Βιβλίο Το μυστικό των μυστικών
Τίτλος πρωτοτύπου The secret of secrets
Συγγραφέας Dan Brown
Μεταφραστής Χρήστος Καψάλης
Κατηγορία Περιπέτεια
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Dan Brown κινείται στα γνωστά, οικεία και πάντα συναρπαστικά μονοπάτια συνωμοσιολογίας, μυστικών και ανατροπών. Καλοδουλεμένη πλοκή, cliffhangers στο τέλος σχεδόν κάθε κεφαλαίου, σταδιακή κορύφωση της δράσης, ανάμιξη πραγματολογικών στοιχείων με αχαλίνωτη φαντασία, ένας αγαπημένος πρωταγωνιστής, κώδικες και σύμβολα (κεντροπερίβλητα, εικονογράμματα), μυστικά και απειλή κατά της ανθρωπότητας, ανατροπές, ενδιαφέρουσα κεντρική ιδέα που παίρνει βασικές εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες, συμπεράσματα ερευνών και πορίσματα και «την προχωράει παρακάτω», σε ένα γνωστικό και γνωσιακό επίπεδο που μπορεί να το εκμεταλλευτεί κάποιος για κακό σκοπό, ένας ισχυρός εχθρός που κρύβεται στα σκοτάδια, απρόσμενες συμμαχίες, προδοσίες, ανθρωποκυνηγητά, μυστικές υπηρεσίες, απαγωγές, επιθέσεις, δολοφονίες, όλα αυτά συγκροτούν άλλο ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα δράσης και αγωνίας που με άφησε απόλυτα ικανοποιημένο.

Τη λαμπερή μέρα της διάλεξης της Κάθριν Σόλομον ακολουθούν μια σειρά από φρικιαστικά γεγονότα: η Κάθριν εξαφανίζεται, ο Λάνγκντον κάνει κάτι που θα  τραβήξει την προσοχή της Ούζι, της τσέχικης υπηρεσίας πληροφοριών, με αποτέλεσμα να τον κυνηγάει ο αστυνόμος Όλντριχ Γιανάτσεκ αλλά και ο Μάικλ Χάρις, νομικός εκπρόσωπος της αμερικανικής πρεσβείας. Τα ίχνη για τον εντοπισμό της επιστήμονα είναι κωδικοποιημένα κι ο Λάνγκντον αναλαμβάνει δράση. Αρχαίοι Έλληνες μαθηματικοί, αραβικοί αριθμοί, λατινικό αλφάβητο, ενωχιανά (γλώσσα μέσω της οποίας υποτίθεται ότι τα μέντιουμ επικοινωνούν με τα πνεύματα) παίρνουν και πάλι τη σκυτάλη σ’ έναν αγώνα δρόμου ενάντια στον χρόνο.

Σταδιακά μπαίνουν κι άλλοι χαρακτήρες στο παιχνίδι που θα δείξουν σε κρίσιμα σημεία την πραγματική τους ταυτότητα και τι πραγματικά αποζητούν. Για παράδειγμα, ο Μάικλ Χάρις παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο στην αμερικάνικη πρεσβεία, με αποτέλεσμα να διαπιστώσει αμέσως τι πραγματικά συμβαίνει, μόνο που έχει ήδη αναθέσει στην ερωμένη του, Ντάνα Ντάνεκ, υπεύθυνη των δημοσίων σχέσεων της πρεσβείας, κάτι που θα τη βάλει σε κίνδυνο. Η Δρ Μπριγκίτα Γκέσνερ, κορυφαία Τσέχα νευροεπιστήμονας, επιτυχημένη στον τομέα τεχνολογίας απεικόνισης του εγκεφάλου και στα νευροπληροφοριακά δίκτυα, είναι εκείνη που κάλεσε τη Σόλομον για τη διάλεξη, τι έχει όμως δημιουργήσει με τους συνεργούς της; Γιατί ενδιαφέρεται τόσο πολύ για το βιβλίο της Κάθριν Σόλομον και θέλει σχεδόν με το ζόρι να την οδηγήσει στο εργαστήριό της; Η Σάσα Βέσνα, βοηθός της Μπριγκίτα, είναι μια γυναίκα που ήρθε από τη Ρωσία και παθαίνει κρίσεις επιληψίας, μια κατάσταση που την οδήγησε σ’ ένα παρακμιακό κρατικό ψυχιατρικό ίδρυμα, όπου έζησε «μια ζωή ποτισμένη από τα φάρμακα και τη μοναξιά». Η Μπριγκίτα Γκέσνερ την έφερε στην Πράγα και τη θεράπευσε από τις κρίσεις της, ποιο ήταν όμως το τίμημα; Και τι θα γίνει με τα κενά μνήμης που εξακολουθεί να έχει;

Επίσης, ποιο είναι το μυστηριώδες Γκόλεμ, μια φιγούρα με μανδύα, βαριά υποδήματα, πασαλειμμένο με πηλό στο κεφάλι και γιατί στο μέτωπό του έχουν χαραχτεί τρία εβραϊκά γράμματα; Σε ποιον είναι αφοσιωμένο να προστατεύει και ως πού θα φτάσει για να το καταφέρει; Η πρέσβειρα των Ηνωμένων Πολιτειών στην Πράγα Χάιντε Νάγκελ διαπιστώνει πως ήρθε η ώρα να πάρει την κατάσταση στα χέρια της και να εκδικηθεί όσους τη δελέασαν να πάρει αυτήν τη θέση, αποκρύπτοντάς της τους πραγματικούς λόγους που την ήθελαν σε αυτό το πόστο. Έχουμε όμως και τον Τζόνας Φόκναμ, επιμελητή εκδόσεων στα κεντρικά του Penguin Random House στη Νέα Υόρκη, που είναι έτοιμος να διαβάσει το χειρόγραφο της Σόλομον, όταν μια επίθεση από χάκερ το εξαφανίζει, περνώντας από όλες τις δικλείδες ασφαλείας. Πιστός όμως στην πατροπαράδοτη σχολή έχει εκτυπώσει ένα αντίγραφο, εξ ου και πέφτει θύμα απαγωγής. Όλοι αυτοί οι χαρακτήρες και μερικοί ακόμη αγωνίζονται ο καθένας με τον τρόπο του να φυλάξει κρυμμένο ή να φέρει στο φως ή να ανακαλύψει το μυστικό των μυστικών.

Για άλλη μια φορά, ο Dan Brown έχει εντρυφήσει βαθιά στο θέμα του κι έχει στήσει έναν καλοπλεγμένο ιστό, αποκαλύπτοντας σταδιακά διάφορα πραγματολογικά στοιχεία, οδηγώντας τον αναγνώστη όλο και πιο κοντά στην κεντρική ιδέα εξαιτίας της οποίας η Κάθριν Σόλομον έχει μπει στο στόχαστρο. Ξεκινάμε από τον ορισμό της νοητικής επιστήμης: «Είναι η μελέτη της ανθρώπινης συνείδησης, ένα αντικείμενο που απασχόλησε τον άνθρωπο για αιώνες, μόνο που τα ερωτήματα αυτά τα ερευνούσαμε μέσω της θρησκείας». Οι άνθρωποι αναλογίζονται τη συνείδηση αλλά δυσκολεύονται να την προσδιορίσουν ή και να συζητήσουν γι’ αυτήν. Η μελέτη της ανθρώπινης συνείδησης χωρίζεται σε Υλισμό και Νοητική, με τους υλιστές να θεωρούν πως η συνείδηση είναι υποπροϊόν σωματικών διεργασιών και τους νοητιστές πως η συνείδηση προήλθε από μια θεμελιώδη πτυχή του σύμπαντος που δεν εντοπίζεται καν μέσα στο σώμα. Όλα αυτά γυρίζουν γύρω από τον ανθρώπινο εγκέφαλο που περιέχει 86 δισεκατομμύρια νευρώνες, οι οποίοι σχηματίζουν περισσότερες από 1 τρισεκατομμύριο συνάψεις. Αντιστοιχεί στο μόλις 2% του ανθρώπινου βάρους και καταναλώνει το 20% της ενέργειας και του οξυγόνου του αίματος.

Όσο βαθύτερα προχωράμε στην κεντρική ιδέα, τόσο πιο περίπλοκα γίνονται διάφορα συναφή θέματα γύρω από τη συνείδηση, τον φόβο του θανάτου (ο συγγραφέας κατακεραυνώνει: «Ο φόβος του θανάτου είναι ο πατέρας της θρησκείας»!), την άλω και το φωτοστέφανο, την ενόραση, ακόμη και το «σύνδρομο του σοφού», όπου κάποιος, μετά από ατύχημα, μπορεί να εμφανίσει ιδιαίτερες δεξιότητες ή γνώσεις που δεν κατείχε πριν, να παίξει βιολί π. χ. ή να μιλάει μια ξένη γλώσσα (συναρπαστικά και αυθεντικά τα παραδείγματα των ανθρώπων που αναφέρονται). Αυτές οι ανεξήγητες «γνήσιες ανωμαλίες» αμφισβητούν σε θεμελιώδες επίπεδο το υφιστάμενο μοντέλο της συνείδησης και βοηθούν στην αποδοχή πως οι εδραιωμένες επιστημονικές απόψεις για τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου έχουν πάψει να είναι επαρκείς. «Είναι καιρός για ένα νέο μοντέλο. Είναι καιρός να ομολογήσουμε ότι δε γνωρίζουμε την απάντηση σε μια απλούστατη ερώτηση: από πού πηγάζουν οι σκέψεις, τα ταλέντα και οι ιδέες μας;» (σελ. 177). Από την άλλη, μπορεί η ανθρώπινη σκέψη όταν εστιάζεται να μεταβάλλει κυριολεκτικά τη χημεία του σώματος; Υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο; Γιατί η αγγλική λέξη για το σύμπαν βασίζεται στο uni-versum («τα πάντα ως ένα»); Γιατί οι άνθρωποι αδυνατούν να αντιληφθούν την πραγματικότητα στις γνήσιες διαστάσεις της; Συνεχίζει η συνείδηση πέρα από τον θάνατο;

Φυσικά, διατυπώνονται και καταγράφονται πληροφορίες και για δευτερεύοντα ζητήματα, όπως τι είναι η ενόραση, αν μπορεί κάποιος να προβλέψει το μέλλον και γιατί πάντα ο άνθρωπος κατέφευγε σε αστρολόγους, χαρτορίχτρες κλπ.;  Ο σκεπτικιστής Ρόμπερτ Λάνγκντον δε διστάζει να αποκαθηλώσει μέχρι και τον Νοστράδαμο: έγραψε «εκτενώς, αινιγματικά και κοινότοπα», με αμφίσημες διατυπώσεις και αναφορά σε κοινότοπα γεγονότα, όπως πολέμους, φυσικές καταστροφές και συγκρούσεις εξουσίας κι αυτό μας οδηγεί στο φαινόμενο Μπαάρνουμ («είναι έντονη η επιθυμία του ανθρώπου να διακρίνει προσωπική αλήθεια σε γενικόλογες τοποθετήσεις»). Η θρησκεία είναι και σε αυτό το βιβλίο παρούσα, ώστε να αντιδιαστέλλεται με τον πραγματισμό της νευροεπιστήμης, με ενδιαφέροντα στοιχεία ανάλογα με την εκάστοτε αφορμή. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο είναι η αναφορά στο φωτοστέφανο, το συνηθέστερο θρησκευτικό σύμβολο του πλανήτη. Είναι ο φωτεινός δίσκος που εμφανίζεται πάνω από το κεφάλι ενός πεφωτισμένου όντος και το εντοπίζουμε στην αιγυπτιακή στήλη του Ρα, στο βουδιστικό φέρετρο του Κανίσκα, σε αναγεννησιακούς πίνακες, όχι μόνο στους αγίους. Εξειδικευμένη μορφή του φωτοστέφανου είναι το ακτινωτό στέμμα που συναντάμε στα κεφάλια του Ώρου, του Πτολεμαίου, του Καίσαρα, ακόμη και του Κολοσσού της Ρόδου ή του Αγάλματος της Ελευθερίας. Ήσσονος σημασίας για την πλοκή αλλά συναρπαστικές είναι οι πληροφορίες για το λογότυπο των Starbucks (δεν είναι γοργόνα αλλά σειρήνα αφού έχει δύο ουρές) και για την ανέλιξη του Penguin Random House, του μεγαλύτερου και σημαντικότερου εκδοτικού οίκου του κόσμου, με 20.000 τίτλους κάθε χρόνο και μεικτά έσοδα πέντε δισεκατομμυρίων δολαρίων, ενός κολοσσού που ξεκίνησε στις αρχές του 20ού αιώνα από δύο ανθρώπους με ποικίλες και διαφορετικές λογοτεχνικές προτιμήσεις που φάνταζαν «τυχαίες» (random).

Τέλος πάντων, η καθαυτή πλοκή κλιμακώνεται διαρκώς, οι χαρακτήρες αποκαλύπτουν πολλά κρυμμένα μυστικά, όσο βυθιζόμαστε στη νευροεπιστήμη, στα μυστικά του εγκεφάλου, στη μαγεία της συνείδησης και του γύρω μας κόσμου, τόσο αρχίζει να αποκαλύπτεται το μυστικό των μυστικών. Κι όλα αυτά συμβαίνουν κυρίως στην Πράγα: «Ένα μνημείο παγωμένο στον χρόνο», ένας συνδυασμός κτηρίων ρομανικού, γοτθικού, μπαρόκ, αρ νουβό και νεοκλασικού ρυθμού, με περισσότερα από εφτακόσια καμπαναριά και πύργους, μια πόλη που για αιώνες είχε αποτελέσει ευρωπαϊκό κόμβο αποκρυφισμού. Ο Dan Brown έχει πάρει όλα τα τοπόσημα και στήνει αξέχαστες σκηνές δράσης και σασπένς: η Γέφυρα του Καρόλου, ο ποταμός Μολδάβας, η Αίθουσα Βλάντισλαβ του Κάστρου της Πράγας, η πλατεία Σταρομάκ, η Συναγωγή της συνοικίας του Γιοζέφοβ που παραμένει ανέπαφη από τον 13^ο αιώνα, η έπαυλη Πέτσεκ (εδράζεται η Αμερικανική Πρεσβεία), η Βίβλος του Διαβόλου με την ανατριχιαστική ιστορία της δημιουργίας της που απεικονίζει τον Σατανά με περίζωμα από ερμίνα (σύμβολο των γαλαζοαίματων), ο Πύργος Πετρίν, το παλιό Εβραϊκό Νεκροταφείο, το καταφύγιο Φολιμάνκα των 1500 τ.μ., το πιο στοιχειωμένο μέρος της πόλης, το Καφέ Λα Μποέμ, το Κλεμεντίνουμ με τους 20.000 τόμους θεολογικής βιβλιογραφίας (αξέχαστη θα μου μείνει η απόπειρα απόδρασης με άναμμα φωτιάς μέσα σε αυτόν τον σπάνιο και πανέμορφο χώρο) και πολλά άλλα.

«Το μέλλον έρχεται καταπάνω μας όλο και γρηγορότερα, σε καθημερινή βάση» (σελ. 687). Αυτό είναι το βασικό μότο ενός μυθιστορήματος που καταφέρνει να παρασύρει τον αναγνώστη ως την τελευταία σελίδα και που αναλύει βαθιές έννοιες της συνείδησης, της νευροεπιστήμης και της εγκεφαλικής λειτουργίας, κάτι που απαιτεί λίγο χρόνο κατανόησης παραπάνω αλλά το τελικό αποτέλεσμα εντυπωσιάζει. Σίγουρα θα υπάρξουν και ενστάσεις ή εύλογες απορίες, όπως για παράδειγμα η χτυπητή έλλειψη φύλαξης σε ένα σημαντικό μέρος με τη δικαιολογία ότι «δεν είναι σε λειτουργία ακόμη» ή ότι, αντί να το βάλουν στα πόδια αυτοί που βρίσκουν τις αποδείξεις που ζητάνε, προτιμούν να αναλύσει ο ένας στον άλλον τι βρήκαν και πόσο σημαντικές είναι κλπ. Με χιούμορ («Μέσα κοινωνικής δικτύωσης… Το μεγαλύτερο δώρο για τις υπηρεσίες πληροφοριών, από την εποχή που η Καθολική Εκκλησία εφηύρε την εξομολόγηση», σελ. 192), εκπλήξεις, πραγματολογικά στοιχεία, καλογραμμένη πλοκή εκτυλίσσεται μια συναρπαστική περιπέτεια γεμάτη καλούς και κακούς, προδοσίες και εγκλήματα, ανατροπές και απρόσμενες εξελίξεις, μυστικές υπηρεσίες και επιστημονικά εργαστήρια, γενικά με όλα τα γνωστά και οικεία χαρακτηριστικά γνωρίσματα των μυθιστορημάτων του Dan Brown.

Βιβλίο Inferno
Τίτλος πρωτοτύπου Inferno
Συγγραφέας Dan Brown
Μεταφραστής Χρήστος Καψάλης
Κατηγορία Περιπέτεια
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Φλωρεντία, Βενετία, Κωνσταντινούπολη. Τρεις πόλεις πανέμορφες, ποιητικές, ρομαντικές, μοναδικές. Και οι τρεις αγαπημένες μου. Και ανάμεσα στα στενά τους, στο πλήθος, στους δρόμους, κρύβονται σύμβολα που οδηγούν σε μια θανάσιμη απειλή, τη Μαύρη Πανούκλα. Κι ένας ζάπλουτος παρανοϊκός, πιστός στο πνεύμα του Δάντη Αλιγκέρι, κρύβει κάπου έναν εκκολαπτόμενο ιό που θα ανατρέψει για πάντα την εξελικτικότητα του ανθρώπινου είδους.

Ο Ρόμπερ Λάνγκντον, καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης, ξυπνά τραυματισμένος σε νοσοκομείο. Μια γυναίκα με κοντά μαλλιά

αποπειράται να τον πυροβολήσει ξανά. Η νοσοκόμα του, η Σιένα, το σκάει μαζί του κι έτσι αρχίζει ένα ανθρωποκυνηγητό στους δρόμους της Φλωρεντίας. Σταδιακά οι μνήμες επανέρχονται και ο Λάνγκντον αγωνίζεται να βρει την άκρη στο μυστήριο με τον αλλοιωμένο πίνακα του Μποτιτσέλι που εμπνεύστηκε από την Κόλαση του Δάντη.

Η Ελίζαμπεθ Σίνσκεϊ είναι διευθύντρια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας κι αποκτά έναν θανάσιμο εχθρό όταν αρνείται να συνεργαστεί με τον ζάπλουτο Μπέρναρντ Ζόμπριστ (=Ζόφος) που έχει πανικοβληθεί από τον ραγδαίως αυξανόμενο πληθυσμό της γης εις βάρος των διαθέσιμων πόρων που είναι απαραίτητοι για την επιβίωσή του και απαιτεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας να κάνει κάτι αλλιώς θα πάρει την κατάσταση στα δικά του χέρια.

Έτσι, ο Ζόμπριστ, από τους σημαντικότερους μετανθρωπιστές (=το μετανθρωπιστικό κίνημα αποτελείται από υπεύθυνα άτομα, ηθικά ώριμους επιστήμονες, μελλοντολόγους, οραματιστές, υπάρχει όμως μια μικρή αλλά δυναμική παράταξη που πιστεύει ότι το κίνημα δεν προχωρά με ταχείς ρυθμούς κι έτσι κάποιος πρέπει να αναλάβει δράση και να προχωρήσει σε ριζοσπαστικές κινήσεις ώστε να διασφαλιστεί το μέλλον του ανθρώπινου γένους) δημιουργεί έναν ιό που θα καταστρέψει την ανθρωπότητα. Φανατικός θιασώτης της Μαύρης Πανούκλας που εξουδετέρωσε το 1/3 του παγκόσμιου πληθυσμού στο Μεσαίωνα αλλά μετά γέννησε την Αναγέννηση, κρύβει τον αερόβιο ιό του και αφήνει μήνυμα στην ανθρωπότητα ότι ο χρόνος τελειώνει.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο κινείται το μυθιστόρημα του Νταν Μπράουν που σε αρκετά σημεία ακραγγίζει την αμερικανιά αλλά δεν καταντάει Clive Cussler κι ευτυχώς αποφεύγονται τυχόν γελοιότητες. Το κείμενο είναι κλασικός Dan Brown, γεμάτο σύμβολα, κρυμμένους θησαυρούς και παγίδες, γεμάτο ιστορικά, συμβολικά, θρησκευτικά και λογοτεχνικά στοιχεία και σχεδόν πλήρης ταξιδιωτικός οδηγός των ανωτέρω τριών πόλεων. Ένα βιβλίο που δεν μπόρεσα εύκολα να το αφήσω από τα χέρια μου, ένα κείμενο που μου θύμισε τον καλό Dan Brown που έφερε τη συνωμοσιολογία στο τραπέζι του πρωινού μας, ένα βιβλίο με χορταστικό μέγεθος σελίδων.

Το κεφάλαιο 66 είναι η ανατροπάρα όλου του βιβλίου. Τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται, αγαπητοί αναγνώστες, οπότε προσέξτε πολύ καλά τι θα διαβάσετε, γιατί στη συνέχεια θα ανατραπούν πολλά, μη σας πω και τα πάντα. Επίσης θετικό στοιχείο είναι το γεγονός ότι δε σταματάνε οι κακοί ήρωες να εναλλάσσονται με τους καλούς, δηλαδή διαβάζεις για τον τάδε ή δείνα και λες κυνηγάει τον ήρωα άρα είναι κακός κι όμως δεν είναι! Μην εμπιστεύεσαι κανέναν κι ειδικά έναν συγγραφέα που χειρίζεται πολύ καλά την πλοκή του και τους ήρωές του. Μου άρεσε που η ιστορία δεν ξεκινάει από την αρχή και ζούμε κι εμείς τις ασύνδετες και επιφανειακές μνήμες του Λάνγκτον και σταδιακά καταλαβαίνουμε την ιστορία στις πραγματικές της διαστάσεις. Μου άρεσε που όλη αυτή η περιπέτεια κρατάει μόνο 24 ώρες (απίστευτο κι όμως αληθινό, σε 664 σελίδες ζούμε δραματικά γεγονότα ενός 24ώρου!). Φυσικά οι περιγραφές των πόλεων είναι καταπληκτικές και ολοζώντανες και μου τράβηξε ιδιαίτερα την προσοχή που το τελευταίο μέρος εκτυλίσσεται στη Βασιλική Κινστέρνα της Κωνσταντινούπολης, ένα από τα αγαπημένα μου σημεία, με τη μυστηριώδη αναποδογυρισμένη Μέδουσα.

Το μόνο που με χάλασε ήταν οι ηθικολογίες στα τελευταία κεφάλαια για τη σωτηρία της ανθρωπότητας, για την ανάπτυξη της γενετικής, για τους πιθανούς κινδύνους από την άκρατη πληθυσμιακή έκρηξη κλπ. Άλλο άσχημο ήταν η επιλογή του τίτλου του βιβλίου στα ελληνικά. Κρίμα, γιατί η πλουσιότατη ελληνική γλώσσα θα μπορούσε να αποδώσει και το περιεχόμενο και το πνεύμα του βιβλίου μονολεκτικά και πολύ έξυπνα, εκτός κι αν αυτό ήταν απαίτηση του ξένου εκδοτικού οίκου, οπότε υπαναχωρώ.

Αγνοήστε τις σημειώσεις του Σπιρτούλη κι επικεντρωθείτε σε ένα σημείο: θα βρεθεί ο ιός; Θα απελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα; Θα προλάβει ο Λάνγκντον και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας; Ποιος είναι ο κακός, ποιος ο καλός, ποιον να εμπιστευτείς κι από ποιον να κρυφτείς; Αγωνία, ανατροπές, ένα βιβλίο αγωνίας από έναν συγγραφέα που κατοχύρωσε τη θέση του στα καλογραμμένα θρίλερ.

*η κριτική πρωτοδημοσιεύτηκε το 2013 που κυκλοφόρησε το βιβλίο στα ελληνικά.