Βιβλίο Πρόσφυγας
Τίτλος πρωτοτύπου Refugee
Συγγραφέας Alan Gratz
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνικά Γράμματα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Και οι τρεις περιπέτειες είναι γραμμένες με συναρπαστικό τρόπο, αν μπορεί κάποιος να χαρακτηρίσει «συναρπαστική» τη σταδιακή εκρίζωση ενός ανθρώπου από τη γενέθλια γη και τον διαμελισμό της ψυχής του σε χιλιάδες μικρά κομμάτια που αναρωτιούνται το αέναο «γιατί» (ειδικά στην περίπτωση του Μαχμούντ έπαθα σοκ με το βομβαρδισμό του διαμερίσματός τους, όταν ο αδερφός του τη μια στιγμή έβλεπε Χελωνονιντζάκια στο DVD και την επόμενη, στο ίδιο σημείο, έβλεπε το μπαλκόνι του γείτονα). Κάθε ιστορία, αν και έχει κοινές αφετηρίες αφήγησης και όμοιους θεματικούς άξονες με τις άλλες (πρόσφυγες που αναγκάζονται να δραπετεύσουν από ένα αδυσώπητο καθεστώς), έχει διαφορετική εξέλιξη και ανατροπές, είναι ρεαλιστικότατη, λυρική και συγκινητική.

Οι μικροί ήρωες ωριμάζουν, αλλάζουν (για να μην πω μεταμορφώνονται), παίρνουν την κατάσταση στα χέρια τους, ενηλικιώνονται πριν την ώρα τους και παρά τη θέλησή τους. Ο συγγραφέας έχει μελετήσει εξονυχιστικά τις συνθήκες, τα ιστορικά στοιχεία, το φόντο και καταγράφει τρεις περιπέτειες που δεν με άφησαν στιγμή ασυγκίνητο. Το δάκρυ και η θλίψη δεν εκβιάστηκαν ούτε ένιωσα πως επιδιώχθηκαν, τα γεγονότα είναι απλώς εκεί, ζωντάνεψαν με μια καλοδουλεμένη γραφή και με άφησαν να παραδέρνομαι κι εγώ στις αχανείς θάλασσες της γης όπου έπλεαν οι πρωταγωνιστές με τις ελπίδες τους. Θα μπορούσα να χαρακτηρίσω επιτηδευμένα τα εμπόδια που παρουσιάζονταν συνέχεια στις ιστορίες αυτές και τη διακοπή της καθεμίας σε κρίσιμο σημείο, όμως τα συναισθήματα, το σφίξιμο στο στομάχι, η συγκίνηση και η συμπάθεια (εκ του συν + πάσχω) κυριάρχησαν και με κυρίευσαν καθ’ όλη τη διάρκεια της αφήγησης.

Ο Γιόζεφ Λάντοου είναι από τους επιβάτες του πραγματικού «Σεντ Λούις», ενός υπερωκεάνιου που απέπλευσε από τη ναζιστική Γερμανία το 1939 με 908 Εβραίους πρόσφυγες που περίμεναν να γίνουν δεκτοί στην Κούβα, είτε μόνιμα είτε ως ενδιάμεσος σταθμός πριν τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτοί οι άνθρωποι έγιναν το πολιτικό παιχνίδι μικρόμυαλων και πικρόχολων διπλωματών ενώ ταυτόχρονα η άρνηση της Κούβας να τους αφήσει να αποβιβαστούν λειτούργησε και ως προπαγάνδα για τα ελεύθερα ακόμη έθνη ώστε να δουν πως οι Εβραίοι είναι παντού ανεπιθύμητοι ως λαός. Η ιστορία του Εβραιόπουλου είναι γεμάτη πικρές αλήθειες και απρόβλεπτα γεγονότα, ενώ η σχέση του με τον πατέρα του που ανοικοδομήθηκε από την αρχή, ήταν καλοδουλεμένη και τρυφερή. Ο μικρός Γιόζεφ, που έζησε την τελετή του μπαρ μιτσβά στο καράβι, από υπάκουος γιος μεταμορφώθηκε σε υπεύθυνο ενήλικα που έπρεπε να προσέχει τους γονείς και την αδελφή του. Ο πατέρας του είναι μια προσωπικότητα που αγάπησα βαθιά, μιας και τον πήραν άνθρωπο, τον έκλεισαν σε στρατόπεδο και τον παρέδωσαν ζώο στην οικογένειά του, γεμάτο ψευδαισθήσεις, φοβίες και ανασφάλειες. Οι επιβάτες στο πολυτελές κατά τα άλλα κρουαζιερόπλοιο, άλλαξαν κι αυτοί σταδιακά από απελπισμένοι πρόσφυγες σε απαιτητικούς επιβάτες, όταν διαπίστωσαν πως η Κούβα δεν τους θέλει κι αναγκάζονται να γυρίσουν πίσω στην Ευρώπη. Το τι τους περιμένει ακόμη, το αφήνω στον αναγνώστη να το ανακαλύψει.

Χάρη στην Ιζαμπέλ έμαθα πολλά για την κοινωνική, οικονομική και πολιτική θέση της Κούβας πριν και μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, τι είχαν αυτές οι δύο χώρες και πόσο εξαρτιόταν η Κούβα από την πρώην ΕΣΣΔ. Το απολυταρχικό καθεστώς αποδίδεται παραστατικότατα και η αγωνία των απλών ανθρώπων να ξεφύγουν από αυτήν τη σκλαβιά και τη φυλάκιση είναι σχεδόν ανάγλυφη. Παρ’ όλο που η Κούβα είναι σχετικά κοντά στις ακτές του Μαϊάμι, οι περιπέτειες (και) της Ιζαμπέλ ποικίλουν: αγωνία, φόβος, ελπίδα, ανατροπές, χωρίς να υπάρξει πουθενά κάποιο χάσμα ή κάτι περιττό. Στέρεη, δωρική αφήγηση, κλιμακούμενη αγωνία και το παιχνίδι της γάτας και του ποντικού με την ακτοφυλακή των Ηνωμένων Πολιτειών είναι λίγα μόνο από τα χαρακτηριστικά της ιστορίας του κοριτσιού.

Τέλος, ο Μαχμούντ είναι ίσως η πιο τραγική ιστορία, μιας και διαδραματίζεται στην εποχή μας και στις ακτές μας. Δεν μπορούσα ποτέ να φανταστώ πόσο αναίτιες και παράλογες είναι οι απαρχές του εμφύλιου πολέμου στη Συρία και χάρη στην πένα του συγγραφέα ένιωσα σχεδόν στο πετσί μου τις τραγικές συνθήκες επιβίωσης των Σύριων (ο συγγραφέας φτάνει στο σημείο να παραδεχτεί: «Ήταν καλύτερα να μην έχεις φίλους στη Συρία το 2015», σελ. 25). Το παράλογο των διεθνών παιχνιδιών, οι δυσκολίες φυγάδευσης στην Τουρκία και την Ελλάδα, η πλήρης και στυγνή εκμετάλλευση του πόνου και της δυστυχίας αυτών των ανθρώπων, είναι κάτι που συναντάμε καθημερινά ανά πάσα στιγμή. Είναι άκρως συγκινητικές οι συνθήκες φύλαξης στην Ουγγαρία ενώ κόβουν την ανάσα οι περιπέτειες στο Αιγαίο πέλαγος. Ταυτόχρονα, οι πράξεις απελπισίας με ανυπολόγιστες συνέπειες στο μέλλον, δείχνουν την ανάγκη του ανθρώπου να επιβιώσει και ταυτόχρονα να σώσει ό,τι αγαπά πολύ.

Στην ιστορία μάλιστα του Σύριου πρόσφυγα κατάλαβα την πικρή αλήθεια που υπάρχει πίσω από τη συμπεριφορά των «πολιτισμένων χωρών» όταν υποδέχονται τους πρόσφυγες:

«Μας βλέπουν μόνο όταν κάνουμε κάτι που δε θέλουν… Όταν όμως οι πρόσφυγες έκαναν κάτι που δεν ήθελαν εκείνοι -όταν προσπαθούσαν να περάσουν τα σύνορα της χώρας τους ή να κοιμηθούν στις εισόδους των καταστημάτων τους ή να σταματήσουν τα αυτοκίνητά τους ή να προσευχηθούν στα καταστρώματα των καραβιών τους- τότε μόνο οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να τους αγνοούν πια» (σελ. 216).

Συγκινητικό, αληθινό, ρεαλιστικό ως βιβλίο, μια γροθιά στο στομάχι για μένα τουλάχιστον που το διάβαζα στο ζεστό σπίτι μου, ξαπλωμένος στο κρεβάτι μου, με το άπλετο φως της λάμπας πλάι μου και τους γονείς μου στο σαλόνι να γελάνε με κάτι. Συναρπαστικό, ανατρεπτικό και με μηνύματα και συναισθήματα ως κείμενο, δεν με άφησε να πάρω ανάσα ή να σηκώσω κεφάλι από τον καταιγισμό των εξελίξεων.

Κλείνοντας, να τονίσω πως οι ιστορίες κάποια στιγμή τέμνονται με έξυπνο και μη αναμενόμενο τρόπο, όχι για να αποδοθεί ένας κοινός άξονας αλλά για να γεμίσει η ψυχή ελπίδα και προσμονή, για να καταλάβει κάποιος πως δεν πρέπει να σταματάς να αγωνίζεσαι για κάτι που θέλεις πολύ και έχεις και το δίκιο με το μέρος σου. Ανακουφίστηκα με τον τρόπο που τελείωσαν οι περιπέτειες των παιδιών, και ο συγγραφέας, αφού παραθέτει χάρτες με τα τρία αυτά ταξίδια, κλείνει με τις προσωπικές του σημειώσεις και επεξηγήσεις για τον τρόπο που έγραψε αυτό το μυθιστόρημα και ποια πραγματικά γεγονότα τον ενέπνευσαν. Να μην ξεχάσω να αναφέρω πως μέρος των εσόδων από την πώληση του βιβλίου, θα διατεθεί στην UNICEF Ελλάδος για τα παιδιά όλου του κόσμου.

Βιβλίο Ο προφήτης του Θεού
Τίτλος πρωτοτύπου L’ envoyé de Dieu
Συγγραφέας Gilbert Sinoué
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η ιστορία εκτυλίσσεται με δύο τρόπους: τον κύριο όγκο του κειμένου τον γεμίζουν η ζωή, τα διδάγματα, οι προφητείες και ο αγώνας του Μωάμεθ να διαδώσει τον ισλαμισμό ενώ στο παρασκήνιο, προς ξεκούραση του αναγνώστη, ξετυλίγεται διακριτικά και με φόβο Θεού η ερωτική σχέση του γραφέα με την υπηρέτρια Σάλουα. Ο κύριος Σινουέ περιγράφει παραστατικότατα, τεκμηριωμένα και λεπτομερέστατα όλες τις πτυχές της προσωπικότητας του Μωάμεθ, το ιστορικό υπόβαθρο του βίου του, τις αλλαγές που επέφερε, τις μεταβολές στην κουλτούρα και στην πίστη των Αράβων κλπ. Χωρίς να είναι κουραστικό ή υπερβολικά λεπτομερές, το κείμενο φωτίζει κάθε πλευρά της προσωπικότητας του θρησκευτικού ηγέτη ενώ ο γραφιάς δίνει φωνή σε κάποια ερωτήματα που ίσως ξεπηδήσουν κι από τον ίδιο τον αναγνώστη.

Αυτό που τονίζει επανειλημμένα ο συγγραφέας είναι το γεγονός ότι οι επιταγές του Ισλάμ διατυπώθηκαν σε εποχές και περιστάσεις τελείως διαφορετικές από τις σημερινές, οπότε κάποιοι που εκμεταλλεύονται το όνομα του Αλλάχ παραμένουν προσκολλημένοι σε αυτές τις απόψεις τις οποίες διατυμπανίζουν για να προσελκύουν τον κόσμο, κάτι που είναι εντελώς αντίθετο με τη φιλοσοφία του Ισλάμ. Προσπαθεί δηλαδή ο συγγραφέας να είναι αντικειμενικός, πιστός και «θεάρεστος», όμως δε χάνει ευκαιρία να υποδείξει και την παραπλάνηση που υφίσταται σήμερα ο πληθυσμός που πείθεται να ακολουθήσει τους σημερινούς θρησκευτικούς ταγούς.

«Ο προφήτης του Θεού» είναι η ιδανική πρώτη γνωριμία με τον Μωάμεθ και τον ισλαμισμό για όποιον θέλει να ερευνήσει, να διασταυρώσει, να μάθει, να σκεφτεί πάνω σε αυτήν τη φιλοσοφία.

Βιβλίο Η Πορφύρα και η Ελιά
Τίτλος πρωτοτύπου La Pourpre et l’ Olivier 
Συγγραφέας Gilbert Sinoué
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα συναρπαστικό ιστορικό μυθιστόρημα. Πλοκές, ανατροπές, δολοπλοκίες, κι όλες οι συνταρακτικές πτυχές του Πάπα Καλλίστου. Πολύ καλή αναπαράσταση εποχής, ζούσα την ανατροπή των αυτοκρατόρων στη δύσκολη για τον χριστιανισμό εποχή του 2ου αι. μ. Χ. Έχει πλοκή, έχει κεντρικό πρόσωπο και αλλαγές στις ζωές όλων, δεν αφηγείται μόνο την καθημερινή ζωή της εποχής. Με δυσκολία το άφησα από τα χέρια μου.

Βιβλίο Ο άντρας που κοιτούσε το σκοτάδι
Τίτλος πρωτοτύπου L’homme qui regardait la nuit (الرجل الذي كان ينظر إلى الليل)
Συγγραφέας Gilbert Sinoué
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Θεοφάνης Ντεμπανέ, καρδιοχειρουργός, γεννηθείς στην Αίγυπτο αλλά εξόριστος επί Νάσερ στο Παρίσι, καταφεύγει μετά από ένα ιατρικό του λάθος στην Πάτμο για να κρυφτεί από τις ενοχές και το βάρος της αμαρτίας που κουβαλάει. Μαζί με τον γιο του, Ταϊμούρ, αγωνίζεται να σταθεί στα πόδια του και να αντιμετωπίσει τα φαντάσματά του. Αγαπητός στην τοπική κοινωνία, έτοιμος να βοηθήσει, το 1986, τρία χρόνια μετά το ιατρικό λάθος, φτάνει στο νησί μια οικογένεια που χτίζει ένα μεγάλο τουριστικό κατάλυμα. Η Μπέμπα Βασιλείου, με την κόρη της, Αντωνία, τον γιο της, Αλέξη, και τον Αχιλλέα Αναγνωστάκη, πατριό των παιδιών. Η Αντωνία πάσχει από πολιομυελίτιδα και ο Θεοφάνης έχει την ιδέα να τη βοηθήσει να ξανακερδίσει την αυτοπεποίθησή της και να αποβάλλει την κακοτροπιά της, βοηθώντας την να ιππεύσει! Έχοντας ως πρότυπο τη Λιζ Χάρτελ, μια κοπέλα που έπασχε από την ίδια αρρώστια αλλά κέρδισε ασημένια μετάλλια στους Ολυμπιακούς Αγώνες της δεκαετίας του 1950, ο Θεοφάνης πείθει την Αντωνία να ξεκινήσει μαθήματα ιππασίας!

Ίσως το κείμενο θυμίσει τον «Γητευτή των αλόγων» ως κεντρική ιδέα, όμως ο συγγραφέας κινείται στα δικά του μονοπάτια και η ιστορία έχει κι άλλες πλευρές: το μυστηριώδες παρελθόν της Μπέμπας, τον έρωτα του Θεοφάνη για την Αντωνία παρά τα είκοσι χρόνια που τους χωρίζουν, τις συνεχείς προσπάθειες του Αλέξη να μείνει κάτω από το νερό κάθε φορά και περισσότερο, έχοντας ως στόχο το ρεκόρ Γκίνες, τις εφιαλτικές στιγμές που έζησε το 1983 ο Θεοφάνης στο χειρουργείο, αντιμέτωπος με την υπεροψία και τον εγωισμό του και πολλές άλλες παραμέτρους. Πρόκειται για ένα κείμενο βαθύ, λυρικό, που συνδέεται άψογα με την ατμόσφαιρα του ιερού νησιού της Πάτμου και τους ανθρώπους που το κατοικούν. Η δε ανατροπή στο τέλος με άφησε με το στόμα ανοιχτό (ίσως κάποιους πιο υποψιασμένους αναγνώστες να μην τους εξέπληττε και να το υποπτεύονταν εγκαίρως) ενώ το γεγονός ότι ο Θεοφάνης αναγκάζεται να ξαναζήσει την ίδια περίπτωση εγχείρησης ακριβώς τρία χρόνια μετά δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να γράψει για τις συμπτώσεις που καθορίζουν τη ζωή του ανθρώπου, χωρίς να γίνεται κουραστικός ή υπέρ το δέον υπερφυσικός. Ένα τρυφερό βιβλίο, γεμάτο αγάπη, δύναμη, πειθώ, αισιοδοξία, λυρισμό, ό,τι πρέπει για να αγαπήσει κανείς ξανά τον Gilbert Sinoué.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Προσπάθησε να φανταστεί τι έκαναν οι άλλοι εκείνη τη συγκεκριμένη στιγμή σε όλον τον κόσμο: ένας στρατιώτης έπεφτε κάτω από τις σφαίρες σε μια εμπόλεμη χώρα, γιατί πάντα κάπου γίνεται πόλεμος. Στο Λονδίνο ή στη Σαγκάη αντηχούσαν οι φωνές ενός βρέφους που έβγαινε από την κοιλιά της μητέρας του. Κάποιος αθώος βασανιζόταν σε μια φυλακή στην Καμπούλ. Ένα ζευγάρι χώριζε. Ένα άλλο ήθελε να βρεθεί. Σκιά και συνάμα φως. Η ώρα η κυανή» (σελ. 25).

«Εδώ δε βλέπει κανείς παρά κακοτράχαλα μονοπάτια, ξερά και άγονα βουνά, έδαφος πετρώδες. Σε κάθε μέτρο υπάρχει κίνδυνος να συνθλίψεις μια γριά, εκτός κι αν βρεθεί μπροστά σου παπάς!» (σελ. 31).

«Φλογιζόταν, έτρεμε καθώς ένιωθε την ηδονή να πλημμυρίζει ένα κομμάτι της. Ένα κομμάτι της μόνο. Σα μια πόλη κομμένη στα δυο. Βερολίνο. Ναι. Το σώμα της ήταν Βερολίνο. Αντωνία «δυτική» και «ανατολική». Και ανάμεσά τους τα συρματοπλέγματα του πόνου» (σελ. 68-69).

«Δεν εμπιστεύομαι τα πάθη. Πυρπολούν μα δε ζεσταίνουν» (σελ. 155).

Βιβλίο Άνεμοι πολέμου
Τίτλος πρωτοτύπου Tides of war
Συγγραφέας Steven Pressfield
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Λεπτομερειακό και κουραστικό. Ζωντανεύει με μοναδικό τρόπο την ιστορία της περιόδου του Πελοποννησιακού πολέμου αλλά ολόκληρου; Κρίμα. Πολλές λεπτομέρειες που δείχνουν έρευνα και ακρίβεια αλλά μιλάμε για μυθιστόρημα κι έτσι ίσως αποθαρρύνει πολλούς αναγνώστες.

Βιβλίο Η κραυγή της πέτρας
Τίτλος πρωτοτύπου Le cri des pierres (إن شاء الله: 2- صرخة الحجارة)
Συγγραφέας Gilbert Sinoué
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Συρία, Αίγυπτος, Λίβανος, Παλαιστίνη, Ιράκ, Ιορδανία: ποια η μοίρα τους και η τύχη τους μετά τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πώς τις αντιμετωπίζουν αυτοί που έχουν την Ιστορία στα χέρια τους και πόσο επηρεάζει το βαθμό έντασης στο καζάνι που βράζει η παρουσία των Εβραίων στην Παλαιστίνη, που στέλνονται καραβιές με εντολή των Άγγλων; Με αφορμή αυτήν την ιστορία ξεδιπλώνονται οι ιστορίες πέντε οικογενειών, που μπλέκονται μεταξύ τους, και διαβάζουμε την Ιστορία μέσα από τις τύχες, τις πληγές και τις χαρές αυτών των ανθρώπων. Δεν είναι κουραστικό, έτσι όπως είναι γραμμένο είναι σαν να φωτίζονται σκηνές και κομμάτια της Ιστορίας που δεν κρατάνε πάνω από 4-5 σελίδες, οπότε ο αναγνώστης δεν μπλέκεται και δεν κουράζεται. Δεν έχουμε ατέλειωτη και συνεχή ροή γεγονότων, ονομάτων, ιστορικών πράξεων αλλά σύντομες, βαθιές ανάσες πάνω στην αιματηρή πορεία της Μέσης Ανατολής στο χρόνο. Σχεδόν αποσπασματικά παρακολουθούμε και τις εξελίξεις στις ζωές των οικογενειών, με αποτέλεσμα να έχουμε ένα πολύχρωμο ψηφιδωτό που αντανακλά πραγματικές πτυχές και γεγονότα στο διάβα του χρόνου.

Εδώ δε θα αναλύσω τα ιστορικά γεγονότα του βιβλίου όπως έκανα στην παρουσίαση της «Πνοής του γιασεμιού». Η κραυγή της πέτρας είναι η κραυγή για ελευθερία, η κραυγή εναντίον κάθε μορφής αδικίας, η κραυγή εναντίον των απίστων. Πλέον η κατάσταση έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο και ο θρησκευτικός πόλεμος συνεχίζεται αμείλικτος και ανελέητος. Τζιχάντ, Ιντιφάντα, Σαντάμ Χουσείν, Νάσερ, Σαντάτ, Ακίλε Λάουρο, Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία, Λωρίδα της Γάζας, αεροπειρατείες, Γιάσερ Αραφάτ, όλα παρουσιάζονται στις σελίδες αυτού του καταπληκτικού συγγραφέα. Έμαθα πώς ξεκίνησε ο θρησκευτικός φανατισμός, για τι αγωνίζονται (έστω και με άσχημο τρόπο) οι άνθρωποι-καμικάζι που δε διστάζουν να πάρουν μαζί τους αθώους ανθρώπους στον άλλο κόσμο, έμαθα πολλά και ντρέπομαι που είμαι άνθρωπος.

Μέσα σε όλα αυτά τα γεγονότα υπάρχουν άνθρωποι που πονάνε, που ματώνουν, που σχεδιάζουν χάρτες χωρίς να τους νοιάζει το κόστος και το μέλλον. Ο συγγραφέας έχει διαλέξει με πολύ μεγάλη προσοχή τι χαρακτήρες θα φέρει στο φως, τι καταστάσεις θα ζήσουν, σε τι συνθήκες θα αλλάξουν τη νοοτροπία και το χαρακτήρα τους. Τα ιστορικά πρόσωπα επηρεάζουν τις πράξεις τους, τις σκέψεις τους, το μέλλον τους. Και ιδού ανάγλυφη η τοιχογραφία της Μέσης Ανατολής στα μάτια του αναγνώστη. Ο αναγνώστης έχει ευκαιρίες να ξεκουραστεί, να σκεφτεί, να διαβάσει κάτι άλλο, το κείμενο ποτέ δεν καταντά κουραστικό ή ένα άψυχο μάθημα ιστορίας. Αυτό είναι πραγματικά τέχνη!

Στο τέλος του βιβλίου, όπως και στο προηγούμενο, υπάρχει συμπληρωματική βιβλιογραφία για όσους θέλουν να εντρυφήσουν περισσότερο.

Χαρακτηριστικό απόσπασμα:

«-Ο όχλος είναι μια μάζα ανθρώπων που συγκεντρώνονται ανάλογα με τις περιστάσεις. Ο λαός είναι μια συνεχή οντότητα που διαμορφώνεται από την Ιστορία. Αντίθετα από τον όχλο, ο λαός ξέρει τι θέλει. Μόνο που δεν ξέρει πώς να το καταφέρει. Γι’ αυτό χρειάζεται τους αρχηγούς. Αφοσιώνεται τυφλά σ’ αυτούς, εφόσον κι αυτοί αφοσιώνονται σ’ εκείνον. Αλλά όταν αυτοί, αντί για οδηγοί, συμπεριφέρονται σαν αφέντες, όταν προδίδουν τις προσδοκίες του εξαιτίας της πλεονεξίας τους ή από προσωπική φιλοδοξία, τότε τους ανατρέπει. Καίει αυτούς που έκανε το λάθος να λατρέψει. Ένας λαός δεν αφοσιώνεται σε αρχηγούς για ν’ αποκτήσουν αυτοί πλούτη ή για να δοξαστούν -πόσο μάλλον για να τον οδηγήσουν στην καταστροφή. Αφοσιώνεται σε αυτούς για να τους υποχρεώσει να πετύχουν καλύτερες συνθήκες ζωής. Τέτοιους αρχηγούς, πιστέψτε με, δε θα τους εγκαταλείψει ποτέ» (σελ. 144-145).

Βιβλίο Η πνοή του γιασεμιού
Τίτλος πρωτοτύπου Le souffle du jasmin (إن شاء الله: 1-أريج الياسمين)
Συγγραφέας Gilbert Sinoué
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αίγυπτος: μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο αναδύεται η μορφή του αγωνιστή Σάαντ Ζαγλούλ και το κόμμα του, Ουάφντ. Μετά από αποτυχημένες προσπάθειες στη διεθνή διπλωματική κονίστρα για αποτίναξη του αγγλικού ζυγού, οι Άγγλοι εξορίζουν τον Ζαγλούλ στη Μάλτα, με αποτέλεσμα να έχουμε την πρώτη μεταπολεμική επανάσταση στην Αίγυπτο το 1919, που οδήγησε στην ανεξαρτησία της χώρας το 1922. Ο Ζαγλούλ έγινε πρωθυπουργός, όμως η στάση και η συμπεριφορά του βασιλιά Φαρούκ έκανε την κατάσταση ετοιμόρροπη. Το 1952 ο Νάσερ και ο Ναγκίμπ έκαναν πραξικόπημα και ανάγκασαν τον Φαρούκ να παραιτηθεί υπέρ του γιου του, Φουάντ. Το 1953 η Αίγυπτος είναι μια δημοκρατική χώρα, όμως ο Νάσερ ανατρέπει τον Ναγκίμπ και αναλαμβάνει την εξουσία ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας. Το βιβλίο κλείνει με τον αραβο-ισραηλινό πόλεμο του 1956, με στόχο τη διεθνοποίηση του Καναλιού του Σουέζ.

Συρία: το 1916 υπεγράφη η μυστική Συμφωνία Σάικς-Πικό, με την οποία οι Άγγλοι και οι Γάλλοι χώριζαν τις αραβικές χώρες σε σφαίρες επιρροής. Η Ρωσία συμμετείχε σε λιγότερο βαθμό, όμως η συμφωνία αποκαλύφθηκε μετά την έκρηξη της Ρωσικής Επανάστασης. Οι Άγγλοι, αποσκοπώντας στον έλεγχο της Μεσογείου, κράτησαν υπό την επιρροή τους την Ιορδανία, το νότιο Ιράκ και την περιοχή μεταξύ Χάιφας και Άκρας. Η Γαλλία κράτησε τη νοτιοανατολική Τουρκία, το βόρειο Ιράκ, τη Συρία και τον Λίβανο. Όταν βρέθηκε πετρέλαιο στη Μοσούλη τα πράγματα χειροτέρεψαν. Το 1920 έχουμε το ανεξάρτητο βασίλειο της Συρίας του Φαϊζάλ, όμως η Διάσκεψη του Σαν Ρέμο υπαγόρευσε τη γαλλική κατοχή της Συρίας. Ο Σουλτάνος Αλ-Ατράς πολέμησε σκληρά εναντίον των Γάλλων, όμως ηττήθηκε και το έσκασε στην Υπεριορδανία. Μετά τον πόλεμο, οι Βρετανοί και η συνεχιζόμενη αντίσταση στη χώρα έδιωξαν τα γαλλικά στρατεύματα από τη χώρα. Το 1948 η ήττα της στον αραβο-ισραηλινό πόλεμο οδήγησε σε μια σειρά από πραξικοπήματα. Η χώρα αναμιγνύεται στον αραβο-ισραηλινό πόλεμο .

Ιράκ: το Ιράκ τελούσε υπό αγγλική κατοχή, όμως άσχημες επιλογές ανθρώπων σε θέσεις ισχύος στη χώρα και ο απόηχος της κακής μεταχείρισης του ήρωα Τ. Ε. Λώρενς (γνωστού και ως Λώρενς της Αραβίας) έκαναν τους Άγγλους να αλλάζουν συνέχεια ανθρώπους σε σημεία-κλειδιά της διοίκησης του Ιράκ. Τελικά το 1932 το Ιράκ κηρύχτηκε ανεξάρτητο, αν και οι στρατιωτικές δυνάμεις των Άγγλων παρέμεναν. Το 1941 ανετράπη ο Αμπντάλα από τον Ρασίντ αλ-Γκαϊλάνι και με τον αγγλο-ιρακινό πόλεμο, οι Άγγλοι επιτέθηκαν στο Ιράκ από φόβο ότι οι φιλοναζιστικές τάσεις του Γκαϊλάνι ίσως αποκόψουν την παροχή πετρελαίου στους Συμμάχους.

Λίβανος: το 1920 ήταν μέρος του Βασιλείου της Συρίας αλλά ο Συρο-Γαλλικός πόλεμος οδήγησε τους Άραβες στην ήττα. Οι Γάλλοι ανέκτησαν τις χαμένες περιοχές και το 1926 ο Λίβανος έγινε ανεξάρτητο κράτος. Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου η κυβέρνηση του Βισύ χρησιμοποίησε το Λίβανο για να περάσουν γερμανικά στρατεύματα και να επιτεθούν στους Άγγλους. Οι Άγγλοι επιτέθηκαν στη χώρα και την κατέλαβαν. Ο Λίβανος, υπό γαλλική κατοχή ξανά, έκανε εκλογές, κάτι που δεν αναγνώρισαν οι Γάλλοι, η γενική κατακραυγή όμως τους ανάγκασε να αναγνωρίσουν τον Λίβανο ως ανεξάρτητο. Στο Λίβανο συγκατοικούν Μαρονίτες, Σουνίτες, Σιίτες, μουσουλμάνοι και χριστιανοί ορθόδοξοι. Ο Λίβανος συμμετείχε ενεργά στον αραβο-ισραηλινό πόλεμο.

Έχουμε και την Παλαιστίνη! Εν συντομία στις χώρες της Παλαιστίνης ζούσαν Άραβες και μόλις έληξε ο Πρώτος Παγκόσμιος πόλεμος ξεκίνησε η ιδέα του σιωνισμού, με αποτέλεσμα χιλιάδες Εβραίοι να αποβιβαστούν στη γη της Παλαιστίνης και να αναγκαστούν να συγκατοικήσουν με τους Άραβες κατοίκους, κατόπιν προτροπής και υποστήριξης των Άγγλων, ώστε να έχουν την περιοχή στο χέρι τους. Εμφύλιες συγκρούσεις υπήρξαν χιλιάδες και γιγαντώθηκαν όταν με τα πολλά οι Άγγλοι απλώς έπαψαν να θέλουν ως προτεκτοράτο τους την Παλαιστίνη. Ο εμφύλιος πόλεμος που ξέσπασε είχε ως αποτέλεσμα ποταμούς αίματος και την ανεξαρτησία της Παλαιστίνης το 1948. Σύντομα, με τον Αραβο-ισραηλινό πόλεμο, τα πράγματα άλλαξαν. Η Ιορδανία κατέλαβε τη Δυτική Όχθη και η Αίγυπτος τη Λωρίδα της Γάζας. Περισσότερα για τον αραβο-ισραηλινό πόλεμο με αφορμή τη Διώρυγα του Σουέζ εδώ.

Μέσα σε όλα αυτά τα γεγονότα υπάρχουν άνθρωποι που πονάνε, που ματώνουν, που σχεδιάζουν χάρτες χωρίς να τους νοιάζει το κόστος και το μέλλον. Ο συγγραφέας έχει διαλέξει με πολύ μεγάλη προσοχή τι χαρακτήρες θα φέρει στο φως, τι καταστάσεις θα ζήσουν, τι συνθήκες θα επηρεάσουν τη νοοτροπία και το χαρακτήρα τους. Τα ιστορικά πρόσωπα έχουν αντίκτυπο στις πράξεις τους, στις σκέψεις τους, στο μέλλον τους. Και ιδού ανάγλυφη η τοιχογραφία της Μέσης Ανατολής στα μάτια του αναγνώστη. Επαναλαμβάνω ότι έγραψα τις ανωτέρω παρατηρήσεις ώστε ο αναγνώστης να έχει μια εισαγωγική-συνολική εικόνα της τοιχογραφίας που θα διαβάσει και όλα αυτά τα γεγονότα ξεδιπλώνονται αργά, προσεκτικά, μελετημένα και καθόλου κουραστικά. Ο αναγνώστης έχει ευκαιρίες να ξεκουραστεί, να σκεφτεί, να διαβάσει κάτι άλλο, το κείμενο ποτέ δεν καταντά κουραστικό ή ένα άψυχο μάθημα ιστορίας. Αυτό είναι πραγματικά τέχνη!

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Σε έναν κόσμο χωρίς μελαγχολία, τα αηδόνια θα άρχιζαν να ρεύονται» (σελ. 213).

«Ένα πετάρισμα των βλεφάρων η διάρκεια της ζωής μας, ώσπου να τη συνηθίσουμε ένα χέρι μας δείχνει την έξοδο. Άδικο; Όχι. Αναμφίβολα ήταν υγιές να παραχωρείς τη θέση από τη στιγμή που η αποστολή σου εκπληρώθηκε» (σελ. 296).

Βιβλίο Γεύση από ροδάκινο
Τίτλος πρωτοτύπου Peaches for monsieur le Cure΄
Συγγραφέας Joanne Harris
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Την πλοκή μάς την αφηγούνται εναλλάξ η Βιάν Ροσέ και ο πατήρ Ρενό. Όταν όλα μοιάζουν παγιωμένα και γαλήνια, όταν νομίζεις ότι έχεις εγκατασταθεί μόνιμα κάπου και λες «ευχαριστώ, Θεέ μου», έρχεται ένα γράμμα από τον άλλο κόσμο που σαν τον κακό νοτιά σε αναγκάζει να ξαναφύγεις. Έτσι και η Βιάν: ζει στο ποταμόπλοιο με τον Ρούσο και τις κόρες της κι αρχίζει να ριζώνει στο Παρίσι. Ώσπου ένα γράμμα τής αλλάζει τη ζωή: η παλιά της φίλη, Αρμάντ, της στέλνει μια επιστολή και της ζητά να επιστρέψει στο Λανσκνέ γιατί «αργά ή γρήγορα το Λανσκνέ θα σε χρειαστεί πάλι»,

Στο Λανσκνέ την υποδέχεται ο εικοσάχρονος πλέον Λουκ Κλερμόν, που εξακολουθεί να είναι σε κόντρα με τη μητέρα του αλλά έχει πάρει τη ζωή στα χέρια του. Τώρα που ενηλικιώθηκε και κατ’ εντολήν της γιαγιάς του, Αρμάντ, ο Λουκ μόλις έκλεισε τα 21 χρόνια του άνοιξε το φάκελο που προοριζόταν γι’ αυτόν, πήρε την κυριότητα του σπιτιού της γιαγιάς του και έστειλε το γράμμα στη Βιάν. Η Βιάν με τις κόρες της εγκαθίστανται στο σπίτι της Αρμάντ ενώ η ροδακινιά στον κήπο τούς χαρίζει απλόχερα τους καρπούς της.

Σύντομα η Βιάν και οι κόρες της καταλαβαίνουν πόσα έχουν αλλάξει στο χωριό αυτά τα χρόνια. Οι μουσουλμάνοι έχουν εγκατασταθεί στην άλλη πλευρά του ποταμού όμως η παρουσία τους είναι ισχυρή και αποτελούν φόβητρο για το χωριό. Ο πατήρ Ρενό έχει αντκατασταθεί από άλλον ιερέα, με πιο μοντέρνες αντιλήψεις κι έτσι τώρα το χωριό έχει και τζαμί, έχει κι εκκλησία. Η συγγραφέας μάς δίνει με πολύ ωραίο τρόπο αργά αργά το παρελθόν του χωριού, την ιστορία των σημαντικών μουσουλμανικών οικογενειών και μας συστήνει τα πρόσωπα.

Η Βιάν δεν μπορεί να καταλάβει γιατί η Ινές Μπενσάρκι είναι ο φόβος και ο τρόμος του χωριού, γιατί άλλαξαν τόσο τα πράγματα μόλις εμφανίστηκε και ποιος συγγενικός δεσμός την ενώνει με τον νέο, φέρελπι, βίαιο Καρίμ Μπενσάρκι. Και γιατί κάηκε το σχολείο που είχε ανοίξει για τις μουσουλμάνες του χωριού; Τι σόι πόλεμος διεξάγεται στο χωριό και μεταξύ ποιων; Η ιστορία κλιμακώνεται σταδιακά, ο ιερέας Ρενό, μιας και σχεδόν με το ζόρι βγήκε σε αργία καθηκόντων, κατά λάθος μπλέκει σε αυτήν την ιστορία και το τέλος είναι απρόσμενο, συγκινητικό, δυνατό, καθαρά αστυνομικής υφής.

Πολύ χάρηκα που μια ιστορία σχεδόν «τετριμμένη» πια (με την έννοια ότι έχουμε μια κεντρική ηρωίδα και περιγράφουμε τη ζωή της σε τρία βιβλία) εξελίσσεται διαφορετικά και μάλιστα φλερτάρει έντονα με το αστυνομικό μυθιστόρημα χωρίς να γελοιοποιείται ή να είναι βαρετή. Αντίθετα, είναι αρκετά καλογραμμένη και πολύ σωστά δομημένη. Στο δεύτερο βιβλίο της σειράς η ιστορία ανελίσσεται και στο τρίτο εξελίσσεται!

Με αφορμή λοιπόν αυτήν την ιστορία η συγγραφέας μάς παρουσιάζει τις δυσκολίες και τα ήθη ενός λαού που ζει με τη δική του ρουτίνα και τις δικές του πατροπαράδοτες συνήθειες και μας βοηθάει να καταλάβουμε ότι η διαφορετικότητα δεν είναι απαραίτητα και κακή ή εγκληματικής φύσεως. Πραγματικά αναρωτιέμαι αν θα ζήσει κάτι άλλο αυτή η Βιάν Ροσέ ή όντως η ιστορία της μπορεί να έχει διαγράψει έναν ωραιότατο κύκλο και να καταλήξει μόνιμα πια στο Λανσκνέ.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Στα δεκαεπτά, όταν προσπαθεί κάποιος να ισορροπήσει σ’ αυτό το επικίνδυνο μονοπάτι ανάμεσα στην εφηβεία και την ενηλικίωση , ο κόσμος είναι μια τρελή πορεία γεμάτη εμπόδια, τη μια μέρα στρωμένος με σπασμένα γυαλιά, την επομένη με άνθη μηλιάς. Αρκετά κοντά για ν’ αγγίξεις τον παράδεισο, ωστόσο το μόνο που θέλεις είναι να τον αφήσεις πίσω… Μερικοί άνθρωποι περνούν ολόκληρη τη ζωή τους περιμένοντας ένα τρένο, για να ανακαλύψουν στο τέλος ότι δεν έφτασαν ποτέ ούτε στο σταθμό» (σελ. 215-216).

«Οι άνθρωποι που λένε ότι οι λέξεις δεν έχουν δύναμη δεν ξέρουν τίποτε για τη φύση των λέξεων. Λέξεις σωστά τοποθετημένες μπορούν ν’ ανατρέψουν ένα καθεστώς, μπορούν να μετατρέψουν την αγάπη σε μίσος, μπορούν ν’ αρχίσουν μια θρησκεία ή έναν πόλεμο. Λέξεις είναι οι βοσκοί των ψεμάτων, οδηγούν τους καλύτερους από μας στη σφαγή» (σελ. 262).

Βιβλίο  Η δεύτερη ζωή σου ξεκινά όταν καταλάβεις πως έχεις μόνο μία
Τίτλος πρωτοτύπου Ta deuxième vie commence quand tu comprends que tu n’en as qu’une
Συγγραφέας Raphaëlle Giordano
Μεταφραστής Βασιλική Κοκκίνου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελληνικά Γράμματα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα τρυφερό, έξυπνο μυθιστόρημα που δείχνει με συγκεκαλυμμένο τρόπο, μέσα από αστεία αλλά και δύσκολα περιστατικά και με τη χρήση ρεαλιστικών σκηνών, που ο καθένας έχει βιώσει στον γάμο του ή έχει ακούσει από παντρεμένους φίλους ή συγγενείς, πώς μπορεί κάποιος να βρει τον πραγματικό του εαυτό όταν έχει τελματώσει σε μια ζωή ρουτίνας, με την αδιαφορία και τη συνήθεια σε πρώτο πλάνο, την αδυναμία επικοινωνίας και τα προβλήματα να συσσωρεύονται ατάκτως και χωρίς έγκαιρη αντιμετώπιση. Συγκινητικό, έντιμο, ειλικρινές, με χιούμορ και διεισδυτικότητα, το βιβλίο είναι μια ιστορία με ανηφορική πορεία, γεμάτη δυσκολίες και επιτυχίες και με ένα αναπάντεχο τέλος!

Ειλικρινά, σπάνια ασχολούμαι με βιβλία αυτοβοήθειας και ακόμη λιγότερο με μυθιστορήματα τέτοιου είδους, εδώ όμως με κέρδισε η ρέουσα γραφή και η ικανότητα της συγγραφέως να καταγράψει αληθοφανέστατα μια γυναίκα εγκλωβισμένη στη ζωή που έχει με έναν σύζυγο και ένα εννιάχρονο αγοράκι. Σίγουρα κατά την αφήγηση υπάρχουν και τσιτάτα ή ορολογίες ψυχολογικής αυτοβοήθειας (κάποια μάλιστα τονισμένα με μαύρα γράμματα) καθώς και οι επιστημονικές συμβουλές που είναι απαραίτητες σε όποιον πειστεί ή έχει την περιέργεια να ακολουθήσει τα βήματα που απαιτούνται σε μια τέτοια προσπάθεια, παρ’ όλ’ αυτά η πλημμυρίδα των αισθημάτων, η κραυγή απόγνωσης που έβγαινε σχεδόν σε κάθε σελίδα από την Καμίγ, η ανάγκη που μου δημιουργήθηκε να βοηθήσω την πρωταγωνίστρια με τον δικό μου τρόπο να ξεφύγει από αυτό το αδιέξοδο, είναι κάποια από τα θετικά στοιχεία που θα ανακαλύψουν και θα αγαπήσουν όσοι διαλέξουν αυτό το βιβλίο είτε για να το διαβάσουν είτε για να βοηθηθούν.  Πρόκειται για μια άκρως ισορροπημένη ιστορία, γεμάτη προτάσεις και ιδέες αυτοβελτίωσης, με αντικειμενική ματιά στις δυσκολίες κυρίως μιας γυναίκας του σήμερα, με ιδιοφυείς επιβραβεύσεις και με έξυπνους συμβολισμούς των διαφόρων μνημείων του Παρισιού όποτε φτάνει στο κάθε σημείο ανταμοιβής η πρωταγωνίστρια.

Με αφορμή λοιπόν αυτήν τη μυστηριώδη γνωριμία, η Καμίγ αρχίζει να ξετυλίγει στις σελίδες του μυθιστορήματος την προσωπική και οικογενειακή της ζωή, χωρίς να την ωραιοποιεί. Δεν έχει βάλει στόχο μέσα από την αυτοκριτική της να δει τι έφταιξε και τι όχι μέχρι να φτάσει ως το σημείο όπου γνώρισε τον ρουτινολόγο, κατά βάθος όμως αυτό από μόνο του είναι ήδη ένα μεγάλο βήμα αυτογνωσίας! Μαμά και σύζυγος, κόρη μα πάνω απ’ όλα γυναίκα, εκθέτει τα γεγονότα και ταυτόχρονα εκτίθεται στο βλέμμα του αναγνώστη. Πού έκανε λάθος; Ποιος έφταιξε και γιατί; Πότε άρχισαν να πηγαίνουν όλα στραβά; Πόσο σημαντικές είναι οι «κρυψώνες μιζέριας» που έχουμε όλοι στη ζωή μας, όπου νιώθουμε κατ’ επίφασιν ασφαλείς; Πόσο αντικατοπτρίζονται στη στάση μας οι φοβίες από τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας; Η σκιαγράφηση της Καμίγ και του μικρόκοσμού της είναι αδρότατη, σε σημείο μάλιστα που όταν εξισορροπήσει το παρόν και τον εσωτερικό της κόσμο θα στραφεί στο παρελθόν για να προβεί σε απονεννοημένες για κείνη πράξεις ώστε να καταφέρει να προχωρήσει μπροστά και να βρει την ιδανική εξισορρόπηση που θα της φέρει χαρά, ευτυχία και αισιοδοξία.

Ως μητέρα: «Είχα βάλει στην ντουλάπα το κουστούμι της μητέρας-φίλης για εκείνο της αυστηρής μητέρας-παιδαγωγού. Κι αυτό που είχα κερδίσει με τις τακτοποιημένες κάλτσες το είχα σαφώς χάσει στην ποιότητα της σχέσης μου με το παιδί μου» (σελ. 28).

Ως σύζυγος: «Η πάλαι ποτέ άγρια και πλούσια ζούγκλα των ερωτικών συναισθημάτων μας είχε μετατραπεί με το πέρασμα του χρόνου σε έναν κήπο αλά γαλλικά: προβλέψιμο, λείο, χωρίς ούτε μια μυτούλα από χόρτο να ξεπροβάλλει διστακτικά» (σελ. 29). «Η υπονόμευση της σχέσης μας από τη μονοτονία, από την καθημερινότητα. Επειδή δεν νιώθαμε υποχρεωμένοι να εκδηλώνουμε τα αισθήματά μας, δεν το κάναμε ποτέ πια. Η αδιαφορία κέρδιζε συνεχώς έδαφος. Φώναζε μάλιστα δίπλα από τα αφτιά μας αλλά δεν το είχαμε καταλάβει» (σελ. 43).

Ως εργαζόμενη: «Το «γρήγορα» ήταν η λέξη-κλειδί της ζωής μας. Επέβαλε τον νόμο της, μας τιμωρούσε αυστηρά σαν πανίσχυρος τύραννος και μας υπέτασσε με τη συντριπτική εξουσία του μικρού δείκτη του ρολογιού» (σελ. 30).

Και σα να μην έφταναν όλα αυτά, ο ρουτινολόγος έχει ένα καλά κρυμμένο μυστικό που θα ανατρέψει για πάντα τη ζωή της Καμίγ, δίνοντας στο μυθιστόρημα μια άλλη διάσταση, που μου έφερε ένα γλυκόπικρο χαμόγελο στα χείλη και με ώθησε να ψάχνω γύρω μου ανθρώπους σαν την Καμίγ για να γίνω εγώ ο προσωπικός τους ρουτινολόγος! Έντονα συναισθήματα, ρεαλιστική καταγραφή των κόπων και των δυσκολιών που απαιτούνται όταν ξεκινήσεις ένα τόσο δύσκολο ταξίδι αυτογνωσίας, ριζική αλλαγή στη συμπεριφορά και στον εσωτερικό κόσμο της Καμίγ σελίδα τη σελίδα, μικρές ελπίδες-οδηγίες σοφίας, η αίσθηση της αέναης παρουσίας ενός καλού φίλου πλάι μου με έφεραν στο λυτρωτικό τέλος κι έκλεισα το βιβλίο με ένα πλατύ χαμόγελο! Ελπίζω κι εσείς, γιατί όπως λέει κι ο Κλοντ: «Τεμπελιά, κούραση, αποθάρρυνση, οι εχθροί παραμονεύουν! Όμως κρατάτε καλά, το αποτέλεσμα αξίζει τον κόπο» (σελ. 76).