Βιβλίο Από τα Βουρλά στην Μαγνησία 
Συγγραφέας Κωστούλα Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Αδελφότητα Μικρασιατών Ν. Χανίων «Ο Άγιος Πολύκαρπος»
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η συγγραφέας μεγάλωσε με παραμύθια, ιστορίες και αμανέδες που άκουγε από τους παππούδες της και είχε υποσχεθεί να καταγράψει την ιστορία των γονιών της, για να διασφαλίσει τη μαρτυρία τους και την κατάθεσή τους από τη λήθη του χρόνου, να τους γνωρίσει ο κόσμος, να μη χαθούν τα γεγονότα, οι άνθρωποι, ο χαλασμός. «Για αυτό λοιπόν, για να μην ξεχαστούν όσοι έφυγαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ, για να μην χαθούν τα ματωμένα ίχνη τους που τους έφεραν σε μια Ελλάδα που τους μίσησε και τους περιφρόνησε, βάζω σ΄ αυτό το χαρτί τις ζωές του Σάββα και της Μαρίτσας, την δική τους αλήθεια. Για τις χαρές και τις λύπες που έζησαν εκεί, τον ξεριζωμό, το αίμα που είδαν να κυλάει, για τους αγαπημένους που άφησαν πίσω ζωντανούς και για όσους δεν πρόλαβαν καν να θάψουν και τους άφησαν άταφους στην γη της Ιωνίας. Σαν ένα μνημόσυνο…», γράφει η κυρία Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη στην εισαγωγή του βιβλίου της.

Το κείμενο καταγράφει αρχικά τη ζωή του πατέρα Σάββα από το Χορόσκιοϊ στη Μαγνησία της Μικράς Ασίας με τα ήθη και τα έθιμα του τόπου, τη συμβίωση με τους Τούρκους σε όλα τα επίπεδα, και στη συνέχεια της μητέρας Μαρίτσας από τα Βουρλά, την καθημερινότητά της, τις σκληρές αλλά ευτυχισμένες μέρες του κάματου και τις τελευταίες στιγμές της ηρωικής αυτής πόλης. Εκείνος στα επτά του έζησε την καταστροφή αλλά κατάφερε να σταθεί στα πόδια του αργά και βασανιστικά ως τα 23 του, που του προξένεψαν μια προσφυγοπούλα από τα Βουρλά, εκείνη, με την οποία έμειναν μαζί εξήντα ολόκληρα χρόνια. Η αφήγηση είναι «ερασιτεχνική και δειλή αλλά με αγάπη», χωρίζεται σε μικρά αλλά συμπυκνωμένα κεφάλαια, που συνοδεύονται από επεξήγηση των λέξεων και των εννοιών του κειμένου, κάνοντας έτσι το περιεχόμενο κατανοητό από τον καθένα ενώ η αμεσότητα και η παραστατικότητα της γραφής ζωντανεύουν άλλη μια τραγική ιστορία μικρασιατικής προσφυγιάς, πάντα όμως με ιδιαίτερη ματιά και αφηγηματικό στυλ. Το εντυπωσιακό είναι που η ζωή της γιαγιάς Καλομοίρας, μάνας του Σάββα, είναι πραγματικά μυθιστορηματική ως προς τον γάμο της λίγο πριν το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου κι έτσι, όχι μόνο η αφήγηση αλλά και η ίδια η ιστορία έχουν ενδιαφέρον που δε μειώνεται ούτε στιγμή. Τάγματα εργασίας, διώξεις, κακοποιήσεις, δολοφονίες, σφαγές και μια νέα αρχή, πάρα πολύ δύσκολη, στα Χανιά, όπου ο τόπος ήταν απροκάλυπτα εχθρικός και οπισθοδρομικός, καταγράφονται ακριβοδίκαια και όσο γίνεται αντικειμενικά.

Η συγγραφέας αλλάζει εντελώς ύφος και στυλ όταν στρέφει τη ματιά της στην ιστορία της μάνας της, στην οποία απευθύνεται σε δεύτερο ενικό, δημιουργώντας τέτοια εξοικείωση που μεταφέρθηκα νοερά στο πλάι αυτών των δύο γυναικών, όσο τα λέγανε για το μαύρο χτες ζώντας ένα πιο ανοιχτόχρωμο σήμερα. Επιστρέφει στη Μικρά Ασία, όπου ξαναζούμε τα γεγονότα ευτυχίας και χαλασμού με νέες πληροφορίες και εξελίξεις, με άλλους πρωταγωνιστές και μαθαίνουμε για την ηρωική αντίσταση των Βουρλών όταν έπεσε το ελληνικό μέτωπο. Άλλες ένδοξες και ταυτόχρονα αιματηρές σελίδες γράφονται, με τα Τέλια του Μουσελέ να είναι και ο τύμβος χιλιάδων αθώων που βασανίστηκαν και ακρωτηριάστηκαν φριχτά. Δε γίνεται να μη δακρύσεις από τον πόνο και το αίμα που αναπηδάει από τις σύντομες και κοφτές φράσεις, χωρίς υπερβολικές λεπτομέρειες, δε γίνεται να μην προσευχηθείς για όσα παιδιά έχασαν τους γονείς τους μέσα στην οχλοβοή κι ανέβηκαν σε άλλα καράβια από των γονιών τους: «Ονόματα και επώνυμα χάθηκαν στη λήθη και ολάκερες γενιές σβήσανε για πάντα». Η αφήγηση αφορά και στα αδέλφια των γονιών της συγγραφέως, στα παιδιά τους, για όσα μάθανε τουλάχιστον, κι έτσι παρατίθενται οικογενειακές τραγωδίες που συμπυκνώνουν όλη τη δυστυχία και τις αναποδιές που βίωσαν οι Μικρασιάτες.

Με τη συμπαράσταση της κόρης της, Μαρίας Πουλιδάκη και την εκδοτική φροντίδα της Αδελφότητας Μικρασιατών Νομού Χανίων «Ο Άγιος Πολύκαρπος», η Κωστούλα Καραμπατσάκη-Πουλιδάκη πραγματοποιεί ένα χρέος τιμής προς τους γονείς της και προς τη μικρασιατική μνήμη γενικότερα, καταγράφοντας τις ιστορίες της οικογένειάς της και ζωντανεύοντας κομμάτια της λαογραφικής και οικογενειακής παράδοσης του τόπου, εκείνης της γλυκιάς πατρίδας όλων των προσφύγων. Φωτογραφίες από το οικογενειακό αρχείο και προσεγμένες λέξεις, αντάμα με λυρική γραφή δημιουργούν μια προσωπική κατάθεση ψυχής γεμάτη ηρεμία αλλά και πόνο, δυσκολίες αλλά και χαρές, ψυχρότητα και μίσος αλλά και αρωγή που με συγκίνησε, με δίδαξε, με κατέκτησε.

Βιβλίο Το παιδί και οι άνεμοι της Αρμενίας
Τίτλος πρωτοτύπου Il bambino e i venti d’ Armenia 
Συγγραφέας Arthur Alexanian
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας μιλά σε πρώτο πρόσωπο και απευθύνεται στον ίδιο του τον εαυτό: «… σ’ εσένα, καταραμένο κομμάτι του εαυτού μου… Εσύ ήσουν ο δαίμονας μέσα μου, με δελέαζες να χάνω τη σιγουριά μου…δεν με ενθάρρυνες να μετατρέπω την προοπτική σε σιγουριά» (σελ. 27). Τον θυμό διαδέχεται η περιέργεια, ο πειθαναγκασμός και τελικά η αποδοχή: «Οι αναμνήσεις δεν είναι μια απλή επιστροφή στο παρελθόν, αυτές πιθανότατα συνθέτουν την ταυτότητά μας» (σελ. 53). Αυτό το εσωτερικό του ταξίδι αντιδιαστέλλεται με το πραγματικό, της ζωής του, στην οποία πορεύεται χωρίς συναίσθηση της αρμένικης ταυτότητάς του. Δε ρώτησε τα μέλη της οικογένειάς του, ίσως γιατί η περιέργεια να θεωρείται αγένεια, και διαπίστωσε πως ουσιαστικά έκανε ό,τι και όλοι οι άλλοι συμπατριώτες του: απασχολημένοι να κυνηγάνε τον επιούσιο, ζούσανε τη λησμοσύνη. Μετά τον θανατηφόρο και καταστροφικό σεισμό της Αρμενίας το 1988 άρχισαν να στρέφουν τη ματιά τους στην κοιτίδα τους.Όπως λέει ο Αρτούρο Μολινάρι στην εισαγωγή του μυθιστορήματος: «Ο πρωταγωνιστής δεν ξεχνάει την πατρίδα που του έκλεψαν, γίνεται όμως πολίτης του κόσμου και επιλέγει να αφηγηθεί την ιστορία ενός λαού μέσα από την προσωπική του ιστορία» (σελ. 15). Έτσι, οι αναμνήσεις του ξεκινάνε από τα 11 του χρόνια που ταξίδευε με τη μητέρα του προς τη Βενετία από την Γκρενόμπλ όπου είχε μεγαλώσει. Η πλοκή ξεδιπλώνεται με μια αφηγηματική πρωτοτυπία: σχεδόν κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με έναν συμπρωταγωνιστή των δύο γυναικών τη συγκεκριμένη χωροχρονική στιγμή, ώστε αμέσως μετά να αναλάβει πάλι ο ίδιος ο συγγραφέας. Αυτό δίνει ποικιλία και εκπλήξεις στη ροή της ανάγνωσης και ταυτόχρονα φωτίζει διαφορετικές ενδιαφέρουσες προσωπικότητες, όπως τον αξιωματικό του τουρκικού στρατού που φυγάδευσε μάνα και κόρη (για πρώτη φορά αρχίζει να αμφισβητεί τις διαταγές των ανωτέρων του, μιας και πλέον απαιτείται η άμεση εξόντωση όλων των Αρμενίων: «Ως στρατιώτης οφείλω να υπακούσω, ωστόσο νιώθω έναν έντονο δισταγμό, το βασανιστικό νήμα της αμφιβολίας διαπερνάει τα καθήκοντα που σαν καλός στρατιωτικός οφείλω να εκτελέσω γιατί έτσι με διέταξαν και η φωνή της συνείδησης δεν μ’ αφήνει σε ησυχία», σελ. 67). τη Μανίγκ, κάτοικο Βενετίας, ακόμη και τον ίδιο τον πατέρα, τον Μπόχος, που μας αφηγείται τις δικές του περιπέτειες πριν παντρευτεί τη γυναίκα του με προξενιό και πώς αναγκάστηκε ν’ αλλάξει το επίθετό του.

Η γενοκτονία των Αρμενίων και η απηνής καταδίωξη του πληθυσμού από τους Τούρκους, οι συνέπειες αυτής της προσφυγικής περιπέτειας στον χαρακτήρα και τις αντιλήψεις των θυμάτων, η αδυναμία μιας τρίτης γενιάς να στραφεί στο παρελθόν γεμάτη φόβο για τον ρόλο που επιτελεί ένα ομόδοξο και ομόγλωσσο κοινωνικό σύνολο στη ζωή τους, εφόσον ήθη, έθιμα, ιστορία και δοξασίες υπάρχουν αλλά βυθισμένα στην αχλή από την έλλειψη επίσημης αναγνώρισης είναι μερικά μόνο από τα προβλήματα που θέτει με εύσχημο και δωρικό τρόπο ο συγγραφέας στο τόσο διαφορετικό από τα άλλα τρίτο βιβλίο της σειράς «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα». Η επιλογή μάλιστα να μην υπάρχει σαφές τέλος ούτε οριστικές απαντήσεις για τα αρχικά ερωτήματα δείχνει πως η γνωριμία του εαυτού μας δε σταματάει ποτέ, πως συνεχίζουμε να κατεβαίνουμε όλο και πιο βαθιά μέσα μας για να ξαναβρίσκουμε κι άλλο ένα ψήγμα του εαυτού μας.

Το μυθιστόρημα συνοδεύεται από επίμετρο της Εμανουελίτα Βέκιο που περιγράφει με ακρίβεια και συνέπεια την ανάγκη του συγγραφέα να γράψει «για να ανακτήσει τις αναμνήσεις και με αυτές την αρμενικότητά του κι έτσι για να ξαναβρεί τον εαυτό του που βρίσκεται σε φυγή… ωσότου αποδεχτεί την κατάστασή του και κάνει έτσι το πρώτο βήμα προς μια νέα ψυχική γαλήνη» (σελ. 18) και από το ποίημα «Ανάσταση» με την άδεια του Αρτούρο Αλεξανιάν. Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους.

Βιβλίο Ένας Πολίτης θυμάται
Συγγραφέας Σίμος Βαφειάδης
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτοβιογραφία ενός Πολίτη που γεννήθηκε το 1915 στο Μπεσίκτας, μεγάλωσε στο Κουσκουντζούκι και στο Τζιχαγκίρ για να μεταναστεύσουν οικογενειακώς το 1971 στην Αυστραλία. Αναμνήσεις από τους παγκόσμιους πολέμους (δυστυχώς με εκτενέστατες αναφορές για να δείξει τον τρόπο συμπεριφοράς των Τούρκων απέναντι στους Ρωμιούς στρατιώτες), από την καθημερινότητα της Πόλης, περιγραφές τόπων και τοπίων, οδών και ανθρώπων, μαρτυρίες για τα Σεπτεμβριανά και γενικότερα για τη στάση των Τούρκων πριν το 1955 και μετά. Σε γενικές γραμμές νιώθω ότι τα κείμενα αυτά είναι αποσπασματικά και τοποθετήθηκαν άτακτα μέσα στο βιβλίο, χωρίς συνοχή και κάποιο δέσιμο. Θα μου πεις, αναμνήσεις είναι, ναι, συμφωνώ, η τελική επιμέλεια όμως του βιβλίου θα μπορούσε κάπως να συνδέσει τα γεγονότα και να δημιουργήσει ένα ενιαίο σύνολο. Γιατί εκεί που διαβάζω για το Πάσχα στην Πόλη να διαβάσω για την αρχιτεκτονική εκκλησιών που χάθηκαν για να επεκταθεί ένας δρόμος; Ή γιατί να διαβάσω σε δύο διαφορετικά σημεία για τα Σεπτεμβριανά; Στο βιβλίο υπάρχουν και λίγες φωτογραφίες που πλαισιώνουν το κείμενο. Η γραφή δεν είναι κουραστική, διαβάζεται άνετα. Μου έκανε εντύπωση η θετική εικόνα του συγγραφέα για τον Κεμάλ Ατατούρκ, γιατί παρότι τελικά διώχτηκε από την Πόλη του, δεν μίσησε γενικά τους Τούρκους, παρέμεινε αντικειμενικός και ορθός κριτής της πραγματικότητας.

Βιβλίο Τα απομνημονεύματα
Συγγραφέας Maria Valkonskaya
Μεταφραστής Ελένη Κατσιώλη
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Λέμβος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πολλές γυναίκες που ασπάζονταν την ιδεολογία των ανδρών τους πήραν κι αυτές τον δρόμο της εξορίας, εγκαταλείποντας υποχρεωτικά τα προνόμια και τα παιδιά τους. Μία από αυτές, η νεαρή τότε Μαρία Βαλκόνσκαγια, που παντρεύτηκε τον Σεργκέι Βαλκόνσκι το 1825, έζησε στη Σιβηρία τριάντα ένα χρόνια και κράτησε σημειώσεις που αποδείχτηκαν με το πέρασμα του χρόνου πολύ σημαντικές και μεταφράζονται για πρώτη φορά στην Ελλάδα μαζί με περιληπτικό και ιστορικά τεκμηριωμένο πρόλογο που εντάσσει τον αναγνώστη στο ιστορικό πλαίσιο των γεγονότων, καθώς και επεξηγηματικές υποσημειώσεις, κατάλογο των καταδικασθέντων και εικόνες των πρωταγωνιστών των γεγονότων και της ιστορίας που αφηγείται η Μαρία Βαλκόνσκαγια.

Από την αρχή το ημερολόγιο δείχνει γεμάτο αισιοδοξία και σπάνια δύναμη, αν σκεφτεί κανείς τις συνθήκες που επικρατούσαν στην εξορία: «… τις στερήσεις και τα βάσανά μας, τα οποία όμως έχουμε τόσο συνηθίσει που καταφέραμε να είμαστε χαρούμενοι, ακόμα και ευτυχισμένοι στην εξορία» (σελ. 19). Τα απομνημονεύματα ξεκινάνε από την αρχή της ζωής αυτής της δυναμικής γυναίκας, που αψήφισε τις αρχές της οικογένειάς της και ακολούθησε τον άντρα της στην εξορία και καταγράφουν εκτενώς τα αίτια και τα αποτελέσματα της εξέγερσης, τις απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης στην εξορία και κλείνουν με μια διαχρονική παρατήρηση: «δεν μπορείς να σηκώνεις τη σημαία της ελευθερίας, χωρίς να έχεις τη συμπάθεια ούτε του στρατεύματος ούτε του λαού, ο οποίος τίποτες δεν καταλαβαίνει» (σελ. 86).