Βιβλίο Ο χαρταετός
Τίτλος πρωτοτύπου Le cerf-volant
Συγγραφέας Laetitia Colombani
Μεταφραστής Γιάννης Στρίγκος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Laetitia Colombani στρέφει και πάλι τη ματιά της στη γυναίκα για να της αφιερώσει ένα συγκινητικό και ρεαλιστικό μυθιστόρημα που μου έδειξε την άσχημη πλευρά της κατά τα άλλα γοητευτικής και μυστηριώδους Ινδίας και που καταγράφει με χειρουργική ακρίβεια τις σκληρές, απάνθρωπες και απαράδεκτες συνθήκες διαβίωσης των γυναικών στη χώρα. Με αφορμή την ιστορία της Λένα, που αναζητά τον εαυτό της μακριά απ’ όσα της θυμίζουν τη σχέση της με τον Φρανσουά, περπατάμε στα στενοσόκακα του Μαχαμπαλιπουράμ, όπου κυριαρχεί η φτώχεια, η ένδεια και οι πρωτόγονες σχεδόν συνθήκες διαβίωσης, δίπλα σε πολυτελή θέρετρα και επαύλεις. Η γραφή σε αρπάζει από τον λαιμό και με ρεαλιστική παραστατικότητα ζωντανεύει κάθε σκοτεινή πλευρά του τόπου. Ασφυκτική ζέστη πνίγει τη Λένα μόλις βγαίνει απ’ το αεροπλάνο, η χώρα χιμάει πάνω της σαν αγριεμένο θηρίο. Το θέαμα την εκπλήσσει και την τρομάζει ταυτόχρονα. Δραστήρια επί χρόνια, με έντονους ρυθμούς, ήταν μια γυναίκα ερωτευμένη και μια εκπαιδευτικός με πάθος, ώσπου εκείνο τον Ιούλιο χρειάστηκε να κρατηθεί γερά για να μην πέσει στην άβυσσο. Ποια μοίρα την έφερε σε μια ήπειρο που απέχει πολύ από τον τόπο της; Τι ήρθε να κάνει σ’ ένα χωριό με δυσπρόφερτο όνομα όπου τίποτα δεν την περίμενε κι όπου η ζωή είναι ζόρικη και σκληρή;

Η Λένα προσπαθεί να συνηθίσει στη νέα της ζωή, όταν ένα κοριτσάκι, η Λαλίτα, που της αρέσει να παίζει στην παραλία νωρίς το πρωί με τον χαρταετό της πριν πιάσει δουλειά σ’ ένα εστιατόριο, τη σώζει από πνιγμό στη θάλασσα. Η Λένα ανακαλύπτει πως η δεκάχρονη μικρή είναι αγράμματη κι επιπλέον γυναίκα, κάτι που στην Ινδία σημαίνει υποταγμένη, υπάκουη, χωρίς μόρφωση, φυλακισμένη. Η Λαλίτα και η Λένα έχουν πολλά κοινά και η τραγική οικογενειακή ιστορία του παιδιού τη συγκλονίζει, με αποτέλεσμα να κινήσει γη και ουρανό για να της δώσει το δικαίωμα της μόρφωσης. Σταδιακά γεννιέται μια φιλία και μια εμπιστοσύνη μεταξύ τους που οδηγεί το κοριτσάκι να αποκαλύψει την αλήθεια στη Λένα για το παρελθόν της κι έτσι να συνδεθεί απρόσμενα το βιβλίο με την «Πλεξούδα»! Ταυτόχρονα, γνωρίζουμε τα κορίτσια της Κόκκινης Ταξιαρχίας, μια ομάδα εφήβων που εφαρμόζουν την αυτοάμυνα και έχουν ως αποστολή να προστατεύουν τις γυναίκες της περιοχής. Περιπολούν στους δρόμους και στην παραλία του χωριού, η αρχηγός τους, η Πρέετι, είναι γνωστή ταραξίας στην αστυνομία, η οποία δε βλέπει με καλό μάτι την παράλληλη απονομή δικαιοσύνης που επιβάλλουν. Μαθαίνουν αυτοάμυνα σ’ ένα ερειπωμένο γκαράζ με τεχνικές που θα τους σώσουν τη ζωή σε ενδεχόμενη επίθεση. Η Λένα διακρίνει χάρη, δύναμη και οργή στις κινήσεις τους. Η Πρέετι δείχνει περήφανη και απόμακρη αλλά διακρίνει κανείς μια ρωγμή κάτω απ’ αυτό το καβούκι, όπου εκεί κρύβει τρυφερότητα άθικτη από τη σκληρότητα του κόσμου. Ποια είναι η δική της ιστορία;

Για δύο χρόνια λοιπόν η Λένα θα παλέψει να πραγματοποιήσει το όραμά της, ένα σχολείο και θα ξεκινήσει έναν αγώνα ενάντια στην αμορφωσιά και την καχυποψία της τοπικής κοινωνίας. Δεν είναι μόνο τα γραφειοκρατικά εμπόδια αλλά και τα κοινωνικά, μεταξύ των οποίων ο γάμος των κοριτσιών στα 12-13 τους χωρίς να ερωτηθούν, με σκληρές συνέπειες στη ζωή τους από την καινούργια οικογένεια, το θέμα-ταμπού «περίοδος και υγιεινή», η σκληρή χειρωνακτική εργασία με τις συνέπειές της στην υγεία τους και τόσα άλλα που πρέπει να τα υπερκεράσει η Λένα ένα προς ένα. Τα παιδιά δουλεύουν όπως οι μεγάλοι, αποτελούν πηγή εισοδήματος, εργάζονται ως επαίτες, ρακοσυλλέκτες, λούστροι, εργάτες, οδηγοί, η μόρφωση όμως είναι η μοναδική ευκαιρία που τους δίνεται για να ελευθερωθούν από τη μοίρα στην οποία η κοινωνική τους καταγωγή τα έχει καταδικάσει. Η Ινδία είναι η μεγαλύτερη αγορά παιδικής εργασίας όλου του κόσμου και μια χώρα όπου τα κορίτσια μένουν σπίτι υποχρεωτικά για να φροντίζουν, να μαγειρεύουν, να πλένουν και να βάζουν μπουγάδα. Επιπλέον, «ο βιασμός είναι εθνικό σπορ» και οι μηνύσεις σπάνια καταλήγουν σε κυρώσεις. Δεδομένων όλων αυτών, η Λένα αγωνίζεται να πραγματοποιήσει ένα τρελό, αδιανόητο όραμα που θα το υπηρετήσει με θάρρος, αποφασιστικότητα και υπομονή. Η πρωταγωνίστρια του βιβλίου ξεκίνησε με τη δυτικότροπη αθωότητά της, πιστεύοντας πως θα ξεπεράσει τη θλίψη της αλλά εκείνη παραμένει μαζί της. Εξελίσσεται απρόσμενα και αναπάντεχα σε θεόσταλτη ευεργέτιδα αλλά εξακολουθεί να είναι μια κατατρομαγμένη γυναίκα, ακόμη πιο εύθραυστη από αυτές που βοηθάει. Σε μια αλλοτινή θα έλεγε κανείς ζωή, απολάμβανε την έναρξη κάθε νέου σχολικού έτους, την ανακουφιστική βεβαιότητα μιας αέναης επανεκκίνησης. Πιστεύει στην εκπαίδευση ως μαζικό όπλο δημιουργίας και θέλει να επιστρέψει στα παιδιά ό,τι τους στέρησαν οι άλλοι, για έναν καλύτερο κόσμο, πιο δίκαιο και πιο μεγάλο. Αγαπάει και πιστεύει στο λειτούργημα που υπηρετεί και υποστηρίζει πως η γνώση είναι δύναμη και η μόρφωση το κλειδί της ελευθερίας, η κοινωνία όμως που καλείται να παλέψει μαζί της δεν είναι έτοιμη να εξελιχθεί.

Στο μυθιστόρημα ξεδιπλώνονται πολλά μικρά και μεγάλα περιστατικά που τα αποτυπώνουν όλα αυτά και σταδιακά βλέπουμε τη Λένα, τη Λαλίτα και την Πρέετι να δένονται με μια ιδιαίτερη φιλία. Ανατροπές και εκπλήξεις έρχονται να εντείνουν την αγωνία και να απογειώσουν την πλοκή, με τη Λαλίτα να έρχεται τελικά αντιμέτωπη με τον χειρότερο εφιάλτη της. Θα καταφέρουν οι φίλες της να τη γλυτώσουν και να τη βοηθήσουν να μορφωθεί; Το Μαχαμπαλιπουράμ ζωντανεύει με άφθαστο ρεαλισμό και χάρη στη γραφή μπαίνουμε βρώμικα μαγαζιά, περπατάμε στους θορυβώδεις δρόμους και στα δαιδαλώδη στενά, βουτάμε στη φτώχεια, γνωρίζουμε το μέγεθος του αναλφαβητισμού και τον βαθμό απαξίωσης προς τη γυναίκα από τις επίσημες αρχές ως τους ίδιους τους γονείς. Η συγγραφέας παρατηρεί τα πάντα και φέρνει στο φως αυτά που κανένας τουριστικός οδηγός δεν θα τολμήσει να περιγράψει ποτέ. Η Λένα φτάνει σε μια χώρα της οποίας εκθειάζουν το μεγαλείο, τον πολιτισμό και τις παραδόσεις αλλά στην πραγματικότητα σε μια χώρα που είναι ένα δικέφαλο τέρας, γεμάτο αδικίες, καταπάτηση δικαιωμάτων των γυναικών και των παιδιών και στέλνει στην πυρά εκείνους που θα έπρεπε να προστατεύει.

Στον «Χαρταετό» βλέπουμε μέσα από συναρπαστικά περιστατικά και αντικειμενικότητα ένα τεράστιο χάσμα που χωρίζει τις υψηλότερες κάστες από τις αναξιοπαθείς, ένα χάσμα που κανείς δε θέλει να καλύψει ή να γεφυρώσει. Θα καταφέρει λοιπόν η Λένα να φτάσει ως το τέλος; Θα ανέβει επιτέλους ψηλά ο χαρταετός της Λαλίτα, αψηφώντας τους νόμους της βαρύτητας και της κοινωνικής κάστας στην οποία ανήκει; Ένα συναρπαστικό, συγκινητικό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα, ένας ύμνος στην αυτοδιάθεση και στην ψυχοσύνθεση της γυναίκας.

Βιβλίο Η πλεξούδα
Τίτλος πρωτοτύπου La tresse
Συγγραφέας Laetitia Colombani
Μεταφραστής Γιάννης Στρίγκος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Laetitia Colombani έγραψε ένα αισιόδοξο μα και σκληρά ρεαλιστικό μυθιστόρημα που μας ταξιδεύει στη θρησκόληπτη Ινδία, στο φωτεινό τοπίο της Ιταλίας και στο δύσκολο εργασιακό περιβάλλον του Καναδά. Η Σμίτα ανήκει στη χαμηλότερη κοινωνική τάξη, μαζεύει περιττώματα για να βγάζει το μεροκάματο και αποφασίζει αυτό να μην το ζήσει η κόρη της. Η ξέγνοιαστη Τζούλια ανακαλύπτει πως η οικογενειακή τους βιοτεχνία είναι έτοιμη να φαληρίσει και προσπαθεί να βρει τρόπους να τη σώσει ενώ ερωτεύεται μάλλον τον λάθος άνθρωπο. Η Σάρα που εργάζεται σκληρά σε μια σημαντική δικηγορική εταιρεία μαθαίνει πως έχει καρκίνο και διαπιστώνει πως τα όσα κατάφερε τόσα χρόνια μπορούν να της αφαιρεθούν μέσα σε μια στιγμή. Μια πλεξούδα λοιπόν από τρεις τούφες μαλλιά που πλέκονται μεταξύ τους, έτσι διασταυρώνονται οι ζωές των τριών γυναικών του μυθιστορήματος που δε θα συναντηθούν ποτέ.

Η Σμίτα ανήκει στην κάστα των Ανέγγιχτων (Ντάλιτ), στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της ινδικής κοινωνίας. Εκατομμύρια άνθρωποι σαν κι αυτήν βρίσκονται εκτός κοινωνικού συστήματος, γιατί ανήκουν σ’ ένα είδος που θεωρείται πολύ μιασμένο για να έρχεται σ’ επαφή με άλλα είδη. Ζουν έξω από τις πόλεις, στην περιφέρεια της ανθρωπότητας. Η Σμίτα ζει σε άθλιες συνθήκες σ΄ ένα χωριό «μια ζωή ανάμεσα σε άλλες», δουλεύει στα αποχωρητήρια των σπιτιών, μαζεύει τις ακαθαρσίες με τα χέρια, είναι το καθήκον της, το ντάρμα της, μια δουλειά που περνάει από μάνα σε κόρη! Ταυτόχρονα, ο άντρας της πιάνει ποντίκια, μια δουλειά που επίσης περνάει από γενιά σε γενιά και βοηθάει τα χωράφια και τις σοδειές των άλλων! Μάλιστα, τους αρουραίους μπορούν να τους φάνε, είναι «η κότα του φτωχού»! Η συγγραφέας περιγράφει χωρίς ωραιοποιήσεις τη σκληρή ζωή της ηρωίδας, τις ανύπαρκτες συνθήκες υγιεινής στα χωριά, όπου «οι αρρώστιες μεταδίδονται σαν σπίθα σε μπαρούτι», τη θέση της γυναίκας όπου ο βιασμός είναι σε πρώτο πλάνο για το παραμικρό, χωρίς τιμωρία των ενόχων ή σωτηρία των θυμάτων. Η κόρη της Σμίτα, Λαλίτα, είναι το στήριγμά της και μια μέρα θα πάρει την παράτολμη απόφαση να τη στείλει σχολείο για να μη βιώσει όσα κάνει η ίδια στη ζωή της, για να μάθει ανάγνωση και γραφή και να μην ξανασκύψει το κεφάλι, για να αποκτήσει αξιοπρέπεια, να ζήσει καλύτερα, να τη σέβονται. Τα πράγματα όμως δεν εξελίσσονται όπως τα περίμεναν, μιας και ο ταξικός διαχωρισμός οδηγεί σε ταπεινώσεις, τιμωρίες και κακοποίηση. «Ο ρόλος του σχολείου είναι να διδάσκει, όχι να υποτάσσει», θυμώνει η Σμίτα κι έτσι στη συνέχεια πραγματοποιεί μια σιωπηλή, αθόρυβη, σχεδόν αόρατη επανάσταση.

Ταυτόχρονα, η Τζούλια Λανφρέντι, κόρη βιοτέχνη περουκών στο Παλέρμο, μιας οικογενειακής επιχείρησης που βρίσκεται σε αδιέξοδο λόγω σημαντικών κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών, ερωτεύεται έναν Ινδό μετανάστη και θα γνωρίσει μια διαφορετική πλευρά της ζωής ενώ ταυτόχρονα θα ανακαλύψει τη δεινή οικονομική θέση της βιοτεχνίας του πατέρα της, όπου εργάζονται σα μια οικογένεια πολλές εργάτριες. Με παραστατικότητα και ωραίες περιγραφές η συγγραφέας μας δίνει ένα κλίμα συναδελφικότητας και αλληλεγγύης ανάμεσα στις γυναίκες αυτές που ξέρουν μυστικά, γελάνε, υποστηρίζουν, φιλιώνουν και ξανατσακώνονται σε έναν αέναο βουερό κύκλο. Χάρη στην ιστορία της Τζούλια έμαθα για την κασκατούρα, παλιά παράδοση της Σικελίας όπου τα μαλλιά των ανθρώπων που πέφτουν ή κόβονται φυλάσσονται για ποστίς και περούκες που κατασκευάζει πλέον ως η τελευταία της παράδοσης η βιοτεχνία Λανφρέντι. Τα μαλλιά είναι πάθος για την οικογένεια, γι’ αυτό και η Τζούλια δεν προχώρησε στις σπουδές της και αφοσιώθηκε στην επιχείρηση. Παρ’ όλ’ αυτά μπορεί να χαθεί με τις ώρες σ’ ένα λογοτεχνικό βιβλίο και αγαπά την ησυχία και την ηρεμία της βιβλιοθήκης. Μας δίνονται παραστατικές εικόνες της συγκομιδής των τριχών από τα νοικοκυριά και τα κομμωτήρια, τρυφερές στιγμές πατέρα-κόρης και ρομαντικά περιστατικά της Τζούλια με τον αγαπημένο της. Η κοπέλα είναι γαλουχημένη από γενιές προκαταλήψεων και στερεότυπων για τις ανθρώπινες σχέσεις και τότε αναπάντεχες εξελίξεις κλονίζουν την ήρεμη ζωή της.

Τέλος, η Σάρα Κοέν είναι μια πετυχημένη δικηγόρος στο Μόντρεαλ, της οποίας κάθε λεπτό της ζωής της μετράει, η μέρα της είναι χρονομετρημένη στο χιλιοστό, τα πάντα προγραμματισμένα, οργανωμένα, προσχεδιασμένα. Είναι εργαζόμενο στέλεχος, διαζευγμένη δυο φορές και μητέρα τριών παιδιών, αγαπάει τη δουλειά της, που είναι η προσωπική της δικαίωση, η επιτυχία της, και έχει καταφέρει να διαπρέψει σ’ ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον,. Επόμενος στόχος είναι η θέση του γενικού διευθυντή που συνταξιοδοτείται αλλά ο καρκίνος ανατρέπει τα πάντα στη ζωή της. Η συγγραφέας αναπτύσσει ένα ενδιαφέρον κείμενο γεμάτο αντιθέσεις: από τη μια η αφοσίωσή της στη δουλειά, εξαιτίας της οποίας θυσίασε πολλά απ’ τις ζωές των παιδιών της, έχασε στιγμές μαζί τους κι έτσι η ενοχή έγινε μόνιμη φίλη της κι από την άλλη οι νέες προοπτικές που της ανοίγει η ασθένεια, στις οποίες αντιστέκεται και τις κρύβει σα να μη συμβαίνει τίποτα ώσπου γίνεται ένα μοιραίο λάθος. Ανατρίχιασα με το γεγονός πως η Σάρα στη δουλειά δεν είπε τίποτα για τα παιδιά της και κατάφερε να κρύψει τις εγκυμοσύνες της, ώστε να μη χάσει ευκαιρίες ανέλιξης, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα τείχος ανάμεσα στην επαγγελματική και στην οικογενειακή της ζωή, ένα τείχος εύθραυστο με ρωγμές που κάποια μέρα θα καταρρεύσει.

Η συγγραφέας σχεδόν δεν της χαρίζεται: μια όμορφη, πετυχημένη μητέρα και συνέταιρος με μια ζηλευτή καριέρα αλλά έχει ένα τραύμα βαθιά κρυμμένο κάτω από τα ταγέρ και το μακιγιάζ, ένα τραύμα που θα την κόψει στα δύο. Δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, «προηγείται των πραγμάτων» και τότε έρχεται ο καρκίνος και ο αποκλεισμός του εργασιακού της περιβάλλοντος. Με επίσης έντονο ρεαλισμό και ολοζώντανες σκηνές μαθαίνουμε πώς είναι η ψυχολογία της, πώς αλλάζουν οι προτεραιότητές της, ποια είναι τα συναισθήματά της πριν και μετά, γιατί δεν αντιδρά στην είδηση, τι θα κάνει, πώς θα παλέψει; Η Σάρα ισχυρίζεται πως θα το χειριστεί όπως χιλιάδες άλλες υποθέσεις της, δεν έχει χάσει ποτέ δίκη και δε θα το αφήσει να τη φοβίσει όσο κακόβουλο κι αν είναι, οπότε οπλίζεται με θάρρος, επιμονή κι υπομονή για να κερδίσει μια αμφίρροπη μάχη ενώ ταυτόχρονα θα διεξαγάγει έναν ύπουλο πόλεμο με τη δουλειά της. Μόνο που: «όταν κάποιος κολυμπά ανάμεσα σε καρχαρίες, καλύτερα να μην αιμορραγεί».

Τρεις ενδιαφέρουσες, συγκινητικές, τρυφερές μα και σκληρές ιστορίες που μπλέκονται μεταξύ τους, σταματώντας σε κρίσιμο σημείο για να δώσουν τη θέση τους η μία στην άλλη, μας συστήνουν γυναίκες στιγματισμένες μα αποφασισμένες, ορμητικές και ουσιαστικά ελεύθερες και αποφασισμένες. Η Σάρα είναι προνομιούχα και σταδιακά στιγματίζεται, η Σμίτα γεννιέται και μεγαλώνει στιγματισμένη, η Τζούλια προσπαθεί να αποφύγει τον στιγματισμό. Τρεις γυναίκες σφιχτά δεμένες με τις πλεξούδες ενός ψεύτικου καθωσπρεπισμού, υποχρεωμένες να υπακούσουν στις προσταγές των γονιών ή / και της κοινωνίας. Αν αντιδράσουν, αν επαναστατήσουν, είναι έτοιμες να πληρώσουν το τίμημα; Με τι κόστος θα εναντιωθούν σε απόψεις αιώνων; Στην κλειστή, αυστηρή κοινωνία της Ινδίας οι γυναίκες σε όποια τάξη κι αν ανήκουν είναι ασήμαντες για τους άντρες, στην προοδευτική Ιταλία η κόρη αναγκάζεται να υπακούσει και να δοθεί σε άντρα που δεν θέλει, στον Καναδά η ασθένεια είναι εμπόδιο για την πορεία των εργασιών και γκρεμίζει σε μια στιγμή ό,τι έχει καταφέρει για χρόνια μια γυναίκα σ’ ένα περιβάλλον αντρών. Τρεις γυναίκες που τελικά θα έρθουν κοντά με απρόσμενο και έξυπνο τρόπο, κάνοντάς με να θαυμάσω το στήσιμο της ιστορίας και πώς ουσιαστικά έβλεπα το ίδιο πρόσωπο από τρεις διαφορετικές μεριές, με την κάθε μία να απέχει χιλιόμετρα από την άλλη, όσο και οι τρεις αυτές γυναίκες ενώ ταυτόχρονα οι ιστορίες τους συγκλίνουν, κάνοντάς με να τελειώσω το βιβλίο με δάκρυα στα μάτια αλλά και γεμάτος αισιοδοξία.