Βιβλίο Η χαμένη ψηφίδα της Αγίας Σοφίας 
Συγγραφέας Ελένη Σβορώνου
Εικονογράφος Φίλιππος Φωτιάδης
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καλέντης 
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Βρισκόμαστε στα 1931, τρία χρόνια πριν γίνει μουσείο το τέμενος της Αγίας Σοφίας και παρακολουθούμε τη συζήτηση μεταξύ του Μουσταφά Κεμάλ και του Τόμας Γουάιτμορ μαζί με δύο παιδιά που κρύφτηκαν στο κτήριο κι έχουν τον δικό τους ρόλο στην ιστορία. Μέσα από την αφήγηση σημαντικών ιστορικών στιγμών η Αγία Σοφία αναβιώνει μπροστά μας ως ορθόδοξος καθεδρικός ναός, ρωμαιοκαθολικός ναός, μουσουλμανικό τέμενος, μουσείο, Μνημείο Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς και ζούμε τη λαμπρότητα και το μεγαλείο της ιστορίας της. Ο Βυζαντινός Ναός της Ύπατης Σοφίας του Ένσαρκου Λόγου του Θεού οικοδομήθηκε επί Ιουστινιανού (6^ος αι. μ. Χ.) από τους αρχιτέκτονες Ανθέμιο και Ισίδωρο μέσα σε μόλις έξι χρόνια και σε αυτό το βιβλίο καταγράφονται πολλές χρήσιμες εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για την πορεία του στον χρόνο. Μαθαίνουμε επίσης για το παρελθόν, την καριέρα και τη νοοτροπία των δύο αντρών, του πολιτικού από τη μια και του αρχαιολόγου από την άλλη. Ο Τόμας Γουάιτμορ (1871-1950) ήταν μελετητής, βυζαντινολόγος και αρχαιολόγος και κατάφερε να μπει το 1931 στην Αγία Σοφία για να ξεκινήσει την αποκάλυψη και τη συντήρηση των ψηφιδωτών του ναού ως διευθυντής του Αμερικανικού Βυζαντινού Ινστιτούτου κι έτσι ήρθαν στο φως τα περισσότερα από αυτά αφού ήταν καλυμμένα με γύψο. Λίγα χρόνια μετά η Αγία Σοφία άνοιξε ως μουσείο.

Η Ελένη Σβορώνου έγραψε ένα συναρπαστικό χρονικό αυτής της σημαντικής ενέργειας και πρωτοβουλίας και το ζωντάνεψε με μυθιστορηματικό τρόπο, γράφοντας ολοζώντανες σκηνές, ενδιαφέροντες διαλόγους και εντάσσοντας δύο παιδιά στο κείμενο για να χαλαρώσει τη σοβαρότητα του θέματος. Δημιουργεί ένα ενδιαφέρον δίπολο, με τον ιδρυτή της ενωμένης πια Τουρκίας από τη μια, που ενδιαφέρεται να προβάλλει την πολιτιστική αξία της πατρίδας του σε όλο τον κόσμο αλλά όχι εις βάρος των θρησκευτικών του πεποιθήσεων ή της επί τόσους αιώνες τουρκικής ιστορίας και με έναν ανθρωπιστή αρχαιολόγο από την άλλη, του οποίου η ατζέντα δεν είναι και τόσο φανερή αρχικά. Έχουμε έναν άνθρωπο που έζησε ως εθελοντής τη σκληρή πλευρά του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου και τώρα έχει στρέψει τις δυνάμεις του στην ειρήνη και σε όσες δράσεις είναι απαραίτητες για να τη διατηρήσουν. Ο Κεμάλ απαριθμεί τις μεταρρυθμίσεις που μετέτρεψαν την Τουρκία σε κοσμικό κράτος, έτοιμο να μπει στον παγκόσμιο χάρτη όσο ο Γουάιτμορ του υποδεικνύει τις ψηφίδες, τι αναπαριστούν και πόσο ταιριαστές με την ατμόσφαιρα του μέρους είναι! Θα καταφέρει λοιπόν να πείσει τον ηγέτη να δεχτεί να βγουν τα ψηφιδωτά στο φως;

Η συζήτηση διεξάγεται σε όλους τους κύριους και βοηθητικούς χώρους της Αγίας Σοφίας, οι οποίοι καταγράφονται με συναρπαστικές λεπτομέρειες από αρχιτεκτονικής, πολιτιστικής και συμβολικής άποψης. Για παράδειγμα, είναι απαραίτητοι δύο πρόναοι ώστε οι πιστοί «να προσαρμοστούν από τον έξω κόσμο της καθημερινής ζωής τους στον ουράνιο κόσμο του Θεού…Μάτια, καρδιά και νους χρειάζεται να έχουν νηστέψει από τα ευτελή και τα καθημερινά» (σελ. 30). Οι ψηφίδες παίρνουν τη θέση τους πρώτα στον νου του Γουάιτμορ και μετά στην αυθεντική τους θέση στους τοίχους της Αγίας Σοφίας και διαβάζουμε για το κάθε τι που απεικονίζουν! Πόσα γεγονότα ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες του μικρού αυτού βιβλίου και πόσες πληροφορίες περνάνε με τον καλύτερο τρόπο στον αναγνώστη! Η Ελένη Δικαίου για άλλη μια φορά κατάφερε να μας κάνει με την υποδειγματική της πένας κοινωνούς ενός από τα σημαντικότερα σύμβολα του παγκόσμιου πολιτισμού. Η εικονογράφηση του Φίλιππου Φωτιάδη, που έχει ήδη δώσει εξαίρετα δείγματα τέχνης στα προηγούμενα βιβλία της σειράς, αποτυπώνει με το δικό του στυλ τον Κεμάλ και τον Γουάιτμορ και προσπαθεί να αποδώσει τη μεγαλοπρέπεια της Αγίας Σοφίας και των επιμέρους σημείων της.

Η σειρά «Μικρές Ιστορίες για Μεγάλα Γεγονότα» «είναι στραμμένη στους νεαρούς αναγνώστες και φιλοξενεί κείμενα με λογοτεχνική αφήγηση». Η κεντρική ιδέα κάθε βιβλίου είναι ένα πραγματικό γεγονός και η εξιστόρησή του οδηγεί στη μεγαλύτερη εικόνα της εποχής, των ιστορικών προσώπων και των πράξεών τους. Στο έβδομο βιβλίο της σειράς μαθαίνουμε για την ιστορική πορεία της Αγίας Σοφίας και για το πώς ξεκίνησαν οι εργασίες μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε μουσείο και πώς βγήκαν στο φως τα περίφημα ψηφιδωτά της.

Βιβλίο Ματωμένη πορφύρα
Συγγραφέας Βούλα Ηλιάδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Γκοβόστης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η αλήθεια είναι ότι δεν μπόρεσα να βγάλω άκρη με αυτό το βιβλίο. Δε βρήκα κριτικές, δε βρήκα άλλες γνώμες, δε βρήκα τίποτα. Τι με προβληματίζει; Ότι δεν αναφέρεται αν είναι για εφήβους (ή έστω παιδιά) ή για μεγάλους. Η συγγραφέας έχει γράψει και παιδικά βιβλία αλλά και για μεγάλους. Αν σχολιάσω το βιβλίο έχοντας υπ’ όψιν ότι είναι για μεγάλους το θεωρώ απαράδεκτο με όλη τη σημασία της λέξης. Ανακατεύει άτεχνα και άκομψα την Ιστορία με τη λογοτεχνία, χρησιμοποιεί επαναλήψεις και επεξηγήσεις όλη την ώρα, έχει ένα σωρό περιττολογίες (ακόμη και τα τοπωνύμια που αναφέρει έχει υποσημείωση που σου λέει και σε ποιο νομό βρίσκονται και σε ποια περιοχή της Ελλάδας, βόρεια ή νότια κλπ.). Ακριβώς λοιπόν επειδή η λογοτεχνική της γραφή είναι εντελώς παιδιάστικη, επειδή χρησιμοποιεί ένα κάρο σημειώσεις ακόμη και για λέξεις που κάποιος ενήλικος αποκλείεται να μην ξέρει (λχ. διάσελο), επειδή βιβλιογραφικά αναφέρεται και στο ομώνυμο έργο της Πηνελόπης Δέλτα για τον Βουλγαροκτόνο, ακριβώς επειδή έχει ένα σωρό επεξηγήσεις και ιστορικές προσθήκες, ακριβώς επειδή έχει ένα πλήθος σχετικών πληροφοριών αλλά και στοιχείων της καθημερινότητας του Βυζαντίου θα στενοχωρηθώ ειλικρινά πάρα πολύ αν η συγγραφέας απευθύνεται σε ενηλίκους. Είναι ένα πολύ καλό κείμενο, αν και λίγο δύσκολο αν δεν ψάξει κάποιος από μόνος του περαιτέρω πληροφορίες για την εποχή και το πρόσωπο του Βουλγαροκτόνου, βοηθητικό, «προκλητικό» (με την έννοια της παρακίνησης για περαιτέρω μάθηση) που θα μπορούσε κάλλιστα να το απολαύσει ένας έφηβος που να του αρέσει η Ιστορία.

Βιβλίο Η τελευταία αυτοκράτειρα του Βυζαντίου
Συγγραφέας Θάνος Κονδύλης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε γενικές γραμμές πρόκειται για ένα τρυφερό και συγκινητικό βιβλίο για τη ζωή, τις φιλανθρωπίες και τη νοοτροπία μιας γυναίκας που θα μπορούσε να ζήσει κάλλιστα στη σκιά του άντρα της και να εκμεταλλευτεί τη φήμη του, καθώς και το οικονομικό υπόβαθρο του πατέρα της και να μην κάνει απολύτως τίποτα. Αντίθετα, η Άννα Παλαιολογίνα στάθηκε στα πόδια της, μεγάλωσε, τράνεψε και στη Βενετία της δόθηκε η ευκαιρία να χτίσει μια ανθηρή ελληνική κοινότητα, με εκκλησία, τυπογραφεία και πολλά ακόμα. Μέχρι και σήμερα μνημονεύεται το όνομά της στους κύκλους του απόδημου ελληνισμού. Στο βιβλίο διαβάζουμε για όλες τις φιλανθρωπίες, όμως αυτό δεν γίνεται με άσχημο και προκλητικό τρόπο. Με ταπεινότητα, σεβασμό απέναντι στο ελληνικό στοιχείο, αγωνία για όλες τις αναποδιές που ίσως συναντήσει κάποιος σε ένα τέτοιο εγχείρημα, η τελευταία αυτοκράτειρα του Βυζαντίου χαράσσει το όνομά της στους ελληνικούς κύκλους του απόδημου Ελληνισμού. Με αφορμή την ως άνω εξιστόρηση, η Άννα βρίσκει την ευκαιρία πολλές φορές να παρεκκλίνει από τις αναμνήσεις της και να δώσει ιστορικά και άλλα στοιχεία για τις οικογένειες Νοταρά, Σφραντζή, Παλαιολόγου, για την Κωνσταντινούπολη, το Μυστρά, το Ναύπλιο, τη Βενετία, τη Σιένα, όλα περιεκτικά και όμορφα τοποθετημένα, χωρίς να γίνονται κουραστικά.

Στα μειονεκτήματα του μυθιστορήματος είναι η χρήση λεξιλογίου και εκφραστικών μέσων που δε συνάδουν με την εποχή, για παράδειγμα «όταν έβγαινε έξω σήκωνε τα μαγαζιά», «-Τον έβαλες στο μάτι;» κλπ. που, αν δεν κάνω λάθος, δεν είναι τόσο εύηχες ούτε για το επίπεδο της οικογένειας Νοταρά ούτε για την εποχή. Προς το τέλος του βιβλίου αυτές οι εκφράσεις και γενικότερα η σκιαγράφηση αυτής της νοοτροπίας κάπως αποσοβούνται, οπότε μάλλον ο συγγραφέας έγραψε επίτηδες έτσι για να δείξει την εφηβική και νεαρή ηλικία της αυτοκράτειρας αλλά και πάλι….Επιπλέον το επίρρημα «λοιπόν» χρησιμοποιείται υπερβολικά πολλές φορές: «Λοιπόν, στο εξής τα πράγματα ακολούθησαν το δρόμο τους…», «Λοιπόν, φτάσαμε στο δικαστήριο…», «Λοιπόν, μια μέρα, καθώς ήμουν στο γραφείο μου…» κλπ.

Το βιβλίο παρ’ όλ’ αυτά το συνιστώ για την επισταμένη μελέτη του συγγραφέα πάνω στη ζωή της Παλαιολογίνας, για την άμεση και ζωντανή περιγραφή της εποχής και των ανθρώπων, για τη συγκίνηση που ένιωσα για όσα προσέφερε αυτή η γυναίκα στον ελληνισμό.

Βιβλίο Πήραν την Πόλη
Μεταφραστής Ιωσήφ Γρ. Κασσεσιάν
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αρμένικοι θρύλοι για την άλωση της Πόλης, δύο σημαντικά ιστορικά τεκμήρια σε πρώτη ελληνική μετάφραση. Οι ύμνοι των αρμένιων λογίων Απραάμ Ανγκιουρατσί και Αρακέλ Παγισετσί τεκμηριώνουν τον απόηχο της Άλωσης στους συγχρόνους και ειδικότερα στους Αρμενίους. Η ειλικρινής και αυθόρμητη οδύνη που εκφράζουν πιστοποιεί τη συναισθηματική εγγύτητα των δύο λαών, του αρμενικού και του ελληνικού και τη διαχρονικά επιβεβαιωμένη ιστορική φιλία τους. Η μετάφραση στηρίχτηκε στο πρωτότυπο αρμενικό κείμενο και συγκρίθηκε με το κείμενο των προϋπαρχουσών μεταφράσεων σε γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά. Η απόδοση έγινε στην έμμετρη μορφή, έστω και με ατέλειες όπως υποστηρίζεται στην εισαγωγή, προσωπικά δε με ξένισε πουθενά το κείμενο ούτε ως προς τον ειρμό, ούτε ως προς το μέτρο. Η μετάφραση συνοδεύεται από πληθώρα διευκρινιστικών και εγκυκλοπαιδικών σημειώσεων, διασταύρωση με πηγές της εποχής και εν σχέσει με το εθνικό και θρησκευτικό σύνολο της εποχής. Μια πολύ καλή μετάφραση, μια πολύ καλή επιμέλεια, ένα πολύ καλό σύνολο πληροφοριών για μια άλλη, πρωτόφαντη διάσταση της σημασίας της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης το 1453 και όλα αυτά σε πρακτική, μικρή έκδοση, με ωραία γραμματοσειρά. Οι εκδόσεις Τσουκάτου συνεχίζουν να εμπλουτίζουν την ελλιπή βιβλιογραφία γύρω από την Άλωση και τις αρμενο-ελληνικές σχέσεις

Βιβλίο Το λιοντάρι του Αγίου Μάρκου
Τίτλος πρωτοτύπου The lion of St. Mark
Συγγραφέας Thomas Quinn
Μεταφραστής Μαρία Παππά
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Εξαιρετική γραφή που κόβει την ανάσα. Κωνσταντινούπολη, Βενετία, Κόρινθος, Χαλκίδα ζωντανεύουν στα μάτια του αναγνώστη και τον ταξιδεύουν αιώνες παλιότερα. Η αλήθεια είναι ότι ίσως να κουράσουν οι περιγραφές και η ιστορία της Βενετίας, όμως εγώ τις λάτρεψα γιατί το διάβασα μια μέρα μόλις γύρισα από Βενετία και περπατούσα μαζί με το συγγραφέα στα υπέροχα δρομάκια και στο κλίμα της πόλης. Κουραστικές σίγουρα αλλά συναρπαστικές οι σκηνές των μαχών και των ναυμαχιών και κυρίαρχο το ηθικό μήνυμα ότι η πατρίδα και η αγάπη για τη ζωή υπερισχύει της εμπάθειας και του εγωισμού και του μίσους. Καταπληκτικό βιβλίο.

Βιβλίο Ιερή παγίδα
Συγγραφέας Λεία Βιτάλη
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ζούμε πραγματικά γεγονότα, καθημερινές ιστορίες, πραγματικές συνωμοσίες. Ώστε ο Άνθιμος ήταν προδότης; Ώστε η Εκκλησία του Πάπα έπαιξε σημαντικό ρόλο στην παράδοση της Πόλης στον Οθωμανό ε; Πραγματικά είναι η μη ευρέως γνωστή ιστορία της Πόλης. Κι όλα αυτά γιατί ο Μεχμέτ έψαχνε τον άντρα-μοντέλο για τη ζωγραφιά που έπεσε τυχαία στα χέρια του; Έχουμε πάλι μια νέα Ελένη, έναν νέο τρωικό πόλεμο; Δε μου κάνει εντύπωση. Είμαι σίγουρος ότι σε πολλές περιπτώσεις η Ιστορία δεν είναι αυτή που διδάσκεται αλλά ζει κι αναπνέει μέσα από τα σωζόμενα αρχεία.

Ανατριχιαστική λοιπόν η περίπτωση του Ιάκωβου Νοταρά που ευνουχίστηκε από τον ερωτευμένο μαζί του Μωάμεθ για να τον κρατήσει κοντά του, δικό του. Και με μια έξυπνη κίνηση η Γαληνότατη Βενετία τού τον πήρε μέσα από τα χέρια του. Για να συνεχίσει στη Βενετία την επανένωση των διάσπαρτων ανά την οικουμένη φυγάδων Ελλήνων. Και με τη βοήθεια της τυπογραφίας (ναι, μιλάει για τον Γουτεμβέργιο) να ξαναδώσει την αίγλη του παρελθόντος και της ελληνικής γλώσσας ως συνεκτικό δεσμό των επαναπατριζόμενων. Κι ύστερα να κυνηγήσει τον Άνθιμο και τον ίδιο τον Μωάμεθ για να τους θανατώσει. Ανθρώπινες πτυχές, λογικά γεγονότα, έμεινα αρκετά ικανοποιημένος. Αν μη τι άλλο δε σε κουράζει σαν ιστορικό μυθιστόρημα. Κι επιπλέον οι απορίες της γυναίκας-αφηγήτριας, αδερφής του Ιάκωβου, ήταν τόσο αληθινές, που σε κάνουν να συμπάσχεις μαζί της και να ξαναζείς την εποχή της.

Βιβλίο Η δολοφονία του σουλτάνου
Τίτλος πρωτοτύπου Sultanı Öldürmek
Συγγραφέας Ahmet Ümit
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μωάμεθ Β΄ (1432-1481) βασίλεψε ως οθωμανός σουλτάνος σε δύο περιόδους και ήταν ο στρατηγός που κατάφερε να αλώσει την Κωνσταντινούπολη, χωρίζοντας την ευρωπαϊκή και όχι μόνο Ιστορία στα δύο, παίρνοντας το προσωνύμιο Πορθητής. Η μορφή του, η νοοτροπία του, ο χαρακτήρας του, οι αντιλήψεις του, τα κατορθώματά του τον έκαναν αγαπητό στην Τουρκία, σε τέτοιο βαθμό που αν κάποιος αρχίσει να αναμοχλεύει το παρελθόν και να φέρνει στο φως τεκμήρια που διιασαλεύουν την ηρεμία θα ενοχληθούν. Στο κείμενο φωτίζεται απόλυτα και τεκμηριωμένα αυτή η άποψη.

Το μυθιστόρημα, όσο συναρπαστική κι αν φαίνεται η περίληψή του, είναι απελπιστικά αργό και κατά τόπους φλύαρο, με τη δράση να συμπυκνώνεται σε συγκεκριμένα σημεία και στο μεταξύ να αναπτύσσονται χιλιάδες σκέψεις, απορίες και φόβοι του πρωταγωνιστή, να περιγράφεται η Κωνσταντινούπολη, και να καταγράφεται σε όλο της το εύρος και την ιστορική λεπτομέρεια η ζωή του Πορθητή και η άλωση της Κωνσταντινούπολης.

Ο Μουστάκ μπέης πάσχει από ψυχογενή φυγή ή διασχιστική διαταραχή, δηλαδή έχει δραματικά κενά μνήμης ύστερα από έντονα στρεσογόνα ή τραυματικά γεγονότα, οπότε εμφανίζει σύγχυση και αποπροσανατολισμό. Επομένως, ακριβώς λόγω αυτών των συμπτωμάτων, πολλές φορές ο πρωταγωνιστής μιλάει με τον εαυτό του σε πάρα πολλές σελίδες είτε για το ποιος σκότωσε τη γυναίκα που ακόμη αγαπούσε, είτε αν όντως σκότωσε ο ίδιος τη Σερχαζίν (και αν ναι, πότε και πώς και γιατί δεν το θυμάται). Επιπλέον, υπάρχει ένα πολύ μεγάλο κεφάλαιο, κατά το οποίο ο καθηγητής κοιμάται και στο όνειρό του συνομιλεί με τον Μωάμεθ τον Πορθητή που του περιγραφεί εκτενώς το βασίλειό του, την καθημερινότητά του, τους εχθρούς του μέσα στο ίδιο του το στρατιωτικό περιβάλλον κλπ.

Να τονίσω εδώ όμως ότι, αν κάποιος ενδιαφέρεται να διαβάσει πολλά ιστορικά στοιχεία μέσα σε ένα μυθιστόρημα, η γραφή του Ahmet Ümit είναι πολύ δυνατή και ρεαλιστική, απόλυτα τεκμηριωμένη! Προσωπικά, με ενδιέφερε και το θέμα, οπότε, προσπερνώντας πρόσκαιρα τις αντιρρήσεις μου για ό,τι έχω συναντήσει κατά την πορεία της ανάγνωσης, βυθίστηκα, απόλαυσα και ανατρίχιασα διαβάζοντας για τις μέρες και τα έργα του Μωάμεθ Β΄, τη σημασία του για την Ιστορία, τον τρόπο που κατέκτησε την Κωνσταντινούπολη, τα γεγονότα που έζησε τις μέρες μετά την πολιορκία, πόσο σημαντικός είναι για την ίδια την οθωμανική Ιστορία και ταυτότητα που έχει μεταλαμπαδευτεί στη σύγχρονη Τουρκία κλπ. Η καταγραφή των ιστορικών γεγονότων δεν ήταν ενδελεχής και λεπτομερής αλλά ουσιαστική, γρήγορη και με ντοκουμέντα, γι’ αυτό και τα διάβασα και δεν τα προσπέρασα ρίχνοντας βάρος στην αστυνομική πλευρά της υπόθεσης. Οποιοσδήποτε άλλος που δεν ενδιαφέρεται τόσο για την οθωμανική Ιστορία γενικά και για την Άλωση συγκεκριμένα, θα τις προσπερνούσε για να δει ποιος και γιατί σκότωσε τελικά, δοκιμάζοντας διπλή απογοήτευση (αργή εξέλιξη της πλοκής συν εκτεταμένη ιστόρηση του παρελθόντος).

Επίσης, διάχυτο στο κείμενο είναι και το βάρος που σηκώνει ένας λαός όταν έχει ένα σημαντικό, ένδοξο και βίαιο παρελθόν και πόσο αυτό τον επηρεάζει στο σήμερα. Ο Ahmet Ümit σε πολλά σημεία βρίσκει χώρο να αναπτύξει τις απόψεις του για τη σημασία της Ιστορίας και τον ρόλο που καλείται να παίξει στις αντιλήψεις ενός ανθρώπου που λαχταράει για μόρφωση και ενημέρωση. Στις σελίδες 380-381 γράφει: «Όπως το ποδόσφαιρο δεν είναι το κυνήγι της μπάλας στο γήπεδο από τους είκοσι δύο παίκτες, έτσι και η Ιστορία ποτέ δεν ήταν μονάχα το αφήγημα των αυτοκρατοριών. Ιστορία είναι το πώς οργώνεται το χώμα, πώς ψήνεται το ψωμί, πώς χτίζεται το σπίτι, πώς φασκιώνουν οι μητέρες τα παιδιά, πώς γίνεται η διδασκαλία, πώς εκφράζει την αγάπη του ένας άντρας σε μια γυναίκα. Ιστορία είναι το σύνολο μικρών και μεγάλων γεγονότων που κάνουν τον άνθρωπο άνθρωπο. Ιστορία είναι δειλία, θάρρος προδοσία. Ιστορία είναι συλλογισμός, συναίσθημα, διαίσθηση, υπερηφάνεια».

Εξίσου σημαντική για τον συγγραφέα είναι και η ουδετερότητα και όσο γίνεται αντικειμενικότητα απέναντι στα ιστορικά γεγονότα. Συνεχίζει στη σελίδα 381: «Για παράδειγμα, την κατάκτηση αυτή που εμείς χαρακτηρίζουμε ως γεγονός που άλλαξε εποχή, οι Δυτικοί τη θεωρούν δείγμα επιθετικότητας. Λένε πως το τέλος του Μεσαίωνα και η απαρχή της Αναγέννησης δεν αποδίδεται στην άλωση της Κωνσταντινούπολης αλλά στην ανακάλυψη της Αμερικής. Θεωρώ ότι αυτό είναι το μεγαλύτερο μειονέκτημα της Ιστορίας ως επιστημονικού κλάδου: να μην μπορεί να είναι κανείς αντικειμενικός. Να πνίγει την αλήθεια η μεροληψία».

Όλη αυτή η ποικίλη ευληψία συναισθημάτων κατά την πορεία της ανάγνωσης δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο λόγω της μετάφρασης (ή μήπως της τελικής επιμέλειας;). Σε γενικές γραμμές το κείμενο είναι καλά μεταφρασμένο, όμως υπάρχουν σημεία όπου κόλλησα και πιστεύω ότι θα μπορούσαν να διορθωθούν για να έρθουν πιο κοντά στην ελληνική γλώσσα, όπως στη σελίδα 396: «…μετά θα έρθει η σειρά σ’ εμένα ή ίσως και σ’ εσάς» (γιατί όχι «θα έρθει η σειρά σας ή ίσως και η δική μου;»).

Εν κατακλείδι, να το διαβάσει κάποιος ή όχι; Θα πρότεινα να το διαβάσει κάποιος που του αρέσουν τα πλούσια ιστορικά μυθιστορήματα και δεν τον ενδιαφέρει τόσο η δράση ενός αστυνομικού όσο η μελέτη μιας εποχής και ενός τόπου. Κάποιος ευρύνους, που όσο κι εγώ ψάχνει και σκαλίζει και προσπαθεί να φωτίσει αντικειμενικά το παρελθόν και το παρόν μιας περιόδου. Η αποκάλυψη του δολοφόνου και η ανατροπή ως προς την κεντρική ιδέα για το κίνητρο της δολοφονίας ήταν πράγματι καλές αλλά δεν αρνούμαι ότι ανακουφίστηκα όταν τελείωσα το μυθιστόρημα.

Βιβλίο Ζωή και θάνατος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου
Συγγραφέας Φίλιππος Φιλίππου
Κατηγορία Δοκίμιο / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μεγάλη δυσκολία και εμπόδιο οι ανωτέρω πηγές: τι να πιστέψει κανείς, τι να θεωρήσει προσθήκη μεταγενέστερη, τι να θεωρήσει αυθεντικό, τι συμφέροντα κρύβονται πίσω από κάθε κείμενο, ποιος είναι ο πιο αξιόπιστος μάρτυρας; Ο συγγραφέας υποστηρίζει: “Κάθε σύγχρονος ιστορικός λέει τα δικά του σε μια προσπάθεια να δείξει το τι ακριβώς έγινε, μια και οι χρονικογράφοι δεν είναι σαφείς στις περιγραφές τους. Όσοι ασχολήθηκαν με τα γεγονότα της Άλωσης, ενσκήπτοντας στις πηγές, ανακάλυψαν πληθώρα αντιφάσεων και αναγκάστηκαν να τα ερμηνεύουν με διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Επομένως ο αναγνώστης οφείλει να είναι επιφυλακτικός σε όσα διαβάζει, τίποτα δεν είναι επαρκώς τεκμηριωμένο” (σελ. 212). Ακριβώς γι’  αυτόν το λόγο έχει το δικαίωμα να εκφράζει τις δικές του απόψεις που δεν απαιτεί να γίνουν αποδεκτές από όλους. “Ο βυζαντινός αυτοκράτορας είναι ιστορικό πρόσωπο, όμως οι θρύλοι και τα τραγούδια τον έχουν καταστήσει και λογοτεχνικό ήρωα, είναι και δικός μου ήρωας” (σελ. 288).

Περιγράφονται όλα τα πρόσωπα του οικογενειακού και αυτοκρατορικού κύκλου του Παλαιολόγου, δίνονται όλες οι περιγραφές με άφθονα σχόλια και υποδείξεις για το τι να προσέξει ο μελετητής και ο αναγνώστης στις αντιφατικές και αντικρουόμενες μαρτυρίες για τις τελευταίες μέρες της Πόλης. Αποφεύγει να γίνεται ιστορικό δοκίμιο και το υλικό ξεδιπλώνεται μια χαρά, χωρίς να κουραστώ ή να βαρεθώ. Εκεί που χάθηκα λίγο είναι οι επαναλαμβανόμενες συγκρίσεις και παρομοιώσεις περιστατικών και χαρακτήρων με σύγχρονους ήρωες όπως ο Τσε Γκεβάρα ή επιβεβαίωση ψυχολογικών πράξεων από λόγια του Μαρξ και του Φρόιντ κλπ. που μου φάνηκαν ψιλο-άκυρα αλλά αυτό δε με εμπόδισε να απολαύσω ένα καλογραμμένο κείμενο.