Βιβλίο Οι έμποροι των εθνών
Συγγραφέας Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Γράμματα (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα εξ αυτών, «Οι έμποροι των εθνών», δημοσιεύτηκαν μετά τη «Μετανάστι» και πριν τη «Γυφτοπούλα» στο περιοδικό «Μη χάνεσαι» του Βλάση Γαβριηλίδη την περίοδο Νοεμβρίου 1882-Φλεβάρη 1883. Κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι η απαγωγή της αρχοντοπούλας Αυγούστας, παγιδευμένης σε βαλτωμένο γάμο, από τον γοητευτικό τυχοδιώκτη Βενετό Μάρκο Σανούτο και οι επακόλουθες συνέπειες στη ζωή όλων των χαρακτήρων του μυθιστορήματος. Τρεις είναι οι πρωταγωνιστές: Αυγούστα, Μάρκος Σανούτος και Ιωάννης Μούχρας, γύρω τους όμως περνάνε εξίσου γοητευτικοί και σημαντικοί δευτεραγωνιστές, όπως ο πειρατής Μιρχάν, ο πληρωμένος ληστής και απατεώνας Σκιάχτης, η ταβερνιάρισσα Κοκκινού κ. ά., που όλοι μαζί συγκροτούν ένα εξαιρετικό, τεκμηριωμένο, συναρπαστικό και απόλυτα ρεαλιστικό κοινωνικό μυθιστόρημα.

Η αφήγηση, χωρισμένη σε Προοίμιον, Πρώτο και Δεύτερο μέρος και Επίλογο, δίνεται με ανατροπές και ευρηματικότητα. Στο κάθε μέρος έχουμε μια μεγάλη σειρά γεγονότων, εξελίξεων και αλλαγών όμως στο επόμενο δεν υπάρχει η χρονική συνέχεια, παρά μόνο ένα κενό που αναπληρώνεται μέσα από την αφήγηση. Αποτέλεσμα των ανωτέρω είναι να έχουμε συχνότατη χρήση του πρωθύστερου και όχι γραμμική εξιστόρηση (κάτι που συναντάμε σε πολλά άλλα μυθιστορήματα της εποχής όπως ο «Πατούχας» του Ιωάννη Κονδυλάκη), που σε συνδυασμό με την κορύφωση της αγωνίας και τα συναρπαστικά γεγονότα που παρατίθενται σχεδόν καταιγιστικά να κορυφώνεται η αγωνία και ο αναγνώστης να μην παίρνει ανάσα. Πολλές φορές ο συγγραφέας προτιμά να σταματά την πλοκή σε καίριο σημείο και να την προχωράει σε μεταγενέστερη χρονική περίοδο, οπότε μέσα από τα λεγόμενα των χαρακτήρων να ζωντανεύει το παρελθόν που δεν καταγράφηκε στη σειρά του. Το κείμενο δεν ξεφεύγει από τη νομοτέλεια και ανταποκρίνεται πλήρως στις προσδοκίες του αναγνώστη που νιώθει ότι οι πράξεις που διαδραματίζονται θα έχουν και συνέπειες.

Το μυθιστόρημα έχει πάρα πολλές πρωτοτυπίες και πραγματολογικά στοιχεία. Πρώτ’ απ’ όλα ζωντανεύει με ενάργεια τον τρόπο σκέψης και δράσης της βενετικής ναυτικής δύναμης, που ήθελε να κατακτήσει το Αιγαίο χωρίς όμως να ξοδέψει δραχμή, γι’ αυτό και στηρίχτηκε σε μισθοφόρους και τυχοδιώκτες σαν τον Σανούτο. Επίσης, το μοναστήρι όπου κλείνεται η Αυγούστα είναι στην Πάτμο κι έτσι ο αναγνώστης βλέπει πως το νησί στην ουσία το διοικούσαν οι μοναχοί και οι ιερωμένοι του, έχοντας απίστευτη δύναμη και εξουσία στα χέρια τους. Τέλος, η διοίκηση της Βενετίας, ο τρόπος που σκεφτόταν και κινούνταν η ανώτερη τάξη, οι άρχοντες και οι ευγενείς, ζωντανεύει με γλαφυρό και τεκμηριωμένο τρόπο.

Οι χαρακτήρες πάλλονται από συναίσθημα και ρεαλισμό. Ο Σανούτος είναι ο ευγενής της εποχής, κακομαθημένος, έχει ανάγκη από χρήματα που ποτέ δεν έχει, είναι γυναικάς, απάγει την Αυγούστα από καπρίτσιο και άποψη, μιας και τη βλέπει ως άλλη μια κατάκτησή του, κι όχι από αγάπη. Δεν τιμά το σπίτι που τον φιλοξενεί και τον σωτήρα του, Ιωάννη Μούχρα, που τον βοήθησε να ξεφύγει από τα χέρια πειρατών που τον είχαν αιχμαλωτίσει, κι αυτή η στάση ζωής θα του στοιχίσει τελικά πολύ, μιας και τα αρνητικά γνωρίσματά του τα διακρίνει ακόμη κι ο πιστός του Μιρχάν. Οι περιγραφές της Νάξου και της Πάτμου είναι εξαιρετικές και δείχνουν συγγραφέα που έχει μελετήσει πολύ καλά πριν καταγράψει το παραμικρό κι αυτό το προτέρημα γίνεται ακόμη πιο ζωντανό όταν η δράση μεταφέρεται στη Βενετία και ο αναγνώστης νιώθει πως κυριολεκτικά περπατάει ανάμεσα στα κανάλια κι επιβαίνει στις γόνδολες.

Η Αυγούστα, που είναι το βασικό κίνητρο και η αφορμή για όσα διαδραματίζονται στο μυθιστόρημα, δε σκιαγραφείται στην αρχή σχεδόν καθόλου παρά μόνο ως μια πλούσια γυναίκα, σεμνή, παντρεμένη με άνθρωπο που δεν τον έχει ερωτευτεί αλλά σέβεται, υπακούει, εκτιμά. Αυτοί οι γάμοι κρατάνε για χρόνια, αρκεί να μην μπει πειρασμός ανάμεσά τους. Εδώ η Αυγούστα γοητεύεται από την παρουσία του Σανούτου. Στη συνέχεια μεταφερόμαστε στη Βενετία εφτά χρόνια αργότερα, όταν πια η Αυγούστα έχει εγκαταλείψει τον τυχοδιώκτη, και στο τέλος υπάρχει ένα παιχνίδισμα του Παπαδιαμάντη με τον αναγνώστη, που κρύβει την ταυτότητα της Αυγούστας πίσω από τη μοναχή Αγάπη. Έτσι, παρ’ όλο που γνωρίζουμε τι συνέβη στις ζωές των ερωτικών αντίζηλων Σανούτου και Μούχρα, πρέπει να φτάσουμε σχεδόν στο τέλος του μυθιστορήματος για να μας συστηθεί επιτέλους λίγο καλύτερα η γυναίκα, μόνο και μόνο για να την αποχαιρετίσουμε μ’ ένα απροσδόκητο και φριχτό τέλος. Το γεγονός ότι κλείνεται σε μοναστήρι όταν διαπιστώνει πως ο απαγωγέας της δεν είναι αυτός που περίμενε ενώ ταυτόχρονα είναι ανήκουστο να επιστρέψει στον νόμιμο σύζυγό της, αποτελούσε κοινό τόπο για τον Μεσαίωνα και καταγράφτηκε σε πολλά έργα της εποχής («Ηννόησεν ότι εκείνος ήτο άπιστος, ότι δεν την ηγάπα, ότι εφέρετο πανταχόσε. Τότε δεν ηδύνατο να μένη παρ’ αυτώ, δεν ηδύνατο ωσαύτως να επανέλθη προς τον σύζυγόν της. Πού να καταφύγη; Πάσαι αι θύραι ήσαν κεκλεισμέναι προς αυτήν. Υπήρχε κατ’ εκείνους τους χρόνους μία πύλη, ευρύχωρος, πανδέγμων, εν κοίλον αμέτρητον. Ήτο το μοναστήριον», 9^ο κεφάλαιο Β΄ μέρους).

Τέλος, ο Ιωάννης Μούχρος έχει μεγάλο ρόλο στο βιβλίο αλλά περισσότερο δρα και πράττει παρά δείχνει τον εσωτερικό του κόσμο, τα αισθήματα και τις αντιλήψεις του. Δεν είναι απόλυτα καλός χαρακτήρας, μιας και μας παρατίθεται μια σειρά από γνωρίσματα που δείχνουν τη σκοτεινή πλευρά του: κυνηγάει τους πειρατές όχι για να σώσει το νησί του από τη λεηλασία αλλά για να μην του κάνουν ζημιά με το δουλεμπόριο που ο ίδιος διαπράττει, για να μη χάσει τα δικά του κέρδη από την προσοδοφόρο επιχείρηση δηλαδή. Δε μας εξηγείται πώς και γιατί συμπεριφέρεται έτσι στη γυναίκα του παρά μόνο ως συμπέρασμα της στάσης του και όπως το αναφέρει η Αυγούστα. Ναι, φυσικά και ακολουθεί τον αντίζηλό του ως τη Βενετία, όταν επιτέλους καταφέρνει να τον εντοπίσει εκεί, όμως δεν πηγαίνει για να φέρει πίσω τη γυναίκα του, τουλάχιστον όχι από αγνό έρωτα για κείνη. Ίσως από πείσμα, ίσως από εκδίκηση… Κι άλλωστε το γεγονός πως από μόνος του φέρνει στο σπίτι του έναν άλλον άντρα, γοητευτικό και με τους τρόπους του, δείχνει είτε πως ήταν αθώος (που το αποκλείω) είτε πως είχε δεύτερες σκέψεις (γιατί αν δεν ισχύει τίποτε από αυτά, τότε ξεκάθαρα ο Παπαδιαμάντης κάνει μια ανατρεπτική παρέμβαση απλώς για να προχωρήσει τον μύθο παραπέρα).

Μου έκανε μεγάλη εντύπωση το γεγονός πως σε πολλά σημεία ο συγγραφέας παρασυρόταν από την ένταση των αισθημάτων του για τα όσα εξιστορούσε ή έβρισκε ευκαιρία να παραλληλίσει τα δρώμενα που αφηγούνταν με την εποχή και την κοινωνία στις οποίες ο ίδιος ζούσε και που, φευ, τα γνωρίσματά τους αυτά είναι διαχρονικά και μας χαρίζουν ανατριχίλες για τη σύμπτωση ακόμη και τώρα. Για παράδειγμα, όταν πια φτάνουμε στο 9^ο κεφάλαιο του Β΄ μέρους, με αφορμή τα παιχνίδια της μοίρας, αρχίζει να εξακοντίζει βέλη τήδε κακείσε: «Δεν είναι ταύτα μυστήρια; Αλλ’ όχι, δεν είναι μυστήρια. Είναι η αιωνία τάσις της ανθρωπίνης καρδίας εις το ναγαπά παν το μισητόν. Μη ανακράξητε κατά της βλασφημίας ταύτης, δεν είναι βλασφημία. Είναι αλήθεια». Στη συνέχεια πάλι παρασύρεται, αφήνοντας τον εαυτό του σε μια σειρά χρηστικών ηθικών συμβουλών: «Επέστη ο καιρός της αυτολατρείας, και πάσαι αι άλλαι θρησκείαι κατηργήθησαν. Αρκεί να τρέφη τα πάθη του έκαστος…».

Τις ίδιες σκέψεις αναλύει και νωρίτερα, στο κεφάλαιο 3 του Β΄ μέρους: «Το πεπρωμένον άρα παρεσκεύασε την συνάντησιν ταύτην»; Κι αμέσως ο συγγραφέας αναπτύσσει τις σκέψεις του («Επεθύμουν να ήτο δυνατόν να είπω, άνευ λυρισμού, τας περί τούτου σκέψεις μου») για το αν ήταν σωστό να υπάρξει αυτή η σύμπτωση που θα πυροδοτήσει σημαντικές εξελίξεις ή πόσο καλύτερα θα ήταν να είχαν γίνει χίλια δυο άλλα πράγματα αντ’ αυτής της συνάντησης: «Δεν ήτο καλλίτερον να μη επανίδωσιν αλλήλους ποτέ, δεν ήτο αιρετώτερον να μη είχον ποτέ ιδεί αλλήλους;». «Του αφηγουμένου τοιαύτας σκηνάς κινδυνεύει να παραλυθεί η γλώσσα ή να συντριβή ο κάλαμος»! Μάλιστα, η ένταση με την οποία εκφέρει τις απόψεις του γίνεται όλο και μεγαλύτερη και διολισθαίνει σε συμβουλές ηθικής, υπό τον φόβο του Θεού και άρα προς αποφυγή της ύβρεως ή της προπέτειας: «Κατοπτρίζεσθε μάλλον εν τοις σφάλμασι του πλησίον και ευλόγως πράττετε»! Και τελικά στην 8^η παράγραφο από την αρχή της πρωτόγνωρης αυτής έκρηξης, καταλήγει: «Αλλ’ αρκούντως επλανήθημεν εν τω κενώ, ας βαδίσωμεν ήδη επί του λιθοστρώτου».

Δεισιδαιμονίες, χριστιανική και συζυγική ηθική, διαφορές ανάμεσα στην επιτήδεια και τη σεμνή γυναίκα και γενικότερα κάποιες απόψεις του Παπαδιαμάντη για τη θέση και τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία, απόψεις για τον μοναχισμό και την ασκητική κ. ά. είναι όλα σε αυτές τις σελίδες και πότε αντικατοπτρίζονται στις πράξεις των χαρακτήρων, πότε τις κατονομάζει ο ίδιος ο γράφων. Στο κεφάλαιο 8 του Α΄ μέρους φρίττει κι ο ίδιος από την τραγικότητα των γεγονότων αλλά νιώθει πως δεν μπορεί να κάνει αλλιώς: «Ήτο δε όλως απαίσιον και αντιπαθές θέαμα, όπερ θα επροτίμων να μη είχον διηγηθή εις τους αναγνώστας του διηγήματος τούτου. Δυστυχώς τα χρονικά το αναφέρουσιν ως ιστορικόν και εκ της Βενετικής πινακοθήκης του ΙΓ΄ αιώνος επόμενον ήτο να μη απή η εικών αύτη».

Ειδικά ως προς την εκκλησία, με αφορμή την επιθυμία των Βενετών να κυριαρχήσουν στα νησιά του Αιγαίου, ο συγγραφέας εκφράζεται σχεδόν υποτιμητικά απέναντι στην κυριαρχία της (κεφάλαιο 6 Β΄ μέρους): «Ει δ’ άλλως επιβάλλετε εις τους βαθυπώγωνας τούτους τράγους της Ανατολής να μνημονευώσι τον Πάπαν εν ταις τελεταίς αυτών. Αν όμως δεν συναινώσι, καταλύσατε την αλλόκοτον ταύτην δημοκρατίαν των ράσων, την φυτρώσασαν παραδόξως εις τα κράσπεδα του Αιγαίου πελάγους». Στο 10^ο κεφάλαιο του Β΄ μέρους παραδόξως, είναι μονομερώς επικριτικός ακόμη και για το modus vivendi των νησιών: «Πάσαι σχεδόν αι νήσοι του Αιγαίου είχον υποταχθή. Άλλως δε ουδέν καλλίτερον εζήτουν ή να εύρωσι τινα, εις ον να υποταχθώσιν. Ως φαίνεται, η δουλεία είναι πάντοτε προτιμωτέρα της αναρχίας, όπως η λέπτρα είναι προτιμωτέρα της πανώλους». Και στη συνέχεια παραθέτει ευσύνοπτα τα ιστορικά γεγονότα της Φραγκοκρατίας, κατά την οποία διαδραματίζεται το μυθιστόρημα, χωρίς να παραλείπει ένα υποδόριο χιούμορ: «Ώστε οι τέσσαρες ούτοι αρχιποίμενες ήρκουν ίνα ποιμαίνωσιν ουχί μόνο τα πρόβατα και τα ερίφια αλλά και τας όρνιθας και τας χήνας προσέτι»!

Παρ’ όλ’ αυτά, η οργή του για την ασυδοσία των πολιτικών και για τον δόλο που ασκείται προς επίτευξη στόχων στρατηγικής, οικονομικής και πολιτικής σημασίας πάλι ξεχύνεται, στο 6^ο κεφάλαιο του Β΄ μέρους, όπου περιγράφει ειρωνικά και υποτιμητικά την ταυτότητα της Βενετίας ως Πολιτείας: «Η Βενετία προσηγόρευε εαυτήν Πολιτείαν, και είχεν υιούς τυράννους. Τοις έδιδε το χρίσμα της και τους έπεμπεν ίνα κατακυριεύσωσι της γης». Και αμέσως στρέφεται στην πολιτική και τους κακούς χειρισμούς: «Η γενεαλογία της πολιτικής είναι συνεχής και γνησία κατά τους προγόνους. Η αργία εγέννησε την πενίαν. Η πενία έτεκε την πείναν. Η πείνα παρήγαγε την όρεξιν. Η όρεξις εγέννησε την αυθαιρεσίαν. Η αυθαιρεσία εγέννησε την ληστείαν. Η ληστεία εγέννησε την πολιτικήν. Ιδού η αυθεντική καταγωγή του τέρατος τούτου», προχωρώντας ακόμη και σε ύβρεις: «Πάντοτε αμετάβλητοι οι σχοινοβάται ούτοι, οι Αθίγγανοι, οι γελωτοποιοί ούτοι πίθηκοι (καλώ δε ούτω τους λεγομένους πολιτικούς)»!

Να διαβάσει λοιπόν κανείς μυθιστόρημα του Παπαδιαμάντη; Η απάντηση είναι σαφέστατα θετική, μιας και οι αρετές του κειμένου, οι πρωτοτυπίες της αφήγησης και η δύναμη και η αληθοφάνεια των πάμπολλων κύριων και ελάσσονων σκηνών είναι τέτοιες που δε θ’ αφήσουν κανέναν ασυγκίνητο. Η καθαρεύουσα ίσως κουράσει όσους δεν έχουν τον χρόνο ή τη διάθεση να εντρυφήσουν έτι περαιτέρω σ’ ένα μυθιστόρημα τέτοιου επιπέδου όμως είναι καλό να επιμείνουν, γιατί τέτοια κείμενα, κλασικά, διαχρονικά, οι πυλώνες της σημερινής ελληνικής λογοτεχνίας, δεν πρέπει να μένουν θαμμένα και λησμονημένα, όχι λόγω προσήλωσης στην παλαιότητα αλλά γιατί μπορούν να ζήσουν και ν’ αναπνεύσουν ακόμη και στη σημερινή εποχή.

Βιβλίο Νεοελληνικά διηγήματα
Συγγραφέας Γεώργιος Βιζυηνός
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα «Εστία» από τις 10 ως τις 17 Απριλίου 1883 και έχουμε την εξής ιστορία: Η μητέρα του Γιωργή τον επισκέπτεται στην Κωνσταντινούπολη και με πόνο ψυχής του αφηγείται τι συνέβη στην οικογένειά του το διάστημα που έλειπε, κυρίως πώς δολοφονήθηκε ο αδελφός του, Χρηστάκης. Με την απρόσμενη βοήθεια ενός Τούρκου, που τον ωφέλησε η μάνα, θα λυθεί η υπόθεση με τον πιο παράδοξο τρόπο.

Η πλοκή εξελίσσεται με διαρκή πρωθύστερα, με το παρελθόν να ζωντανεύει μέσα από τις αφηγήσεις των χαρακτήρων που ήταν παρόντες στα εκάστοτε γεγονότα. Δεν πρόκειται για μια γραμμική, ευθεία αφήγηση αλλά για διαρκείς εναλλαγές με το παρελθόν και μια κλιμακούμενη ένταση και αγωνία, μιας και τα πρόσωπα βιώνουν την έννοια της «τραγικής ειρωνείας» χωρίς να το γνωρίζουν: η μάνα του Βιζυηνού ψάχνει τον δολοφόνο της χωρίς να ξέρει πως αυτός είναι πολύ κοντύτερα απ’ όσο νομίζει, ο Κιαμήλ βρέθηκε πιόνι σ’ ένα παιχνίδι της μοίρας και η μάνα του, που δέχτηκε ο ένας της γιος, ως βοηθός ανακριτής, να κάνει έρευνες για τη δολοφονία χωρίς να ξέρει ποιον στην πραγματικότητα ψάχνουν. Με αναδρομές στο παρελθόν που τοποθετούν τους ήρωες στις μοιραίες στιγμές της ζωής τους, διαχέεται μια  γλαφυρότητα και στήνεται ολόκληρο ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο, μάλιστα όσο η εξιστόρηση πλησιάζει στο τέλος της τόσο πιο τραγικά δεμένα δείχνουν τα γεγονότα καθαυτά και αλληλένδετα. Ο Κιαμήλης, προδομένος από τη γυναίκα που αγάπησε, αρχίζει να έχει τάσεις σχιζοφρένειας κι αυτό θα τον οδηγήσει στον δικό του, ανηφορικό Γολγοθά και παραδόξως στη λύση του μυστηρίου.

Με συγκίνησε πολύ η επιλογή του αφηγητή και αδελφού του θύματος να κρατήσει την αλήθεια κρυφή από τη μάνα του, όσο αβάσταχτη κι αν είναι. Με άψογη ψυχογράφηση, ο συγγραφέας παραθέτει με εξαιρετική λεπτομέρεια και αληθοφάνεια τον εσωτερικό κόσμο του Γιώργη, τους δύο αντίθετους κόσμους που συγκρούονται κατά τη ροή των γεγονότων (από εχθρικά διακείμενος προς τους Τούρκους μεταστρέφεται και τανάπαλιν) και την επί ξύλου κρεμάμενη θα έλεγα, μετά την τελική αποκάλυψη, απόφασή του. Η ίδια η μάνα του Γιώργη είναι μια γυναίκα που ξεκινάει από το «Να τον ιδώ κρεμασμένον, έλεγε, να τραβήξω το σχοινί του, και ύστερα ας αποθάνω» και καταλήγει στο «Ας τώβρη από τον Θεό όποιος τον εκατάντησε σε τέτοια δυστυχία!». Η αλλαγή της στάσης δεν οφείλεται στο γεγονός πως το φινάλε του διηγήματος δίνεται τρία χρόνια μετά τη σοβαρή αποκάλυψη της αλήθειας, οπότε μαλάκωσε τάχα μου ο πόνος, αλλά και στο ότι η γυναίκα αυτή βλέπει την ψυχική κατάπτωση και καταρράκωση του προστατευομένου της, Κιαμήλ, οπότε υπαναχωρεί από τα δικά της δεινά.

Το «Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου» είναι ένα δυνατό συναισθηματικά κείμενο, με τέτοια κλιμάκωση της ιστορίας και τόσο έντονη κορύφωση της αγωνίας που κάλλιστα θα μπορούσα να πω πως γράφτηκε σήμερα, απότοκο και παράγωγο τόσων και τόσων ρευμάτων και τάσεων της παγκόσμιας και εγχώριας παραγωγής. Κι όμως, πρόκειται για ένα από τα πρώτα δείγματα ελληνικής διηγηματογραφίας, σε μια εποχή που κυκλοφόρησαν «Η γυφτοπούλα» του Παπαδιαμάντη, τα διηγήματα του Δροσίνη και αχνοφαίνεται ο Καρκαβίτσας.

Ο συγγραφέας δίνει αυτόν τον τίτλο στο κείμενό του για να παίξει με την έννοια της δικαιοσύνης. Ποιος είναι πραγματικά ο φονεύς, ο ηθικός ή ο φυσικός αυτουργός; Επίσης, δεν μπορεί να πει κάποιος πως ο πρωταγωνιστής είναι ένας και όλοι οι άλλοι αλληλεπιδρούν μαζί του, οπότε εδώ έγκειται άλλη μια διαφορετικότητα του Βιζυηνού. Αρχικά νομίζεις πως κεντρικός ήρωας είναι ο Κιαμήλ, μετά η μάνα, μετά ο Γιωργής, ακόμη κι ο Χρηστάκης κι έτσι σύντομα καταλαβαίνεις πως οι χαρακτήρες που διάλεξε ο συγγραφέας είναι σαν τους ηθοποιούς μιας καλοκουρδισμένης παράστασης: έρχονται, παίζουν τον ρόλο τους, περιμένουν τον επόμενο και στο τέλος συγκροτούν ένα ενιαίο και αρραγές σύνολο.

Μέσα από την ιστορία ξεπηδούν διάφορα ήθη και έθιμα κι ωραίες παροιμίες («Η γριά ζητά τον ψύλλο μεσ’ στο πάπλωμα κι εκείνος κάθεται ‘πα στα ματογυάλια της»), η μάνα να κερνάει τους ξένους για να το βρει κι ο γιος της που ζει μακριά απ’ την πατρίδα, η υποτιμητική άποψη για τη μόρφωση («… και τώρα σαν το γράφουνε μεσ’ στες εφημερίδες, δεν ηξεύρω κι εγώ η ίδια, το παιδί μου είναι, μαθές, που λένε ή κανένας φράγκος»!) και τόσα αλλά ενώ η γλώσσα εμπλουτίζεται και με τούρκικες λέξεις και ιδιωματισμούς.

Επίσης, έχοντας υπ’ όψιν πως ο συγγραφέας γεννήθηκε στην Ανατολική Θράκη και άρα συγχρωτίστηκε με Τούρκους συντοπίτες για μεγάλο διάστημα πριν ταξιδέψει στην Ευρώπη, μου έκανε εντύπωση η ουδετερότητα που κρατάει απέναντι στα καλά και τα κακά της τουρκικής αλλά και της ελληνικής φυλής. Μέσω του ξεκάθαρα αρνητικού απέναντι στους Τούρκους Γιωργή, αναπτύσσεται ένας «αποδομούμενος ρατσισμός», με αποτέλεσμα ο ήρωας σύντομα, χάρη στις ενέργειες του Κιαμήλ απέναντι στη δική του μητέρα, να τον κερδίσει και να τον κάνει ν’ αλλάξει γνώμη. Αυτή η οπτική δεν είναι τόσο έντονη όσο στον «Μοσκώβ Σελήμ» αλλά υπάρχει. Κάλλιστα θα μπορούσε να γράψει μονοδιάστατα κείμενα και να φανεί λάβρος κατά των Τούρκων όμως πράττει ακριβώς το αντίθετο με υποδειγματική γραφή και μελετημένη ψυχοσύνθεση.

Αυτό το ιδιαίτερο γνώρισμα γίνεται ακόμη πιο έντονο αν σκεφτεί κανείς πως την εποχή που γράφτηκε το διήγημα ήταν περίοδος έντονης αμφισβήτησης της ισχύος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κι άρχισαν να ενοχλούνται οι ντόπιοι κάτοικοι από τη συμβίωσή τους με τους Τούρκους. Κι όμως ο ρατσισμός που παρατηρεί κανείς χάνεται κι εμφανίζεται αρκετές φορές, όχι μόνο άπαξ: αλλάζει η στάση του Γιωργή λόγω της ματιάς της μάνας του και της εξιστόρησης των γεγονότων από την πλευρά της, όταν όμως μαθαίνει για τη δολοφονία του αδερφού του από Τούρκο, αυτό το συναίσθημα κυριαρχεί μόνο για να δώσει τη θέση του ξανά στην εύνοια προς το τέλος του κειμένου όταν η ίδια η μάνα του Γιωργή δείχνει πως δεν την ενοχλεί και τόσο πολύ η όλη κατάσταση! Ο χειρισμός των ψυχολογικών καταστάσεων και μεταπτώσεων είναι αποτέλεσμα των σπουδών ψυχολογίας που έκανε ο συγγραφέας στη Γερμανία.

Εκτός από το ζήτημα της ηθικής και φυσικής αυτουργίας, έχουμε και την ιδέα της «ποινής», δηλαδή της τιμωρίας, με την οικογένεια να θέλει αρχικά να τιμωρήσει τον ένοχο όμως σταδιακά αυτό ξεφουσκώνει, αποδυναμώνεται και το βάρος πέφτει στην προσωπική συντριβή του ενόχου, ιδιαίτερα όταν αυτός ανακαλύπτει τι πραγματικά συνέβη και για ποιο πράγμα είναι υπαίτιος! Η καταρράκωσή του, για την οποία τον περιμάζεψε η μάνα του αφηγητή, είναι και η καλύτερη «τιμωρία», αν πιστέψει κανείς πως αυτή η ψυχή, πιόνι μιας καλοστημένης παγίδας, πρέπει να τιμωρηθεί.

Ο «Μοσκώβ Σελήμ» δημοσιεύτηκε επίσης στην εφημερίδα «Εστία» από τις 28 Απριλίου ως τις 16 Μαΐου 1895, περίοδο εγκλεισμού του συγγραφέα στο ψυχιατρείο. Πρόκειται για την ιστορία του Σελήμ, γιου γνωστού μπέη της Κωνσταντινούπολης που η μητέρα του έντυνε με κοριτσίστικα ρούχα αφού δεν απέκτησε ποτέ κόρη και ο πατέρας του έδειχνε ολοφάνερη αδυναμία στον πρωτότοκο γιο του. Όταν όμως αυτός κλήθηκε να υπηρετήσει στον στρατό, λιποτάκτησε κι έτσι ο Σελήμ πήρε τη θέση του αδελφού του για να περισώσει την τιμή της οικογένειάς του, ελπίζοντας πως έτσι θα τον αγαπήσει ο πατέρας του. Δέκα χρόνια μετά επιστρέφει στη διαλυμένη πλέον οικογένειά του και ζει δύσκολες και πρωτόγνωρες καταστάσεις με τον μέθυσο ξαναπαντρεμένο πατέρα του, στον οποίο η δεύτερη σύζυγος συκοφαντεί τον Σελήμ. Η συμμετοχή του αργότερα στον πόλεμο της Κριμαίας θα κλονίσει για πάντα τον εσωτερικό του κόσμο χάρη σ’ ένα αναπάντεχο γεγονός όμως και τα τελευταία χρόνια της ζωής του είναι μια σωρεία από ανατροπές.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό, επίσης πολυεπίπεδο διήγημα, με διαρκή χρήση flash back, γεμάτο από ιδέες, έννοιες και σημαντικές διαχρονικές παρατηρήσεις. Πού να πρωτοσταθεί κανείς! Στη συνήθεια των δυτικών κυρίως οικογενειών να δίνεται υπερβολική αγάπη στον πρωτότοκο (ας μην ξεχνάμε πως και ο Βιζυηνός πρωτότοκος ήταν αλλά έφυγε νωρίς για μια καλύτερη τύχη); Στη διαστρεβλωμένη αγάπη των μανάδων να ντύνουν τα αγόρια τους με γυναικεία ρούχα; Στην αγάπη προς την πατρίδα, μια πατρίδα που δε διστάζει να εγκαταλείψει τους στρατιώτες της στα πεδία των μαχών, με αποτέλεσμα οι εχθροί να φερθούν στους αιχμαλώτους περισσότερο κι από αδέρφια; Ή στο γεγονός πως ο Βιζυηνός εκμεταλλεύεται την τάση των Ελλήνων της εποχής να προσέβλεπαν στο «ξανθό γένος», δηλαδή τους Ρώσους, για να τους απελευθερώσουν από τον οθωμανικό ζυγό κι έτσι βρίσκει την ευκαιρία να αναφερθεί τεκμηριωμένα και εξισορροπημένα και σε Ρώσους και σε Τούρκους, τονίζοντας τα αρνητικά και τα θετικά τους χαρακτηριστικά και μέσα από όλη αυτήν την περιπέτεια και τις επάλληλες ανατροπές να υποδείξει πως ο καθένας οφείλει να πιστέψει στη δική του εθνική και φυλετική ταυτότητα, μιας και σε καιρό πολέμου τίποτα πιο δυνατό δεν υπάρχει από το συμφέρον;

Μια τραγική και ταυτόχρονα γοητευτική προσωπικότητα είναι ο Μοσκώβ Σελήμ, τον οποίο ο αφηγητής δεν παρουσιάζει απευθείας αλλά φροντίζει πρώτα να εξιστορήσει πώς κατέληξε στο χωριό όπου ζούσε ο παράξενος αυτός άνθρωπος, να περιγράψει όπως πάντα διορατικά και ρεαλιστικά τον τόπου και τις συνήθειές του. Τον συμπάθησα από την αρχή τον πρωταγωνιστή, γιατί με την μπέσα του και τον αδαμάντινο χαρακτήρα του είναι σα να βγαίνει από τις άψυχες σελίδες και να στέκεται στο πλάι του αναγνώστη όσο εξιστορεί τα παθήματά του (που δεν είναι και λίγα). «Το νερό και η φωτιά μπορούν να κάμουνε φιλία μεταξύ τους και να έχουνε, ο Μόσκοβος και ο Ισλάμ ποτέ, ποτέ!». Από την αρχή λοιπόν ήταν κατά των Ρώσων, που πίστεψε πως εποφθαλμιούσαν να καταπατήσουν τα εδάφη της πατρίδας του και με κάθε πόλεμο αυτό το μίσος φούντωνε. Φτάνει όμως η στιγμή που ζει τη μεγαλύτερη έκπληξη και καταλήγει, τόσα χρόνια μετά: «Παντού ενικήσαμε και παντού εχάσαμε. Γι’ αυτό δεν θέλω πλέον να ηξεύρω τίποτε». Εξίσου βαθυστόχαστη είναι και η ακόλουθη φράση: «Δεν ειν’ αλήθεια πως και οι πέτρες, που είναι στον κόσμο, αν εύρισκαν κανέναν να πουν τα ντέρτια τους, θα ήσαν ελαφρότερες;». Το πιο τραγικό απ’ όλα είναι πως αυτό το συγκλονιστικό κείμενο, το καλύτερο κατ’ εμέ απ’ όλα του, γράφτηκε κατά τις περιόδους διαύγειας που είχε όσο ήταν κλεισμένο στο φρενοκομείο. Ένα ακάματο πνεύμα, πλήρως δοσμένο στη λογοτεχνία!

Αυτά και άλλα διηγήματα του Γεωργίου Βιζυηνού που περιέχονται στη συλλογή αυτή, αν και γραμμένα στην καθαρεύουσα, κάτι που ίσως ξενίσει όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτήν τη μορφή, είναι ανατρεπτικά, πολυεπίπεδα, με συναρπαστικές ψυχογραφίες, ρεαλισμό και εκπληκτική σύνθεση. Πολλές φορές ένιωσα αγωνία για τη συνέχεια των συμβάντων ή έπιασα τον εαυτό μου να σκέφτεται τι θα έκανα εγώ στη θέση κάποιων από τους χαρακτήρες. Πρόκειται για πολυσέλιδα διαμαντάκια που, αν και περιγράφουν συμπεριφορές, ιστορίες και αντιλήψεις ανθρώπων που έζησαν στα τέλη του 19^ου αιώνα η διορατικότητα, η αντίληψη και η παρατηρητικότητα του συγγραφέα μαζί με τις πολλές και διαφορετικές αφηγηματικές αφετηρίες και συνθέσεις κατάφεραν να διατηρήσουν αναλλοίωτα τα βασικά γνωρίσματα της ανθρώπινης ιδιοσυγκρασίας και να τα εγκιβωτίσουν σε φόρμες και περιπτώσεις οικείες ακόμη και στον σημερινό αναγνώστη. Είναι ευρηματικά και ως προς την πλοκή και ως προς τη γλώσσα και οφείλει να έρθει σε επαφή μαζί τους οποιοσδήποτε αγαπά να ψάχνει κάτι το ξεχωριστό στην ελληνική και ξένη διηγηματογραφία.