω τις σκέψεις μου για ένα μυθιστόρημα που μου άρεσε είναι σα να το αποχαιρετώ, γιατί εξωτερικεύω τον συναισθηματισμό μου και δημοσιοποιώ τις αλλαγές που υπέστη ο εσωτερικός μου κόσμος διαβάζοντάς το και ολοκληρώνοντάς το. Κανείς δεν είναι ίδιος όταν κλείνει ένα αγαπημένο βιβλίο. Έτσι κι εγώ. Ακόμη περισσότερο, που στη Σαλονίκη της κυρίας Κράλλη διάβασα για πρόσωπα και πράγματα που συνάντησα και σε άλλα παρόμοιας θεματολογίας μυθιστορήματα, επομένως φοβάμαι πως δε θα βρω τον σωστό τρόπο να προβάλω το συγκεκριμένο όπως του αξίζει και όπως του πρέπει. Θα αναφερθώ στα ίδια κοσμητικά επίθετα, θα αγκαλιάσω την εποχή που μου αναπαρέστησε η συγγραφέας με τον ίδιο τρόπο και ίσως τελικά γράψω άλλη μια κριτική ανάμεσα στις τόσες. Αυτό με φοβίζει. Γιατί το «Κάποτε στη Σαλονίκη» δεν είναι άλλο ένα μυθιστόρημα στα τόσα και ίσως να μη φανώ αντάξιός του.

Η Χριστίνα είναι κόρη προσφύγων από τη Σμύρνη και τελευταίος σταθμός στη ζωή της και της μητέρας της είναι η Θεσσαλονίκη του 1927. Δυο γυναίκες απροστάτευτες, μετά τον χαμό του πατέρα στην απέναντι ακτή, βρίσκουν θαλπωρή και συμπόνια υπό τη σκέπη του σεβαστού, ευρύνοος μητροπολίτη Άνθιμου. Η Χριστίνα ξεκινά ως «όχι ένα παιδί αλλά μια μαυροφορεμένη κοπέλα που φαινόταν να ’χει ζήσει έναν αιώνα» (σελ. 16). Είναι μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα που οι καταστάσεις την ωρίμασαν νωρίτερα από το φυσιολογικό. Αφοσιωμένη στο διάβασμα, συνετή και προσγειωμένη, σταδιακά εγκολπώνει τις κοινωνικές και θεσμικές αλλαγές γύρω της, με αποτέλεσμα να αρχίζει να διεκδικεί πράγματα και να υποστηρίζει τις επιθυμίες της. Και δε σκέφτεται παράλογα ούτε απαιτεί ανεδαφικά αιτήματα. Όπως λέει χαρακτηριστικά η ίδια, «έχει το δικαίωμα να ορίζει τη ζωή της. Δεν μπορεί όμως να κλείσει τις πληγές από τον βίαιο εκπατρισμό της» (σελ. 185). Ακριβώς τη στιγμή που νιώθει πως δεν ανήκει πουθενά, έρχεται ο Αλμπέρτο να της δώσει μια νέα πνοή και προοπτική στην καθημερινότητά της. Πρόκειται για έναν άντρα που της τονίζει έμπρακτα πως ανήκει στη Θεσσαλονίκη και την καρδιά του.

Ο Αλμπέρτο Ματαλών είναι γιος του Ισαάκ ή Ίζο, καπνέμπορου και ιδιοκτήτη εργοστασίου! Έχει άλλες τρεις αδερφές, την αυστηρή Αντέλ, την καλόκαρδη Αλίν και τη στριφνή Αλλέγκρα. Η Αντέλ και η Αλίν σύντομα παντρεύονται, οπότε εμφανίζονται μαζί με τους συζύγους τους ενώ η κόρη της Αλίν, Νινόν, θα παίξει έναν από τους ωραιότερους για μένα ρόλους στην ιστορία. Η οικογένεια Ματαλών είναι μέλη της ανώτερης τάξης της πολυπληθούς ισραηλίτικης κοινότητας της Θεσσαλονίκης, ιταλικής υπηκοότητας εδώ κι έναν αιώνα, μιας και η οικογένειά τους εκτοπίστηκε από την αρχική πατρίδα τους, την Ισπανία και μέσω Ιταλίας δοκίμασαν την τύχη τους στην Ελλάδα, όπου ρίζωσαν. Ο Αλμπέρτο είναι ο κλασικός νεαρός άντρας που ερωτεύεται για πρώτη φορά οπότε ερωτεύεται δυνατά, πάντως η προσωπικότητά του επίσης συγκεντρώνει αρκετές αρετές, όχι τόσες που να φανούν υπερβολικές για έναν άνθρωπο, όσες απαιτούνται όμως για να γίνει αντικείμενο συμπάθειας από τον αναγνώστη και αγάπης από τη Χριστίνα.

Και να ο έρωτας που ξεπηδάει μέσα από τις στιγμές και τις συγκυρίες. Και τώρα; Εδώ ακριβώς είναι ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του μυθιστορήματος: τα παιδιά γνωρίζουν τα εμπόδια του έρωτά τους αλλά δεν μπορούν ν’ αντισταθούν. Δυστυχώς οι εξελίξεις οδηγούν σε μια μεγάλη ανατροπή, σε μια κορύφωση της αφήγησης, και η συνέχεια της ιστορίας  είναι οι σταγόνες από τα απόνερα του χαμού που ακολούθησε. Αναρωτιέμαι: θα ήταν καλύτερο να διαβάσω άλλη μια ιστορία με εκατομμύρια εμπόδια και αναβολές ως το τελικό σμίξιμο ή να αποδώσω εύσημα στην κυρία Κράλλη που προτίμησε να στρέψει αλλού το κείμενό της, μακριά από πεπατημένες ατραπούς και χιλιομασημένες τροφές; Διότι η ιστορία τινάζεται στον αέρα πολύ νωρίς συγκριτικά με το υπόλοιπο βιβλίο και οι πρωταγωνιστές, φορείς του αβάσταχτου λάθους που κουβαλάνε, συνεχίζουν να κάνουν παράλληλες ζωές ενώ γύρω τους συγγενείς και φίλοι ενηλικιώνονται, παντρεύονται, τεκνοποιούν, συμμετέχουν στην Ιστορία. Ίσως αν οποιοσδήποτε άλλος συγγραφέας προτιμούσε αυτήν τη λύση, ίσως να γέμιζε σελίδες επί σελίδων με άσχετα ή αδύναμα ως προς την περιγραφή και τους συνεκτικούς δεσμούς με το σύνολο της πλοκής περιστατικά που θα με ανάγκαζαν να ξεφυλλίζω βαριεστημένος το βιβλίο. Εδώ όμως δεν υπάρχει ούτε μία λέξη περιττή. Κι όταν στην αρχή έκανα το λάθος να προσπεράσω ελάχιστα σημεία, η συνέχεια της ιστορίας μου φαινόταν ελλιπής κι αναγκαζόμουν να επιστρέψω στην αρχή ώστε να καταλάβω τι συνέβη.

Η γραφή της κυρίας Κράλλη είναι εξαιρετικά προσεγμένη και στιβαρή. Έχει ένα στυλ διαφορετικό, προσωπικό, ξέρει να αυξομειώνει επικίνδυνα τα αισθήματα και την πλοκή των βιβλίων της, μόνο που εδώ τα κατάφερε πολύ καλύτερα από κάθε προηγούμενο κείμενό της. Δεν είναι μόνο που καταφέρνει να καλύψει χρονικές περιόδους μέσα σε μία και μόνη παράγραφο, περιγράφοντας έντονα συναισθήματα ή αποδίδοντας διαχρονικά μηνύματα αλλά έχει τη δυνατότητα να στήνει ολόκληρους μικρόκοσμους μπροστά στα μάτια του αναγνώστη, σαν ένα πολύχρωμο Viewmaster. Υπάρχουν αρκετές σκηνές όπου διαδραματίζεται ένα κρίσιμο συμβάν σε πρώτο πλάνο ενώ στο βάθος ένας δευτερεύων εκείνη τη στιγμή χαρακτήρας στο φόντο θα κάνει κάτι σχετικό με τη δουλειά του ή τον χαρακτήρα του, π. χ. την ώρα που κάποιοι συζητούν για ένα σοβαρό θέμα, εμφανίζεται πίσω τους ο μαθητευόμενος Νίκο που μεταφέρει τις φρεσκοτυπωμένες εφημερίδες στον πράκτορα. Για να μην αναφερθώ στους κινηματογραφικούς διαλόγους και στα μικρά πρωθύστερα που εμφανίζονται σε μία και μόνη σελίδα, δίνοντας έτσι ζωντάνια και ενάργεια στο μυθιστόρημα.

Έτσι λοιπόν η Χριστίνα σπουδάζει γιατρός στη Βιέννη κι ο Αλμπέρτο μηχανικός στην Αθήνα. Οι ζωές τους είναι γεμάτες εμπειρίες, ανθρώπους, πράγματα πρωτόγνωρα ενώ η Ιστορία αμείλικτη τους κατασκοπεύει για να τους προλάβει ή να ντύσει τα ελάχιστα ψήγματα χαράς τους με μαύρα κρέπια. Εδώ πια η συγγραφέας πλημμυρίζει το κείμενό της με πάμπολλα ανθρώπινα περιστατικά και πολύ σημαντικές εξελίξεις της εποχής: η μεγάλη απεργία του 1936, η άνοδος του Χίτλερ, η δικτατορία του Μεταξά, η άνοδος του κομμουνισμού που ονειρεύεται έναν νέο δίκαιο κόσμο για όλους οπότε καιροφυλακτεί να εκμεταλλευτεί τα γεγονότα, ο αναπόφευκτος Δεύτερος Παγκόσμιος πόλεμος με το Ολοκαύτωμα των Εβραίων και το άδειασμα της πόλης και τόσα άλλα. Κάθε χαρακτήρας της αφήγησης και μια διαφορετική προσωπικότητα: ο Αστέρης που παντρεύεται τη Ρούλα από προξενιό και η αγάπη τους αρχίζει να χτίζεται πάρα πάρα πολύ αργά (μια από τις καλύτερα αναπτυγμένες ιστορίες αγάπης!), ο Μπενίκο που αγαπάει την πάμπλουτη Νινόν και προσπαθεί να υπερκεράσει τα ταξικά εμπόδια, ο Μίκης που ανακατεύεται με την ανερχόμενη τότε Εθνική Ένωση Ελλάς («που οραματιζόταν μια νέα τάξη πραγμάτων χωρίς να ξεκαθαρίζουν τι ακριβώς εννοούν αλλά βαδίζανε ολοκάθαρα στα ίχνη του Μουσολίνι») και με τη γερμανική Κατοχή δείχνει ένα τόσο λαομίσητο πρόσωπο που με ανατρίχιασε, άνθρωποι που φυτοζωούν και ζηλεύουν τους πάμπλουτους Εβραίους που τους τρώνε τις περιουσίες ενώ αυτοί ήρθανε διωγμένοι από τη Μικρά Ασία (εδώ βρίσκει σπόρο ο κομμουνισμός και βλασταίνει) και γύρω από αυτούς η γεροντοκόρη Αλλέγκρα.

Η αδερφή του Αλμπέρτο Ματαλών είναι μια κλειστή και ρομαντική φύση που μετά από μια ατυχή μονόπλευρη ερωτική έλξη κατάντησε μονόχνοτη και νευρασθενική ενώ η φήμη της ως αρρωστιάρας και ιδιόρρυθμης είχε ως αποτέλεσμα να μείνει ανύπαντρη στην «απελπιστική ηλικία» των 27 χρόνων! Είναι όμως ακριβώς η δύναμη της συγγραφέως που την εμποδίζει να καταντήσει γραφική και να προβεί σε αναμενόμενα υπερβολικές πράξεις που κάλλιστα θα συναντούσε κανείς σε τέτοιες ιστορίες. Θα μπορούσε να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στη ζωή του αδερφού της ή να καταφεύγει σε ακρότητες, βουτηγμένη στο μίσος και την κακία της για την ευτυχία των άλλων. Έτσι, η Αλλέγκρα της κυρίας Κράλλη κάνει πολλές απονεννοημένες πράξεις, οι συνέπειές τους όμως δημιουργούν «απλώς» προσκόμματα και κάποιες αναταράξεις. Αυτή η αξιοπρεπής, στρυφνή γυναίκα δεν τιμωρήθηκε όπως το περίμενα, η ακριβοδίκαιη συγγραφέας όμως της επεφύλασσε ένα διαφορετικό φινάλε που ήταν η καλύτερη «ανταμοιβή» της.

Επομένως τι διαπραγματεύεται το «Κάποτε στη Σαλονίκη» και τι καταγράφει ως χρονικό των κατοίκων της Θεσσαλονίκης, εκτός από τον κεντρικό ιστό της αφήγησης, που είναι ο απαγορευμένος έρωτας του Αλμπέρτο και της Χριστίνας; Η ιστορία κινείται σε έναν εξισορροπητικό άξονα μεταξύ των διαφορετικών εκφάνσεων της γυναίκας: της υποταγμένης και της ανεξάρτητης. Από τη μια έχουμε την αυτόβουλη Χριστίνα, που έτυχε να συναναστρέφεται μητροπολίτη, που αν και ιερωμένος είχε ευρύτατη αντίληψη των γεγονότων και των συνθηκών γύρω του, κι από την άλλη, η πλούσια αστική τάξη αδημονούσε να παντρέψει τις κόρες της με όσο γίνεται καλύτερα προικισμένους γαμπρούς.

Στο βιβλίο λοιπόν παρουσιάζεται η Ελληνίδα γυναίκα των αρχών του 20ού αιώνα: η υποταγμένη, άβουλη και υπάκουη, απότοκο συμπεριφοράς του 19^ου αιώνα και ταυτόχρονα η γυναίκα που ορίζει μόνη της τη ζωή της χωρίς να καταφεύγει σε ακρότητες σουφραζετών. Δεν είναι κακό η γυναίκα να σπουδάζει, να κάνει αυτό που επιθυμεί στη ζωή της, χωρίς αυτό να σημαίνει πως στον έρωτα είναι εξίσου ελεύθερη, μιας και η Χριστίνα ειδικά έπρεπε να ξεσπάσει ο πόλεμος για να έρθει αντιμέτωπη με αυτά τα κατεστημένα και να παρασυρθεί σε έναν ολοκληρωμένο έρωτα χωρίς γαμήλιο στεφάνι! Τότε με τον πόλεμο τα πράγματα ήταν αλλιώς, οι άνθρωποι δεν ήξεραν αν θα ξημερωθούν καν, επομένως το πιο ισχυρό κίνητρο για ως τότε «αδιάντροπες» πράξεις ήταν το «ας ζήσουμε το τώρα». Γι’ αυτό λοιπόν το ταμπού που διαπραγματεύεται η συγγραφέας είναι απόλυτα ταιριαστό με τα γεγονότα και δεν εμφανίζει τη Χριστίνα ούτε ελαφρών ηθών ούτε εντελώς διαφορετική με τα αρχικά πιστεύω και τις καταβολές της. Επίσης, δεν είναι τυχαίο που η πρωταγωνίστρια σπουδάζει ένα κατεξοχήν αντρικό και δύσκολο επάγγελμα, την ιατρική, όπου στο πανεπιστήμιο οι μισές φοιτήτριες ήταν παντρεμένες, ως απαράβατος όρος των οικογενειών τους! Ακόμη χειρότερα, όταν ξέσπασε ο πόλεμος, η πατρίδα που είχε ανάγκη από γιατρούς προτιμούσε να στρατολογεί άρρενες ιατρούς ενώ τις γυναίκες τις υποβίβαζε σε απλές νοσοκόμες! Τουλάχιστον εξοργιστικό και κοντόφθαλμο από μεριάς της πατρίδας!

Μου άρεσε πολύ η τεκμηριωμένη ματιά της κυρίας Κράλλη ως προς τα αίτια και τις συνθήκες στις οποίες γεννήθηκε και βρήκε πρόσφορο έδαφος ο κομμουνισμός, γιατί δεν περιγράφονταν μόνο οι κατάλληλες συνθήκες που ρίζωσαν στις καρδιές πολλών απελπισμένων και αδικημένων αλλά και πολλά γεγονότα και στάσεις ζωής προοιωνίζονταν τον μεταγενέστερο Εμφύλιο! Οι ήρωες είναι ξεκάθαροι ως προς τα πιστεύω τους, μάχονται, διεκδικούν, συμμετέχουν, παλεύουν, εξορίζονται, τιμωρούνται, ειδικά μόλις εδραιώνεται ο Μεταξάς. Κι όλα αυτά τόσο εύληπτα, με τόσο άριστα επιλεγμένα παραδείγματα-προσωποποιήσεις  που δε χόρταινα να διαβάζω.

Επίσης, με μια φράση κατάλαβα τη διαφορά μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής όταν σε μια επιστολή διαβάζω την πρόταση: «Το μέλλον είναι ζυμάρι εδώ, ενώ στην Ευρώπη είναι πέτρα» (σελ. 324). Κι αυτή η πέτρα συνέθλιψε εκατομμύρια Εβραίους, εκτελώντας τους άδικα των αδίκων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στο κείμενο είναι ανάγλυφη η ανατριχίλα όσων άκουγαν γι’ αυτές τις φήμες, γιατί πριν μπουν οι Σύμμαχοι στα στρατόπεδα ήταν μόνο φήμες. Άλλη μια εύφημο μνεία θα αποδώσω στην κυρία Κράλλη για τον τρόπο που χειρίστηκε τις μαζικές εκτοπίσεις των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, τάχα μου για μια σκληρά εργαζόμενη ζωή στην Πολωνία. Δε γέμισε σελίδες στο ήδη βεβαρυμένο μυθιστόρημά της περιγράφοντας κι άλλα περιστατικά σαν αυτά που ήδη ξέρουμε σχεδόν όλοι, αντιθέτως, με μια καταπληκτική παράγραφο, γεμάτη ενάργεια και συγγραφική τόλμη, γεφύρωσε το ταξίδι από την άνετη ζωή στη συμπρωτεύουσα στον αδόκητο θάνατο στους θαλάμους αερίων μέσω ενός και μόνο χαρακτήρα, στον οποίο συμπύκνωσε εκείνη τη στιγμή όλο το πανανθρώπινο περιεχόμενο του βιβλίου της (σελ. 644)! Από τα λαμπρότερα παραδείγματα σύγχρονης γραφής που μπορώ ανενδοίαστα να προβάλω.

Γράφω, γράφω, γράφω γι’ αυτό το βιβλίο και πάλι νιώθω πως δεν έχω αναφερθεί σε όλα όσα θέλω. Μίλησα για τη μοναξιά των ηλικιωμένων, που κι αυτή στόλισε μία και μόνη παράγραφο: «Καταλάβαινε ότι οι ηλικιωμένοι έχουν την ανάγκη να μιλάνε και κάποιος να τους ακούει. Συνδυασμός της μοναξιάς τους, των πολλών αναμνήσεων που κουβαλούν και του φόβου τους μήπως αυτές χαθούν μαζί με τους ίδιους» (σελ. 390); Έγραψα για τον συνεκτικό δεσμό που ένωνε τότε τις φτωχές γυναίκες με τα μωρά που βύζαιναν στα ορφανοτροφεία επί πληρωμή; Μίλησα για τα όνειρα της ανθρωπότητας που καταστράφηκαν από τους στυγνούς εκμεταλλευτές των περιστάσεων; Για τον σκοταδισμό επί Μεταξά; Για τις λαμπρές σελίδες Εθνικής Αντίστασης που σκιαγραφούνται αδρά;

«Κάποτε στη Σαλονίκη» έζησαν ένας Εβραίος και μια χριστιανή. Ο έρωτάς τους είναι η αφορμή να μας αφηγηθεί η Θεσσαλονίκη την ιστορία της από τον Μεσοπόλεμο ως την Απελευθέρωση. Κι είναι πολύ τυχερή αυτή η πόλη, γιατί την άκουσε προσεκτικά η κυρία Μεταξία Κράλλη. Ένας άντρας, μια γυναίκα και μια πόλη. Αυτή είναι η ιστορία τους.

Βιβλίο Το ελάφι της Ρόδου
Συγγραφέας Κώστας Στοφόρος
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Κώστας Στοφόρος έχει βελτιωθεί αισθητά ως προς τον τρόπο που χειρίζεται το υλικό του και ως προς τις αφηγηματικές τεχνικές που ακολουθεί, παρ’ όλο που αυτήν τη φορά, όπως αναφέρει και ο ίδιος στον επίλογο, δυσκολεύτηκε αρκετά να συγκροτήσει τα ετερόκλητα ενδιαφέροντα και συναρπαστικά στοιχεία που βρήκε σε έναν κεντρικό κορμό πλοκής. Η ιστορία διαδραματίζεται στις δεκαετίες του 1930 και του 1940 ενώ ταυτόχρονα στο σήμερα τα παιδιά της αγαπημένης μας παρέας διασκεδάζουν και κάνουν τα μπάνια τους στην Αστυπάλαια. Οι διακοπές αυτές είναι πιο απαραίτητες από κάθε άλλη φορά για να ηρεμήσουν οι μικροί και μεγάλοι πρωταγωνιστές της νέας περιπέτειας, μιας και η προηγούμενη, στην Καστοριά, τους στοίχισε πάρα πολλά και τους έφερε πολύ κοντά στον θάνατο.

Ο Γιάννης, ο Δημήτρης, η Αντιγόνη, η Κατερίνα, η Ζωή και η Ζηνοβία έχουν καταλάβει πολύ καλά πως οι κίνδυνοι που ζούνε δεν είναι κάτι αστείο και μπορεί να στοιχίσει ανθρώπινες απώλειες. Έτσι, οι γονείς Οδυσσέας και Μαρίνα και Μιχάλης (χωρίς τη Σοφία) αφήνουν το Πόρτο Ράφτη, παίρνουν τον παππού Λευτέρη και τη γιαγιά Ζωή, τη Ζηνοβία, την Κατερίνα και την Αντιγόνη και πάνε για διακοπές, με τον Μιχάλη να προσέχει μην μπλέξουν πάλι πουθενά οι μικροί ήρωες ενώ σύντομα στη συντροφιά τους θα προστεθούν ο Ιάσονας και ο Σάββας από το Λιτόχωρο. Έχουν περάσει τέσσερα χρόνια από την περιπέτεια στο Πόρτο Ράφτη που τους έφερε κοντά, οι χαρακτήρες έχουν μεγαλώσει, οι μισοί πάνε κατασκήνωση και οι άλλοι μισοί έχουν βιώσει γεγονότα και καταστάσεις που τους έχουν ωριμάσει. Να που όμως αρχίζει να μπαίνει κι ο έρωτας στο παιχνίδι, με την αθωότητα των πρώτων βημάτων και το άγχος των αβέβαιων συναισθημάτων.

Τα κορίτσια γνωρίζονται με τον Ρένο και τη Φραντσέσκα που ήρθαν με τους γονείς τους από την Κάτω Ιταλία. Με αριστοτεχνικό τρόπο, το παρελθόν των παιδιών δένει με το ιστορικό χτες των Δωδεκανήσων και η παρέα του Πόρτο Ράφτη αρχίζει να συνδέει τα κομμάτια ενός παζλ που ζωντανεύει την εποχή και τις συνθήκες της ιταλοκρατίας στα Δωδεκάνησα και τα παιχνίδια που παίζονταν για τον εξιταλισμό τους από τον διοικητή τους και τον Μπενίτο Μουσολίνι. Διπλωματικά κόλπα, παιχνίδια, εξαπάτηση, αρχαιοκαπηλία αναμιγνύονται αρμονικά με ρομαντικές ιστορίες, με σελίδες από την Εθνική Αντίσταση, με τα ελληνικά του Οτράντο και το «Bella ciao» και με μια τραγωδία που μάλλον έγινε κατά λάθος αλλά κανείς δε ζήτησε δημόσια «συγνώμη» για την ασύλληπτη αυτή καταστροφή.

Η φαντασία του συγγραφέα μπλέκει το ναυάγιο του Φιούμε, που στοίχισε τη ζωή σε  214 ανθρώπους, με ένα φανταστικό γλυπτό ενός σημαντικού καλλιτέχνη της αρχαιότητας, τον έρωτα του Τάσου Χαραλάμπη από τη Σύμη και της πριγκίπισσας του Ιράκ Αζζά με την ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης Πασιθέας Ζουρούδη-Σαλίγγαρου! Σε αυτό το μυθιστόρημα υπάρχει έντονη διαδραστικότητα με τα γεγονότα που συνέβησαν στον «Κώδικα της Λέρου» και στη «Σπηλιά του Δράκου» και ο αστυνόμος Παπαγεωργίου παίζει τον δικό του ρόλο. Χωριά και περιοχές σε Ρόδο, Σύμη και Αστυπάλαια χτίζουν ένα υπέροχο και ρεαλιστικό σκηνικό, μέσα στο οποίο δρουν, παίζουν, κινδυνεύουν τα μέλη της παρέας που με ταξιδεύει κάθε φορά και σε άλλο σημείο της Ελλάδας. Ο συγγραφέας παραθέτει πάμπολλες εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες και διάφορα ιστορικά στοιχεία, που τα μπλέκει μεταξύ τους αρμονικά, χωρίς πλατειασμούς, ωθώντας τους μικρούς αναγνώστες να ψάξουν περαιτέρω και δημιουργώντας ένα μυθιστόρημα ανυπολόγιστης εγκυκλοπαιδικής αξίας και υψηλής συναισθηματικής έντασης. Χιλιάδες ερωτηματικά, κλιμακούμενη αγωνία, ξενάγηση σε ακτές, σοκάκια, παραλίες, με πολλά ιστορικά στοιχεία που δύσκολα θα βρουν οι μικροί αναγνώστες στα σχολικά βιβλία.

Τα διαρκή πρωθύστερα και το πλήθος των χαρακτήρων δε με μπέρδεψαν καθόλου, αντίθετα δημιούργησαν την απαραίτητη ένταση και σασπένς που χρειάζεται ένα καλοδουλεμένο μυθιστόρημα για να κρατήσει τον αναγνώστη ως το τέλος. Πρόκειται για μια υπέροχη ανατρεπτική, καλογραμμένη περιπέτεια για παιδιά και εφήβους που με συντρόφεψε ευχάριστα και με έκανε κι αυτή, όπως και όλες οι προηγούμενες της σειράς, να χάσω αρκετές στάσεις λεωφορείου μέχρι να το τελειώσω. Ο συγγραφέας ξέρει να γράφει και να εξισορροπεί τα εγκυκλοπαιδικά στοιχεία με το σασπένς και για πρώτη φορά σε βιβλίο του παραθέτει αυθεντικά αποσπάσματα από εφημερίδες της εποχής ή μεταγενέστερα αφιερώματα. Θα τονίσω για πολλοστή φορά ότι το ανυπέρβλητο ταλέντο του είναι ένα κράμα της εγκυκλοπαιδικότητας της Αντιγόνης Μεταξά, της φροντίδας της Πηνελόπης Δέλτα και της αγωνίας στα βιβλία της Enid Blyton.

Ο Ολυμπιονίκης Κλεομήδης, ο φιλέλληνας Γάλλος πλοίαρχος Ιπολίτ Μπισόν, η αντιστασιακή Πασιθέα Ζουρούδη-Σαλίγγαρου με το «Ραδιοφωνικόν Δελτίον» της, το Φιούμε, τα πετρέλαια της Μοσούλης, το φαγητό της Αστυφαγίας, η αρχιτεκτονική της Αστυπάλαιας, ένα ορειχάλκινο ελάφι και χιλιάδες άλλες λεπτομέρειες συγκροτούν άλλο ένα ανατρεπτικό μυθιστόρημα. Πότε περιγράφοντας σκηνικά από το παρελθόν που ενώνονται μεταξύ τους με εφευρετική αληθοφάνεια και πότε καταγράφοντας ρεαλιστικά, σαν κινηματογραφικές σεκάνς, τις περιπέτειες που ζουν οι μικροί μας ήρωες, το βιβλίο αποτελεί μία από τις καλύτερες περιπέτειες που έχω διαβάσει ως τώρα και είναι ένα αρμονικό σύνολο πληροφοριών, διασκέδασης και αγωνίας.

Βιβλίο Η επιστροφή
Συγγραφέας Πέρσα Κουμούτση
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Πέρσα Κουμούτση βυθίζεται στην ψυχή του πρωταγωνιστή της και παρουσιάζει μια προσωπικότητα πολύπλευρη, χτυπημένη από παιχνίδια της μοίρας και κενή από νόημα και σκοπό. Μέσα από διάφορα γεγονότα που σφυρηλατούν κάποιες γωνίτσες του ψυχισμού του ο Αλέξανδρος αρχίζει να μεταστρέφεται και να εκδηλώνει κάποιο ενδιαφέρον ενώ ταυτόχρονα βρίσκει ψήγματα δύναμης για να αντιμετωπίσει τον αδελφό του κι ένα οικογενειακό μυστικό που δεν πρέπει να βγει στο φως.

Ο Αλέξανδρος Στασινόπουλος μετά από είκοσι τέσσερα χρόνια παραμονής στο εξωτερικό και μόνιμη βάση τον τελευταίο καιρό το Βερολίνο παίρνει την απόφαση να γυρίσει διαπιστώνοντας πως δεν του μένει τίποτα πια σε μια πόλη που αλλάζει και υποδέχεται τη σκιά του ναζισμού ενώ, με τη διαθήκη του πατέρα του που ήρθε η ώρα να ανοίξει, καταλαβαίνει πως πρέπει ν’ αντιμετωπίσει το παρελθόν κατά πρόσωπο. Διαζευγμένος και με την απώλεια του παιδιού τους στη συνείδησή του, κυνικός, με ψυχικά και σωματικά τραύματα μετά από ένα μοιραίο ατύχημα, ηττημένος και ξοφλημένος, με πικρία απέναντι στη ζωή και κυρίως στον έρωτα, με έκπληξη διαπιστώνει πως μια γυναίκα παρεισφρέει σταδιακά στη ζωή του, με κίνδυνο να γκρεμίσει όλο αυτό το ψυχολογικό οικοδόμημα!

Γύρω του παίζουν τον δικό τους ρόλο ο Παντελής Στασινόπουλος, υποταγμένος γιος, υποχείριο πατρός και εκτελεστικό όργανο των επιθυμιών του και η Μαριάννα, παιδικός και πλατωνικός έρωτας του Αλέξανδρου, που έμεινε χήρα με μια κόρη, τη Δάφνη, ένα πλάσμα που έχει τα δικά του ψυχικά τραύματα και καλά κρυμμένα μυστικά. Φίλοι και γνωστοί του πρωταγωνιστή έρχονται και φεύγουν, ζωντανεύοντας σκηνές από το παρελθόν και το παρόν ενώ ο Νεκτάριος Στασινόπουλος, ο αυταρχικός, σκληρός και ανελέητος πατέρας, έχει ρίξει βαριά τη σκιά του στα παιδιά του. Η διαθήκη θα είναι απλώς άλλη μια αφορμή για καβγάδες και ξεκαθάρισμα λογαριασμών.

Η συγγραφέας εντρυφεί στην ψυχολογία ενός ανθρώπου γεμάτου βάσανα, τύψεις και σκέψεις που νιώθει πως ήρθε η ώρα να εκπληρώσει ένα χρέος όμως ποιο ήταν αυτό και τι έπρεπε να κάνει; Με συναρπαστική και καθόλου κουραστική γραφή παρουσιάζει πεντακάθαρα τον ψυχο-συναισθηματικό κόσμο του Αλέξανδρου και την πολυδιάστατη προσωπικότητά του. Τα μέλη της οικογένειάς του, τα δικά του σχέδια και προσδοκίες εξετάζονται, μελετώνται, δίνονται ακριβοδίκαια και συγκροτούν ένα διαφορετικό σύμπαν με τη δράση να περιορίζεται στα απολύτως απαραίτητα και το παρελθόν να εμφανίζεται σχεδόν ακάλεστο αλλά τόσο ταιριαστά με το παρόν. Το μυθιστόρημα εξελίσσεται γοργά, με πολλές σκηνές σημαντικές για την εξέλιξη να δίνονται συνοπτικά μέσα από μεταγενέστερες συζητήσεις ή πράξεις, παραλείποντας έτσι κάποια γεγονότα που ίσως περιγραφικά να φόρτωναν περισσότερο το λιτό κείμενο και χαρίζοντας ένα ιδιαίτερο «καλπασμό» στη ροή των γεγονότων.

Εκτός από τις οικογενειακές σχέσεις και την παρουσίαση ενός έρωτα διαφορετικού που θα φέρει κάποιον στα όριά του, η κυρία Κουμούτση αναφέρεται στην πίστη στα ιδεώδη που εκφράζονται μέσα από την καταδίωξη των κομμουνιστών από το επίσημο κράτος. Ο Αλέξανδρος γνωρίζει δύο διαφορετικούς ανθρώπους που ο ένας μπαίνει στον πειρασμό κι ο άλλος αρνείται σθεναρά να υπογράψουν δήλωση μετανοίας, με αποτέλεσμα η ιδέα αυτή και ο αγώνας που δίνουν απλοί άνθρωποι που πιστεύουν σε αυτήν να λυγίσουν λίγο ακόμη την ψυχολογία του πρωταγωνιστή που δεν πιστεύει πως θα μπορούσε να βρει τέτοια και τόση δύναμη. Άλλωστε όλη αυτή η νοοτροπία των αριστερών απασχόλησε την κυρία Κουμούτση και στις «Χάρτινες ζωές», όπου βλέπουμε θα έλεγα τις συνέπειες της μη αποκήρυξης, μιας και η μία από τις πρωταγωνίστριες καταφεύγει στο Σιδηρούν Παραπέτασμα για να διασφαλίσει ατόφια την πίστη της.

«Η επιστροφή» είναι ένα δραματικό ψυχολογικό μυθιστόρημα που καταγράφει τη νοοτροπία, τις αντιδράσεις και τις σκέψεις ενός δυστυχισμένου ανθρώπου με αφορμή την επιστροφή σε ένα σπιτικό με πολλά τραύματα και κακές αναμνήσεις. Ποια γεγονότα θα βοηθήσουν αυτόν τον άνθρωπο να αποκτήσει τη χαμένη του αυτοπεποίθηση και πώς θα καταφέρει ο έρωτας να του δώσει δύναμη; Ενδιαφέρουσα γραφή με ιστορικό φόντο και καλοζυγισμένη παρουσίαση θετικών και αρνητικών γνωρισμάτων, μου έδειξε πώς μπορεί κάποιος με ελάχιστη και περιορισμένη δράση να μου κρατήσει το ενδιαφέρον ως το τέλος.

Βιβλίο Στις στάχτες της Σαλονίκης
Συγγραφέας Άννα Φωτίου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Έξη
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι ένα καλό δείγμα του είδους, με την τρυφερότητα και τον ρομαντισμό που απαιτούνται σε αυτές τις ιστορίες ενώ τα ιστορικά γεγονότα χτίζουν την απαραίτητη τοιχογραφία που θα επηρεάσει τις πράξεις και το μέλλον των χαρακτήρων. Η εξέλιξη της πλοκής είναι ενδιαφέρουσα, χωρίς όμως να ξεφεύγει από τα στερεότυπα ενώ οι ήρωες του βιβλίου δεν αλλάζουν παρά ελάχιστα. Διάλογοι απαραίτητοι και όχι περιττοί, λυρικές νότες διάσπαρτες στο μυθιστόρημα και μια σειρά από εκπλήξεις τραβούν άνετα το ενδιαφέρον. Αυτό που κάνει το συγκεκριμένο βιβλίο να ξεχωρίζει είναι το «κλείσιμο του ματιού» στον αναγνώστη, μιας και η Έλλη Μακρή μπαίνει με αναπάντεχο τρόπο στην καρδιά των γεγονότων, που υπό άλλες συνθήκες θα μου φαινόταν αρκετά φαιδρό. Το στυλ όμως της συγγραφέως, ο προσεκτικός χειρισμός της ψυχοσύνθεσης της Έλλης και ένα ιδιαίτερο φινάλε που δεν εξηγεί πολλά αλλά μπλέκει αρμονικά την πραγματικότητα με τον θρύλο μου έδειξαν πως η κυρία Άννα Φωτίου συγκεντρώνει αρκετά πλεονεκτήματα ως συγγραφέας. Το φινάλε μαλάκωσε την τραχιά αίσθηση του παράδοξου με το οποίο ξεκίνησε η ιστορία και με βοήθησε ν’ αποδεχτώ τη γλύκα των μύθων. Κατάλαβα πως δε χρειάζεται να τα ψάχνουμε ή να τα διερευνούμε όλα, το μυθιστόρημα είναι ένα ταξίδι στη φαντασία και αυτό θα κρατήσω, γιατί πέρασα καλά.

Η Έλλη Μακρή αρχικά χρησιμεύει ως διερμηνέας με τις αγγλικές στρατιωτικές δυνάμεις που προσπαθούν να σβήσουν τη φωτιά και στη συνέχεια να τακτοποιήσουν τους ξεσπιτωμένους κατοίκους. Μέσα από τα δεινά και τις κακουχίες, βρίσκεται άθελά της μπλεγμένη ανάμεσα στον γοητευτικό Μάρκο και τον τραχύ Τομ! Η αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά της σύντομα κάμπτεται από το κάλεσμα του έρωτα κι έτσι οι αρχικές της αποφάσεις σύντομα εξανεμίζονται, ειδικά όταν μπαίνει στη ζωή της η Εβραία Ραχήλ. Μερικές φορές η στάση της με ενοχλούσε ως προς την υπομονή, την ανεκτικότητα και τον αλτρουισμό της, έτσι όμως έδειχνε πιο ολοκληρωμένα την προσωπικότητά της. Το παιχνίδι της μοίρας ανάμεσα στους τρεις αυτούς ανθρώπους παίζεται καλά, η τελική απόφαση θα αργήσει να έρθει αλλά και πάλι το τέλος δεν είναι αυτό που περιμένεις.

Παρατήρησα μια προσεκτική μελέτη της πόλης της Θεσσαλονίκης, της οποίας οι περιοχές καταγράφονται με συνέπεια, καθώς σε πολλά σημεία αναφέρονται οι διαφορές τους με σήμερα. Περιγραφές της πυρκαγιάς και των ερειπίων ζωντανεύουν τις δύσκολες εκείνες στιγμές της πόλης. «Ωστόσο, αυτό που κράτησε μέσα της ήταν η εικόνα της ψυχής της πόλης. Οι κάτοικοι προσπαθούσαν να αναγεννηθούν από τις στάχτες τους, να ζήσουν και να προχωρήσουν μπροστά, προσπαθώντας για το καλύτερο για τους ίδιους και για τις οικογένειές τους» (σελ. 101). Πώς σταμάτησε η φωτιά, πώς συγκροτήθηκε και από ποιους η Επιτροπή Νέου Σχεδίου, πόσο σημαντική ήταν η Θεσσαλονίκη λίγο πριν το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου και την κυβέρνηση της Εθνικής Άμυνας, πώς δέχτηκε ο κόσμος τη μετεγκατάσταση στη μακρινή τότε Τούμπα, πώς ήταν η παραμυθένια ζωή στις Εξοχές είναι λεπτομέρειες που ζωντανεύουν με αφορμή τις ιστορίες της Έλλης, του Μάρκου και του Τομ, καθώς και των οικογενειών και των φίλων τους. Τα ιστορικά γεγονότα επηρεάζουν τους χαρακτήρες και την πορεία της ζωής τους χωρίς ν’ αναλύονται διεξοδικά παρά μόνο σε περιληπτικές υποσημειώσεις.

Μέσα από την ιδιαίτερη αυτή ρομαντική ιστορία ξεπηδούν σημαντικά ερωτήματα, όπως πόσο καλό κάνει στη ζωή μια ιδεώδης και όχι μια ρεαλιστική σχέση, πόσο μεγάλο λάθος είναι ο ανεκπλήρωτος έρωτας και πόσο μεγάλη τροχοπέδη είναι στην πορεία της πραγματικής ζωής κλπ. Πάνω απ’ όλα το κείμενο τονίζει τη δύναμη της θέλησης και υποστηρίζει την προστακτική «Ζήσε», δηλαδή κάνε αυτό που θέλεις και νιώθεις, κι ας έρθει ο κόσμος ανάποδα. Έχοντας στο πίσω μέρος του μυαλού μου την απορία για το πώς θα καταφέρει η συγγραφέας να επεξηγήσει την κεντρική ιδέα, ξαφνιάστηκα με κάποιες αλλαγές στην ήρεμη ως τότε πορεία του κειμένου και συνεπώς στην καθόλου κλισέ εξέλιξη. Παρ’ όλ’ αυτά, πιστεύω πως δε χρειαζόταν να φτάσουμε ως το 1936, γιατί ήταν αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα, εφόσον βασικά παρακολουθούμε τις εξελίξεις γύρω από τρεις ανθρώπους και αυτή η λεπτομέρεια αδυνατίζει αρκετά την αληθοφάνεια γύρω από τους λόγους που η Έλλη μένει στη Θεσσαλονίκη ενώ θα έπρεπε να είχε γυρίσει πολύ νωρίτερα εκεί που έπρεπε. Ήμουν πάντα με την ίδια σκέψη «τι άλλο την κρατάει»;

«Στις στάχτες της Σαλονίκης» γεννιέται ένας έρωτας γεμάτος ορμή και ένταση, αγνοώντας κοινωνικά στερεότυπα και λογική. Θα αντέξει τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές ή θα παραδοθεί στα «πρέπει»; Μαζί με την πόλη καίγονται και τρεις καρδιές, γεμίζοντας τις ψυχές αποκαΐδια και μυρωδιά καμένου. Ποιος θα κερδίσει την καρδιά της Έλλης και με τι τίμημα;

Βιβλίο Φλόγα και άνεμος 
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας δε δημιούργησε μια μυθιστορηματική βιογραφία αλλά ένα μεστό, έξυπνο και ευρηματικό λογοτεχνικό κείμενο, γεμάτο ανατροπές, απρόβλεπτες εξελίξεις και συγκινητικές σκηνές. Δε μένει μόνο στις ζωές αυτών των δύο ανθρώπων αλλά, με αφορμή την εποχή και τις συνθήκες, καταφέρνει να φτιάξει διάφορους ρεαλιστικούς χαρακτήρες που κινούνται στις παρυφές των γεγονότων, συγκροτώντας τον δικό τους μικρόκοσμο και γεννώντας συναισθήματα που ποικίλουν από το χαμόγελο ως το δάκρυ. Όσο ενδιαφέρουσα κι αν είναι μια βιογραφία, ο αναγνώστης ξέρει τα (περισσότερα τουλάχιστον) γεγονότα και σίγουρα την κατάληξη της ιστορίας που θα επιλέξει να διαβάσει, επομένως είναι απαραίτητες μια δυνατή γραφή και μια σειρά από ιδέες που θα κεντρίσουν το ενδιαφέρον του ως το τέλος. Αυτήν την προϋπόθεση ο Στέφανος Δάνδολος την πάει ένα βήμα πιο πέρα, ντύνοντάς την με υπέροχα καλολογικά στοιχεία, ενδιαφέροντα πρωθύστερα και ένα πάνθεον ηρώων που δένουν αναπάντεχα με την κεντρική ιδέα της πλοκής.

Ο υπασπιστής του Υπουργού Εσωτερικών Στυλιανού Παττακού που βρίσκει ένα σημειωματάριο και αυτό του αλλάζει άρδην τη νοοτροπία, ο ηθοποιός που πέθανε από ανακοπή καρδιάς μόλις στα είκοσι επτά του χρόνια και στην κηδεία του βρέθηκαν ελάχιστοι, η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια άδεια ζωή παντρεμένης γυναίκας και λάμπει ολόκληρη όταν τυχαία παίρνει αυτόγραφο από τον Δημήτρη Χορν, ο πατέρας που μεγαλώνει αυστηρά το παιδί του αλλά δεν παύει να το αγαπάει, το μεσήλικο ζευγάρι που κατέλυσε σε ξενοδοχείο του Φαλήρου για να ξαναζήσει τα πρώτα χρόνια της γνωριμίας του είναι κάποιοι από τους χαρακτήρες που εμπλουτίζουν το κείμενο, δένονται με αναπάντεχο τρόπο με το καθαυτό μυθιστόρημα και δίνουν πολλές ευκαιρίες στον συγγραφέα να ξεδιπλώσει το συγγραφικό του ταλέντο. Με αυτούς θέλω να ξεκινήσω, χωρίς να μειώνω σε αξία τις ζωές του Γεωργίου Παπανδρέου και της Κυβέλης ή τον τρόπο με τον οποίο αυτές χαρίζονται αφειδώς στον αναγνώστη.

Ο Αλέξανδρος Κροντηράς ήταν ένας ηθοποιός που εμπνεύστηκε από την Κυβέλη όταν την είδε σε κάποια παράσταση και γράφτηκε σε δραματική σχολή, απογοητεύοντας τους γονείς του, κυρίως τον πατέρα του, που τον αποκλήρωσε. Η ζωή που ακολούθησε ήταν δύσκολη, ακόμη κι αν η μοίρα τα έφερε ώστε κάποια στιγμή να παίξει στο πλάι της σημαντικής ηθοποιού, και δυστυχώς η απηνής κοινωνική καταδίωξη είχε ως αποτέλεσμα η καρδιά του να ραγίσει μόλις στα 27 του χρόνια. Το σημειωματάριό του είναι γεμάτο σκέψεις, εικόνες και συναισθήματα κι αποκαλύπτουν ένα τραγικό μυστικό. Αυτές τις εξομολογήσεις αναθέτουν οι ανώτεροί του για να τις ξεψαχνίσει στον Φώντα Λαμπρόπουλο, υπασπιστή του Παττακού, μήπως και βρει κάποιον ύποπτο σχολιασμό για το καθεστώς, ονόματα αντιφρονούντων, κάτι.

Ο Φώντας είναι άνθρωπος πεζός, «ξύλινος», απρόσιτος, δεν έχει πάει ποτέ του θέατρο, δεν έχει διαβάσει λογοτεχνία, θεωρεί την ευαισθησία σύμπτωμα αδυναμίας, ταιριαστή μόνο στις γυναίκες. Έχει μια ήρεμη, άχρωμη οικογενειακή ζωή και ουσιαστικά έχει πραγματοποιήσει το όνειρο του αυστηρού πατέρα του, που τον γαλούχησε με ξύλο και τιμωρίες για να υπηρετήσει τον νόμο και την τάξη, κάτι που θα γίνει πιο μεγαλεπήβολο και λαμπερό τώρα που αναγεννήθηκε η Ελλάδα από τις στάχτες της και γλύτωσε από τον κομμουνισμό. Τι συμβαίνει λοιπόν κι από τα πρώτα λόγια του σημειωματάριου αρχίζει να ταράζεται και να μπαίνει σε σκέψεις; Τι είναι αυτό που του γεννάει πρωτόφαντα συναισθήματα; Τι συμβαίνει κι αρχίζει να βλέπει γύρω του τις πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, την ποταπότητα και την κενότητα των οραμάτων της Δικτατορίας;

Ο Μιχάλης και η Φωτεινή είναι η αγαπημένη μου ιστορία σε όλο το μυθιστόρημα. Καταλύουν κοντά στο σημείο όπου είχαν ζήσει πριν τον πόλεμο τον μήνα τον μέλιτος, εκεί όπου τώρα υψώνεται μια απρόσωπη πολυκατοικία, και ξαναζούν όλες τις στιγμές του παρελθόντος τους. Απρόσιτοι και ευγενικά αποστασιοποιημένοι από την ομήγυρη και τους άλλους θαμώνες χορεύουν, τραγουδάνε και αναπολούν τον καιρό της νιότης τους. Κατάλαβα αμέσως ποιοι ήταν κι από την αρχή ξεκίνησα να κλαίω γιατί διέβλεπα τα διττά γραφόμενα του Στέφανου Δάνδολου και πόσο αριστοτεχνικά ζωντάνευε την ιστορία τους. Όσο μάλιστα πλησίαζα προς το τέλος του βιβλίου, τόσο ήθελα πεισματικά να κάνουν κάτι αντίθετο κι απρόσμενο απ’ αυτό που έβλεπα να έρχεται κατά πάνω μου σα συναισθηματική χιονοστιβάδα. Η γραφή είναι ανελέητη, ρεαλιστική και στυγνός καταγραφέας των τραγικωμικών τους στιγμών.

Τέλος, η Όλγα είναι η νοικοκυρά που πνίγεται σε μια τελματωμένη ζωή, έγκυος στο πρώτο της παιδί, με έναν σύζυγο πλήρως αφοσιωμένο στη δουλειά του, πλέον το χάδι έχει γίνει μοναξιά, το φιλί υποχρέωση και τα λόγια ρουτίνα. Μήπως λοιπόν πρέπει η Όλγα να κάνει κάτι γι’ αυτήν την κατάσταση, τώρα ειδικά που έχει να προστατέψει και μιαν άλλη ζωή; Βήμα προς βήμα παρακολούθησα να ξετυλίγεται μπροστά μου ένα οικογενειακό δράμα από τα χιλιάδες που βιώνουν πολλές γυναίκες πίσω από τις κλειστές πόρτες του γάμου τους, αισθάνθηκα την αγωνία της για μια εκβεβιασμένη καλημέρα, τη μονοτονία της, την απελπισία της και της κρατούσα νοερά το χέρι, ελπίζοντας τα πράγματα ν’ αλλάξουν. Η συγκίνησή μου κορυφώθηκε όταν βρέθηκα μπροστά στη γενικότερη κοινωνική αντίληψη των μέσων του ελληνικού εικοστού αιώνα, στην επιτομή του στερεότυπου για τη γυναίκα-νοικοκυρά αλλά άνυδρη ερωμένη και τον άντρα-εργαζόμενο αλλά απόντα, που όλα αυτά βρίσκονταν σε μια απλή πρόταση: «Αυτή είναι η ζωή μας. Ένας θρίαμβος από συνταγές για να γλείφουν εκείνοι τα δάχτυλά τους» (σελ. 301).

Ας έλθουμε τώρα στο ζευγάρι που ενέπνευσε τον Στέφανο Δάνδολο. Αυτοί οι δύο άνθρωποι έζησαν κάτι έντονο που τους κατέκαψε και ταυτόχρονα ήξεραν και μπόρεσαν να το προστατέψουν από αδιάκριτα βλέμματα. «Εκείνη παρέμενε η πιο διάσημη ηθοποιός της χώρας. Εκείνος εξελισσόταν σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς της εποχής του. Όφειλαν να προσέχουν. Όφειλαν να κρατούν τον ιδιωτικό τους βίο μακριά από τα φώτα της άσκοπης δημοσιότητας» (σελ. 304). Ο κεντρικός κορμός της πλοκής αφορά τις τέσσερις μέρες από τον θάνατο ως την ταφή του Γεωργίου Παπανδρέου, δηλαδή από τις 31 Οκτωβρίου ως τις 4 Νοεμβρίου 1968, μια περίοδος κατά την οποία οι κυβερνητικοί εκβίαζαν με φωνές και διαταγές την ανόρθωση της χώρας, τα θέατρα ανέβαζαν κωμωδίες και βουλεβάρτα και ο Δημήτρης Χορν έκανε πρεμιέρα με τον «Ντον Ζουάν» του. Ο ηθοποιός αυτός μάλιστα σκιαγραφείται με ανατριχιαστική αληθοφάνεια και καταγράφονται τα πάντα: η νοοτροπία του, το στυλ του, οι σκέψεις του, ο τρόπος που καπνίζει. «Και τώρα ήταν ο κορυφαίος ηθοποιός της γενιάς του και, όπως όλοι οι κορυφαίοι, είχε κάθε δικαίωμα να γκρινιάζει και να κάνει δύσκολη τη ζωή των άλλων με τις αμφιβολίες του» (σελ. 53).

Ξεκινάμε με την Κυβέλη στα ογδόντα της, «μια φιγούρα που υπερέβαινε τον συνηθισμένο κόσμο», που πλέον αναπολεί το παρελθόν και κυρίως τη σχέση της με τον Γεώργιο Παπανδρέου, ο οποίος βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό από τους χουντικούς («το αβάσταχτο νέφος») και τώρα παλεύει για τη ζωή του στο νοσοκομείο: «Είναι η κούραση να ζεις σε μια απέραντη έρημο με την οσμή των γηρατειών και της απώλειας» (σελ. 18-19). Ενάμιση χρόνο πριν η Κυβέλη αποσύρθηκε από το θέατρο: «…τόσες δεκαετίες θριάμβου θα γίνονταν από την επόμενη κιόλας μέρα μια απλή υποσημείωση στην αιωνιότητα» (σελ. 20-21). Χάρη στη δεξιοτεχνία του συγγραφέα κατάλαβα πολύ καλά πώς νιώθει μια γυναίκα που την ίδια στιγμή είναι σε μεγάλη ηλικία, σταμάτησε το θέατρο, δε βλέπει τον αγαπημένο της και δεν μπορεί να εκφραστεί ελεύθερα λόγω της πολιτικής κατάστασης: «…χωρίς το φτερούγισμα στο παραμύθι του θεάτρου, δεν είχε την παραμικρή προστασία απέναντι στη σκληρή πραγματικότητα» (σελ. 24). Καταγράφεται ακριβοδίκαια, με κείμενο στηριγμένο σε μαρτυρίες και βιβλιογραφίες: «Απρόβλεπτη. Δωρική. Χωρίς περιττά στολίδια… αυτό το φέρσιμο εστεμμένης…» (σελ. 43). Ήταν μια γυναίκα που αγάπησε με πάθος, που εγκατέλειψε τον πρώτο της σύζυγο και το έσκασε με τον μετέπειτα δεύτερο σύζυγο, για να τον εγκαταλείψει κι αυτόν αργότερα και να ζήσει με τον Γεώργιο Παπανδρέου, τον οποίο τελικά κατάφερε να διώξει παρόλο που τον αγαπούσε ακόμη, γι’ αυτό και δεν πήραν ποτέ διαζύγιο, δεν το ήθελαν! «Αν δεν είχα συναντήσει τον Γιώργη, δε θα είχα μάθει τι πράγμα είναι ο έρωτας. Δε θα ήξερα πώς είναι η απόλυτη ευτυχία και η βαθιά δυστυχία, η χαρά και ο πόνος, η λατρεία και το μίσος» (σελ. 45). Τριάντα χρόνια πάθους, έρωτα, αγάπης, μίσους, καβγάδων κλπ. «Πόσα κεριά έλιωσαν στο χάλκινο στόμιό του φωτίζοντας τα φιλιά τους, σε καιρούς ποτισμένους από πόλεμο, διχασμούς κι αρρώστιες, τότε που το πάθος του ενός για τον άλλον άγγιζε τα όρια της παραφροσύνης και τους στροβίλιζε στο σύμπαν του πιο επώδυνου έρωτα» (σελ. 19). Ο ερωτευμένος Γεώργιος Παπανδρέου παραδέχεται: «Για χρόνια δυσκολευόμουν να διαβάσω οτιδήποτε… Τόσο πολύ με στοίχειωσε…» (σελ. 44). Γνωρίστηκαν «το καλοκαίρι των υπέρτατων ονείρων» του 1920 κι από τότε ενώθηκαν με δεσμά άρρηκτα, ώσπου κάποια στιγμή εκείνος άρχισε να υποκύπτει σε εφήμερες ερωτικές περιπέτειες, κάτι που τελικά η Κυβέλη δεν άντεξε, έπεσε σε χαμηλά επίπεδα και τον έδιωξε οριστικά από τη ζωή της (όχι από την καρδιά της).

Με αφορμή τα προηγούμενα αποσπάσματα, μου δίνεται η ευκαιρία να τονίσω και πάλι τον λυρισμό που διέκρινα στο κείμενο, τις αναπάντεχες παρομοιώσεις, τα σκόρπια και πολύτιμα καλολογικά στοιχεία, την ποιητικότητα: «Όμως να, η λύπη ήταν εκεί, μέσα του. Είχε εισχωρήσει στην καρδιά του σαν τυφλωμένο πουλί και του ράμφιζε τα στήθη» (σελ. 78). Στη συνέχεια: «Ήταν πια τόσο δεδομένος όσο και τα κουμπιά μιας ζακέτας» (σελ. 241). Και πάλι πίσω: «Τι απόμεινε; Μόνο αναμνήσεις. Και γηρατειά. Κι εκείνη η κρεβατοκάμαρα που ακόμη δε λέει να διώξει το άρωμά του» (σελ. 75). Λέξεις και φράσεις που σε παγώνουν με την αλήθεια, την απλότητα και τη διαχρονικότητά τους: «Η μοναδική μας πατρίδα είναι οι άνθρωποι που αγαπήσαμε με πάθος» (σελ. 76).

Η καλαισθησία μάλιστα του συγγραφέα στον γραπτό λόγο χτυπάει κόκκινο όταν συμπυκνώνει τις ζωές των ανθρώπων που

καλείται να ζωντανέψει: η Κυβέλη ήταν φλόγα («Είσαι φλόγα. Μακριά σου παγώνω και κοντά σου καίγομαι», της έγραφε ο Γιώργος), ο Μήτσος Μυράτ ήταν νερό και την έσβησε, ο Γιώργος Θεοδωρίδης γη και τη σταμάτησε. Ο Παπανδρέου όμως ήταν άνεμος: «Μπορείς να χωρέσεις τον άνεμο σε καλούπι; Να τον φέρεις στα μέτρα σου; Όχι. Ο άνεμος σε μεθάει, φαντάζει υπέροχος, σαγηνευτικός και μυστηριώδης. Αλλά δε γίνεται ποτέ απόλυτα δικός σου» (σελ. 254).

Εξίσου ρεαλιστικά και απτά αποδίδεται και η πολιτική κατάσταση της περιόδου 1965-1967 που οδήγησε με μαθηματική ακρίβεια στην κατάλυση της δημοκρατίας: «Ο Γιώργης είχε προδοθεί από παλιούς συντρόφους, οι Αμερικανοί θεωρούσαν την Ελλάδα φέουδό τους, το δεξιό παρακράτος αλώνιζε και το Παλάτι ήταν αυτόνομος πόλος εξουσίας που δεν επόπτευε αλλά κυβερνούσε» (σελ. 24). Είναι υποδειγματικός και αρμονικός ο τρόπος με τον οποίο μέσα σε ελάχιστες σελίδες ο Στέφανος Δάνδολος καταγράφει το ματωμένο χρονικό της 21^ης Απριλίου μαζί με τις ανθρώπινες αντιδράσεις των εμπλεκόμενων πολιτικών και τη μεταφυσική ανησυχία της Κυβέλης στον ύπνο της για τον άντρα που αγαπούσε. Με εξίσου έντονη γλαφυρότητα και συγγραφική τέχνη καταγράφεται και το χρονικό της κηδείας, που ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ήθελε να γίνει «δημοσία δαπάνη» και την όλη επιχείρηση την ονόμασε «Μαύρο Στάχυ»: «Ήθελαν να του αποδώσουν τιμές πρωθυπουργού, όταν μέχρι πριν από λίγες μέρες τον είχαν φυλακισμένο στο σπίτι του, όταν επί ενάμιση χρόνο τον ταπείνωναν…» (σελ. 173).

Η ημέρα της κηδείας, τα σκοτεινά επιτελικά σχέδια των κυβερνώντων που διέλυσαν τη μάζωξη προκαλώντας αιματηρά επεισόδια, οι εντυπώσεις και η ψυχολογία της Κυβέλης που περίμενε ίσα δυο-τρεις φίλους «από τα παλαιά» για να αποχαιρετήσουν τον άνθρωπό της και τελικά δε χωρούσε να περάσει από το πλήθος, είναι γεγονότα που ζωντανεύουν αριστοτεχνικά και με μέτρο. Ούτε υπερβολικοί έπαινοι, ούτε λεκτικοί κομπασμοί, ούτε συναισθηματικές εξάρσεις. Αποσπάσματα από τους επικήδειους, η πορεία της πομπής και η απήχηση αυτής της κηδείας στην ψυχολογία απλών, καθημερινών ανθρώπων που ενώθηκαν ψιθυρίζοντας κατά του καθεστώτος. Αυτό και τίποτε άλλο. Επιπλέον, η επιλογή του Στέφανου Δάνδολου για ένα άκρως συγκινητικό προσκλητήριο, με το οποίο παρέθεσε ονόματα των παρισταμένων από όλες τις περιοχές της Αθήνας και από όλα τα κοινωνικά στρώματα, μου έφερε ξανά δάκρυα στα μάτια για τον παλμό του κόσμου και για τον αντίκτυπο που είχε η απώλεια ενός προσφιλούς ανθρώπου.

Το μυθιστόρημα γεμίζει κάθε μία από τις τέσσερις μέρες με άφθονες πληροφορίες και σκηνές από το παρόν της οικογένειας της Κυβέλης και αποσπασματικά από το παρελθόν του ζευγαριού Παπανδρέου-Ανδριανού. Συνεχή πρωθύστερα φωτίζουν κατά τόπους τις ζωές των δύο πρωταγωνιστών και ζωντανεύουν την εκάστοτε εποχή και μέρος, ενώ σύντομες, μικρές και τεκμηριωμένες παρενθέσεις από το χτες ολοκληρώνουν και δίνουν παραστατικότητα στο σήμερα, χτίζοντας έτσι πετραδάκι πετραδάκι το τεράστιο οικοδόμημα της διπλοκατοικίας Κυβέλη-Γεώργιος Παπανδρέου. Πότε στο τώρα και πότε στο τότε, με αυστηρό καθορισμό των εκάστοτε χρονικών πλαισίων, οπότε δε χάθηκα πουθενά, αντίθετα μπόρεσα να παρακολουθήσω με λαχτάρα τα όσα έζησαν και προκάλεσαν αυτοί οι δύο άνθρωποι, χτίζονται τα πρώτα θεμέλια μιας σημαντικής ιστορίας αγάπης που επιτέλους, στη μέση σχεδόν του μυθιστορήματος, βγαίνει στο φως και καταγράφεται με εντελώς διαφορετικό στυλ από το υπόλοιπο κείμενο. Το Σάββατο, εν αναμονή της κυριακάτικης κηδείας, ό,τι ήταν να γίνει έγινε, η Χούντα εξέφρασε την επιθυμία να τον κηδέψουν δημόσια δαπάνη, η οικογένεια, με αρχηγό την Κυβέλη, αρνήθηκε σθεναρά, η σορός ετοιμάστηκε για την ταφή, το καθεστώς τρομοκράτησε τον κόσμο να μη βγει από τα σπίτια του κι έτσι, η «νεκρή» αυτή μέρα ήταν το ιδανικό σημείο για να μάθουμε τι συνέβη στην πολυκύμαντη ζωή των δύο μεγάλων πρωταγωνιστών.

Η ιστορία αυτών των δύο ανθρώπων, αγκαλιά με τη νεότερη και σύγχρονη πολιτική και κοινωνική ιστορία του τόπου μας, ξεδιπλώνεται μέσα από τα γράμματά τους και καταγράφεται με ενεστώτα διαρκείας που δημιουργεί ένταση και ζωηρότητα, βοηθάει τον λόγο να κυλήσει πιο γρήγορα, και για πρώτη φορά ο Στέφανος Δάνδολος σπάει το φράγμα της τυπικής επικοινωνίας με τον αναγνώστη και βγαίνει μπροστά, δίνοντας τις προσωπικές του εντυπώσεις από την πορεία έρευνας και συγγραφής, καθώς και ελάχιστες προσωπικές του απόψεις, όλα όμως μετρημένα και δωρικά, ακριβώς για να μην αλλάξει η συνολική εικόνα του κειμένου. Ο συγγραφέας είναι επικεντρωμένος στο πώς να φτιάξει ένα καλό μυθιστόρημα, πώς να δημιουργήσει πειστικούς χαρακτήρες και τεκμηριωμένες τοιχογραφίες και δε θέλει να εμφανίσει βορά στα μάτια αδηφάγων ανθρώπων την αλληλογραφία δύο ανθρώπων που αγαπήθηκαν πολύ και για πάντα, εξ ου και με τη στρατηγική του αυτή κίνηση δείχνει, όχι μόνο πως αγαπάει τους ήρωές του και πως σέβεται τον αναγνώστη του, αλλά και πως γνωρίζει πολύ καλά πώς να φτιάξει ένα τεκμηριωμένο, συναρπαστικό μυθιστόρημα κι όχι μια απλή ή «πικάντικη» βιογραφία. Επίκεντρο είναι οι άνθρωποι και τα γεγονότα, η «ψυχαγωγία» της ανάγνωσης κι όχι η παράθεση προσωπικών κειμένων αποκομμένων από τα γεγονότα και τις περιστάσεις που τα δημιούργησαν.

Το «Φλόγα και άνεμος» δεν είναι μόνο το μυθιστόρημα του Γιώργη και της Κυβέλης, δεν είναι μόνο η καταγραφή του αιώνα του πάθους αλλά πάνω απ’ όλα είναι ο απόλυτος ύμνος στη σάρκα που όσο κι αν γεράσει θα ανασαίνει μόνο μέσα από τον έρωτα, είναι η πλήρης υποταγή στο διηνεκές της αγάπης, είναι ο χτύπος της καρδιάς όσο περιμένει το χάδι κι η ανάσα που βγαίνει μόνο για το επόμενο φιλί. «Στερεύουν ποτέ τέτοιοι έρωτες; Όχι. Απλώς πέφτουν στα νύχια της ζωής» (σελ. 45). Κι ο Στέφανος Δάνδολος ξέρει να τα εξυμνεί και να τα φέρνει κοντά στον αναγνώστη, ανεβάζοντας τον λογοτεχνικό πήχυ σε κάθε του βιβλίο όλο και πιο ψηλά.

ΥΓ. Ευχαριστώ θερμά τη Βιβλιοθήκη του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου (Ε.Λ.Ι.Α.-Μ.Ι.Ε.Τ.) για την παραχώρηση του υλικού.