Βιβλίο  Το θαύμα
Τίτλος πρωτοτύπου The wonder
Συγγραφέας Emma Donoghue
Μεταφραστής Ρηγούλα Γεωργιάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Παπαδόπουλος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Emma Donoghue διαδραματίζεται το 1859 κι ενώ ξεκινάει με κάποια στατικότητα μέχρι να μας εντάξει πλήρως στο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον της μικρής Άννα Ο’ Ντόνελ αρχίζει να απογειώνεται από ένα σημείο και μετά, να φέρνει σε σύγκρουση δύο εντελώς αντίθετους κόσμους, να ξεδιπλώνει αριστοτεχνικά μια ιστορία που κατά βάθος κρύβει μια φριχτή αλήθεια και τελικά να φέρνει τη Λιμπ Ράιτ αντιμέτωπη με τον ίδιο της τον εαυτό και τις αρχές με τις οποίες γαλουχήθηκε ως νοσοκόμα. Από την αρχή με κέρδισαν η παραστατικότητα της αφήγησης και οι ωραίες περιγραφές της φύσης και του χωριού όπου μεγαλώνει η Άννα («ένα θλιβερό σύμπλεγμα κτισμάτων»), με διακριτικό λυρισμό, παρομοιώσεις και μεταφορές: «Η βροχή χτυπούσε τη στέγη σαν δάχτυλα τυφλού που ψηλαφίζουν» (σελ. 182). Είμαστε στο μεσοκαλόκαιρο κι είναι η εποχή της πείνας, αφού οι πατάτες θα βγουν τον άλλο μήνα, οι κάτοικοι είναι υποσιτισμένοι, η τύρφη έχει διαποτίσει τη ζωή τους αλλά και τις σελίδες του βιβλίου. Μάλιστα, κάποιες από τις προτάσεις δεν έχουν ρήμα κι όμως αποπνέουν δύναμη και εικόνες: «Άλλη μια κατεστραμμένη αγροικία, με γυρισμένα τα νώτα στον δρόμο, αυτή» ή «Θόρυβος έξω στο μπακάλικο».

Η Λίμπ είναι μια νέα γυναίκα, προσγειωμένη στην πραγματικότητα, πιστή καθολική μεν αλλά δεν παύει να σκέφτεται, ναχ αμφισβητεί, να αμφιβάλλει και φυσικά δεν παρασύρεται από δοξασίες και προλήψεις, οι οποίες αφθονούν στην Ιρλανδία. «Ίσως η πίστη να μην είχε εισχωρήσει ποτέ πολύ βαθιά μέσα της και με το πέρασμα του χρόνου να είχε αποβληθεί εντελώς, μαζί με άλλα παιδιάστικα πράγματα» (σελ. 80)! Η προϊσταμένη της στο νοσοκομείο του Λονδίνου της είπε πως κάποιοι χρειάζονταν μια πεπειραμένη νοσοκόμα για δύο εβδομάδες και για αποκλειστική απασχόληση με δωρεάν έξοδα διαμονής και ταξιδιού και ημερήσια αποζημίωση. Η Άννα Ο’ Ντόνελ βέβαια δεν είναι ακριβώς άρρωστη αλλά χρειάζεται εντατική παρακολούθηση αφού εδώ και τέσσερις μήνες δεν έχει δεχτεί κανενός είδους τροφή, μόνο νερό κι όμως ούτε αδυνάτισε ούτε έπεσε στο κρεβάτι ούτε αρρώστησε. Η Λιμπ Ράιτ, με τη βοήθεια της αδελφής Μιχαήλ που επίσης επελέγη από την επιτροπή που συστήθηκε για να δουν αν πρόκειται για θαύμα ή για κάτι άλλο, αρχίζουν να παρατηρούν επί εικοσιτετραώρου βάσεως και μεθοδικά την Άννα, δημιουργώντας έτσι ένα ενδιαφέρον δίπολο μεταξύ ρεαλισμού και δυσπιστίας από τη μια και ταπεινότητας και σεβαστικής υπακοής στο θέλημα του Κυρίου από την άλλη. Ήδη άρχισε να συρρέει κόσμος στο καλύβι της Άννα και να της φέρεται σα θαυματουργή οσία, κάτι που μεγαλώνει τον θυμό της Λιμπ για την ευπιστία τους και για το γεγονός ότι τη μετατρέπουν σε θρησκευτική ατραξιόν, φυσικά με το σχετικό αντίτιμο: «Τι στην οργή τους είχε πιάσει; Προετοίμαζαν ένα κοριτσάκι για αγιοποίηση επειδή φαντάζονταν ότι βρισκόταν υπεράνω των ανθρώπινων αναγκών;» (σελ. 44). Το μυθιστόρημα ρίχνει άπλετο φως στην καθημερινότητα και στη ζωή της Άννα Ο’ Ντόνελ, αυξάνοντας με κάθε σελίδα το δίλημμα: είναι θαύμα ή απάτη; Η Λιμπ στην κυριολεξία «λυσσάει» να αποδείξει πως το παιδί παίρνει τροφή κρυφά μ’ έναν τρόπο που δεν μπορεί να εντοπίσει! Ακόμη χειρότερα, δεν μπορεί να καταλάβει τον λόγο που το κοριτσάκι καταφεύγει σε μια τέτοια απάτη, όπως επιμένει να ισχυρίζεται. Για να τραβήξει την προσοχή όπως όλα τα παιδιά της ηλικίας της; Ναι αλλά το αντίτιμο είναι ένα σώμα που υποφέρει και μια διαρκής αγωνία να μην την πιάσουν. Κι αν έχει παγιδευτεί στο ίδιο της το «παιχνίδι» πότε θα καταρρεύσει; Η Λιμπ σκέφτεται τα πάντα κλωθωγυρνώντας γύρω από κάτι που δεν τη βοηθάει να αποκτήσει ευρύτερη αντίληψη, κάνοντάς τη να χάσει πολύτιμο χρόνο.

Η νοσοκόμα έχει να αντιμετωπίσει ακόμη και τις πεπαλαιωμένες γνωματεύσεις του γιατρού ΜακΜπρίρτι, τον οποίο χαρακτηρίζει «προκατακλυσμιαίο τύπο»! Έτσι λοιπόν, ενώ η Λιμπ ξεκινάει να παρακολουθεί στενά το παιδί, πιστεύοντας ακράδαντα, παρ’ όλες τις ενδείξεις περί του αντιθέτου, πως κάπου, κάπως, κάποιος της παρέχει τροφή, σταδιακά αρχίζει να ερευνά τα αίτια και τα κίνητρα μιας τέτοιας πράξης όσο αρχίζει να αποκτά φανατικούς εχθρούς είτε από την οικογένεια της μικρής Άννα είτε ακόμη και μέσα στα μέλη της Επιτροπής που την κάλεσε. Ας μην ξεχνάμε πως η «νηστεία» του παιδιού έφτασε τελικά να κάνει το χωριό του συνώνυμο της ευπιστίας και της άγνοιας, με την τιμή της ίδιας της κομητείας να διακυβεύεται! Με μαεστρία η συγγραφέας ανοίγει με αργό τρόπο τον εσωτερικό κόσμο της Άννας, μας δείχνει έναν ολοκληρωμένο χαρακτήρα, απόλυτα ταιριαστό με ενός μικρού παιδιού που έχει επηρεαστεί βαθύτατα από τις θρησκευτικές κατηχήσεις, και μας αποκαλύπτει κάτι ασύλληπτο που στιγμάτισε τον τρόπο σκέψης και νοοτροπίας της και ίσως να επηρέασε και τα πρόσφατα γεγονότα που καλείται να αντιμετωπίσει η νοσοκόμα. Θαύμασα το καλοσχεδιασμένο ψυχογράφημα του κοριτσιού και μου άρεσε ο τρόπος με τον οποίο μεταμορφώθηκε το μυθιστόρημα από κείμενο γεμάτο ενδιαφέρουσες απόψεις και παρατηρήσεις σε κάτι βαθιά ανθρώπινο, τρυφερό και φυσικά εντελώς διαφορετικό απ’ ό,τι ξεκίνησε! Στο κάδρο μάλιστα μπαίνει και ο δημοσιογράφος Ουίλιαμ Μπερν που θέλει να καταγράψει την ιστορία, φορτώνοντας έτσι στη Λιμπ ακόμη περισσότερο συναισθηματικό βάρος: να του εκμυστηρευτεί πράγματα; Κι αν την εκμεταλλευτεί; Έχει αγνές, ανθρωπιστικές προθέσεις ή ενδιαφέρεται να κάνει μόνο ένα πετυχημένο ρεπορτάζ;

Η επιστήμη υποστηρίζει πως δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς τροφή επομένως έχουμε να κάνουμε με θαύμα ή με απάτη; Είμαστε σε μια εποχή που ο κόσμος δεν εμπιστεύεται εύκολα την ιατρική και όσες ανακαλύψεις έχουν βοηθήσει να αυξηθεί το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων τότε κι επιπλέον προτιμά να αφήνεται σε αερολογίες παρά να ψάχνει για σοβαρές λύσεις. Ειδικά η κίνηση του γιατρού ΜακΜπρίρτι να ενημερώσει τον κόσμο μέσω εφημερίδας για να βρει μια βοήθεια στο μυστήριο είχε ως αποτέλεσμα σωρεία προσβλητικών ή κενολόγων επιστολών, ακόμη και σάτιρα, κάτι που θυμίζει την ανθρωποφαγία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που βιώνουμε στην εποχή μας. Και να που οι εξελίξεις τρέχουν με τέτοιο τρόπο που η Λιμπ αναπτύσσει το αίσθημα καθήκοντος και συνείδησης που πρέπει να έχει μια νοσοκόμα, αρχίζει να ανησυχεί για όσα βλέπει, παρατηρεί και μαθαίνει, μόνο που αρχίζει να μιλάει σε ώτα μη ακουόντων, πιστών δηλαδή σε επιστήμες του προηγούμενου αιώνα, σε δοξασίες, ακόμα και στην τιμή της φιλίας! Υπάρχει όμως και μια ισορροπία στο κείμενο, αφού στρέφεται μεν κατά της θρησκοληψίας και του φανατισμού αλλά όχι κατά του χριστιανισμού, δεν επιτίθεται στη θρησκεία: «-Μην κατηγορείς Εκείνον για τις παλαβομάρες των πιστών του… Το μόνο που μας ζητάει είναι να ζούμε» (σελ. 281-282).

«Το θαύμα» είναι ένα πολυεπίπεδο και συναρπαστικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει με ενάργεια την Ιρλανδία του 19ου αιώνα κι επικεντρώνεται σε ένα γεγονός που αποτελεί την αφορμή για να ξεδιπλωθεί μια ανατρεπτική πλοκή γύρω από τη σύγκρουση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, από την πάλη μεταξύ λογικής και φαντασιοπληξίας, από την αγωνιώδη προσπάθεια κάποιων που δε θέλουν να αλλάξουν κάποιες καταστάσεις γιατί ωφελούνται, από το δίλημμα ανάμεσα στον όρκο της νοσοκόμας και στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες αυτός παραβιάζεται για το καλό του ασθενή. Ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ρεαλισμός κι ένα βαθιά ανθρώπινο τέλος είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός βιβλίου που με κράτησε σε αγωνία ως την τελευταία κυριολεκτικά λέξη.

Βιβλίο  Το δωμάτιο
Τίτλος πρωτοτύπου Room
Συγγραφέας Emma Donoghue
Μεταφραστής Έφη Τσιρώνη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα, εμπνευσμένο από πραγματικά γεγονότα, έχει ως αφηγητή ένα πεντάχρονο παιδί που μεγαλώνει, ασκείται, εκπαιδεύεται σ’ έναν κλειστό χώρο με τη Μαμά του όσο ο ΣαταΝίκ, ο βιολογικός του πατέρας, τους φέρνει τρόφιμα και άλλα πράγματα. Μόνη τους συντροφιά έχουν την Τηλεόραση και ελάχιστα Βιβλία ενώ με τη φαντασία του το παιδί ζωντανεύει τα αντικείμενα γύρω τους, θεωρώντας τα πραγματικές οντότητες: το Κουτάλι, το Χαλί, το Πιάτο κλπ. Η Μαμά είναι παγιδευμένη εφτά χρόνια σε αυτόν τον εφιάλτη και θέλει να επιστρέψει στην πραγματικότητά της, σε αντίθεση με τον Τζακ που δεν ξέρει τίποτα έξω από το οικείο περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε. Με νύχια και με δόντια η Μαμά κρατάει μακριά από τα χέρια του ΣαταΝίκ το παιδί και εφευρίσκει ένα σωρό δραστηριότητες που θα κρατήσουν τα σώματά τους γυμνασμένα και τα μυαλά ακονισμένα, παρ’ όλο που η ρουτίνα τους καταντάει τον Τζακ σχεδόν αυτιστικό και προσκολλημένο σ’ ένα πρόγραμμα καθαριότητας, διασκέδασης, άσκησης και μάθησης.

Στο βιβλίο έχουμε δύο ανθρώπους κλεισμένους σ’ ένα δωμάτιο να κάνουν επαναλαμβανόμενα πράγματα, να παίζουν τα ίδια παιχνίδια και να βλέπουν στην τηλεόραση τα ίδια προγράμματα ενώ ταυτόχρονα όλα αυτά τα αφηγείται ένα πεντάχρονο παιδί, με το αθώο του βλέμμα, την όσο γίνεται καλύτερη παρατηρητικότητα και γνώση των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων και τα παιχνιδιάρικα συντακτικά και γραμματικά του λάθη. Δύσκολα λοιπόν μου κράτησε το ενδιαφέρον και ομολογώ πως αρχικά με εκνεύρισε κιόλας, μιας και δεν υπήρχε καθόλου δράση, η πλοκή δεν προχωρούσε καθόλου και το ενδιαφέρον μου για το τι θα συμβεί παρακάτω άρχισε να φθίνει. Ταυτόχρονα όμως σκεφτόμουν πως η συγγραφέας υλοποίησε έναν πραγματικά μεγάλο άθλο, να γίνει η ίδια ένα παιδί και να χαρίσει στον αναγνώστη την οπτική ματιά ενός ανηλίκου, προφυλάσσοντάς το από τη βία και τις δύσκολες καταστάσεις που επιφέρει ένας εγκλεισμός, κάτι που ήδη έχουμε διαβάσει σε πάμπολλα μυθιστορήματα.

Όσο προχωρούσε όμως η ιστορία και ειδικά όταν φτάσαμε στο σημείο όπου Μαμά και Τζακ δραπετεύουν, οι σχέσεις που αναπτύχθηκαν μεταξύ τους στο πρώτο μέρος γίνονται ακόμη πιο σφιχτές, μιας και τώρα έχουμε ένα εντελώς καινούργιο περιβάλλον. Έτσι λοιπόν, έχοντας κάνει το λάθος να ξεφυλλίζω τις πρώτες σελίδες, αναγκάστηκα να επιστρέψω στην αρχή και να ξαναδιαβάσω το μυθιστόρημα, γιατί πρόκειται για ένα κοινωνικό, ψυχολογικό βιβλίο και όχι μια περιπέτεια ή ένα θρίλερ. Ακριβώς αυτό το κλειστοφοβικό περιβάλλον, με τις περιορισμένες δραστηριότητες και τη μονότονη ρουτίνα, σφυρηλατεί ένα δέσιμο που μπαίνει σε μια μεγάλη δοκιμασία όταν Μαμά και γιος είναι πλέον ελεύθεροι. Ένα πεντάχρονο παιδί, όπως και κάθε παιδί, έχει ανάγκη από ένα σταθερό σημείο αναφοράς, οικεία σημεία ασφάλειας και σιγουριάς, πώς λοιπόν θα προσαρμοστεί σε ένα εντελώς αλλαγμένο, διαφορετικό και ανοίκειο περιβάλλον αν δεν έχει κάτι από αυτά; Πώς θα εξελιχθεί και πώς θα επηρεαστεί η σχέση τους; Αυτό καταφέρνει να δώσει παραστατικά, με ειλικρίνεια και συναισθηματική φόρτιση η συγγραφέας.

Όταν τελείωσα την ανάγνωση, ακόμη μου έρχονταν στο νου οι σκηνές που κατάφερε να ζωντανέψει η Emma Donοghue μέσα στο Δωμάτιο, περνώντας τη βία και την αγωνία της απομόνωσης μέσα από τα μάτια ενός παιδιού που εφεύρισκε διάφορους τρόπους για να κρύβεται και να μη γίνεται μάρτυρας αυτών των στιγμών: μετρούσε τα τριξίματα του κρεβατιού ή τα δόντια του κρυμμένο στην Ντουλάπα, αναφερόταν ελάχιστα στον ΣαταΝίκ, ως αντίδραση της κακής του παρουσίας, απωθώντας τον έτσι από τη μνήμη του και από τη ροή της αφήγησης. Μέσα από αυτήν τη μορφή αφήγησης και την οπτική ενός πεντάχρονου παιδιού μαθαίνουμε πώς κατέληξε στο Δωμάτιο η κοπέλα, πώς απέκτησε τον γιο της, πώς «εκδικήθηκε» τον ΣαταΝίκ ο Τζακ ρίχνοντας στο κεφάλι του ένα τηλεκατευθυνόμενο Τζιπ από την Ντουλάπα (κάτι που δυστυχώς το πλήρωσε η Μαμά με άφθονες μελανιές) κλπ.

Παρ’ όλ’ αυτά όμως, πόσες φορές να διαβάσω για την καθημερινή και εβδομαδιαία ρουτίνα του πλυσίματος, του φαγητού, του διαβάσματος, πόσες φορές θα αναφέρει ο Τζακ ότι σηκώνεται το πουλάκι του το πρωί που ξυπνάει ή θα θηλάσει και πόσο του αρέσει το πηχτό υγρό κυρίως από το αριστερό στήθος; Καλό θα ήταν να είχαν περιοριστεί κάπως σε έκταση οι στιγμές της καθημερινότητάς τους και ας έχουμε υπ’ όψιν πως τα παιχνίδια, τα παραμύθια και τα πραγματολογικά στοιχεία αναφέρονται σε γρίφους, νανουρίσματα και αινίγματα μη οικεία με την ελληνική πραγματικότητα, κάτι που με δυσκόλεψε ακόμη περισσότερο να κατανοήσω και να εξοικειωθώ μαζί τους, παρά την τιτάνια και άξια συγχαρητηρίων μετάφραση της κυρίας Έφης Τσιρώνη, που πραγματικά επιδόθηκε σ’ έναν άθλο, καταφέρνοντας να ζωντανέψει εύληπτα και γλαφυρά τον μικρόκοσμο ενός αγγλόφωνου παιδιού.

Το μυθιστόρημα αρχίζει να παίρνει τα πάνω του στο δεύτερο μέρος, όπου Μαμά και Τζακ καταφέρνουν να δραπετεύσουν, γιατί τώρα αρχίζει η δυσκολότερη φάση: αυτή της προσαρμογής. Η Μαμά θα προσπαθήσει να ξαναφτιάξει το σώμα της και τη ζωή της, τι γίνεται όμως με τον γιο της, που δεν μπορεί να φορέσει παπούτσια ούτε να ανεβοκατέβει σκάλες ούτε να δεχτεί ταυτόχρονα πάνω από δύο άτομα στο δωμάτιό του ούτε να κυκλοφορήσει χωρίς μάσκα και γυαλιά ηλίου και αντηλιακή κρέμα; Αυτά τα κεφάλαια ήταν τα πιο συγκινητικά και δύσκολα, αφού ξεδιπλώνανε τις συνέπειες μιας απεχθούς πράξης, ειδικά σ’ ένα εύπλαστο υλικό όπως είναι ο ψυχικός, συναισθηματικός και νοητικός κόσμος ενός παιδιού. Κι όλα αυτά τα βιώσανε δυο άνθρωποι που ήταν όμηροι ενός στην κυριολεξία κτήνους! Κατά καιρούς σε αυτά τα σημεία του βιβλίου στεκόμουν λίγο περισσότερο, νιώθοντας πολλά από όσα ήθελε να πει η συγγραφέας και βλέποντας πόσο μεγάλη μπορεί να γίνει η αγάπη της μάνας για το πλάσμα που φέρνει στον κόσμο.

Έχω όμως και δύο ερωτήματα: πώς κατάφερε η Μαμά να γεννήσει χωρίς να υπάρξουν άλλες συνέπειες στην υγεία της, αν σκεφτεί κανείς πως δεν είχε καμία ιατρική βοήθεια κατά την κύηση και κυρίως κατά τον τοκετό, και γιατί κατά καιρούς παραδινόταν τόσο εύκολα στην κατάθλιψη, θέλοντας απελπισμένα να κάνει κακό στον εαυτό της κι ας είχε ένα αγόρι να φροντίσει (δε θα σταθώ ιδιαίτερα στο τελευταίο, μιας και διέκρινα ίχνη κατάθλιψης που ίσως ξεκίνησε από τη λοχεία); Φυσικά αυτά τα ερωτήματα δε μειώνουν σε τίποτα την αξία του μυθιστορήματος που με παρέσυρε στον αγώνα που δώσανε δυο αθώες ψυχές για να επιβιώσουν και στη συνέχεια να προσαρμοστούν σ’ έναν κόσμο αλλαγμένο (για τη Μαμά) και διαφορετικό (για το παιδί).

«Το Δωμάτιο» είναι μια διαφορετική ματιά στις περιπτώσεις εγκλεισμού και βιαιοπραγίας, με έντονα κατά τόπους αισθήματα λύπης και οργής αλλά και αισιοδοξίας κι ελπίδας, με την ιδέα της πρωτοπρόσωπης αφήγησης από ένα πεντάχρονο παιδί να ακροβατεί ανάμεσα στην κόπωση και το συναισθηματικό δέσιμο του αναγνώστη, μιας και είναι τρομερά δύσκολο να μη συγκινηθεί κάποιος μπαίνοντας στη θέση ενός πεντάχρονου που περιγράφει με το αθώο του και καθαρό βλέμμα έναν τόπο καθημερινότητας για κείνο μα στην ουσία ένα δωμάτιο εγκλεισμού κι ας επαναλαμβάνεται για περισσότερο απ’ όσο ήταν απαραίτητο η ρουτίνα του.  Είναι η περιπέτεια ενός μικρού ήρωα και μια εναλλακτική οπτική στα μυθιστορήματα απαγωγής και αθέλητης κράτησης.