Βιβλίο Πρωινά στα Πριγκηπόνησα 
Τίτλος πρωτοτύπου Kahvalti Sofrasi
Συγγραφέας Defne Suman
Μεταφραστής Στέλλα Βρετού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Defne Suman έγραψε ένα δυνατό, πολυεπίπεδο, λυρικό, ανατρεπτικό, καλοσχεδιασμένο μυθιστόρημα γεμάτο με προτερήματα γραφής και έκφρασης που με ταξίδεψε στο νησί της Πριγκήπου και στην Κωνσταντινούπολη, μου σύστησε ολοκληρωμένους και τρισδιάστατους χαρακτήρες, μου χάρισε ποικίλες οπτικές γωνίες μιας ιστορίας που έχει τις ρίζες της στο παρελθόν και απλώνει τα δίχτυα της μέχρι σήμερα. Το νέο της μυθιστόρημα είναι προϊόν συγγραφικής ωρίμανσης και χειρίζεται την πλοκή υποδειγματικά. Τα μέλη της οικογένειας, φίλοι και γείτονες, έρχονται και παρέρχονται, μας γυρνάνε στο παρελθόν και μας ξαναφέρνουν στο σήμερα, αλληλοεπιδρούν, ωριμάζουν, ξαφνιάζονται, απελπίζονται, ερωτεύονται, μελαγχολούν, θυμώνουν, πεισμώνουν, ξεδιπλώνουν τις ζωές τους αγνοώντας την έκπληξη που τους περιμένει και που θα ανατρέψει τα πάντα. «…πάνω απ’ αυτήν την οικογένεια πλανιέται μια κατάρα. Μια δυσάρεστη σκοτεινή ενέργεια. Η έντονη σκιά ενός άλυτου προβλήματος που προκαλεί σε όλα τα μέλη της ένα αίσθημα ανεπάρκειας» (σελ. 113).

Ο Μπουράκ Γκιοκτσέ είναι δημοσιογράφος, φιλοξενούμενος στο σπίτι της ηλικιωμένης Σιρίν Σακά στην Πρίγκηπο. Οικογενειακός φίλος που κάποτε κυνηγούσε τη δυσπρόσιτη διάσημη καλλιτέχνιδα Σιρίν Σακά για συνέντευξη ενώ η ερωτική του σχέση με την εγγονή της, Νουρ, περνάει κυριολεκτικά από τα σαράντα κύματα. Είναι ένα ζευγάρι που ξεφεύγει από την πεπατημένη, με τα αισθήματα εκείνου να είναι πιο στέρεα: «Η Κυριακή έσμιγε με τη Δευτέρα. Οι διακοπές έσμιγαν με τη ζωή, το όνειρο με την πραγματικότητα. Για να μη χωρίσουν, κρατιόμουν από τη Νουρ» (σελ. 19). Εκείνη με νάζια τον διεκδικεί από κάθε νέα του ερωτική αφετηρία, εκείνος το δέχεται αλλά δεν παρασύρεται, η συμπεριφορά της τον πληγώνει, ο χαρακτήρας της όμως δε δείχνει ελαφρόμυαλος ή αδιάφορος. Μέρα τη μέρα κι όσο κοντεύουμε στο τέλος του βιβλίου έχει ξυθεί για τα καλά η επιφάνεια της κοπέλας, έχει φωτιστεί κάθε σκεπτικισμός και κίνητρό της, με τον γάμο της να αποτελεί άλλο ένα εμπόδιο ανάμεσά τους. Οι δυο τους εκπροσωπούν την «τυχερή γενιά», την ενδιάμεση γενιά, είναι μάρτυρες μιας επανάστασης που αλλάζει ριζικά τα πρότυπα επικοινωνίας: «Αρκετά μεγάλοι ώστε να ξέρουμε τα παλιά πρότυπα αλλά και τόσο νέοι ώστε να εξοικειωθούμε με τα καινούρια» (σελ. 61). Ο Μπουράκ αγαπάει να ερευνά τις μορφές επικοινωνίας πριν από το διαδίκτυο, από τα έξυπνα τηλέφωνα και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να ζωντανεύει ιστορίες μιας γενιάς που δεν πέρασε κι ούτε θα μπορέσει να περάσει στην καινούρια χιλιετία. «Η παρουσία του ισοδυναμεί με πρόσκληση στη σοβαρότητα» (σελ. 256). Η Νουρ είναι συγγραφέας μυθιστορημάτων που της αναθέτουν άλλοι να γράψει (συγγραφέας-φάντασμα): «Έχει μια σιγουριά που την αποκτάς όταν ξέρεις ότι σ’ αγαπάνε» (σελ. 125). Είναι αδελφή του Φικρέτ Μπουλούτ κι οι δυο τους είναι παιδιά της αλκοολικής Σουχεϊλά Μπουλούτ -μοναχοπαίδι της Σιρίν Σακά- που πέθανε νωρίς. Η Νουρ πλέον είναι παντρεμένη με τον εκδότη Ουφούκ, που την καθοδηγεί στις επιλογές της και σε όλα τα στάδια συγγραφής που τους αναθέτουν, σύντομα όμως κάτι θα αλλάξει ανάμεσά τους.

Ο Φικρέτ είναι παντρεμένος με τη Φρέγια κι έχουν αποκτήσει τη Σελίν και τον Ουγούζ, με τον τελευταίο να ζει μόνιμα στην Αμερική. Ο Φικρέτ είναι αυτός που καλεί τον Μπουράκ στη γιορτή της γιαγιάς του, Σιρίν, γιατί έχει αρχίσει να τον απασχολεί το παρελθόν της, για το οποίο δεν έχει μιλήσει ποτέ, αφού πάντα έλεγε ότι ήρθε στην Κωνσταντινούπολη όταν ήταν στο λύκειο, με ποιους όμως, πότε και γιατί; Το μυθιστόρημα ξεκινάει με την εξαφάνιση του Φικρέτ και την αγωνία της κόρης του να τον εντοπίσει, ζητώντας τη βοήθεια του Μπουράκ, κάτι που θα τη φέρει πιο κοντά του. Η έφηβη Σελίν είναι κρυφά ερωτευμένη, παραμένει παιδί, είναι αυθόρμητη, χρησιμοποιεί νεανικό λεξιλόγιο αλλά το πείσμα της και ο πόθος της θα πυροδοτήσουν απρόβλεπτες εξελίξεις που θα οδηγήσουν την ιστορία κοντά στην τραγική αλήθεια που είναι απαραίτητη να βγει στο φως για να την αντιμετωπίσουν τα μέλη της οικογένειας και να προχωρήσουν στη ζωή τους. Έτσι φτάνουμε στη γιαγιά, η οποία, αν και ουσιαστική πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, εμφανίζεται μετά την 100ή σελίδα ενώ ως χαρακτήρας, λόγω της άνοιας, συμμετέχει ελάχιστα στα γεγονότα. Κι όμως, αυτή η σιωπηλή παρουσία, μια γυναίκα που κάποτε ήταν περιζήτητη κι είχε ζήσει μεγαλειώδεις έρωτες, τώρα, βυθισμένη στη λήθη, ενώ φαίνεται απούσα, το παρελθόν της είναι ο καταλύτης που θα ανατρέψει τα πάντα και το κέντρο βάρους γύρω από το οποίο κινούνται χωρίς να το καταλαβαίνουν οι πρωταγωνιστές του βιβλίου. Δεν επιστρέφουμε στο χτες, δεν έχουμε αναλυτικές ή διεξοδικές περιγραφές γεγονότων, αντίθετα, το χτες έρχεται και μας βρίσκει με τις συνέπειες και τις εξελίξεις που ακολούθησαν την αλλαγή στις ζωές κάποιων ηρώων του μυθιστορήματος. Στο πλάι της Σιρίν Σακά είναι ο κηπουρός Σαντίκ ουστάς, που αναπολεί τις όμορφες βεγγέρες του παρελθόντος, θεωρεί τιμή του να βρίσκεται στο πλάι της κυράς του, ενώ χάρη σ’ εκείνον αναβιώνει η παλιά, κοσμοπολίτικη Πρίγκηπος, μια αλλοτινή εποχή, κομψή και γελαστή, τόσο μακρινή! Πώς άλλαξε η κοινωνία του νησιού από τότε, πώς γιόρταζαν το μπαϊράμι, πώς μεταμορφώθηκε η πραγματική ομορφιά του μέρους από την εκμετάλλευση του τουρισμού με τα άλογα και τον Μεγάλο Γύρο και πώς συμβιώνει με τον εσωτερισμό και την ταπείνωση της διαδρομής ως τον Άγιο Γεώργιο για τάμα;

Η συγγραφέας καταφέρνει με έξυπνο και αξιέπαινο τρόπο όχι μόνο να καταγράψει το χρονικό της οικογένειας της Σιρίν Σακά αναμιγνύοντας σωστά και χωρίς να χαθούμε στιγμή το παρελθόν με το παρόν αλλά και να αναφερθεί σε πολλά γεγονότα με αφορμή τους χαρακτήρες της: το «χάσμα γενεών», τις αναμνήσεις ενός ένδοξου χτες που συνοδεύεται πάντα από γλυκόπικρους καημούς για τη διαφορά του με το παρόν, τους διαφορετικούς τρόπους σκέψης γηγενών και επισκεπτών του νησιού, τις αλλαγές στην καθημερινή ζωή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, ακόμη και να στηλιτευτούν τα κακώς κείμενα μιας πολιτικής και των διπλωματικών χειρισμών ενός κράτους που αλλάζει χωρίς να ρωτάει τους υπηκόους του («-Ξεχνάς ότι ζούμε σε μια χώρα τόσο εύθραυστη, που απ’ όπου κι αν την πιάσεις θα σου μείνει στο χέρι, σε μια χώρα που τρέφεται από το αίμα των παιδιών της;», σελ. 115). Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση εναλλάσσεται μεταξύ Σαντίκ, Νουρ, Μπουράκ και Σελίν, δίνοντας κάθε φορά και διαφορετική οπτική γωνία, με τη συγγραφέα να καταγράφει σωστά και με προσοχή την ιδιοσυγκρασία, το λεξιλόγιο, τη συμπεριφορά του καθενός, κάνοντας το μυθιστόρημα ένα πολυπρισματικό παζλ. Ακόμη και το ποιος μιλάει κάθε φορά είναι ένα μικρό παιχνίδι ανάμεσα στον αναγνώστη και τον αφηγητή, μιας και τον καταλαβαίνουμε από τα συμφραζόμενα.

Υπέροχη αφήγηση, έξυπνες εναλλακτικές πλοκής, λιτοί και στακάτοι διάλογοι, ανατροπές, καλολογικά στοιχεία, μεταφορές και παρομοιώσεις («Αχάριστα τα καλοκαιρινά πρωινά. Ακράτητος ο ήλιος. Η έγνοια του είναι να σκαρφαλώσει αμέσως στον ουρανό, λες και δεν θα μείνει κρεμασμένος εκεί δεκαοχτώ ώρες», σελ. 13-14), λυρικές και διεισδυτικές περιγραφές της φύσης («Το ανοιξιάτικο αεράκι της Ιστανμπούλ πάντα μου μυρίζει ελπίδα», σελ. 247), της πόλης, του σπιτιού, της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά ενός κειμένου που αγάπησα ως την τελευταία του σελίδα. Η Πρίγκηπος περιγράφεται ακριβοδίκαια, μιας και οι φασαριόζικες ορδές των τουριστών εναλλάσσονται με το εσωτερικό του νησιού, που είναι γεμάτο αρχοντικά σπίτια, γειτονιές, ηρεμία, ανθισμένους κήπους με γλισίνες.

«Πρωινά στα Πριγκηπόνησα» μας χαρίζει η Defne Suman στο νέο της μυθιστόρημα. Ηλιόλουστα μα και σκοτεινά, με το λαμπερό σερβίτσιο να εναλλάσσεται με τους μαστραπάδες που κουβαλούν τα απόνερα της μοίρας, με τους ήρωες να αλλάζουν, να ωριμάζουν, να ολοκληρώνονται μέσα από μια σειρά γεγονότων που έρχονται και τους παρασύρουν. Η ενδιαφέρουσα πλοκή, οι μελετημένες διαπροσωπικές σχέσεις των χαρακτήρων, το ολοζώντανο φυσικό τοπίο, οι διεισδυτικές παρατηρήσεις πάνω στις αλλαγές των καιρών και των ανθρώπων, οι ανατροπές είναι συστατικά που με κέρδισαν από την αρχή και μου χάρισαν μια ιστορία αγάπης, έρωτα και αποκαλύψεων με τέτοιο τρόπο που ξεφεύγει αρκετά από τα κλισέ μιας ρομαντικής πλοκής.

Βιβλίο Η σιωπή της Σεχραζάτ
Τίτλος πρωτοτύπου Emanet Zaman
Συγγραφέας Defne Suman
Μεταφραστής Αθανάσιος Ζαράγκαλης
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πού να ʼξερε πως σύντομα ο έρωτας θα του χτύπαγε την πόρτα! Η Παναγιώτα Γιαγτζίογλου, κόρη μπακάλη, ζει τον πρώτο της εφηβικό έρωτα και μαζί τις καλύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις αυτής της υπέροχης πόλης. Θα αντέξει όμως η αγάπη, όταν η πατρίδα και η Μεγάλη Ιδέα μπουν στη μέση; Τέλος, ποια είναι η μυστηριώδης Σεχραζάτ που εμφανίστηκε ξαφνικά τις ημέρες του Σεπτέμβρη του 1922 στον κήπο της οικογένειας του Τούρκου αξιωματικού Χιλμί Ραχμί και γιατί δεν μιλάει; Τι συνέβη στη ζωή της και ποιος την αναζητά εκείνες τις μέρες του θρήνου;

Πριν ξεκινήσω, θα εξομολογηθώ δύο πράγματα: α) Η περίληψη και η υπόθεση του βιβλίου έχουν ξαναγραφτεί και αναλυθεί εκατομμύρια φορές από πάρα πολλά βιβλία, τα οποία όσο καλογραμμένα και συναρπαστικά κι αν είναι, αφορούν στα ίδια πράγματα: καθημερινότητα, αρμονική γειτνίαση με τους Τούρκους, άφιξη ελληνικών στρατευμάτων το 1919 και αρχή του τέλους, κατάρρευση μετώπου, θάνατος και σφαγή. β) Το βιβλίο το έγραψε Τουρκάλα συγγραφέας. Επομένως σχεδόν μόλις το έπιασα στα χέρια μου φοβήθηκα μια επανάληψη μυρίως γραφεισών ιστοριών (είτε ανούσια, είτε καλογραμμένη) και μάλιστα κατά πάσα πιθανότητα υποκειμενικά ή μεροληπτικά σχεδιασμένη λόγω της εθνικότητας της κυρίας Suman. Με το που ξεκίνησα όμως να το διαβάζω, οι φόβοι και οι επιφυλάξεις μου κατέρρευσαν σαν… χάρτινος πύργος, γιατί τίποτε από αυτά που σκεφτόμουν δεν αφορούσε στο κείμενο, που είναι ένα εντελώς διαφορετικό, άρτιο και συναρπαστικό μυθιστόρημα, γεμάτο εκπλήξεις και γραμμένο μ’ έναν τρόπο που δεν έχω ξανασυναντήσει σε άλλα κείμενα.

Η ιστορία διαδραματίζεται ανάμεσα στα 1905 και 1922, με την ιστορία της Σεχραζάτ να επεκτείνεται και στα επόμενα χρόνια, καθώς η τουρκική οικογένεια που την βρήκε στον κήπο της ζει τη δική της καθημερινότητα. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Σεχραζάτ -όταν φτάνει τα 100 χρόνια και θυμάται τα γεγονότα- μπλέκεται αριστοτεχνικά με τις τριτοπρόσωπες αφηγήσεις των άλλων πρωταγωνιστών πριν και κατά τη διάρκεια της μικρασιατικής καταστροφής. Πολλές φορές οι αφηγήσεις γίνονται σχεδόν παράλληλα ενώ τα πρωθύστερα εμπλουτίζουν την αφήγηση και δίνουν ενάργεια και σασπένς: πότε έγινε αυτό και γιατί, πώς φτάσαμε ως εκεί, κ.λπ. Η συγγραφέας δε με άφησε να πάρω ανάσα! Με πήγαινε από τον έρωτα του Αβινάς Πιλάι με την Εντίτ Λαμάρκ, στις απίστευτες εξελίξεις των σχέσεων μεταξύ των μελών της οικογένειας του Χιλμί Ραχμί και της γυναίκας του, Σουμπούλ, εξαιτίας της Σεχραζάτ, κι από κει στην αγάπη που ξεφύτρωνε σε νεανικά στήθη, την ίδια στιγμή που άλλα παλλόμενα από μεγάλες ιδέες στήθη μάτωναν ή τσακίζονταν στο μέτωπο του Σαγγάριου.

Μου άρεσε πολύ που ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις φραγκολεβαντίνικες οικογένειες και τι αυτές χάσανε και πώς αντέδρασαν στην όλη καταστροφή. Αναμενόμενο, βέβαια, αυτοί οι άνθρωποι να μην ζήσανε την τραγωδία σε όλη της την έκταση ή να μην χάθηκαν τόσοι όσοι από τους Έλληνες και τους Αρμένιους, παρ’ όλη τη σεβαστή περιουσία που κάηκε σε μία νύχτα. Σίγουρα δεν πέρασαν καλά εκείνες τις μέρες, όμως η ασφάλεια του ξένου διαβατηρίου και η προστασία από ομοεθνείς στρατιώτες -που τους οδήγησαν με ασφάλεια στα καράβια και ξέφυγαν από τον κλοιό ενώ πίσω τους οι ναύτες έριχναν βραστό νερό σε όσους απελπισμένους προσπαθούσαν να βρουν καταφύγιο στα ίδια αυτά πλοία- ήταν κάτι που δεν το έζησαν οι Έλληνες. Προς Θεού, δεν υποστηρίζω ότι οι φραγκολεβαντίνοι αρέσκονταν να βλέπουν αυτές τις απάνθρωπες επιχειρήσεις, πάντως γλύτωσαν κι αυτό μένει. Μάλιστα, η ίδια η συγγραφέας, για πρώτη και ίσως μοναδική φορά, κραυγάζει κατά όλου αυτού του πλούτου και της ευμάρειας ως ιδανικού:

«Αντίο σας, γούνες, μανσόν, δαντελωτά εσώρουχα, καπέλα από το Παρίσι! Ας καούν σ’ αυτήν την κόλαση τα πράγματα που υπόσχονται μια πιο ευτυχισμένη ζωή. Υπήρχε μια ευτυχισμένη ζωή… Αφού χάθηκε εκείνη η ζωή, ας καούν, ας γίνουν στάχτη όλα τα καπέλα, τα μανσόν, τα καμπαρέ, οι αίθουσες δεξιώσεων, τα ξενοδοχεία. Ας καεί το καθετί που κάποτε της υποσχόταν ψεύτικη ευτυχία» (σελ. 459).

Η τρυφηλή ζωή των πλουσίων και η άνετη σχετικά ζωή των επαγγελματιών καταγράφονται πιστά και οι περιγραφές της πόλης πριν καεί με ανατρίχιασαν. Έχω επίσης διαβάσει πολλά για τη Σμύρνη, τους εμπορικούς της δρόμους, τα περίφημα μαγαζιά, ξενοδοχεία, κλαμπ και ταβέρνες, εδώ όμως η συγγραφέας με ταξίδεψε και με περπάτησε σοκάκι το σοκάκι μέσα στην πόλη! Απόλυτα προσανατολισμένη, βαθιά μελετημένη και με κοπιώδη επιμονή, με πήγαινε αριστερά δεξιά, μου έδειχνε το ένα μαγαζί και μου άνοιγε την πόρτα της άλλης έπαυλης, κατηφορίζαμε αντάμα προς την παραλία, ταξιδεύαμε στα προάστια (Μπουρνόβα, Κορδελιό κ.ά.), κατάφερε δηλαδή να ζωντανέψει με μαγικό τρόπο όχι μόνο την ατμόσφαιρα και την αρχιτεκτονική αλλά και τη ρυμοτομία της πόλης. Επίσης, πλούτος ελληνικών λέξεων (που υπάρχουν αυθεντικές στο πρωτότυπο ενώ στην ελληνική έκδοση αποδίδονται με πλάγια γράμματα), καλολογικά στοιχεία, μπαχαρικά, γεύσεις ανατολίτικης κουζίνας, δεξιώσεις, κοινωνικές τάξεις, μυστικά νοικοκυροσύνης (μαστίχα στο κολλάρισμα των σεντονιών!), πλανόδιοι πωλητές, ένα πλήθος από μικρολεπτομέρειες δίνουν αληθοφάνεια και ρεαλισμό στο συναρπαστικό αυτό μυθιστόρημα! Εν τω μεταξύ, καμία ιστορία από όσες αναπτύσσονται στο μυθιστόρημα δεν έχει γραμμική εξέλιξη! Πάντα κάτι θα γίνει την τελευταία στιγμή και μέχρι και το τέλος σχεδόν του βιβλίου τίποτα δεν είναι σίγουρο για την κατάληξη των χαρακτήρων και την ολοκλήρωση των ιστοριών τους, λες και ακολουθούν το δικό τους λογικοφανές μονοπάτι!

Κι ερχόμαστε στο επίμαχο σημείο: το βιβλίο δεν το συνιστώ σε όσους έχουν γαλουχηθεί με την ιδέα της μεγάλης σφαγής κι εξακολουθούν να τρέφουν μίσος απέναντι στους Τούρκους για όσα δεινά μας έκαναν. Χωρίς να μειώνω τη σημασία και το μέγεθος της τραγωδίας που υπέστη ο ελληνισμός και σίγουρα χωρίς να υποστηρίζω πως «αυτά πέρασαν πια» (μιας και οι συνέπειες αυτής της σφαγής και της συνακόλουθης μεταναστευτικής πολιτικής, χώρια η αντιμετώπιση των προσφύγων από το ελληνικό κράτος τότε, μας ακολουθούν ακόμη -και είναι λογικό), θα έλεγα πως το βιβλίο απευθύνεται σε ευρύνοες αναγνώστες, καθώς περιγράφονται οι συνέπειες της καταστροφής και της αλλαγής (για τους Τούρκους) σε μια σημαντική για την ιστορία του βιβλίου τουρκική οικογένεια. Την ίδια στιγμή που οι Έλληνες και οι λεβαντίνοι ζουν τη δική τους καθημερινότητα και επηρεάζονται με τον αναμενόμενο τρόπο από τα νέα και τις φήμες (αχ, αυτή η παρουσία των συμμαχικών πλοίων στο λιμάνι, πόσες ψευδαισθήσεις ενίσχυσε!) ταυτόχρονα έχουμε την οικογένεια του Χιλμί Ραχμί που κυρίως παρουσιάζεται από τον Σεπτέμβρη του 1922 και εντεύθεν ενώ προς το τέλος του μυθιστορήματος με μια υπέροχη και αναπάντεχη ανατροπή εμφανίζεται η αρχή της ιστορίας και αποκαλύπτεται η πραγματική ταυτότητα της Σεχραζάτ!

Έτσι η συγγραφέας δείχνει τις προετοιμασίες του Ραχμί και του στρατού για την εισβολή στη Σμύρνη, καταγγέλλει ξεκάθαρα την προπαγάνδα που υπήρχε για τους στρατιώτες που τους τριβέλιζαν τα μυαλά οι ανώτεροι να πάρουν εκδίκηση για όσα δεινά υπέστησαν (ταπείνωση της εθνικότητάς τους με τα επεκτατικά και κυριαρχικά σχέδια των Ελλήνων, βιασμοί των δικών τους ανθρώπων από Έλληνες φαντάρους και κάψιμο των πάντων τώρα που υποχωρούν) αλλά δείχνει και την ανθρώπινη πλευρά που πάντα ελλοχεύει παρά τις δυσκολίες και τη φρίκη του πολέμου και της εξολόθρευσης. Η οικογένεια του Χιλμί Ραχμί είναι το παράδειγμα μιας τυπικής τουρκικής οικογένειας που αγωνίζεται να καταλάβει πώς θα ζήσει πια με αυτό το βάρος τύψεων για όσα συνέβησαν και να ξεχωρίσει τι έπρεπε και τι δεν έπρεπε να γίνει και πώς θα ζήσουν από δω και πέρα με τις αλλαγές που επέφερε ο Κεμάλ Ατατούρκ. Δεν είναι όμως δοκιμιακά γραμμένο, μιας και η εμφάνιση της Σεχραζάτ επιφέρει ένα σωρό ανατροπές και αλλαγές στη δομή της οικογένειας του αξιωματικού!

Εν κατακλείδι «Η σιωπή της Σεχραζάτ» είναι ένα υπέροχο, κοινωνικό και ιστορικό μυθιστόρημα, με τις απαραίτητες πινελιές του έρωτα και τις στιγμές μιας καθημερινότητας που χάθηκε ανεπιστρεπτί για όλους, ενώ η γραφή της ιστορίας είναι διαφορετική και σωστά μελετημένη ώστε να επιφέρει συγκινήσεις και εκπλήξεις ενώ ταυτόχρονα «αγκαλιάζει» με στοργή και ειλικρίνεια όλες τις πτυχές του μαύρου Σεπτέμβρη του 1922. Ένα μεγάλο μπράβο στη συγγραφέα Defne Suman, για τον τρόπο που κατάφερε να παρουσιάσει με άκρα αντικειμενικότητα αυτές τις ματωμένες στιγμές και τις μεταγενέστερες συνέπειές τους!