Βιβλίο Στη σκιά της ζωής τους 
Συγγραφέας Ελένη Κ. Τσαμαδού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ελένη Τσαμαδού έγραψε μια τρυφερή και συγκινητική ιστορία για μια γυναίκα που παντρεύτηκε νωρίς λόγω εγκυμοσύνης έναν άντρα που δεν πρόλαβε να αγαπήσει, παράτησε τις σπουδές της και κλείστηκε στο σπίτι. Όλη η ζωή της ένα λάθος: δεν πήγε στο κολέγιο λόγω εγκυμοσύνης, δόθηκε στον άντρα που της άρεσε, με τον οποίο και παντρεύτηκε, και αμέσως έγινε σύζυγος και μητέρα χωρίς άλλα ενδιαφέροντα και φίλες, χωρίς κοινωνική ζωή και χόμπι, «μια γυναίκα χωρίς προσωπικότητα, άχρωμη και αδιάφορη». Τελικά διαπίστωσε πως όλα αυτά ήταν χάσιμο χρόνου, μιας και ο σύζυγός της δεν την εκτίμησε ποτέ ως γυναίκα.

Όλα ξεκινάνε όταν η μητέρα της Λούση, μετά τον θάνατο του άντρα της, αρχίζει να παραληρεί και να μιλάει σ’ έναν φανταστικό συνομιλητή ενώ δεν αποχωρίζεται τη δικηγορική τσάντα του νεκρού συζύγου. Η Λούση και ο αδελφός της τη βάζουν σε ίδρυμα και οι γιατροί αποφαίνονται: αρχή αλτσχάιμερ και αποσχιστική διαταραχή, δεν υπάρχει θεραπεία. Κλαίει, γελάει και μιλάει συνέχεια στα ελληνικά, κοιτώντας και ψαχουλεύοντας κάποιες επιστολές μέσα στην περίφημη τσάντα. Μετά τον θάνατό της, οι επιστολές αυτές ωθούν τη Λούση να φύγει από την Αμερική. Τι δουλειά έχει στην Ελλάδα και γιατί το έσκασε σαν κλέφτρα, χωρίς να ειδοποιήσει κανέναν; Τι ελπίζει να βρει; Γιατί κράτησε τις επιστολές των γονιών της και ποιοι απεικονίζονται στη φωτογραφία που τις συνοδεύει; Τι συνέβη στην Πάτρα του 1945;

Μια γυναίκα χωρίς γνώση ελληνικών θα έρθει στην Ελλάδα να ξεκινήσει μια σειρά από έρευνες. Ένας άθλος που δε λυγίζει όμως τη θέληση της Λούση και η κοπέλα θα ξεκινήσει να ψάχνει το παρελθόν των γονιών της, πώς γνωρίστηκαν, πώς και γιατί ήρθαν στην Ελλάδα, μόνο που σύντομα θα διαπιστώσει πως αυτή η έρευνα την αφορά προσωπικά με απρόσμενο τρόπο. Κάποια γεγονότα που θα ζήσει στην Ελλάδα και θα την ξαναγεννήσουν θα τη φέρουν αντιμέτωπη με την οικογένειά της, τον αδελφό, τον σύζυγο, τα παιδιά της, που θα της γυρίσουν την πλάτη. Θα βρει τη δύναμη να συνεχίσει να ζει; Πώς θα τα καταφέρει;

Στο πλάι της, η Άννα, η γυναίκα που της νοικιάζει μια κάμαρα στην Πάτρα και η κόρη της, Αθηνά. Αυθόρμητη, διακριτική και ζεστή, η Αθηνά κερδίζει αμέσως τη Λούση που παρατηρεί και αρκετές ομοιότητες στις οικογενειακές τους ιστορίες. Μέσα από την οικογένεια της Άννας και της Αθηνάς ξεπηδάνε ενδιαφέρουσες ιστορίες που αντικατοπτρίζουν την ελευθερία της γυναίκας, το δικαίωμα στην άμβλωση, τη γυναικεία χειραφέτηση και ανεξαρτησία, καθώς και τις συνέπειες από τις λάθος επιλογές. Τρεις γυναίκες, η γιαγιά Αναστασία, η μαμά Άννα, η κόρη Αθηνά, το παραδοσιακό, συντηρητικό χτες, το σήμερα και το κυνικό, απελευθερωμένο αύριο δένονται με την ιστορία της Λούση και δημιουργούν μια πολύπλευρη ιστορία γεμάτη ενδιαφέρουσες σκηνές, δραματικά περιστατικά και εκπλήξεις. Επιπλέον, ένα ταξίδι στην Ύδρα θα φέρει απρόσμενες εξελίξεις στη ζωή της πρωταγωνίστριας και θα της ξυπνήσει αισθήματα για καιρό κοιμισμένα.

Το μυθιστόρημα «Στη σκιά της ζωής τους» ρίχνει φως στις παράνομες υιοθεσίες των παιδιών του Εμφυλίου, στο παιδομάζωμα εκείνης της περιόδου, στις τραγικές ιστορίες που χώρισαν οικογένειες για πάντα με μεθόδους που ελάχιστες ήταν νόμιμες και φυσικά δεν ήρθαν όλες στο φως. Παιδουπόλεις, πλαστά δικαιολογητικά, κρυφές αγοραπωλησίες, ακόμη και απαγωγές δημιούργησαν μια από τις μεγαλύτερες πληγές της σύγχρονης Ιστορίας, που ακόμη αιμορραγεί. Η συγγραφέας σκύβει με αγωνία πάνω από αυτές τις περιπτώσεις και αποτυπώνει με πολυεπίπεδη πλοκή και ανατροπές τη ζωή μιας γυναίκας που άλλα πίστευε για το παρελθόν της και άλλα κρύβονταν πίσω από την αλήθεια.

Η καθαυτή ιστορία είναι αρκετά περίπλοκη και φωτίζεται τμηματικά όσο προχωράμε την ανάγνωση, οπότε χρειάζεται προσοχή, πάντως όλα μπαίνουν στη θέση τους και ξεκαθαρίζουν, συγκροτώντας έτσι μια φριχτή ιστορία απάτης και εγωισμού, ειδικά όταν μέσα σε όλα αυτά μπαίνει ανθρώπινος παράγων. Επιπλέον, παρένθετες ιστορίες που εμπλουτίζουν την πλοκή και δημιουργούν ολοκληρωμένους χαρακτήρες μας συστήνουν την κλειστή κοινωνία της Πάτρας του 1945-1947 και τον τρόπο ζωής, αντιλήψεων και νοοτροπίας της ελληνοαμερικανικής κοινότητας της δεκαετίας του 1980. Μια τρυφερή μα και σκληρή ιστορία με διαρκείς ανατροπές, λιτούς διαλόγους, ποικίλες μορφές αφήγησης και ρεαλισμό που με κράτησε σε αγωνία ως το τέλος.

Βιβλίο Στην Ύδρα αέναα θα επιστρέφεις 
Συγγραφέας Νέλλη Σπαθάρη 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελκυστής
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ελπίδα είναι αρχιτέκτονας και αναλαμβάνει την αναπαλαίωση μιας πενταόροφης οικίας. Πνιγμένη, μ’ ένα κακό προαίσθημα και για να καθαρίσει το μυαλό της ώστε να συγκεντρωθεί στη δουλειά της, φεύγει για Σαββατοκύριακο στο πατρικό της μητέρας της, στην Ύδρα. Έτσι γνωρίζουμε από κοντά αυτό το μαγευτικό νησί, με τη χαρακτηριστική του αρχιτεκτονική, τα ενδιαφέροντα σημεία του, τους κατοίκους του. Περπατάμε μαζί με την Ελπίδα στους δρόμους και στα βράχια, μπαίνουμε στο Μοναστήρι («Το ρολόι του Μοναστηριού που σε λίγο με τη βαριά του καμπάνα θα χτυπούσε τους δώδεκα χτύπους του μεσημεριού. Από μόνος του αυτός ο ήχος ήταν Ύδρα», σελ. 86), βουτάμε κάτω από το Περίπτερο (οι περιβόητες «κούμπιζες» όπως λένε τις βουτιές), φτάνουμε στον Βλυχό, στο Αυλάκι, στο Καμίνι, στον Παλαμηδά, ατενίζουμε τον Δοκό και την Ερμιονίδα, ένα θαλάσσιο ταξί μας πάει στον Άγιο Κυπριανό, ξαναβλέπουμε το «Παιδί και το δελφίνι» και τη «Φαίδρα» που γυρίστηκαν εκεί, αναβιώνουμε τη σκληρή μοίρα των ηλικιωμένων που τους γκρέμιζαν οι νεότεροι από το Ζάστανι «για την αδυναμία του τόπου να θρέψει το σύνολο της κοινότητας» (ανατρίχιασα με τον πατέρα που είπε στον γιο του: «Κράτα, παιδί μου, το καλάθι και σπρώξε με στον γκρεμό έτσι, χωρίς αυτό. Γιατί το καλάθι θα σου χρειαστεί όταν θα έρθει η σειρά σου»!).

Το κείμενο όμως δεν αποτελεί απλά μια τουριστική περιπλάνηση στην Ύδρα, γιατί σταδιακά ξεδιπλώνεται το οικογενειακό παρελθόν της Ελπίδας με αφορμή τον ξαφνικό θάνατο της μητέρας της στην Ονφλέρ. Γιατί έφυγε από το νησί; Πώς εγκαταστάθηκε στη Γαλλία; Ποιες ήταν οι σχέσεις της με τα παιδιά της; Πώς χειρίστηκε την εγκατάλειψη από τον σύζυγό της και πώς κατάφερε να ορθοποδήσει ξανά σε ξένο τόπο («…εκείνος που μένει πίσω πονάει πιο πολύ»); Η Ελπίδα, με αφορμή αυτό το γεγονός, ξαναφέρνει στο μυαλό της γεγονότα και καταστάσεις που βίωσε ως τότε και μαζί της ξεδιπλώνεται ένα κουβάρι από μυστικά, καυτό σαν τις υδραίικες πέτρες που κείτονται κάτω από τον ήλιο. Ένα καβαλέτο στην Μπουαγιά, ένας διορισμός στο Μαντούδι, η θάλασσα της Μεσογείου, μια προίκα που αμφισβητείται με δικαστικό έγγραφο, αυτά και άλλα πολλά γεγονότα συγκροτούν ένα σύντομο μα γεμάτο από εικόνες και συναισθήματα κείμενο, με μια Ελπίδα να ζει ανάμεσα στο χτες και στο αύριο και να ψάχνει τρόπους να γνωρίσει καλύτερα τη μητέρα της, να καταλάβει πώς και πότε αραίωσαν οι οικογενειακοί δεσμοί κλπ.

«Στην Ύδρα αέναα θα επιστρέφεις», αυτό ακούει νοερά η Ελπίδα και γι’ αυτό γυρίζει ξανά και ξανά στο πατρικό της μητέρας της. Ένα όμορφο νησί, με εποχές που δεν αστειεύονται ως προς το κρύο και τη ζέστη, φιλοξενεί μια οικογένεια που γνωρίζει τη διάλυση και τη διάψευση της ελπίδας μέσα από καταστάσεις που αποξενώνουν και φορτώνουν τα παιδιά με δεύτερες σκέψεις, αμφιβολίες, ακόμη και δειλία. Χρώματα, ομορφιά και φως δεν είναι αρκετά για να μαλακώσει η απώλεια κι η Ελπίδα θα βρει μιαν άκρη μέσα από τα προσωπικά έγγραφα της μητέρας της. Ένα υπέροχο, σύντομο μα πυκνογραμμένο κείμενο που μου γνώρισε καλύτερα έναν τόπο που ήξερα ελάχιστα και μου σύστησε μια ενδιαφέρουσα ολοκληρωμένη προσωπικότητα που αγωνίζεται να συγχωρέσει και να κατανοήσει για να προχωρήσει μπροστά.

Βιβλίο Άγιες Ψυχές 
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο εστιάζει σε συγκεκριμένα πρόσωπα, γύρω από τα οποία στήνεται ένα αριστοτεχνικό ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο που αντικατοπτρίζει τα σημαντικότερα γεγονότα του 1821 και στολίζεται μ’ έναν άφθαστο λυρισμό. Στο Εξόδιο, με το οποίο ξεκινάει το μυθιστόρημα, ένας επιζών της Εξόδου του Μεσολογγίου έχει καταφύγει στην Τεργέστη και περιμένει με λαχτάρα να μάθει νεότερα της συζύγου και του παιδιού του που τους έχασε εκείνη τη φρικιαστική νύχτα. Με το τέλος του βιβλίου έχω μάλλον καταλήξει στο ποιος μπορεί να είναι αυτός ο άντρας και ανυπομονώ να ξεκινήσω το τρίτο και τελευταίο μέρος για να δω κατά πόσο επιβεβαιώνομαι. Οι χαρακτήρες που γνωρίσαμε στο πρώτο βιβλίο συνεχίζουν να βιώνουν ασύλληπτες περιπέτειες και να ατσαλώνουν τον χαρακτήρα τους με τις σκληρές εξελίξεις που τους επηρεάζουν. Η Δέσπω αναζητά τον πατέρα της που ξέρει πως είναι αιχμάλωτος του Αλή πασά αλλά κανείς δεν έχει ακούσει τι απέγινε εδώ και καιρό. Έχει συγκροτήσει έναν σκληρό κι ανυπόταχτο χαρακτήρα, νιώθει προδομένη από τα ψέματα των δικών της ανθρώπων και ούσα μεγαλωμένη στο ανυπότακτο Σούλι αναδεικνύεται λεύτερη κι όχι ραγιάδισσα: «…χούι και γνώρισμα σουλιώτικο η περηφάνια ζυμωμένη αξεδιάλυτα με το γινάτι» (σελ. 101).

Ο Νικόλας, παγιδευμένος στη Ζάκυνθο από Εγγλέζους στρατιώτες που έριξε στο κατόπι του ένας κόντες, έχει καταλάβει πως «αρχόντοι κι αφεντάδες, αριστοκράτες και κόντηδες» δε διαφέρουν από αγάδες και μπέηδες και δεν έχουν κοινά να ενωθούν με τον Αγώνα. Μόνη του σωτηρία ένα συμμαχικό πλοίο που θα τον μεταφέρει στη Χαλκιδική. Ο «Αχιλλέας» του καπετάν Αλεξανδρή, κατ’ εντολή της Φιλικής Εταιρείας, πλέει στο Αιγαίο πέλαγος με συγκεκριμένη αποστολή κι έτσι η δράση μεταφέρεται και στη θάλασσα, για να γνωρίσουμε την ιεραρχία των ναυτικών, τους κινδύνους των ναυμαχιών και των ρεσάλτων, να νιώσουμε την αρμύρα της θάλασσας και την αψάδα της μάχης από πρώτο χέρι. Ο Νικόλας αντρώθηκε με την αρμύρα και τα ρεσάλτα, χωρίς να πάψει να σκέφτεται στιγμή την οικογένειά του, που δεν κατόρθωσε να αναζητήσει, παρ’ όλο που τους το υποσχέθηκε. Τι να απέγιναν η μάνα και οι αδελφές του; Στην Τριπολιτσά, η Επανάσταση ξεσπάει κι η μοίρα της Γκιουμούς αλλάζει άρδην, μιας και ο Κερίμ μπέης παίρνει κάποιες μοιραίες αποφάσεις για την πόλη του. Ταυτόχρονα, η μία πόλη της Πελοποννήσου πέφτει μετά την άλλη στα χέρια των Ελλήνων κι έτσι η Τριπολιτσά γίνεται το καταφύγιο των κατατρεγμένων Τούρκων ενώ η πολιορκία σφίγγει γύρω της. Το μυθιστόρημα καταγράφει καταλεπτώς τις δυσκολίες που έρχονταν η μία πίσω από την άλλη ως την απόλυτη πείνα, φτώχεια και εξαθλίωση και την επιδημία του τύφου. Τελικά η Τριπολιτσά πέφτει και για τρεις μέρες οι Έλληνες πέρναγαν από λεπίδι άντρες και γυναικόπαιδα και λεηλατούσαν. «Μια φρικωδία» που δεν έχει δικαιολογία αλλά εξηγείται, μιας και ήταν ο τόπος που είχαν κλέψει οι Τούρκοι από τους παππούδες τους και επιπλέον από κει ξεκίναγε κάθε δεινό στον Μοριά εναντίον τους. Η Αργυρώ, σκλάβα του Κερίμ μπέη που με το ζόρι την αλλαξοπίστησε, βιώνει μια σειρά από ανατριχιαστικά γεγονότα που θα την οδηγήσουν είτε στη λύτρωση του θανάτου είτε στην απελευθέρωσή της.

Τα ανωτέρω είναι απλώς η αρχή των συναρπαστικών ιστοριών που συγκροτούν το μυθιστόρημα και μια καλογραμμένη εξιστόρηση της Ελληνικής Επανάστασης μέσα από ανθρώπους «απλούς», γενναίους, δυνατούς, που βλέπουν τις ζωές τους ν’ αλλάζουν από τη μια στιγμή στην άλλη και να έρχονται αντιμέτωποι με επιλογές και προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπίσουν. Πολλά από τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα των πρώτων χρόνων, όπως ο ξεσηκωμός, οι ανδραγαθίες του Μάρκου Μπότσαρη, οι εντολές της Φιλικής Εταιρείας, το ξέσπασμα στον Μοριά κ. ά. ξεδιπλώνονται μέσα από τις σελίδες του βιβλίου χωρίς να κουράζουν και χωρίς να μπερδεύουν. Δυστυχώς, από τους πρώτους μήνες της ομοψυχίας και της σύμπνοιας με τις μεγάλες και σημαντικές νίκες σύντομα φτάνουμε στις πρώτες εμφύλιες διαμάχες που θα καταγραφούν στο επόμενο και τελευταίο μυθιστόρημα της τριλογίας. Εξίσου τεκμηριωμένα και ακριβοδίκαια δίνεται ο ρόλος των μοναστηριών του Άθω και γιατί οι ηγούμενοι αρνήθηκαν να βοηθήσουν στην αγορά όπλων και πυρομαχικών: «Εμείς δεν έχουμε απολύτως τίποτα. Ό,τι έχουμε ανήκει στην Παναγία. Με ποιο δικαίωμα θα ξεπουλήσουμε το βιός της» (σελ. 125). Η αδιαφορία τους και η έλλειψη συμμετοχής με οποιονδήποτε τρόπο έρχεται σε αντίθεση με πολλά από τα υπόλοιπα ελληνικά μοναστήρια που και τιμαλφή αξιοποίησαν και μοναχούς έριξαν στη μάχη. Ο ναυτικός αγώνας, ένα επίσης σημαντικό κομμάτι της εποποιίας του 1821, φωτίζεται μέσα από τις περιπέτειες του Νικόλα («…τα ελληνικά πλοία θύμιζαν γατάκια που γυρόφερναν τσομπανόσκυλο νιαουρίζοντας», σελ. 172): πώς μπήκαν οι Σπέτσες και στη συνέχεια η Ύδρα και τα Ψαρά στον αγώνα, πώς και γιατί βοήθησε αρκετά ο λιγότερος αριθμητικά μα πιστός στο κοινό όραμα στόλος κ. ά. Τα περιβόητα πυρπολικά ήταν ο μόνος τρόπος που είχαν οι ναυτικοί, «μισοί θεοί» κατά τον Μακρυγιάννη, για να βουλιάξουν τα μεγαλύτερα και καλύτερα εξοπλισμένα τουρκικά πλοία κι οι πρώτες απόπειρες ανατίναξης δίνονται με το γνωστό και αγαπημένο μου γλαφυρό ύφος αφήγησης.

Σε αυτό το μυθιστόρημα, με προεξάρχουσα φυσιογνωμία τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη και τα ανδραγαθήματά του, τον αγώνα του για ισομέρεια και διπλωματικότητα, την αμεσότητά του προς τον λαό, μας συστήνονται και άλλα πρόσωπα, όπως ο Κανέλλος Δεληγιάννης, ο Δημήτριος Υψηλάντης, ο Νεόφυτος Βάμβας, με πιο συγκινητική και αντιπροσωπευτική της τύχης των αγωνιστών στο ελεύθερο αργότερα ελληνικό κράτος τη Δόμνα Βιζβίζη, σύζυγο του πλοιοκτήτη και καπετάνιου Χατζηαντώνη Βιζβίζη, η οποία, μαζί με τον άντρα της, διέθεσαν ό,τι είχαν και δεν είχαν για τον Αγώνα αλλά πέθανε πάμφτωχη, μιας και ούτε σύνταξη δεν μπορούσε να της εξασφαλίσει το ελληνικό κράτος («αχρημασία», λένε). Διαχρονικές αλήθειες και λέξεις που εγείρουν συγκίνηση και θάμβος ακόμη και σήμερα υπάρχουν διάχυτες στο βιβλίο: «Να σκύβεις κει όπου θες κι όχι κει όπου σε προστάζουν, να γονατίζεις από συγκίνηση κι όχι από ανάγκη, αυτό δεν είναι τάχα η λευτεριά» (σελ. 251); Ο ακόλουθος διάλογος είναι ανατριχιαστικά ρεαλιστικός: «-Μα καλό είναι να πηγαίνουν και τα γράμματα μαζί με τα άρματα. Ειδαλλιώς, γιατί να τα σηκώσουμε; -Για τη λευτεριά… -Και τι καλό θα δούμε απ’ τη λευτεριά αν δεν ξέρουμε να την κάνουμε ζάφτι όταν την κερδίσουμε; Σε άξια χέρια πρέπει να πέσει η λευτεριά για να καρπίσει, για να φέρει ειρήνη, προκοπή κι ευημερία στους ανθρώπους που πάλεψαν να την κατακτήσουν. Αλλιώτικα μπορεί κι επικίνδυνη να γίνει» (σελ. 276).

Το Πάσχα του 1821 μία ήταν η ευχή: «-Χριστός Ανέστη! -Η Ελλάς ανέστη!», την ίδια ώρα που για τους Τούρκους όλο αυτό ήταν ένα χαϊνί ζορμπαλίκι και για την Ευρώπη απλώς μια επαναστατική ενέργεια σαν αυτή των Καρμπονάρων της Ιταλίας, όχι ένας εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας. Κι όμως: «… ο στρατός του Εικοσιένα, πεινασμένος, βρόμικος, ξυπόλητος, είχε προσκέφαλο την πέτρα και σκεπή τον ουρανό. Μα στάθηκε ο πιο φημισμένος κι ένδοξος της πατρίδας μας καθώς της χάρισε τη λευτεριά της ύστερα από αιώνες σκλαβιάς» (σελ. 558). Κι αυτός ο στρατός είχε απέναντί του όχι μόνο τον Τούρκο αλλά και τους κοτζαμπάσηδες και την πολιτική αρχομανία που τους κατείχε. Πολιτικάντικες κλίκες ομοεθνών και ομοθρήσκων που δολοφόνησαν, εκβίασαν, φυλάκισαν, και στις Σημειώσεις ο συγγραφέας, παρ’ όλο που παρασύρεται από την πίκρα και την αδικία για τα σκοτεινά γεγονότα της Επανάστασης, δεν παύει να είναι ακριβοδίκαιος και τεκμηριωμένος, ακόμη και να απευθύνεται σε δεύτερο ενικό πρόσωπο προς τον αναγνώστη για να τον βοηθήσει να εξοικειωθεί με το γενικότερο κλίμα για να κατανοήσει περισσότερο τα γεγονότα. Η γραφή του Θοδωρή Παπαθεοδώρου είναι υπέροχη, ιδιαίτερη, γεμάτη ιδιωματισμούς και πλούσιο λεξιλόγιο που ζωντανεύουν τα γεγονότα, γραμμένη σε κάποια σημεία μ’ ένα γλυκά ιδιόμορφο ποιητικής μορφής συντακτικό, λαμπρυμένη από καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές. «Αργοσερνόταν ολημερίς ο ήλιος, σκαλωμένος θαρρείς στα βουνά της Λέσβου στην αρχή κι ύστερα ανεβασμένος στον ουρανό να ραχατεύει τραβώντας για τη δύση χωρίς ν’ αποφασίζει να πάρει τη βουτιά του στο νερό και να τελέψει τη μέρα» (σελ. 188). Και πόσο συγκινητικό αυτό: «…κάθε πρωί μ’ ευγνωμοσύνη άνοιγε δυο μεγάλα δώρα, τα μάτια του που είχαν κοντέψει να κλείσουν διά παντός» (σελ. 160). Η φύση, τ’ απάτητα βουνά, τα αχάρακτα μονοπάτια, τα οροπέδια και τα δάση, τα ποτάμια και οι γκρεμοί καταγράφονται εξίσου καλά με τις μεγάλες πόλεις, τους δρόμους τους, τον ετερόκλητο πληθυσμό τους, τα μαγαζιά.

Οι «Άγιες Ψυχές» είναι ένα μυθιστόρημα βουτηγμένο στον ηρωισμό και το αίμα, που από τις γυναίκες του πρώτου μυθιστορήματος μας μεταφέρει μπροστά στους άντρες του Αγώνα και στις πρώτες σελίδες εποποιίας και προδοσίας που ακολούθησαν το ύψωμα του λαβάρου. Οι τρεις βασικοί ήρωες, η Αργυρώ, ο Νικόλας και η Δέσπω, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες πια, ζουν από κοντά τα πιο σημαντικά γεγονότα, με τον έρωτα να εμφιλοχωρεί κάπου κάπου και την αγωνία να χτυπάει κόκκινο είτε για την έκβαση των μαχών και των εκστρατειών (ακόμη και για όσους ξέρουν από Ιστορία), είτε για την ευόδωση των προσωπικών στόχων και φιλοδοξιών των χαρακτήρων. Παρ’ όλα τα τεκμηριωμένα στοιχεία, τα ντοκουμέντα, τους στρατηγικούς και διπλωματικούς χειρισμούς, τα αίτια και αιτιατά των εξελίξεων, δεν κουράστηκα ούτε στιγμή, αντίθετα, ήθελα να μην τελειώσει η ανάγνωση, ρουφούσα άπληστα την ακριβοδίκαιη παρουσίαση ανθρώπων και γεγονότων και μάθαινα με αξιέπαινο τρόπο για γνωστές και άγνωστες σελίδες που κανένα σχολικό βιβλίο δε θα παρουσιάσει ποτέ.

Βιβλίο Amor fati 
Συγγραφέας Νέλλη Σπαθάρη 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ελκυστής
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που τέμνει τις ανθρώπινες σχέσεις με οξυδέρκεια και ταυτόχρονα έχει τόσες ανατροπές και τέτοιο τρόπο γραφής που δεν ήθελα να το αφήσω από τα χέρια μου. Ξεκίνησε σχετικά χαλαρά, παρουσιάζοντάς μου τα προβλήματα μιας οικογένειας με αδιάφορους γονείς και μια επαναστατική κόρη, στη συνέχεια όμως η κοπέλα αρχίζει να βιώνει διάφορες καταστάσεις, να δοκιμάζει, να ωριμάζει, μόνο που τίποτα από αυτά δεν την προετοιμάζει για τη βόμβα που θα σκάσει σύντομα και θα φέρει τα πάνω κάτω στη ζωή της.  Τα πρόσωπα έρχονται το ένα πίσω από το άλλο, οι ρόλοι τους αλλάζουν απανωτά και όταν έφτασα στη μεγάλη αποκάλυψη είχα ήδη απορροφηθεί τόσο που δε γινόταν να σταματήσω. Η πλοκή διαδραματίζεται κυρίως τη δεκαετία του 1970, με κάποια πισωγυρίσματα που αποτελούν τα πρώτα βήματα της Νάντιας στη ζωή. Τα κεφάλαια έχουν για τίτλο ονόματα των χαρακτήρων του βιβλίου, χωρίς όμως να αλλάζει η οπτική γωνία της αφήγησης, μιας και η πρωταγωνίστρια καταγράφει τα πάντα. Ύδρα και Σίφνος, Γαλλία και Αγγλία είναι τα μέρη που θα σφυρηλατήσουν την προσωπικότητα της Νάντιας και της Τίνας αλλά και της Ζωής, του Άρη, του Αλέξη. Η Νάντια είναι πάντα στα μαχαίρια με τη μητέρα της: «Μα υποτίθεται πως θα έπρεπε να την ξέρει η μητέρα της. Να βλέπει τα όνειρά της. Τις προσδοκίες της. Τον δικό της ορίζοντα. Α η Ζωή ήταν εγκλωβισμένη στις δικές της προσδοκίες. Η Νάντια υπήρχε γι’ αυτήν μόνο όταν ευθυγραμμιζόταν στα δικά της κίνητρα» (σελ. 184). Η εφηβεία της συμπίπτει με την επανάσταση της δεκαετίας του 1970. Ψυχεδέλεια, ατομική και κοινωνική επανάσταση, η κοπέλα ταράζει τα ήρεμα νερά της οικογένειάς της με τερτίπια. Μαζί με την Τίνα «προσπαθούσαν ν’ αποκρυπτογραφήσουν τον κόσμο που είχε βγει από την εκρηκτική δεκαετία του ‘60» (σελ. 246).

Ο Αλέξης, ο άντρας που μπαίνει ανάμεσα στις δύο φίλες, εκπροσωπεί τη μουσική πλευρά της δεκαετίας, μιας και συμμετέχει σε συναυλίες των Rolling Stones, ακούει Δημήτρη Πουλικάκο και Socrates, πηγαίνει στο Κύτταρο: «Αντισυμβατικός ήταν, λοιπόν, κι αυτός. Αλλά με τον δικό του τρόπο. Αυτή η αντισυμβατικότητα συνδυαζόταν παραδόξως με μια σοβαρότητα. Δεν ήταν στη συμπεριφορά. Ήταν στον τρόπο σκέψης» (σελ. 85). Οι σπουδές του στη ζωγραφική αφήνουν άπλετο χώρο για λυρικές και πρακτικές παρατηρήσεις και σχόλια πάνω στη μαγεία των χρωμάτων, τα κινήματα της ζωγραφικής, αναφορές σε Ελ Γκρέκο, Μονέ και Πόλοκ. Ο επαναστάτης νέος με την έφηβη παρέα του ανεβοκατεβαίνουν την Ύδρα, βρίσκουν ενδιαφέροντα σημεία, αποτυπώνουν την ομορφιά σε διαφορετικές στιγμές της ημέρας. Ο ρόλος του πάντως δεν είναι ο αναμενόμενος, μιας και ξεφεύγουμε σχεδόν από τα παρελκόμενα ενός ερωτικού τριγώνου και εξακολουθούμε να εστιάζουμε στο ταξίδι της αυτογνωσίας και της ωρίμανσης, πάντα με προσεγμένες και μετρημένες λέξεις και περιστάσεις.  Επίσης, έχουμε τον Τζόναθαν, εκπρόσωπο της αγγλικής υπαίθρου, παιδί μεγαλωμένο κι αυτό στον απόηχο του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Χρόνια αργότερα θα ακολουθήσει την καρδιά του και θα εγκατασταθεί στην Αθήνα για να ανοίξει φροντιστήριο αγγλικών με την αγαπημένη του Αγγελική, που κάνει ιδιαίτερα στην Τίνα. Φτάνει μάλιστα στην Αθήνα το βράδυ της 17^ης Νοεμβρίου 1973! Όταν αναλαμβάνει εκείνος την Τίνα της ανοίγει έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο, γεμάτο ποίηση, ταξίδια, κουλτούρα, Ιστορία, μουσικά ακούσματα, κάνοντάς με να κρέμομαι κι εγώ από τα χείλη του, θαυμάζοντας τη σφαιρική του θεώρηση και τη μεταδοτικότητα των γνώσεών του. Τέλος, ο Αλφόνσος, συγγενής εξ αγχιστείας της οικογένειας της Νάντιας, με δουλειές στη Γαλλία, ακολουθεί το ρεύμα της εποχής και αξιοποιεί μεγάλο μέρος του κτήματός του για περιπάτους και αναψυχή, ώστε να μπορεί να συντηρεί τον πύργο όπου μένει. Χάρη σε αυτόν η Νάντια μαθαίνει πολλά πράγματα από το ασαφές παρελθόν του πατέρα της και από τα ταραγμένα, προβληματικά εφηβικά του χρόνια στο Νανσί της Γαλλίας.

Αυτοί και άλλοι ολοζώντανοι χαρακτήρες, συνηθισμένοι, καθημερινοί, που ο καθένας μας θα μπορούσε να γνωρίσει στη ζωή του και δόσμενοι με τέτοιο τρόπο που τραβούν την προσοχή, αλλάζουν, ωριμάζουν και ολοκληρώνονται μέσα από αναπάντεχες εκπλήξεις και δραματικές αλλαγές. Η αφήγηση αρκετές φορές λοξοδρομεί σε σκέψεις, διλήμματα, προβληματισμούς και εσωτερικούς μονολόγους ή δωρικές περιγραφές των τοπίων από αισθητικής και ιστορικής άποψης, μου έκανε εντύπωση όμως που όλα αυτά δε με κούρασαν ούτε στιγμή. Δεν μπορώ να πω πως συνδέονται και πολύ με τα γεγονότα (έμαθα πχ. το τραγούδι Bécassine, μα πόσο χαριτωμένο είναι!) ήταν όμως τόσο χρήσιμα για το χτίσιμο της σωστής ατμόσφαιρας που τα ρουφούσα άπληστα όσο ξεδιπλώνονταν, χωρίς, επαναλαμβάνω, να καταλαμβάνουν μεγάλη ή περιττή έκταση. Η συγγραφέας παραμένει στην κεντρική της ιδέα, ξεδιπλώνει την ιστορία όσο θέλει και όπως πρέπει, αποφεύγοντας ταυτόχρονα περιττολογίες και ολοκληρώνοντας κεφάλαια και περιστατικά με υποδειγματικό τρόπο. Με την ίδια αγάπη και τον προσήκοντα σεβασμό με σεργιάνισε στα τοπία του βιβλίου της. Γοητευτική Ύδρα, μαγευτική Σίφνος, γεμάτες φως και χρώμα, θερινή ραστώνη και νυχτερινή ζωή είναι λες και εκμεταλλεύονται την απλότητα της δεκαετίας και τον ελεύθερο χρόνο των ηρώων ώστε, χωρίς να αποσπώνται από τα τεχνολογικά μαραφέτια της εποχής μας, να γνωρίσουν το νησί καλύτερα, να σουλατσάρουν σε πολλά σημεία, να κοιτάξουν παντού κι έτσι να δοθούν οι πανέμορφες εικόνες των δύο νησιών με τον καλύτερο τρόπο. Για να μην αναφερθώ στην εκπληκτική εξοχή της Γαλλίας μεταξύ Νανσί και Παρισιού ή της Αγγλίας στο Σάρεϊ, όπου οι περιγραφές μού γεννούσαν απανωτές εικόνες και κάποια σημεία τα χάζευα και στο διαδίκτυο.

Καλό είναι πάντως να πάρει κανείς μια ανάσα πριν βυθιστεί στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, όπου κατακρημνίζονται όλες οι ισορροπίες ως εκείνο το σημείο. Τα γεγονότα μπαίνουν στη σωστή σειρά, το τίμημα πληρώνεται με δύσκολο τρόπο και η Νάντια αρχίζει έναν αγώνα δρόμου για να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό της. Καημένη Νάντια: «Οι ζωές των ανθρώπων έχουν πολυπλοκότητα, ψάχνουν εναγωνίως να βρουν τον χώρο τους σε αυτόν τον κόσμο, κι εσύ νομίζεις πως όλα είναι εξαρχής με τους κανόνες που σου παρουσιάζουν» (σελ. 247). Έτσι, τα ηνία της αφήγησης αναλαμβάνει η γιαγιά Λέλα, μέσω της οποίας περπατάμε στο μαγευτικό Βερολίνο του Μεσοπολέμου ενώ ψάχνουμε εναγωνίως να ενώσουμε και τα τελευταία κομμάτια του παζλ σε μια ιστορία τραγική, δύσκολη, δυνατή. Ένα Βερολίνο πολλών ταχυτήτων: «Ανατολικά βασιλεύει το έγκλημα, δυτικά η διαστροφή, βόρεια η φτώχεια, στο κέντρο η απάτη, και σε όλα τα σημεία του ορίζοντα απλώνεται η παρακμή» (σελ. 250).

Το «Amor fati» είναι ένα δυνατό κοινωνικό μυθιστόρημα, με αναπάντεχες εξελίξεις, σωστά ψυχογραφήματα και δυνατά συναισθήματα που με ξάφνιασαν ευχάριστα. Αληθινοί χαρακτήρες αντιδρούν, σμιλεύονται, ωριμάζουν μέσα από γεγονότα και πράξεις απόλυτα ρεαλιστικά και συγκροτούν ένα κείμενο αξιοπρόσεκτο και καλογραμμένο. Να αγαπάς τη μοίρα σου προτρέπει η συγγραφέας και ρίχνει στην κονίστρα της ζωής μια ηρωίδα που αγωνίζεται να ενώσει τα χαμένα κομμάτια του παρελθόντος και του παρόντος της, ακριβώς όπως κάνει η γυναίκα στο εξώφυλλο.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Η δεκαετία του ’60 είχε χτυπήσει τη γροθιά στο μαχαίρι και η δική του δεκαετία ζούσε την απομυθοποίηση του συντηρητισμού. Προϋπόθεση γι’ αυτό ήταν να είσαι όχι απλά μη πολιτικοποιημένος αλλά α-πολιτικός. Ή, ακόμα καλύτερα, πέρα από την πολιτική» (σελ. 85).

«Μπορείς να μάθεις το παρελθόν των ανθρώπων; Κι αν μάθεις τις κινήσεις τους, μπορείς να μάθεις τις σκέψεις τους, τα κίνητρά τους, το προσωπικό κίνητρο του καθενός… Ακόμα κι αν της έλεγαν κάτι, θα ήταν διαθλασμένο από το δικό τους πρίσμα» (σελ. 309).

«Η αφήγηση -η μεγάλη αυτή ανάπλαση της πραγματικότητας, η διαθλασμένη από το πέρασμα του χρόνου, από την προσωπική οπτική, από την υποκειμενικότητα της αντίληψης- σίγουρα κάλυπτε ένα κενό όχι της ιστορίας αλλά της μνήμης» (σελ. 159).

Βιβλίο Στάκα καρδιά μου
Συγγραφέας Νέλλη Σπαθάρη 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bookoo
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η συγγραφέας εκπόνησε στο ίδιο νησί μια λαογραφική έρευνα που πλέον βρίσκεται κατατεθειμένη στο Σπουδαστήριο Λαογραφίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Έτσι και στην καλογραμμένη αυτή νουβέλα της, κάποιο Τριώδιο της δεκαετίας του 1970 μια φοιτήτρια της Φιλοσοφικής φτάνει εκεί για τον ίδιο λόγο. Η κοπέλα αφηγείται σε πρώτο πρόσωπο τις εντυπώσεις της, τα σχέδιά της, την αγάπη της για το νησί, μιας και τα καλοκαίρια της τα περνούσε στο σπίτι του παππού της. «Με συγκινεί το όλον, αυτό το οργανικό σύνολο, η ενότητα που λέγεται Ύδρα. Αλλά και η Ύδρα ως έννοια, ως σκέψη, ως περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Ως φαντασία» (σελ. 17). Και είναι αποφασισμένη: «Σε κατέχω. Η δική μου περιπέτεια θα είναι να σε τιθασεύσω στο χαρτί» (σελ. 18). Αναγνωρίζει όμως πως δεν ανήκει στον τόπο: «Δεν εντάσσομαι στη συλλογική τους μνήμη. Είμαι μόνο μια παρουσία του καλοκαιριού, ένα καλησπέρα κάθε απόγευμα όταν επιστρέφω από το μπάνιο» (σελ. 25).

Παναγία η Ζούρβα, Χώρα, Μαντράκι, Αγία Ματρώνα, Κάβος, Καλά Πηγάδια συντροφεύουν τον λυρισμό της γραφής, τις παρομοιώσεις, τις μεταφορές, τις πολύχρωμες εικόνες που ζωντανεύουν κατά την ανάγνωση. Ξερές και άνυδρες λωρίδες γης, ένα μοναστήρι στο λιμάνι, ριζωμένο δηλαδή στο κέντρο της ζωής, γυναίκες στο σκαλοπάτι για το απόβραδο ως στάση ζωής και όχι ως συνήθεια, αμυγδαλιές και γεράνια! Το βιβλίο χωρίζεται σε τέσσερα μέρη, με την Ύδρα να είναι πρωταγωνίστρια του βιβλίου και των αναμνήσεων της αφηγήτριας ενώ κάπου παρεισφρέουν στιγμές και συμπεριφορές με την αυταρχική και απόλυτη μητέρα της και τα απόνερά τους στον ψυχισμό της ενώ, ευσύνοπτα και απόλυτα κατανοητά, παρατίθενται αποσπάσματα από το έργο του Μαρσέλ Προυστ Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο που την επηρέασε ψυχοσυναισθηματικά όσο κανένα άλλο βιβλίο κι ας έχουν από καιρό καταρρεύσει οι δικές της ασπραγκαθιές (το αγαπημένο φυτό του Προυστ που θέλησε να δει πριν κλειστεί σπίτι του για να γράψει το μνημειώδες επτάτομο έργο του πριν πεθάνει).

Το δεύτερο μέρος είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στο παρελθόν του νησιού μέσα από την αφήγηση της κυρα-Νεζούλας. Πώς μεγάλωναν τα παιδιά, πώς και πότε παντρεύονταν οι γυναίκες, νανουρίσματα, συνταγές και άλλα ήθη και έθιμα, με έμφαση στο Πάσχα,  εμπλουτίζουν το κείμενο, πάντα με μέτρο και προσοχή, ποτέ εις βάρος της κεντρικής ιδέας. Ενδιαφέρουσα βρήκα την κοινωνιολογική ανάλυση για μια γυναίκα της ταύτισης των κοινωνικών επιταγών ενός κλειστού τόπου όπως το νησί με τις προσωπικές επιθυμίες της, τον διαχρονικό ρόλο της σε ένα σπιτικό, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αποδομείται η άποψη πως ο παραδοσιακός άνθρωπος ήταν ο ευτυχισμένος άνθρωπος! Ωραίες σκέψεις, απλή καταγραφή, ρεαλισμός, παρελθόν και παρόν με συντρόφεψαν στο ταξίδι αυτό.

Αν κάποιος παρακινηθεί να επισκεφθεί για πρώτη φορά την Ύδρα λόγω του βιβλίου, να ξέρει πως η φαντασία είναι πιο φτωχή από την πραγματικότητα. Αν κάποιοι έχουν ήδη επισκεφθεί το νησί ας έχουν στο μυαλό τους πως ένας τόπος ποτέ δεν αποκαλύπτεται εξ ολοκλήρου γιατί τα μυστικά του ζουν μέσα μας, είναι τα βιώματά μας. Με αυτά τα λόγια καλωσορίζει η συγγραφέας τον αναγνώστη και έτσι ξεκινάει μια διαφορετική αναγνωστική εμπειρία που, όπως η περιδιάβαση, έτσι και το κείμενο δε χρειάζεται ούτε τέλος ούτε προορισμό, απλώς αφήνεσαι στη μαγεία του ταξιδιού.

Βιβλίο Η ματωμένη αρχόντισσα
Συγγραφείς Λία Ζώτου, Θοδωρής Καραγεωργίου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Ανδρέας Παππάς, εκπρόσωπος της Φιλικής Εταιρείας, στρατολογεί νέα μέλη ψάχνοντας για τη χαρακτηριστική σπίθα στο βλέμμα του συνομιλητή του, η Δροσή και η Αϊσέ καταφέρνουν να το σκάσουν από το χαρέμι του Αλή Πασά λίγο πριν τον θάνατό του, ο τυπογράφος Λούκας Ένγκερ έρχεται να διαδώσει εντύπως τις ιδέες του Διαφωτισμού και της Επανάστασης στο Ναύπλιο, το κλεφτόπουλο Παναγής, πρωτοπαλίκαρο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αντρώνεται μέσα από τις μάχες, η Αμαλία αφήνει στις στάχτες της σφαγής της Χίου την οικογένειά της και καταφεύγει στην Ύδρα ενώ ο αδερφός της, Φώτος, ακολουθεί τον στόλο του Μιαούλη κατά των Τούρκων. Με αφορμή λοιπόν αυτά τα πρόσωπα ξεδιπλώνονται οι λαμπρές αλλά και οι κατασκότεινες σελίδες του Αγώνα, οι οποίες παρατίθενται χωρίς ωραιοποίηση ή δικαιολόγηση. Καταγράφονται οι έριδες μεταξύ των κοτζαμπάσηδων και των ναυτικών και όχι μόνο, οι προστριβές στις Εθνοσυνελεύσεις, το μίσος των προκρίτων όταν ο Καποδίστριας θέλησε να μοιράσει τη γη στους φτωχούς, η δίψα για εξουσία που κυριεύει τη θέληση για απελευθέρωση και ενότητα. Και δίπλα σε αυτές τις κατάπτυστες συμπεριφορές αστράφτουν η γενναιότητα του Κολοκοτρώνη, ο ηρωισμός του Μιαούλη, η αθυροστομία του Καραϊσκάκη, η πνευματική εξέγερση του ελληνισμού, η μεταστροφή της Ευρώπης απέναντι στο σχέδιο γέννησης ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους μετά την ηρωική και ματωμένη Έξοδο του Μεσολογγίου και πολλά άλλα.

Πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, ανθρώπινες αντιδράσεις και πράξεις, τα μαύρα και τα λευκά πλακάκια στη σκακιέρα της διπλωματίας, η σταδιακή γνωριμία των πρωταγωνιστών μεταξύ τους με αληθοφανέστατο και καθόλου τραβηγμένο τρόπο, οι έρωτες που γεννιούνται, η σμίλευση του χαρακτήρα από τα γεγονότα που διαδραματίζονται, είναι κάποια από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος που με τράβηξε από την πρώτη σελίδα. Οι συγγραφείς αυτήν τη φορά δε χρησιμοποίησαν έναν μεγάλο έρωτα βάσει του οποίου να ξεδιπλώσουν μια μελετημένη και καλογραμμένη ιστορική και κοινωνική τοιχογραφία, αντιθέτως, με σύντομα και εύληπτα κεφάλαια που μας μεταφέρουν από τη μια σκηνή στην άλλη, απέδωσαν άξια την ιστορική γέννηση του έθνους μας και ενέταξαν σε αυτήν υπέροχες, συγκινητικές και ταυτόχρονα σκληρές ιστορίες αληθινών ανθρώπων, με τις ανατροπές τους, την αγωνία και το απροσδόκητο φινάλε!

Οδησσός, Βιέννη, Γενεύη, Χίος, Μεσολόγγι, Ναύπλιο, Αθήνα, Σούλι, Κέρκυρα, Τριπολιτσά και τόσα άλλα μέρη που ποτίστηκαν από το αίμα του ιδεώδους της ελευθερίας βρήκαν εδώ την καλύτερη εκπροσώπησή τους, με μια πένα αντικειμενική, λυρική, σε ένα μυθιστόρημα με όμορφες και λιτές παρομοιώσεις και ευρηματικότητα. Οι συγγραφείς μελέτησαν καλά τις πηγές τους και τις ενέταξαν αρμονικά σε ένα λογοτεχνικό κείμενο. Μου άρεσε πολύ η αναμέτρηση του Ανδρέα Παππά με τον ανθέλληνα Ύπατο Αρμοστή των Ιονίων νήσων, Θωμά Μαίτλαντ, που παρά την έντονη γραμμή του ανωτέρου του Υπουργού Εξωτερικών, Τζωρτζ Κάνινγκ, εκείνος παρέμενε αυστηρός και άρχοντας των πάντων, οπότε οι διαξιφισμοί που ακολούθησαν με τον εκπρόσωπο της Φιλικής Εταιρείας ήταν ουσιώδεις και χαρακτηριστικοί των δύο διαφορετικών αντιλήψεων. Εξίσου καλογραμμένος ήταν και ο χαρακτήρας του Καραϊσκάκη, που με την ωμότητα της γλώσσας του έδωσε το απαραίτητο κωμικοτραγικό πνεύμα των μαχών στις οποίες πολέμησε σα λιοντάρι.

Θα μπορούσα να γράψω πάρα πολλά ακόμη αλλά δε θέλω να κουράσω ή να αποπροσανατολίσω τον αναγνώστη. «Η ματωμένη αρχόντισσα» είναι η ιδανική αφετηρία για να κατανοήσει κανείς τα γεγονότα που οδήγησαν στην ανεξαρτησία της Ελλάδας, στη δολοφονία του Καποδίστρια και στην έλευση του Όθωνα, χωρίς πολλές κουραστικές λεπτομέρειες. Πρόκειται για ένα συναρπαστικό ιστορικό μυθιστόρημα, γραμμένο με λυρισμό, πόνο και χαρά ενώ οι άνθρωποι που μας συστήνονται ως πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές σφυρηλατούνται από τα γεγονότα της μοίρας και από τα πάθη της ψυχής τους. Έρωτες στη σκιά της μάχης, εμφύλιος σπαραγμός («αυτή η σκύλας γέννα») και ηρωικές σκηνές συγκροτούν ένα καλογραμμένο κείμενο που συναρπάζει από την πρώτη ως την τελευταία σελίδα.

Βιβλίο Στου κύκλου τα γυρίσματα
Συγγραφέας Μαρία Ιορδανίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Ιορδανίδου μου απέδειξε για άλλη μια φορά πως δεν έχει σημασία να έχεις ζήσει μια έντονη ζωή αλλά να ξέρεις και πώς να την περιγράψεις. Η γλώσσα της, η αντίληψή της, η λεπτή της ειρωνεία, ο αυτοσαρκασμός της, το μεγάλωμά της σε μια εύπορη κοινωνία που τη γέμισε από εικόνες και λεξιλόγιο και τα παθήματά της που αντί να την κάνουν μεμψίμοιρη απλώς την ωρίμασαν είναι ελάχιστα από τα γνωρίσματα που θα αγαπήσει ο κάθε αναγνώστης στα κείμενά της. Η «Λωξάντρα» φυσικά παραμένει το καλύτερό της, κυρίως λόγω των ποικίλων και διαφορετικών ερεθισμάτων που περιγράφει και των ντοκουμέντων που αποτελεί αυτή η καταγραφή για τον ανθηρό ελληνισμό μιας Πόλης που δεν προλάβαμε να γνωρίσουμε οι νεώτεροι.

Σε αυτό το βιβλίο η συγγραφέας αναγκάζεται να φύγει από το Ελληνικό που βομβάρδισαν οι Άγγλοι, θεωρώντας το «κατά λάθος» στρατιωτικό στόχο κι από κει και πέρα η ζωή της είναι μια διαρκής μετακόμιση. Δεν καταφέρνει να στεριώσει πουθενά για μεγάλο διάστημα, περιφέρεται με την κόρη της από δω κι από κει, κάνει νέες γνωριμίες, δυσκολεύεται στις αιματηρές εποχές που γνώρισε ο τόπος μας τη δεκαετία του 1940. Χάρη σε κείνη έμαθα κάτι: όταν εισέβαλαν οι γερμανικές δυνάμεις στην τότε Σοβιετική Ένωση, οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής της Ελλάδας ζήτησαν από την Ασφάλεια να τους παραδώσει τριάντα προσωπικότητες από την αριστερή παράταξη για ομήρους! Έτσι φυλακίστηκε η Μαρία Ιορδανίδου και τη μετέφεραν από φυλακή σε φυλακή.

Όλες αυτές οι περιπέτειες δόθηκαν με τη γνωστή ματιά της και μου έδωσαν πάμπολλες πληροφορίες για τη δραματική καθημερινότητα της κατεχόμενης αρχικά και διχοτομημένης κατοπινά Αθήνας (κυρίως). Η συγγραφέας όμως ξέρει ποια είναι, παραμένει σεμνή και ταπεινή, νιώθει πως δεν είναι καμιά σπουδαία προσωπικότητα, έτσι γράφει όταν ξεκινάει τις περιπέτειες της στην Κατοχή: «Γράφτηκαν κι αν γράφτηκαν βιβλία για τούτη δω την εποχή, δεν μένει τίποτ’ άλλο να προσθέσω» (σελ. 68, της 12^ης έκδοσης -1989- που διάβασα εγώ). Οι ιδιωματισμοί της και το ανεπιτήδευτο λεξιλόγιό της, που έδιναν μια ροή ασταμάτητη στο κείμενο με έκαναν να γελάω με την ευρηματικότητα και ταυτόχρονα την ένταση της περιγραφής από μία και μόνη λέξη. Η Μαρία Ιορδανίδου δεν ήταν αγράμματη αλλά ούτε και επιστήμονας. Η γλώσσα της είναι τόσο απόλυτα προσωπική και όμως μεστή, φροντισμένη και λυρική με έναν δικό της τρόπο. Για παράδειγμα, περιγράφει πως όταν είχαν δύσκολες δουλειές νοικοκυριού μαζεύονταν πολλές γυναίκες και «πες-γέλα» πέρναγε η μέρα, ή η γάτα καθάριζε το γατάκι της με τη γλώσσα της, κάνοντάς το «τιφτίκι» (=μεταξένιο).

«Στου κύκλου τα γυρίσματα», παρόλο που υπάρχουν πολλές και διαφορετικές περιπέτειες, κάπου μου φάνηκε κουραστικό να διαβάζω συνέχεια για μετακομίσεις και πώς επέζησαν από την πείνα, όσο καθάριος κι αν ήταν ο λόγος. Οι περιπέτειες δεν είχαν την ίδια ένταση, αλληλουχία και σασπένς με τα προηγούμενα βιβλία. Μόλις όμως μπήκαμε στη δεκαετία του 1950 και άρχισε η συγγραφέας τα ταξίδια της, εκεί το ενδιαφέρον αναζωπυρώθηκε. Πρώτη η εκδρομή στην Ύδρα, όπου κατάφερε να βρει τις ρίζες της οικογένειάς της, των περίφημων Κριεζήδων και να λύσει όλους τους γρίφους που αποτελούσαν το παρελθόν της. Εξαίρετες περιγραφές του νησιού από μια εποχή που ήταν τρομερή δύσκολη για επιβίωση και ο τουρισμός δεν την είχε ανακαλύψει ακόμη.

Φυσικά λάτρεψα τη μετάβασή της στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί φάνηκε πόσο καλά κατείχε το αντικείμενο, μιας και οι περιγραφές της συγκρούονταν με τις αρχικές αναμνήσεις τριάντα και σαράντα χρόνων πίσω. Δε γίνεται να μην κλάψεις όταν περιγράφει με τρυφερότητα και άφθαστο λυρισμό τη ζωή της δίπλα στη γιαγιά Λωξάντρα, τη στιγμή που, γυρνώντας την πλάτη της στο οργανωμένο γκρουπ που συμμετείχε, ακολούθησε τα μονοπάτια των θυμήσεών της, γνωρίζοντας από κοντά μια πόλη που κανένας τουριστικός πράκτορας δε θα δείξει ποτέ. Όλα χαμένα, γκρεμισμένα και η Μαρία Ιορδανίδου να αγωνίζεται να βρει και να ανακαλύψει τους γείτονες, την αρχιτεκτονική των δικών της δρόμων, τις μυρωδιές των όμορων σπιτιών της, να μπει στην κρεβατοκάμαρα της μάνας της. Τίποτα. Κενό. Πρόοδος! Αυτές είναι οι καλύτερες σελίδες όλου του βιβλίου. Κεντημένες από αγγελικό χέρι οι σελίδες που η Μαρία Ιορδανίδου τσακώνεται με την κόρη της που της πρότεινε το ταξίδι για να ακολουθεί το γκρουπ αλλιώς θα χάσει πολλά και κυρίως να μην κυκλοφορεί μόνη, γιατί υπάρχει φόβος. Η σκέψη της συγγραφέως είναι πανανθρώπινη και τόσο ωμά ρεαλιστική:

«-Βρε δε με παρατάς, χρυσή μου, βλέπεις καμιά αγριάδα στο γύρο σου; Οι Τούρκοι είναι σαν τον πουνέντε της Ύδρας. Όταν τους φανατίσουνε και τους πούνε «Γιάλα! Λεηλατήστε τους γκιαούρηδες», γίνουνται θηρία και την άλλη μέρα είναι γαληνεμένη θάλασσα. Σου λένε και γιαγνίς ολντού, λάθος έγινε» (σελ. 180).

Και σα να μη φτάναν όλα αυτά, ανακάλυψε χαρούμενη πως ο γείτονάς της, Ταταυλιανός, Θράσος Καστανάκης, έγραψε τον «Χατζη μανουήλ», ένα βιβλίο για τη ζωή στην Πόλη. Το ξεκίνησε γεμάτη προσδοκίες κι απογοητεύτηκε σχεδόν αμέσως. Έπαθε σοκ: ο άνθρωπος που γαλουχήθηκε όπως εκείνη, που μεγάλωσε στους ίδιους δρόμους με κείνη, γύρισε την πλάτη του στις αναμνήσεις και στην υπέροχη, ρομαντική και σκληρή εποχή τους και κατέγραψε τον… υπόκοσμο της Βασιλεύουσας! Έξαλλη λοιπόν άρχισε να γράφει τη «Λωξάντρα»! Μα τι συγκινητικό κείμενο, ειδικά από τη στιγμή που έρχονται οι θείες της μα πάνω απ’ όλα η γιαγιά της, να της υπαγορεύσουν πώς να γράψει το κείμενό της!

Το μυθιστόρημα «Στου κύκλου τα γυρίσματα» είναι ακόμη ένα λεπτοδουλεμένο και αληθινό δείγμα γραφής από μια συγγραφέα που τοποθέτησα σε ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου και στο ράφι μου. Αμεσότητα, ρεαλισμός, ιδιόλεκτοι, προσωπικό και ξεχωριστό στυλ γραφής, διεισδυτικότητα, χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, επίκαιρες αλήθειες, είναι μερικά από τα γνωρίσματά της που έκαναν τον κόσμο ακόμη και σήμερα να αναζητά και να χάνεται στα κείμενα που έγραψε πριν τριάντα χρόνια και είναι ακόμη επίκαιρα και διαχρονικά.