Βιβλίο Μοίρα κοινή
Συγγραφέας Χρήστος Ι. Δούλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Φιλύρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Χρήστος Δούλης με τον λυρισμό του και την παραστατική γραφή του μας ταξιδεύει και πάλι στην Κέρκυρα για να μας συστήσει ένα έφηβο κορίτσι γεμάτο περιέργεια και ανάγκη για ζωή. Η κεντρική πλοκή του βιβλίου είναι ο έρωτάς της για τον Βέργο και οι απρόσμενες συνέπειές του στις ζωές όλων στο χωριό ενώ ταυτόχρονα γύρω από το ζευγάρι ξεδιπλώνονται διάφορες κωμικοτραγικές ιστορίες είτε από το παρελθόν είτε από το κοντινό παρόν με αφορμή μια φίλη, μια γειτόνισσα, μια συγγενή. Έτσι, στήνεται μια παραστατική ηθογραφία του νησιού με ρεαλισμό και αυθεντικότητα που αποτυπώνει χωρίς εξωραϊσμό ανθρώπους με ανάγκες, με όνειρα, με απωθημένα. Μέσα από τις ιστορίες αυτές μαθαίνουμε για τα κοινωνικά δεδομένα της εποχής, για τη θέση της γυναίκας, για τις ενδοοικογενειακές σχέσεις και για τον τρόπο λειτουργίας των μικρών κοινοτήτων. Το κείμενο κυλάει σα νεράκι και συνοδεύεται από μετρημένα καλολογικά στοιχεία και ντοπιολαλιά ενώ τα περιστατικά πότε με έκαναν να γελάω και πότε να συγκινούμαι.

Σε μια εποχή που οι άνθρωποι είχαν συναισθήματα αλλά δεν τους έδιναν σημασία, αφού υπήρχαν τα θέσφατα που διαφέντευαν τη ζωή τους, η Κερκύρα, η ηρωίδα του μυθιστορήματος, νιώθει και διεκδικεί, με αποτέλεσμα να ξεχωρίζει από τους γύρω της, οι οποίοι την επικρίνουν και την περιθωριοποιούν. Στενοχωρέθηκα με την απόλυτη υπακοή της γυναίκας σε άγραφους κανόνες, αφού «έτσι είναι τα πράγματα», ένα ασφυκτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αντιδρά η πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος, η οποία, με τον παρορμητικό και ελεύθερο χαρακτήρα της, πάει αντίθετα στους κανόνες ώστε να μάθει, να γνωρίσει, να κατανοήσει, όχι μόνο τον έρωτα και την αγάπη αλλά και το ίδιο της το σώμα. Ο έρωτάς της για τον Βέργο την αναζωογονεί, βρίσκει όμως τον εαυτό της μπλεγμένο στην αποστασιοποίησή του, στην αδιαφορία του για το χάδι, όσο κι αν δείχνει πως την αγαπάει: «Σαν συννεφιασμένος ήταν σχεδόν πάντα. Ήταν κλειστός ο δρόμος για την αγάπη» (σελ. 27).  Ποια είναι λοιπόν τα πραγματικά του αισθήματα για κείνη; Πώς μεγάλωσε και πώς τα βιώματά του αντικατοπτρίζονται απέναντι στη γυναίκα που ποθεί; «Ξένα χέρια, μακρινά, αδιάφορα» κι έτσι η Κερκύρα καταπίνει τις δικές της επιθυμίες, μάλλον έτσι θα είναι ο έρωτας, παρδέχεται. Ξεδιπλώνεται έτσι ένας ίσως μονόπλευρος έρωτας που ανθεί σε μια εποχή όπου η ελευθερία στην ψυχή και στο σώμα είναι επικίνδυνη και οι εξελίξεις θα είναι καταιγιστικές.

Η πρωταγωνίστρια του βιβλίου μεγάλωσε σχεδόν χωρίς πατέρα, γιατί εξαφανιζόταν για πολλές ώρες «για δουλειές» και με μια μάνα που φρόντιζε σπίτι, ζώα και χωράφια. Η μάνα είναι μια γυναίκα υποταγμένη, υπάκουη, μαζεμένη, χωρίς γνώμη και άποψη, η καλύτερη μάνα του κόσμου αλλά χωρίς αγκαλιές και χάδια. Όλο της το σώμα υπομονή έκανε με τον άντρα της, τα κέφια του, τις διαθέσεις του, την κακοποιητική και αυταρχική συμπεριφορά του για χρόνια ολόκληρα. Βρήκα συγκινητικό τον τρόπο που η Κερκύρα ψάχνει να καταλάβει τι είναι η αγάπη, με τι μοιάζει, σε τι διαφέρει η δική της οικογένεια από τις άλλες του χωριού ως προς τη συναισθηματική έκφραση. Κι έρχεται μια σκηνή που με γονάτισε: η μάνα της Κερκύρας μιλάει με τη δική της μάνα για το ξύλο από τον άντρα της κι εκείνη της λέει πως κι αυτήν την έδερνε ο δικός της πατέρας, άντρας της είναι.

Το μυθιστόρημα ξεκινάει με το φλερτ και τις ερωτικές στιγμές της Κερκύρας και του Βέργου κι ύστερα πιάνουμε το νήμα από την αρχή για να παρακολουθήσουμε τη ζωή της ηρωίδας από τα παιδικά της χρόνια. Έτσι βρίσκουν χώρο να μπουν οι δεύτερες ιστορίες στο κείμενο και να φέρουν στο φως τους ανθρώπους που γνώρισε η κοπέλα, τις ιστορίες που άκουσε, τις συνέπειες που βίωσε μαζί με την οικογένειά της και τους συγχωριανούς της. Κάποιες από αυτές μάλιστα δένουν αναπάντεχα, δίνοντας η μία την άτυπη συνέχεια της άλλης, ολοκληρώνοντας έτσι τις περιπέτειες κάποιων από τους ήρωες του βιβλίου. Μικρά και μεγάλα καθημερινά περιστατικά συντροφεύουν τον δρόμο της Κερκύρας προς την ενηλικίωση και την αυτογνωσία, με φιγούρες από άλλη εποχή που δίνονται με παραστατικότητα και ρεαλισμό, τρυφερότητα και λυρισμό. Οι γαλατάδες που κατεβαίνουν αξημέρωτα στην πόλη, τα ξυπόλητα παιδιά που τρέχουν στο σχολείο για γράμματα, οι χασομέρηδες θαμώνες του καφενείου που ξεχνιούνται με μπρίσκουλα και τρισέτε, οι γυναίκες με τους τενεκέδες από τη βρύση του χωριού, ο πατέρας που έχασε τον γιο του στον πόλεμο του 1940 και σκεπάζει τον τάφο του με τη χλαίνη του για να μην κρυώνει, η Λένη και η Λαντία από προηγούμενα έργα του συγγραφέα και της Μαίρης Αρβανιτάκη, ο Μέσαρης που αποφυλακίστηκε και επέστρεψε στο χωριό και άλλοι στήνουν μια υπέροχη τοιχογραφία γεμάτη χρώματα και ηθογραφικές αποτυπώσεις.

Το μυθιστόρημα «Μοίρα κοινή» είναι μια παραστατική, άκρως ρεαλιστική καταγραφή της τυφλής υπακοής της γυναίκας σε άγραφους κανόνες και στην επιθυμία του άντρα της ή / και του πατέρα της. Αυτό το στερεότυπο έρχεται να γκρεμίσει μια έφηβη κοπέλα που ζει σ’ έναν κύκλο από ενδιαφέρουσες κατά τα άλλα προσωπικότητες με ποικίλα βιώματα, κοινή γραμμή όμως είναι ο σεβασμός στο θέσφατο. Γέλιο και δάκρυ, λιτή και γρήγορη αφήγηση, παραστατικές εικόνες, συναρπαστικές και άκρως ανθρώπινες ιστορίες, ενδιαφέροντα ψυχογραφήματα, ντοπιολαλιά που δίνει χρώμα στο κείμενο («χασολοϊσμένη», «φλιμένο», «ξανθιές κουβέντες»), τρυφερές παρομοιώσεις που απαλύνουν τις σκληρές σκηνές («Η ημέρα καθαρή, παστρικιά, σαν φρεσκοπλυμένο λευκό σεντόνι περασμένο με λουλάκι στο τέλος που το είχε πλύνει κάποια νιόνυφη», σελ. 55), λεπτό χιούμορ που εξισορροπεί τις καταστάσεις είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός μυθιστορήματος που με ταξίδεψε στην κλειστή κοινωνία της Κέρκυρας των μέσων του 20ού αιώνα και μου σύστησε μια ατίθαση καρδιά γεμάτη απορίες, απωθημένα και ελπίδες για ένα αύριο καλύτερο από των γυναικών του τόπου και της εποχής της.

Βιβλίο Με την Αναράιδα
Συγγραφέας Χρήστος Δούλης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Οδός Πανός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ξεδιπλώνονται ολοζώντανα στιγμές και εικόνες από ένα χωριό της Κέρκυρας και δίνονται γλαφυρότατα σκηνές έρωτα, αποχωρισμού, μίσους, γάμων κλπ. Ήθη και έθιμα, νοοτροπία και αντιλήψεις, συμπεριφορές και χαρακτήρες, όλα εδώ, δοσμένα με πολύ ωραίο τρόπο. Το μυθιστόρημα χωρίζεται σε τρία κεφάλαια-ενότητες, αφιερωμένα σε τρεις βασικές πρωταγωνίστριες. Χωρίς να χαθώ ούτε στιγμή, κατάφερα να ακολουθήσω τα χνάρια των οικογενειών στο πέρασμα του χρόνου. Δε βαρέθηκα, δεν κουράστηκα, γιατί σε κάθε ενότητα ξεδιπλώνονταν περιστατικά προσώπων οικείων από το προηγούμενο κεφάλαιο.

Ξέρω πόσο κλειστή ήταν η ελληνική κοινωνία τους προηγούμενους αιώνες (και ακόμη είναι), παρ’ όλ’ αυτά η γραφή του κυρίου Δούλη με βοήθησε να την κατανοήσω ακόμη περισσότερο. Η αγωνία του ανθρώπου για την επιβίωση και το αύριο, η λαχτάρα της γυναίκας να μην ακουστεί στο χωριό, ο αγώνας να παντρευτεί η κόρη νωρίς νωρίς να ξεμπερδεύουμε, η καταπίεση και τα απωθημένα που οδηγούν σε απονενοημένα διαβήματα, οι δεισιδαιμονίες, τα κτήματα και η θέση της γυναίκας στο σπίτι (δε χρειάζεται να τελειώσει το σχολείο), όλα αυτά δοσμένα με μια αφήγηση σχεδόν προφορική που μου χάρισε συγκίνηση, αγωνία, ακόμη και γέλιο. Θα σταθώ ιδιαίτερα στο 1ο κεφάλαιο, αυτό της Αναράιδας, γιατί το τέλος και η ανατροπή της ιστορίας δόθηκαν με τέτοιο τρόπο που μόνο σε καλά μυθιστορήματα τρόμου έχω συναντήσει. Επίσης μου άρεσε πολύ η περιπέτεια με τη σύφιλη, πώς το αντιμετώπισαν οι εμπλεκόμενοι, τι συνέπειες είχε, πώς αποτυπώθηκε τόσο έντονα η ντροπή της γυναίκας που έπρεπε να την εξετάσει γιατρός «εκεί κάτω»…

Πολύ καλή γραφή, πολύ καλή αναπαράσταση εποχής, τόπου και ανθρώπων, διαφορετικές από τα συνηθισμένα ιστορίες, εξαιρετικά καλοδοσμένες, όλα αυτά συγκροτούν ένα υπέροχο μυθιστόρημα που με χαρά ανακάλυψα.

Βιβλίο Εσύ είσαι, Χρήστο;
Συγγραφέας Χρήστος Ι. Δούλης
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Φιλύρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο «Εσάρτεψε» περιγράφεται με ανατριχιαστικό ρεαλισμό ο λόγος που μια αγαπημένη αντρική φιγούρα του χωριού «εσάρτεψε», δηλαδή έχασε τα λογικά της. Με τον γνωστό ρεαλισμό του συγγραφέα και ταυτόχρονα με τρυφερότητα περιγράφεται η καθημερινότητα ενός φτωχού, μεροκαματιάρικου, ζευγαριού αγροτών και με έναν συγκινητικά μεταφυσικό τρόπο πώς ήρθε η ώρα του κακού. Από την αρχή μάντεψα τι θα γινόταν όμως δεν μπορούσα να σταματήσω να διαβάζω το κείμενο, υπνωτισμένος λες από την κλιμακωτή αφήγηση που με έφερνε όλο και πιο κοντά στο ανατριχιαστικό τέλος.

Η «Λαντία» είναι μια γυναίκα που μεγαλοπιάστηκε από νωρίς, έχοντας καταλάβει πως δεν είναι γεννημένη για χωράφια αλλά για μεγαλεία.  Είναι μια ηρωίδα που αγγίζει με την τραγικότητά της την Κλυταιμνήστρα και χάρη στη στιβαρή πένα του κυρίου Δούλη ακόμη δεν έχω καταλάβει αν πρέπει να τη συγχωρήσω ή να τη λοιδωρήσω. Ο συγγραφέας, εκτός από τις υπέροχες και παραστατικές περιγραφές ηθών και αντιλήψεων, σπιτιών και περιοχών, διεισδύει με πρωτόγνωρη διορατικότητα στον χαρακτήρα της, παραθέτει όλα όσα σκεφτόταν και λογιζόταν κι όλες της τις πράξεις τις καταγράφει όχι δικαιολογημένες αλλά απότοκες της ιδιοσυγκρασίας της. Σίγουρα την πορεία των γεγονότων την άλλαξαν κάποιες αποφάσεις ανθρώπων όμως ο χαρακτήρας της παρέμεινε γύρω από έναν κεντρικό άξονα, χωρίς να υπολογίζει τις συνέπειες: ο έρωτάς της για τον Βλάντη, τον άνθρωπο που αναγκάστηκε να παντρευτεί την αρραβωνιαστικιά του αδελφού του όταν ο τελευταίος πέθανε. Οι ανατροπές στην ιστορία, η ηθογραφία ενός τόπου και οι διαυγέστατοι χαρακτήρες με γέμισαν αγωνία και αντιφατικά συναισθήματα, ειδικά όσο πλησίαζε το απρόσμενο, τραγικό και συγκινητικό τέλος. Ένα εξαίρετο διήγημα, παραστατικό, αληθινό και βαθιά ανθρώπινο, που τα πρώτα του σπάργανα υπάρχουν στο μυθιστόρημα «Με την Αναράιδα»!

Στο «Εσύ είσαι, Χρήστο;» δεν μπορούσα να συγκρατήσω τα δάκρυά μου από την αρχή της αφήγησης ως το τέλος. Πρόκειται για το πιο έντονα προσωπικό κείμενο του κυρίου Δούλη, γεμάτο δικές του αναμνήσεις, πόνο και τύψεις. Με αφορμή τη νοσηλεία της θείας του σε γηροκομείο της Κέρκυρας, ο αφηγητής (άλλως ειπείν ο ίδιος ο συγγραφέας) καταγράφει τις σκέψεις του για τη ζωή, τον φόβο του για το πώς θα καταλήξει κάποιος στα γεράματά του, την αδικία που έβλεπε την αγαπημένη του θεία να έχει μείνει μόνη κι αβοήθητη σ’ ένα άδειο σπίτι πριν την πάνε στο γηροκομείο και με τη μαλαματένια του ψυχή ακουμπά με σεβασμό στο χαρτί όσα συναισθήματα πηγάζουν σε όποιον έχει καρδιά και ψυχή όταν επισκέπτεται ένα γηροκομείο τα Χριστούγεννα. Λέξεις που δεν εκβιάζουν το συναίσθημα, επιθετικοί προσδιορισμοί και μεταφορές που συντροφεύουν οικειοθελώς και ως λογικό ταίρι τις περιγραφές του κτηρίου και των ενοίκων του στήνουν ένα σκηνικό που δε θ’ αφήσει ασυγκίνητο κανέναν. Χωρίς εκβιαστικό συναίσθημα αλλά με άφθονη αγάπη, πίκρα για τις χαμένες στιγμές, ίσως και τύψεις που ο ίδιος δεν έκανε κάτι παραπάνω για τη θεία του, ο κύριος Δούλης αφηγείται τη ζωή της αγαπημένης του συγγενούς, λυπάται για την ερημωμένη εικόνα του σπιτιού όπου κατέφευγε μικρός με τα ξαδέλφια του κι είχε απίθανες αναμνήσεις κι επί τη ευκαιρία αναμετριέται με τις δικές του μνήμες από την οικογένειά του. Το «Εσύ είσαι, Χρήστο;»  είναι από τα πιο δυνατά κείμενα της συλλογής και συναγωνίζεται σε γλαφυρότητα, εσωτερικότητα και διορατικότητα τη γραφή του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Στη «Λαθεμένη» αναπαρίσταται η ζωή μιας γυναίκας που είχε σπιλωθεί η τιμή της και ο τρόπος με τον οποίο έγινε τελικά ο γάμος, κάτι όμως που δε σταμάτησε τα στόματα να μιλάνε ακόμη και χρόνια μετά. Μέσα σε ελάχιστες σελίδες και σχεδόν αποστασιοποιημένα καταγράφεται η διηνεκής θέση της γυναίκας σε μια γυναίκα και ο τρόπος που πρέπει να φέρεται, μιας και ο άντρας δεν πρόκειται να αλλάξει ποτέ ούτε χαρακτήρα ούτε τον τρόπο συμπεριφοράς του. Τέλος, «Τα μάτια» είναι άλλη μια ιστορία από τον τόπο του συγγραφέα, εξίσου τραγική και αιματοβαμμένη, ανατριχιαστική και άδικη. Με αφορμή την αφήγησή της, περνάνε από τις σελίδες του διηγήματος η Λένη από το ομότιτλο μυθιστόρημα και γυναίκες σαν τη Λαντία που έχουν εμφανιστεί στα άλλα κείμενα του βιβλίου.

Το «Εσύ είσαι, Χρήστο;» είναι μια συλλογή διηγημάτων που ζωντανεύουν τις ιστορίες που άκουγε και ακόμη ακούει ο συγγραφέας ζώντας στην Κέρκυρα. Κείμενα εκτεταμένα και σύντομα, τραγικά και συγκινητικά, ανθρώπινα και ρεαλιστικά, είναι ένας μικρός φόρος τιμής στους αθέατους ξωμάχους και βιοπαλαιστές της αγροτικής κοινωνίας του νησιού κάπου εκεί πριν ή μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο. Ιστορίες λυρικά γραμμένες, που πάλλονται και ανασαίνουν, με ταξίδεψαν σε μέρη αγνώριστα σήμερα και με σύστησαν σε ανθρώπους που «τόσα ήξεραν, τόσα έκαναν», μορφές τραγικές και σκυμμένες, όχι επειδή προσκυνάνε τις μέρες που φεύγουν ανεπιστρεπτί αλλά γιατί αναζητούν στο χώμα που καλλιεργούν ένα ακόμη σπυρί για να τους θρέψει και να τους κρατήσει στη ζωή λίγο ακόμη.