Βιβλίο Ιερό φιλί 
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με το γνώριμο και αγαπημένο ύφος της, όπου μια πρόταση εμπεριέχει χιλιάδες εικόνες και μια λέξη χιλιάδες νοήματα, η Φωτεινή Ναούμ μας χαρίζει την καθημερινότητα μιας μεροκαματιάρικης οικογένειας μέσα από τα μάτια του επτάχρονου Μάρκου που μεγαλώνει σταδιακά, συσσωρεύει φόβους και συναισθήματα, ώσπου στην εφηβεία του σταματάει το σχολείο και ακολουθεί ένα περιπλανώμενο λούνα παρκ. Αυτό θα είναι το πρελούδιο για τη μεγαλύτερη φυγή που θα ακολουθήσει λίγο μετά και θα εγκατασταθεί στη δυτικήΑφρική. Πνίγεται στην Κομοτηνή: «Έβλεπε τους ανθρώπους της πόλης του από παιδιά να γίνονται ενήλικοι, να μεταμορφώνονται σε σκυλιά οικόσιτα. Ένα λουρί που τους κρατούσε μέρα και νύχτα εκεί. Αλλάζανε γειτονιές, αλλάζανε κορμιά στα κρεβάτια τους για μια κάποια ελευθερία, μια κίνηση τάχα ριζοσπαστική…Ο Μάρκος δε θα έμενε εκεί» (σελ. 175). Γλαφυρές και άφθαστες τεχνικά οι περιγραφές: «…και τα μάτια του ήταν τόσο ζωντανά, σάμπως και ρουφούσε τις μέρες όλων σ’ ετούτο το σπίτι και τις φορτωνόταν αυτός, να ‘χει καιρό μπροστά, να ζήσει, να τολμήσει, να ευημερήσει» (σελ. 26). Και αργότερα: «…ο νεφελώδης χαρακτήρας του, πότε φύσαγε αγέρι και καθάριζε τις συννεφιές του και πότε ήταν μπόρα του Θεού» (σελ. 114). Μεταφορές και παρομοιώσεις στολίζουν το κείμενο: «Το σούρουπο ξεπρόβαλε σαν ντροπιασμένη κόρη, έκανε κόνξες με το μεσημεριάτικο φως, φλέρταρε για  λίγο με το σκοτάδι» (σελ. 144). Με γλαφυρότητα και ρεαλισμό παρακολουθούμε τις περιπέτειες ενός άντρα που δείχνει τυχοδιώκτης αλλά δεν είναι, που αποζητά την πατρίδα του αλλά φεύγει μακριά της, που θέλει να αγαπήσει αλλά κάτι πάντα θα τον αφήνει ανικανοποίητο.

Ο Μάρκος αρχικά ζει στο σπίτι με τους γονείς του, Ζωή και Γιώργο και τη γιαγιά του, τη μητέρα του πατέρα του, οι οποίοι βγάζουν τα προς το ζην από την ταβέρνα στο ισόγειο. Η γιαγιά «ήξερε πολλά για τη ζωή μα τίποτα για τα γράμματα»: «-Αχ πουλί μ’, όλος ο κόσμος σίδερα έχει. Κι εκεί που δεν φαίνονται, πάντα κάτι σε σταματάει» (σελ. 29). Ο αυστηρός πατέρας πιστεύει στη βία ως μέσο διαπαιδαγώγησης και ακολουθούν απανωτές προστριβές με τη γυναίκα του πάνω σε αυτό, αφού εκείνη δεν τον αφήνει να χτυπήσει το παιδί της. Ο πατέρας τούς εγκαταλείπει τελικά κι ο Μάρκος παλεύει να μάθει, να καταλάβει, να ηρεμήσει, ανησυχώντας κυρίως για τη μάνα του που ήταν όλος του ο κόσμος, για τον σιωπηλό της εξευτελισμό από τα υπονοούμενα και τα μισόλογα του κόσμου. «Τόσοι οι δρόμοι στη ζωή κι αυτή διάλεξε έναν. Κι αυτός ο ένας διάλεξε άλλο μονοπάτι, μακριά από αυτή» (σελ. 38). Κι όταν τελικά η μάνα ξεσπά μ’ ένα βαρύ ζεϊμπέκικο: «Ήταν αυτή η στιγμή μέσα στα χρόνια, η πιο σημαντική που μοιράστηκαν μάνα και γιος. Η στιγμή που τους απομάκρυνε και συγχρόνως τους έδενε. Η στιγμή που ο γιος κατάλαβε πως η μάνα του δεν του ανήκε. Ούτε εκείνος όμως ανήκε σε αυτήν. Τον έφερε στη ζωή μα μέχρι εκεί» (σελ. 57). Άλλωστε ο Μάρκος: «…δεν αναζητούσε να επιβληθεί στους γονείς του. Ζούσε παράλληλα μ’ αυτούς. Όχι μέσα τους. Ούτε ανάμεσά τους» (σελ. 62).

Στο πλάι της Ζωής και κυρίως του παιδιού στέκεται ο κυρ-Αντώνης, διακριτικό στήριγμα και ωσεί παρών. Γαλουχεί σωστά τον Μάρκο, τον νουθετεί, τον βοηθάει στις δυσκολίες, το παιδί τον εμπιστεύεται, μεγαλώνει με τις υποδείξεις του, τα γεμάτα νόημα λόγια του, αγαπάει το τραγούδι, τη μουσική, τον στίχο, τον πόνο από τα λαϊκά και τα ζεϊμπέκικα που ακούει στο τζουκ μποξ του μαγαζιού: «Θα τα ακούς και με το σώμα σου θα τους δίνεις ζωή»! Γι’ αυτό και στην ξενιτειά αργότερα: «Σήκωσε αυθόρμητα τα χέρια. Τα ένιωσε λες και σηκώθηκαν από μόνα τους. Ήταν όλος ένας σάρκινος σταυρός» (σελ. 236). Βουτιά κάνει αυτός ο άντρας στα αθέατα του μυαλού του Μάρκου, αγαπά τη μάνα του παιδιού αλλιώς, υποστηρικτικά, είναι εκεί για να μη μεγαλώσει χωρίς άντρα στο πλάι της. Η συγγραφέας χαράζει ανάγλυφα και δίνει μορφή σε κάθε συναίσθημα που όλοι μας νιώσαμε κάποια στιγμή στο μεταίχμιο μεταξύ εφηβείας και ενηλικίωσης. Είπαμε όμως, αυτός ο τόπος δεν τον κρατάει παρά τον αγώνα των ανθρώπων που τον αγαπάνε: «Πολύ κόσμο γνώρισε σ’ αυτά τα δυο χρόνια και άλλους πολλούς θα συναντούσε, α κανένας δε μετρούσε μέσα του σαν αυτούς, τους ανθρώπους που μεγάλωσαν στην ίδια γειτονιά» (σελ. 117). Πώς θα συμπεριφερθεί απέναντι στη μάνα του όταν γυρίσει τελικά ο πατέρας του κι εκείνη τον συγχωρέσει; Πιστεύει στη μετάνοια και στις δεύτερες ευκαιρίες; Θα τη στηρίξει ή θα γυρίσει την πλάτη του και στους δυο; «Περίσσιος ένιωθε πάντα μέσα στην αγάπη τους» (σελ. 111).

Η Φωτεινή Ναούμ χαρίζει λεπτοδουλεμένους χαρακτήρες που τους βρίσκουμε στα πρώτα βήματα της ζωής του ήρωα αλλά και στο συγκινητικό και τρυφερό φινάλε. Τους αλλάζει, τους επηρεάζει, τους μεταμορφώνει, τους ολοκληρώνει κι όλοι τους περιστρέφονται γύρω από την απατηλή φλόγα του Μάρκου. Η Μαρίνα, εγγονή της Κοντυλένιας, της μόνης φίλης της γιαγιάς, που τα καλοκαίρια γυρίζει στους γονείς της, έρχεται κοντά με τον Μάρκο με αγίνωτο ερωτισμό, οι δυο τους αποτελούν ένα ζευγάρι που πλησιάζουν αλλά και απομακρύνονται ο ένας από τον άλλον, εκείνος την ξεχωρίζει, εκείνη τον θέλει, τι πραγματικά συμβαίνει όμως ανάμεσά τους; Για τον Μάρκο ο κόσμος ξεκινούσε και τελείωνε στα όρια της γειτονιάς και της πόλης αλλά για τη Μαρίνα, κόρη στρατιωτικού και πολυδιαβασμένη, η γειτονιά και η πόλη τους ήταν ανυπόφορα μικρές. Πόσες μοναξιές όμως σε αυτόν τον τόπο! Πόσο διαφορετικοί οι άνθρωποι που μένουν στο ίδιο σπίτι! Πότε θα δοθεί επιτέλους το ιερό τους φιλί και πώς θα είναι από κει κι έπειτα ο Μάρκος; Η ματιά του στρέφεται και στη Χαρούλα, την κόρη του Απόστολου Χατζή, του «εδώδιμα-αποικιακά», μια  ανυπότακτη, ερεθιστική, προκλητική γλωσσού. Το κορίτσι μεγαλώνει με τον πατέρα της και την ξαδέλφη Ευτέρπη που μπήκε στο σπίτι μετά τον θάνατο της μάνας της Χαρούλας και προσπαθεί να τα φέρει βόλτα αλλά δεν τα καταφέρνει ενώ ηδονίζεται σα βλέπει πατέρα και κόρη να μαλώνουν. Η Χαρούλα χασκογελά με όποιον προλάβει και ενοχλεί άλλους τόσους, κάνει μπαρούτι τον πατέρα της, σηκώνει την τρίχα της Ευτέρπης κι όμως μια κρυμμένη θλίψη κρύβεται πίσω από αυτήν την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά. Κι ο Μάρκος; Ο στόχος της; Θα δημιουργηθεί κάτι καλό μεταξύ αυτών των δυο ανθρώπων;

Ο Μάρκος τελικά, «παλικάρι δυο πασσάλους ψηλό», αφήνει τα πάντα πίσω του. Ποιος ξέρει τι φοβάται, ποιος ξέρει γιατί δε θέλει αραξοβόλι, γιατί γυρνά την πλάτη του ακόμη και σ’ εκείνη που «με χείλη αφίλητα αποχωρίζονται δυο νέοι που θα μπορούσαν τόσο εξαντλητικά ν’ αγαπηθούν»! «Ο Μάρκος, όσο και να τραβά, όσο και να μαζεύει, να απλώνει, δε χωράει σωστά στο καλούπι. Χρειάζεται κι άλλα ταξίδια κι άλλες ζωές» (σελ. 99). Η ίδια η πόλη, οι άνθρωποι που τον αγαπούν τον διώχνουν, δεν πρέπει να παγιδευτεί σ’ αυτόν τον τόπο! «-…κάνε τον εαυτό σου ευτυχισμένο. Κανείς δε θα κερδίσει την ευτυχία για σένα. Μόνος σου, αγόρι μου, να ψάξεις να τη βρεις. Κι άμα την ανταμώσεις, να τη χαρείς. Κρατάει η άτιμη τόσο λίγο» (σελ. 154), τον νουθετεί η μητέρα του. Τι θα απογίνουν οι φίλοι του, ο Λάμπης, ο γιος του συμβολαιογράφου και ο Πετρής; Θα τον ξεχάσουν; Θα προχωρήσουν; Θα τον ξαναδεχτούν σε περίπτωση που επιστρέψει; Από τους δυο τους πιο πολύ αγάπησα τον Λάμπη, που κάνει παρέα με τον Μάρκο και τον Πετρή παρά τις αντιρρήσεις του πατέρα του λόγω της ανώτερης τάξης τους. Ο Λάμπης δε λογαριάζει τέτοιες διαφορές αλλά είναι απόμακρος από τα παιδιά της τάξης του λόγω μιας άλλης ευαισθησίας, μιας άλλης οπτικής, αισθάνεται αλλιώς τον εαυτό του και βρίσκει διέξοδο στην εκκλησία. Πόσο όμορφο το δέσιμό του με τον Μάρκο, πόσο θολή και ασαφής η φιγούρα του ως προς τον προσανατολισμό του, τις επιθυμίες του, πόσο διακριτική και μοναχική ύπαρξη! Πόσο σιωπηλή και ταυτόχρονα κραυγαλέα η παράκλησή του προς τον Μάρκο: «-Θέλω να πάω με γυναίκα. Όσο είσαι εδώ. Όσο είναι καιρός» (σελ. 117).

Ένα διαρκές πισωγύρισμα το μυθιστόρημα, μια κινούμενη άμμος που πότε παρασύρει τον Μάρκο στα βάθη της και πότε τον ξεσηκώνει να παλέψει για να ξεφύγει μακριά της. Κι όπου κι αν στραφεί, όπου κι αν καταφύγει, μια γυναίκα. Η Ματίνα, η πόρνη της γειτονιάς, καλόκαρδη, γλυκιά, αυθεντική, κατασταλαγμένη, καθόλου πρόστυχη ή χυδαία: «-Με πιστεύεις πως ο καθένας τους, κι ο χειρότερος που βλέπεις εκεί έξω, έχει κάτι καλό;… Αυτό το καλό εγώ το βρίσκω. Και πληρώνομαι γι’ αυτό!» (σελ. 122). Η Καίτη του λούνα παρκ, ψηλή, ξανθιά, ευθυτενής, με χέρια αδούλευτα, είναι μια γυναίκα που θέλει να εστιάσεις για να δεις τι μπορεί να σημαίνει πραγματικά. Ο Μάρκος βλέπει μέσα της: «Να χαμογελάς. Μη μαραζώνεις. Είσαι ζωντανή, μην το ξεχνάς» (σελ. 105). «Οι δυο τους ήταν δεμένοι με υπολανθάνουσες μορφές αφοσίωσης. Εκείνος έβρισκε σε αυτή μια άλλη εκδοχή της μάνας του κι εκείνη έναν ανύπαρκτο γιο» (σελ.  212). Η μαύρη γαζέλα Ζωρζέτ, ένας φαύλος κύκλος που όλο τον διώχνει κι όλο τον ξαναφέρνει κοντά της. Κι εκείνος; Να στρέφει αλλού τη ματιά του, να λαχταρά τη ζωή και κρυφά, ακόμη κι από τον ίδιο του τον εαυτό, να προσμένει την επιστροφή του στην πατρίδα ακόμη και μετά από τόσα χρόνια, στον τόπο που δεν τον κρατούσε.

Η πένα της συγγραφέως είναι ωμή, αντικειμενική, παρατηρητική, διεισδυτική. Να χαϊδεύει και να δέρνει την Κομοτηνή του 1963, μια πόλη όπου μουσουλμάνοι και χριστιανοί είναι ένα χαρμάνι. «Κόσμος στριμωχνόταν κι άχνιζαν οι μυρωδιές της κακουχίας, της απλυσιάς, των ορμονών κάτω από τα βαριά τους ρούχα» (σελ. 11). Με άφθαστο λυρισμό φωτίζονται τα καλά και τα κακά της: «Τα απογεύματα εκείνης της βροχής είχαν το χρώμα του σάπιου μήλου. Βαθιές διαβαθμίσεις του κόκκινου σε όλες του τις αποχρώσεις και τα εξουθενωμένα σύννεφα, συρρικνωμένα σαν απόσταγμα μούχλας να σταλάζουν την πόλη» (σελ. 39). Κι ο καιρός περνάει, η πόλη μεταμορφώνεται, το ποτάμι μπαζώνεται, οι άνθρωποι αλλάζουν κι ας μένουν στάσιμοι. Αργά μα σταθερά η ματιά του αναγνώστη στρέφεται στην Γκάνα και στο Καμερούν, όπου ταξιδεύει ο Μάρκος μετά από μιαν απόφαση ζωής και σοκάρεται απ’ ό,τι βλέπει, βιώνει και αντιμετωπίζει: «Πίστευα πως η Κομοτηνή είναι ένας τόπος πνιγηρός.. Ένα νεκροταφείο επιθυμιών. Ο κήπος της δυστυχίας. Τίποτα δεν ήξερα…Η αδικία του κόσμου δεν τελειώνει στη γειτονιά μας και ο πόνος μπορεί να είναι πιο βαρύς απ’ αυτό που μέχρι τότε λογιάζαμε για πόνο» (σελ. 211). «Είχε μια ανελέητη γοητεία η Αφρική…ήταν σίγουρα η πηγή των έντονων συναισθημάτων» (σελ.174). Εκεί ξεδιπλώνεται η νέα ζωή του πρωταγωνιστή της ιστορίας, εκεί δημιουργεί νέες φιλίες, νέους έρωτες, εκεί γοητεύει ξανά αλλά αφοσιώνεται στο έργο του. «Αυτοί που επισκέπτονταν τη χώρα χωρίζονταν σε δύο κατηγορίες: αυτοί που φιλοδοξούσαν να την εκμεταλλευτούν κι οι άλλοι που ήθελαν να τη βοηθήσουν» (σελ. 224). Η εκμετάλλευση των έγχρωμων από τους λευκούς όχι λόγω ευπιστίας αλλά λόγω υπερβολικής γενναιοδωρίας, οι Πυγμαίοι που εξαφανίζονται από το κύμα της προόδου και του πολιτισμού, η πείνα και οι δυσκολίες, όλα αυτά τον απορροφούν, τον απομακρύνουν από τη γυναίκα που επίσης τον αγάπησε όσο κι οι άλλες, αγωνίζεται να γίνει πλούσιος και ισχυρός, είναι ο μόνος τρόπος για να βοηθήσει ουσιαστικά τους ντόπιους, τον αποκαλούν «ο μαύρος λευκός». Σκληρές και δύσκολες οι συνθήκες διαβίωσης, δίνονται με ρεαλισμό και ωμότητα οι συνθήκες της καθημερινότητας των χωρικών, η έλλειψη ιατροφαρμακευτικής φροντίδας, εξ ου και το τελευταίο διάστημα συμμετέχει σε ανθρωπιστικές οργανώσεις με τον φίλο του, τον Χασάν και τη Ματίλντε από το Λονδίνο που δουλεύει ως γιατρός: «=Ξέρω πως θα χάσω τον πόλεμο…Αλλά για τις μικρές μάχες που θα κερδίσω, αξίζει να αγωνιστώ» (σελ. 180). Υπάρχει κάπου το όριο; Θα χορτάσει ποτέ ο Μάρκος; Θα στρέψει τη ματιά του πίσω ξανά; Κι αν ναι, τι θα αντικρίσει εκεί;

Το »Ιερό φιλί» είναι ένα δυνατό, τρυφερό, συγκινητικό μυθιστόρημα αφιερωμένο στην προσωπική νόστο του καθενός μας, στα γεγονότα που επηρεάζουν τις αποφάσεις μας, στον τρόπο που προσαρμοζόμαστε στις νέες συνθήκες. Είναι η ιστορία ενός άντρα που έζησε, έδιωξε, έτρεξε, κυνήγησε ποιος ξέρει (ούτε ο ίδιος) τι! «Τόση ζωή, τόσος έρωτας, τόσος θάνατος, πώς χωράει μέσα σε κάθε άνθρωπο;» (σελ. 320). Κι όμως, στον Μάρκο χώρεσε, ξεχείλισε σχεδόν. Με απανωτά πρωθύστερα ταξιδεύουμε πότε στην Κομοτηνή των δεκαετιών 1960 και 1970 και πότε στη δυτική Αφρική των αρχών του 21^ου αιώνα, γνωρίζουμε καλύτερα τον Μάρκο, τις σκέψεις του, τον χαρακτήρα του, προσπαθούμε να κατανοήσουμε τι τον απωθεί στις γυναίκες που τον αγαπάνε και τον οδηγεί σε απανωτά λάθη, πού ρίχνει περισσότερο το βάρος του, γιατί χειρίζεται ανοίκεια κάποιες αποφάσεις, πώς αντιδρά σε νέα δεδομένα. Ένας σύγχρονος Οδυσσέας παγιδευμένος ανάμεσα σε Κίρκη και Πηνελόπη, μετέωρος ανάμεσα σε καθήκον και νηνεμία, αναποφάσιστος ανάμεσα στη συγχώρηση και στην αυτοτιμωρία για κείνο το ιερό φιλί που δεν πρόλαβε να δώσει.

Βιβλίο Μαίρη γκρι
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κύφαντα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Φωτεινή Ναούμ χαρίζει με το νέο της μυθιστόρημα μια Μαίρη γκρι, ουδέτερη, άχρωμη, που κινείται και μιλά μηχανικά, μ’ έναν σύζυγο να έχουν χάσει πια τις επαφές, τον κοινό ρυθμό, τη δική τους χημεία. «Στη Μαίρη του παρελθόντος χαμογελά και τη συμπονά, που τόσα χρόνια σέρνει πάνω της τη Μαίρη του παρόντος» (σελ. 93). Μικρές λεκτικές επαναστάσεις που ψάχνουν διέξοδο για να γίνουν πράξεις συναποτελούν ένα κείμενο που αναμιγνύει υποδειγματικά τους διαλόγους με την αφήγηση, ενσωματώνοντάς τους σε μια ροή που ζωντανεύει καθημερινά και οικεία περιστατικά μιας ζωής που οι περισσότεροι βιώνουμε. Πότε και πώς θα επαναστατήσει η Μαίρη; Τι θα έρθει στη ζωή της που θα της δώσει την ευκαιρία που αποζητά; Αν καταφέρει να επαναστατήσει, ποιο θα είναι το τίμημα; «…φροντίζω τους συναδέλφους μου, τους φίλους μου, φροντίζω να είμαι σχολαστική, προσεχτική, αποδοτική. Μπούρδες. Τίποτα δεν καταφέρνω. Αλλά φροντίζω, κι αυτό δεν μπορείς να μου το αρνηθείς» (σελ. 53). Με δεξιοτεχνία περιγράφονται τα συναισθήματά της για τον άντρα της, για τα παιδιά που απέκτησε, για τα όνειρα και τις φιλοδοξίες που κάποτε είχε, γίνεται πικρή, αυστηρή με τον εαυτό της και με τους άλλους όποτε η τριτοπρόσωπη αφήγηση μετατρέπεται σε πρωτοπρόσωπη. «Κανείς δεν τη ρωτά. Γι’ αυτό κι εκείνη δεν απαντά» (σελ. 19). Πόσο αποξενωμένη είναι με τον άντρα της («…γιατί ενώ πλημμυρίζω από συναισθήματα και μια τρυφερότητα ανείπωτη για σένα, επιμένω τόσα χρόνια να μη σ’ αγαπώ;», σελ. 40), πόσο αδιάφορη για τη ζωή που βιώνει, πόσο καλή μάνα θα γίνει σε μια εποχή που καιροφυλακτούν χιλιάδες κίνδυνοι κι εκείνη θέλει για τον εαυτό της ό,τι κάνει και στις κόρες της, ένα χέρι να τη βαστά; «Και αν κάποια στιγμή νιώσει πραγματικά ευτυχής, τι θα έχει να το αποδείξει; Πού θα βρει ένα ξεχασμένο χαμόγελο» (σελ. 49);

Η Μαίρη είναι μια γυναίκα παγιδευμένη, με μπερδεμένες σκέψεις, με δισταγμούς, με παιχνίδια φαντασιώσεων και μυαλού, κι έτσι αναμιγνύει υποδειγματικά το φανταστικό με το πραγματικό της ζωής της. Το νέο μυθιστόρημα της Φωτεινής Ναούμ είναι ένα κείμενο-ποταμός που μπλέκει απωθημένα, πραγματικότητα, διαλόγους και αφήγηση και μ’ έκανε να χαθώ από τη ζωή μου, συστήνοντάς μου όχι μόνο την εξωτερική Μαίρη αλλά και την εσωτερική, την κάθε Μαίρη που έχει ανάγκες αλλά έχει βυθιστεί στο σιφόνι της ρουτίνας. Είναι ένα κείμενο για απαιτητικούς αναγνώστες και παρουσιάζει μια γυναίκα που άργησε να απαιτήσει και τώρα ψάχνει απελπισμένα κάπου να φορτώσει τις αποτυχίες της ενήλικης ύπαρξής της. Ένα γκρι στη ζωή της υπάρχει κι αυτό κονταροχτυπιέται με τα χρώματα των προσδοκιών και των ονείρων της. Θα ξεβάψει ποτέ;

Βιβλίο Η Ζέλντα έφυγε 
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Φωτεινή Ναούμ επιστρέφει μ’ ένα κοινωνικό μυθιστόρημα εντελώς διαφορετικό από τα προηγούμενά της, γεμάτο εσωστρέφεια, σασπένς και λεπτές πινελιές σουρεαλισμού, με μια έξοχη κεντρική ιδέα κι έναν υποδειγματικό τρόπο χειρισμού της πλοκής. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση του Ανδρέα ζωντανεύει τον χαρακτήρα, τις σκέψεις, την προσωπικότητα και τον κύκλο των ανθρώπων που συναναστρέφεται, μας συστήνει έναν άντρα που έχει καταξιωθεί στον χώρο της συγγραφής, τα βιβλία του πωλούνται σα ζεστά ψωμάκια και ξαφνικά η γυναίκα που γνώρισε, που αγάπησε, που ζήλεψε, τον εγκατέλειψε κι έρχονται τα πάνω κάτω. Θα παρατήσει το επόμενό του μυθιστόρημα για να τη βρει ή θα προτιμήσει μία ακόμη εκδοτική επιτυχία; Κι αν θελήσει το δεύτερο, πώς θα τα καταφέρει αφού η έμπνευση τον προδίδει; Η Ζέλντα έρχεται στο φως μέσα από τις αφηγήσεις των ανθρώπων που γνώρισε και ο Ανδρέας μέσα από τα γεγονότα που βιώνει στην προσπάθειά του να τη βρει. Πρόκειται για δύο εντελώς διαφορετικές περσόνες και η σταδιακή τους (απο-) δόμηση μου κέντρισε το ενδιαφέρον, γιατί γινόταν πάντα με ανορθόδοξο και αναπάντεχο τρόπο.

Από τη μια έχουμε εκείνη που «…οτιδήποτε κι αν έκανε, όσο αλλόκοτο κι αν φάνταζε σ’ εμάς τους κοινούς ανθρώπους, ήταν τόσο χαριτωμένο, τόσο αφοπλιστικά φυσιολογικό, που, αντί να καταφέρει κάποιος από εμάς να την τραβήξει στον κόσμο μας, σύντομα μας παρέσυρε αυτή στον δικό της» (σελ. 81). Είναι υποχωρητική αλλά όχι υποτακτική, έχει βλέμμα αλαζονικό και υπεροπτικό, συνάμα όμως καταδεκτικό. Είναι ένα γοητευτικό κράμα αντιθέσεων, ανέμελη, προκλητική αλλά όχι χυδαία, ανάερη αλλά όχι αδιάφορη: «Όλους όσους είναι να συναντήσω κάποτε τους περιμένω από τώρα» (σελ. 46). «Σαν παιδί που τα έβλεπε όλα για πρώτη φορά. Κι ας τα είχε συναντήσει όλα στη ζωή της» (σελ. 153). Γιατί θέλει να γίνει ηρωίδα μυθιστορήματος;  «-Θέλω κάτι να με αγκαλιάσει…Κάτι να με προστατέψει. Ένα βιβλίο θα μπορούσε να με σώσει… Από το θάνατο. Από μένα. Από τη ζωή. Κι έπειτα, σκέψου πόσος κόσμος θα μ’ αγαπούσε…» (σελ. 105). Όσων χρονών κι αν είσαι δεν είσαι προετοιμασμένος για το πότε θα σε βρει η Ζέλντα και πώς θα σε σημαδέψει. Γιατί κανείς τους όμως δεν έγραψε γι’ αυτήν; «Γιατί κάποιοι τα γράφουν και κάποιοι τα ζουν… Εγώ τα έζησα», υποστηρίζει ένας από τους ανθρώπους που γνώρισε (σελ. 57).

Κι από την άλλη εκείνος, που για πρώτη φορά έχει μια ηρωίδα με σάρκα και οστά και ετοιμάζει την ιστορία του γύρω απ’ αυτήν, κάτι που τον εκνευρίζει όμως γιατί συνήθως αγνοεί τα πραγματολογικά στοιχεία και αφοσιώνεται στον αυτό καθαυτό τον ήρωά του. Δεν τον νοιάζει πραγματικά η ιστορία της, επιδιώκει πάνω απ’ όλα να τη βρει. Λέξεις ανάκατες πολιορκούν τον λογοτεχνικό του οίστρο αλλά πρέπει πρώτα να αλιεύσει πληροφορίες που δε γνωρίζει. Είναι ένα βήμα πριν την ακολουθήσει, αυτήν ή την ιστορία που γεννήθηκε μέσα απ’ αυτήν. Πάντα ήθελε να γράφει, ξεκίνησε αργά και αθόρυβα, ώσπου το κρατικό βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου του άνοιξε τις πόρτες. Τώρα όμως, μετά από χρόνια επιτυχημένης πορείας, σταματάει πάντα στην τριακοστή σελίδα κάθε νέου του βιβλίου κα χάνει κάθε διάθεση να συνεχίσει, αναζητά κίνητρο αλλά δεν το βρίσκει κι αυτό τον ρίχνει σε μελαγχολία. «Τι συνέβαινε; Γιατί δεν ήθελα πια να γράψω; Κι αν δεν ήθελα να γράψω πια, τι θα με κρατούσε ζωντανό για την υπόλοιπη ζωή μου» (σελ. 20); Κι ύστερα ήρθε αυτή, η μόνη γυναίκα που μπήκε στο ζωή του και στο μυαλό του και τα ξερίζωσε.

Ο Ανδρέας ακολουθεί πρόσωπα-κρίκους για να βρει τη Ζέλντα: τον Λουκά Γρέζη, που μαζί της έγραψε τις πρώτες του ουσιαστικές σελίδες στη ζωή, τον Χάρη Οικονόμου, που χάρη σ’ εκείνη κατάλαβε τη διαφορά μεταξύ επιτυχίας και ευτυχίας, τον Νίκο που ήρθε φαντάρος στον Έβρο όπου έμενε εκείνη, τον Θωμά που τη γνώρισε στο τρένο και την οδήγησε σε γρήγορους και παράτολμους ρυθμούς, τη Φλώρα, μια γυναίκα δικτυωμένη στη νύχτα της Αλεξανδρούπολης, τον Ντίμη που την έδιωξε, ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό που αναπολεί την πρώτη τους γνωριμία κάτω από τις πιο πρωτότυπες συνθήκες που θα μπορούσε να επινοήσει κανείς. Όλη αυτή η περιπέτεια τον φέρνει σ’ επαφή με ανθρώπους που κατά πάσα πιθανότητα δε θα συναναστρεφόταν ποτέ στη ζωή του αλλά τώρα όχι απλά τους συναντά, τους γνωρίζει, όπως ακριβώς κάνει με τους ήρωες κάθε βιβλίου του!

Μέσα από το κείμενο ξεπηδάνε συγκινητικές, τρυφερές, διαχρονικές και απρόσμενες ιδέες κυρίως γύρω από τις ανθρώπινες σχέσεις (φιλικές, ερωτικές, οικογενειακές), χωρίς να παραλείπονται και παρατηρήσεις γύρω από τον κόσμο της συγγραφής και του βιβλίου, με τα κακώς κείμενα να περνάνε υποδόρια ως υποκειμενικές απόψεις των χαρακτήρων κι ας φωτογραφίζουν αρκετές πρακτικές που όντως ακολουθούνται, κυρίως στην εποχή μας και στους ελληνικούς λογοτεχνικούς κύκλους. Μικρές συμβουλές και υποδείξεις για γράψιμο, χαρακτηριστικές σκηνές από την καθημερινότητα των συγγραφέων (κοινωνικές γνωριμίες, έμπνευση, μαθήματα δημιουργικής γραφής), χωρίς λοιδωρίες ή επαίνους, απλώς ξεπηδούν κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης, εμπλουτίζοντας τη ζωή του αφηγητή. «-Η συγγραφή σε γοητεύει στην αρχή. Την απολαμβάνεις. Την ερωτεύεσαι. Νομίζεις πως έχεις το απάνω χέρι. Δεν ξέρεις ακόμη πως σε ορίζει αυτή. Το βύθισμα έρχεται σιγά σιγά. Θέλει όλο και πιο πολύ, και αυτή η ανάγκη γίνεται εθισμός. Όταν καταλάβεις, χρόνια μετά, πως σ’ έχει αρπάξει απ’ τα μαλλιά, είναι συνήθως αργά. Πολύ αργά» (σελ. 237).  Και το αγαπημένο μου: «-Στα συρτάρια είναι θαμμένα βιβλία που δε θα εκδοθούν ποτέ. -Μα γιατί; -Ολοκλήρωσαν το έργο τους. Κράτησαν τα δάχτυλά μου ζεστά» (σελ. 395).

Η Φωτεινή Ναούμ έχει δώσει εξαίρετα δείγματα γραφής σε προηγούμενα βιβλία της, η ματιά της όμως δεν έχει πάψει να καταγράφει, να θωπεύει, να συμπονά τον κόσμο γύρω της και να μετουσιώνει όλη αυτήν την εμπειρία σε αξέχαστες προτάσεις ακόμη και τώρα: «-Η αγάπη εγκλωβίζει. Εθίζεσαι σ’ αυτήν και μια μέρα ξυπνάς και δε σε αναγνωρίζεις» (σελ. 153). Να και μια απρόσμενη άποψη: «-Δεν ξέρεις τι είναι να γνωρίζεις έναν άνθρωπο που σου δείχνει τι είσαι. Όχι έναν παραμορφωτικό καθρέφτη. Απ’ αυτούς χορτάσαμε. Να σου δείχνει τι μπορείς να γίνεις. Τι μπορείς να είσαι. Να σ’ αρπάζει και να σου δείχνει τον σωστό δρόμο» (σελ. 258). Ο Ανδρέας έχει τη μητέρα του σε οίκο ευγηρίας-νοσηλευτικό ίδρυμα και η σχέση τους επιστεγάζει πολλές από τις εξελίξεις του βιβλίου, τον καθυστερί, τον εμποδίζει, του αλλάζει την πορεία. Οι σκηνές τους είναι από τις πιο ανατριχιαστικές συναισθηματικά: «Είχα την αίσθηση πάντα πως ένας γονιός είναι μονάχα αυτό. Ένας γονιός. Λες και είναι εργάτης σε εργοστάσιο. Προορισμένος για συγκεκριμένο ρόλο» (σελ. 230). Απόψεις, ιδέες, οπτικές γωνίες για τους γονείς μας, τον ρόλο τους στη ζωή μας, τα «θέλω» τους που χάθηκαν συγκροτούν έναν άρρηκτο δεσμό μάνας και γιου που ακόμη μου φέρνει δάκρυα στα μάτια όποτε τον αναθυμούμαι.

Κατά την πορεία της ανάγνωσης άρχισα να καταλαβαίνω τι κρύβεται πίσω από τα περιστατικά, ποια είναι πραγματικά η κεντρική ιδέα κι έτσι, εκτός από τα νοήματα, τις ανατροπές και τις εξελίξεις της καθαυτής ιστορίας, απολάμβανα τις λεπτές ισορροπίες μεταξύ σουρεαλισμού και πραγματικότητας, τον τρόπο που η συγγραφέας, πότε με μια φράση, πότε με μια λέξη, πότε με ενδιαφέρουσες σκηνές με μετέφερε σ’ ένα, για άλλη μια φορά, κατάδικό της σύμπαν που όμως είναι εύκολα προσβάσιμο για όσους αγαπούν το διαφορετικό στη λογοτεχνία και αναζητούν κάτι που θα ξεφεύγει από τα κλισέ και τις χιλιοειπωμένες ιστορίες. Οι φραστικές της ακροβασίες και η ανίδωτη μετατόπιση από το απτό στο φαντασιακό ήταν διαρκή παιχνιδίσματα που με μάγεψαν και με κράτησαν σφιχτά δεμένο με το κείμενο ως το τέλος του βιβλίου, που ακόμη κι αυτό έπαιξε άψογα με την ταυτόχρονη έννοια της ολοκλήρωσης που δίνει ένας συγγραφέας στο βιβλίο του κι ένας άνθρωπος σε κάποιες επιλογές του.

«Η Ζέλντα έφυγε», αφήνοντας πίσω της έναν άντρα να την κυνηγάει και να σχηματίζει το παζλ της προσωπικότητάς της μέσα από διάφορους και διαφορετικούς χαρακτήρες που τη συναναστράφηκαν. Πρόκειται για ένα διαρκές παιχνίδι γάτας και ποντικού, με τα πιόνια να αλλάζουν απροειδοποίητα θέσεις και ρόλους, με την πλοκή να ξετυλίγεται αβίαστα και χωρίς έντονους ρυθμούς για απερίσπαστη απόλαυση, με το κείμενο να βρίθει συναισθημάτων και ανατροπών κι όλα αυτά να συναποτελούν ένα υπέροχο, τρυφερό, προκλητικά διαφορετικό μυθιστόρημα απαιτήσεων.

Βιβλίο Γλυκά χαράζουν οι άγριες νύχτες
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα εξαιρετικό ψυχογράφημα για απαιτητικούς αναγνώστες που με δυσκόλεψε και το απόλαυσα ταυτόχρονα. Δεν πρόκειται για άλλο ένα μυθιστόρημα τραγικής, αναληθούς, έντονης γυναίκας που γνωρίζει έναν άντρα και της συμβαίνουν τα μύρια όσα, επιφανειακά και πρόχειρα γραμμένα για να γεμίζουν οι σελίδες και να ροκανίζουν τον χρόνο του αναγνώστη. Όχι. Η Φωτεινή Ναούμ, σαν άλλος φάρος, φωτίζει διακριτικά από την ακρινή πόλη της Ελλάδας όπου ζει τον χώρο της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, έχοντας βρει έναν πολύ φιλόξενο και ανοιχτό σε διαφορετικές προτάσεις εκδοτικό οίκο. Το μυθιστόρημα αυτό θέλει το χρόνο του. Δεν είναι περίπλοκο, δεν είναι δύσκολο. Ίσως θεωρηθεί μονοδιάστατο, χωρίς έντονες εκπλήξεις ως προς την πλοκή, όμως είναι τόσο καίρια δομημένο γύρω από την πρωταγωνίστρια Νόρα, είναι τόσο άριστα εξυφασμένο γύρω από τη ζωή της που πραγματικά αν του δώσετε την ευκαιρία και το φτάσετε ως το τέλος θα αποζημιωθείτε.

Παραδέχομαι ότι έχω αγαπήσει τη γραφή της συγγραφέως (το «Χωρίς παρελθόν» θα με στοιχειώνει για καιρό) και ειλικρινά θα το άφηνα κι εγώ στην ησυχία του από τις πρώτες σελίδες. Επέμεινα όμως γιατί η Φωτεινή Ναούμ δεν είναι τυχαία στον χώρο του μυθιστορήματος, άρα κάτι θέλει να πει, κάτι διαφορετικό να γράψει. Και πράγματι ανταμείφθηκα. Στην αρχή μου φάνηκε ανεδαφικό και έφτασα να ρωτάω τον εαυτό μου «πόσους άντρες θα γνωρίσεις έτσι τυχαία, για να τους εκμεταλλευτείς και να τους απομυζήσεις και μετά να επαναλάβεις το ίδιο με τον επόμενο και τον επόμενο κλπ.;». Μετά την εξαιρετική, ολοζώντανη αρχή, που η Νόρα το έχει σκάσει απο το πλουσιόσπιτό της στην Κωστάντζα και ζει περιπέτειες στη Θράκη με έναν περιπλανώμενο θίασο τσίρκου (ατμόσφαιρα, αληθινοί χαρακτήρες, εξαιρετικές σκηνές), η Νόρα αρχίζει σαν άλλος Οδυσσέας να πηγαίνει από άντρα σε άντρα κι αυτό το σημείο είναι το δύσκολο. Δεν τη νοιάζει τη συγγραφέα αυτό που φαίνεται σε πρώτη φάση. Τοποθετεί ακριβοδίκαια τις ψηφίδες της ιστορίας της, βάζει τα κομμάτια που θέλει όπου τα θέλει εκείνη, μόνο και μόνο για να τα ανατρέψει όλα από τη μέση της ιστορίας περίπου. Επιτέλους, ξεδιπλώνεται ο πραγματικός λογος που μας αφηγείται την ιστορία και απλώνει την πλοκή της να στεγνώσει στα μάτια του αναγνώστη.

Η Νόρα είναι ένα τραγικό πρόσωπο, που κουράζεται και βαριέται εύκολα, θέλει την ελευθερία της, αρνείται πεισματικά να κλειστεί σε οποιασδήποτε μορφής ρουτίνα για πολύ διάστημα, παίζει με την ψυχολογία, τα συναισθήματα και τον χαρακτήρα των αντρών, κρύβοντας επιδέξια τα δικά της μυστικά. Θα βρει τη λύτρωση και την αγάπη; Θα θελήσει ποτέ να επιστρέψει και να γνωρίσει την κόρη και τον σύζυγο που άφησε πίσω της; Θα την αλλάξουν τα χρόνια και οι εμπειρίες; Πού θα κατασταλάξει και πώς θα πορευτεί από ένα σημείο και μετά; Γιατί φεύγει όλο και πιο μακριά από την πατρίδα της; Τι της συνέβη σε εκείνη την ξένη χώρα;

Όπως λέει και η συγγραφέας: «Δεν έχει σημασία αν αυτή τη μία ζωή σου την πορεύεσαι με τόλμη ή αρετή. Δεν έχει σημασία αν πρυτανεύει η λογική, η παρορμητικότητα ή κάτι άλλο ακαθόριστο, δύσκολο ακόμη και σ’ εσένα να το καταλάβεις. Σημασία έχει, έστω και αργά, ν’ ανακαλύψεις πώς θέλεις να ζεις και να το υποστηρίζεις με πάθος» (σελ. 416).

Η Νόρα, η μάνα της Έλενας, που γνώρισα στο «Χωρίς παρελθόν», είναι εδώ να μας αφηγηθεί τη δική της ιστορία. Μη φοβάστε, τα βιβλία μπορούν να διαβαστούν και χωριστά. Δεν υπάρχει σειρά, μόνο ένας υπέροχος και συγκινητικός συνεκτικός δεσμός. Η Φωτεινή Ναούμ στα καλύτερά της. Απλά, προσέξτε αυτό που λέω: είναι για απαιτητικούς αναγνώστες.

Βιβλίο Χωρίς παρελθόν
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η ιστορία διαδραματίζεται στην πρωτεύουσα του νομού Θράκης της δεκαετίας του 1970, όπου ένα μικρό, πάμφτωχο κορίτσι, κόρη μεθύστακα, άνεργου, εγκατελειμμένου συζύγου, που υποκρίνεται ότι μεγαλώνει το παιδί του μεταξύ των διαλειμμάτων νηφαλιότητας από το μεθύσι, φοβάται και ντρέπεται να μιλήσει σε άνθρωπο. Στο σχολείο τη θεωρούν ψηλομύτα λόγω αυτής της στάσης της και την αποφεύγουν. Σιγά σιγά όμως ο Μάκης, που μένει δυο στενά παρακάτω, θα την προσεγγίσει και θα κερδίσει τη φιλία της. Σταδιακά θα αναπτυχθεί κι ένα ερωτικό ενδιαφέρον, ως τη στιγμή που η Έλενα θα γνωρίσει τον αδερφό του, Γιωργή, κι όλα θα αλλάξουν.

Το βιβλίο ξεκινάει με τον θάνατο του συζύγου της Έλενας, Άλκη, από φυσικά αίτια. Ο Άλκης ήταν ο άντρας που την ξέμπλεξε από το κουβάρι του παρελθόντος, της χάρισε μια διαφορετική ζωή στο Παρίσι και μια κόρη, τη Μαριάννα. Πότε στο παρελθόν και πότε στο παρόν, η πλοκή εκτυλίσσεται σταδιακά και κορυφώνεται στο μοιραίο τέλος. Με συνεχείς αναδρομές στα παλιά, με επιμέρους φωτισμό των καλών και των κακών στιγμών των χαρακτήρων, γίνεται τόσο έντονη η αγωνία για το τι συνέβη στην Αλεξανδρούπολη του 1970 και για το πώς θα δοθεί η λύση του δράματος που κυριολεκτικά ρουφούσα κάθε σελίδα. Τις τελευταίες μάλιστα τις διάβασα αμπαρωμένος στο σπίτι, με κλειστά τηλέφωνα, γιατί δεν άντεχα τον ρεαλιστικότατο χειρισμό του χαρακτήρα της Έλενας και ήθελα να μάθω τι πραγματικά συνέβη τη νύχτα του πυροβολισμού! Η συγγραφέας βάζει με πρωτότυπο τρόπο τις ψηφίδες στο παζλ και διαλέγει με «ψυχοβγαλτικό» τρόπο πότε θα φωτίσει ποια γεγονότα και πότε θα βάλει τα πράγματα στη σωστή σειρά για να δοθεί στο φως η τρομερή αλήθεια του παρελθόντος.

Γύρω από την Έλενα κινούνται πολλοί άλλοι ήρωες. Όπως είπαμε, ο Μάκης και ο Γιωργής, ο Άλκης, η Μαριάννα αλλά και ο Μενής, ένας δικηγόρος πάμπλουτος, αδίστακτος, με μίσος και πάθος να εκδικηθεί την Έλενα. Τι συνέβη τότε λοιπόν; Ποιος ήταν ο άντρας που βίασε την Έλενα; Γιατί ψευδομαρτύρησε και ο Μάκης μπήκε στη φυλακή για κάτι που δεν έκανε; Τι συνέβη μεταξύ του Μενή και της Έλενας και τώρα είναι ποτισμένος δηλητήριο; Σε ποιον ανήκει το μενταγιόν που ψάχνει ο βιαστής της Έλενας; Επουλώθηκαν οι πληγές των πρωταγωνιστών στο μεγάλο διάστημα που η Έλενα κατέφυγε στο Παρίσι πριν γυρίσει να αντιμετωπίσει τους δαίμονές της; Γιατί ο Μάκης θέλει να εκβιάσει την Έλενα με άσεμνες φωτογραφίες; Γιατί ο Άλκης διάλεξε την Έλενα και άλλαξε άρδην τη στάση ζωής και τη φιλοσοφία του; Ποιος πυροβόλησε τη νύχτα εκείνη; Ποια είναι η γυναίκα που καταθέτει στον αστυνομικό ότι εκείνη σκότωσε; Τι ρόλο παίζει η αθόρυβη παρουσία της καθ’ ολη την πορεία του μυθιστορήματος;

Ένα εκπληκτικό κοινωνικό και λίγο αστυνομικό βιβλίο, γεμάτο αλήθειες και αμεσότητα, καλογραμμένο, διαφορετικό, που θα το θυμάστε για πολύ καιρό! Μη χάσετε και την ιστορία της Νόρας, της μάνας της Έλενας, που την αφηγείται στο «Γλυκά χαράζουν οι άγριες νύχτες»!

Βιβλίο Υγρή πόλη
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Κομοτηνή. Υγρή πόλη. Μεταξύ μιναρέδων και καμπαναριών. Υγροί άνθρωποι. Μεταξύ σάρκας και επιθυμιών. Υγρή, ρευστή η μοίρα που αργοκυλάει στις όχθες του Πρέπει και λιάζεται στις αχτίδες του Θέλω. Κι αλίμονο στον άνθρωπο αν φουσκονεριάσει, γιατί παρασύρει το πάντα στο διάβα της, ό,τι χτίστηκε και ό,τι αγωνίζεται να στεριώσει. Δεν είναι ανάγκη να γράψω πού διαδραματίζεται το βιβλίο, ούτε πότε. Δε χρειάζεται να ντύσω με πραγματολογικά χρώματα κάτι που μόνο ένα μεγάλο ταλέντο καταφέρνει να μεταφέρει σε ένα άψυχο χαρτί και να μου χαρίσει τόσα πολλά συναισθήματα, τόσες διαφορετικές εικόνες, τόσο σκληρά χαρακτηριστικά και αμετανόητες στιγμές.

Λαμπρινή. Βράχος ηθικής, ασκάλιστος από τα χέρια της χαράς. Νεότατη, δεν επιτρέπει στον εαυτό της να ξεφύγει από το εθιμοτυπικό του θανάτου των δικών της ανθρώπων και μεταστρέφει τη σάρκινη αναζήτηση της ηδονής σε υποταγμένη, καθωσπρέπει υπακοή στη θεία Χάρη και Θέληση. Ώσπου ένας ψηλός, μελαχρινός άντρας θα εμφανιστεί στο χωριό της και θα της αλλάξει τη ζωή. Στην αρχή γιατί πρέπει, στη συνέχεια γιατί θέλει, στο τέλος γιατί έτσι. Γυναίκα που στέκεται ακοίμητη απέναντι στο καθήκον, την ημέρα να ταΐζει στο μαγειρειό της τους περαστικούς και τους χωριανούς, το απόγευμα να φροντίζει τους νεκρούς της. Ώσπου ο υποχρεωτικός αρραβώνας την αναγκάζει να στραφεί στον Ζαχαρία που ήρθε ακάλεστος στο μαγειριό και στη ζωή της και να το σκάσουν μαζί για την Κομοτηνή.

Ζαχαρίας. Άντρας ψηλός και στιβαρός, πάνω απ’ όλα αρσενικό, ξεκινάει τη ζωή του ανάμεσα στις κοπριές και στις ζωοπανηγύρεις, μέχρι που γνωρίζει τη Λαμπρινή. Την πεισματάρα, αγύριστη, σκληρή, αθέριστη Λαμπρινή. Και η ζωή τους στην Κομοτηνή ξεκινάει από την αρχή. Αποδίδονται σε κάτι πρωτότυπο για επιβίωση, εκμεταλλευόμενοι την εποχή και την αθωότητα των χωριανών της περιοχής. Αγαπιούνται με έναν έρωτα που δεν έχω συναντήσει σε άλλο μυθιστόρημα. Ξεκινούν συμβατικά, γνωρίζονται τυπικά, σμίγουν ουσιαστικά. Και μετά; Η ιστορία τους είναι από τις ωραιότερες του βιβλίου, γιατί είναι γεμάτη ανατροπές και αναπάντεχες εκπλήξεις, γιατί είναι άκρως ρεαλιστική και βαθιά ανθρώπινη. Συμπάσχω με τον Ζαχαρία, έναν άντρα που τον θέλουν όλες, όμως αυτός εκεί, να χαράζει ψηφίδα ψηφίδα το κορμί και τη ζωή της Λαμπρινής ώσπου να τη σχηματίσει όχι όπως αυτός θέλει αλλά όπως εκείνη είναι, απλά δε φαίνεται. Έχει να αντιμετωπίσει μια γυναίκα γεμάτη αγάπη και πάθος για τα θεία, που δεν καταντάει υπερβολικά θεούσα, δεν παύει όμως να θεωρεί τη χαρά αμάρτημα με τόσους θανάτους στην πλάτη της, πόσο μάλλον την ηδονή. Κι όμως, ο Ζαχαρίας, με το λίπασμα της αγάπης του, της εμφυσεί ανάσα με ανάσα τη χαρά, τη μαγεία του έρωτα από άντρα δικό σου, από σώμα πλαϊνό σου. Και τότε…

Λεωνίδας. Ο κουρέας της Κομοτηνής, στη σκεπαστή αγορά. Ένας εξαιρετικός χαρακτήρας, ένας άντρας που δίνει τη σωστή διάσταση στην έννοια «με κυνηγάει το παρελθόν». Τυπικός, αυστηρός, έχει πάντα τον νου του στην παρθένα του κόρη, τη Γαρυφαλλιά, η οποία με γαλιφιές κατάφερε να βγαίνει από το σπίτι ίσα για να του φέρνει το φαγητό στο μαγαζί. Ένας άντρας που έχει ζήσει κάτι έντονο, αταύτιστο, κρυφό στο Παρίσι, κάτι που έχει θάψει βαθιά μέσα του. Εκεί πίσω, εκεί πέρα. Μόνο και μόνο για να του το φέρει κατακέφαλα η Χλόη, μια γυναίκα που τον επισκέπτεται απροειδοποίητα. Και τότε…

Γαρυφαλλιά. Μια νέα κοπέλα, που οι ορμές της, οι ορμόνες της, η σάρκα της κραυγάζουν για τρύγημα, σε μια πόλη κλειστή, τελματωμένη, έρημη ψυχικά. Η εμφάνιση της Χλόης θα είναι ένας τυφώνας για τις επιθυμίες της, με έναν ασύλληπτο τρόπο. Η Γαρυφαλλιά ξεσηκώνεται, εγείρεται, εξανίσταται, στρέφεται από δω, ψάχνει από κει, χαϊδεύει παραπέρα. Και ρίχνει το βλέμμα της στον Ζαχαρία, μόνο και μόνο για να έρθει στη μεγαλύτερη ως τότε ρήξη με τον εαυτό της. Έναν άντρα παντρεμένο και ποθητό, ένα αρσενικό που δεν παύει να έχει επιθυμίες, όσο κι αν έχει τυλιχτεί σφιχτά με τις τυπικότητες. Και τότε…

Αρίφ. Ο βοηθός του καφετζή. Ένα άνηβο, σκεβρωμένο, πειθήνιο, αταύτιστο πλάσμα, που όλοι το θέλουν για θελήματα. Γιος πολύτεκνης οικογένειας, σπυριάρης, χαμηλοβλέπων. Κανείς δεν του δίνει σημασία, δεν τον προσέχει. Το ερωτικό του ξύπνημα είναι μόνο η Γαρυφαλλιά, μια γυναίκα που ούτε τον προσέχει, ούτε του απευθύνει τον λόγο. Μόνο και μόνο για να εξιτάρει ακόμη περισσότερο τον πόθο του. Ο Αρίφ όμως παραμένει άντρας, αρσενικό, και μάλιστα βαρβάτο. Δοκιμάζει και δοκιμάζεται, αγωνίζεται να βρει τον δρόμο του κι ένα αναπάντεχο γεγονός του δείχνει πόση δύναμη έχει όχι μόνο στα σκέλια αλλά και στα μάτια. Και τότε…

Ένα εξαιρετικό σύνολο ψυχών, ένα πλούσιο, μεστό ψηφιδωτό ανθρώπων, αποφάσεων, θελήσεων και των συνεπειών τους. Μοναδικοί χαρακτήρες, με πρωτότυπες αλληλεπιδράσεις, που έχουν την τύχη να αφηγείται και να καταγράφει την ιστορία τους η κυρία Ναούμ, γιατί η πένα αυτής της γυναίκας είναι ανυπέρβλητη. Δοκιμάστηκε στο «Χωρίς παρελθόν», ψήθηκε στο «Γλυκά χαράζουν οι άγριες νύχτες» και τώρα ξαπλώνει νωχελικά και απολαμβάνει την «Υγρή πόλη» της. Τους αγάπησα όλους, με ξάφνιασαν όλοι, κι όσο η πλοκή προχωρούσε τόσο συνωστίζονταν τα δάκρυα στα μάτια για το ποιο θα χαράξει πρώτο τη δική του διαδρομή στο αξύριστο μάγουλο. Δεν είναι δηλαδή μόνο οι ιστορίες των χαρακτήρων και η ανάγλυφη περιγραφή τους αλλά και η αφηγηματική δεινότητα με την οποία παρουσιάζονται. Η ιστορία εκτυλίσσεται βαθμηδόν, στην αρχή παράλληλα ώσπου να γνωρίσει ο αναγνώστης τους πρωταγωνιστές και μετά εναλλάξ. Και οι λέξεις δεν είναι σκέτες, τυχαίες, μονάχες, όχι, έχουν ντυθεί, στολιστεί και παρουσιαστεί γεμάτες (και όχι φορτωμένες) κοσμητικά επίθετα, μεταφορές, επιθετικούς προσδιορισμούς, επιρρήματα, ένα πλούσιο καλάθι με διαλεχτά υλικά για κάθε απαιτητικό αναγνώστη.

Δεν ξέρω σε ποιο σημείο να πρωτοσταθώ και τι να πρωτοτονίσω. Τη λατρεμένη Λαμπρινή, μια γυναίκα που εκπροσωπεί κάθε καταπιεσμένο θηλυκό της επαρχίας, που έχει ποτιστεί από βλέμματος μέχρι ψυχής στα μαύρα, σκύβοντας το κεφάλι στη Θεία Δύναμη; Τη Χλόη, το αέρινο πλάσμα που δε διστάζει να μοιράσει αφειδώς σώμα και ψυχή ταυτόχρονα, αφήνοντας στο σπίτι τη ζωή της να κλαίει; Τον Λεωνίδα που τρέμει να κλείσει τα βλέφαρα για να μη γυρίσει εκεί και βαφτίσει με το μοιραίο όνομα κάθε τι που τρυγάει με τους ερωτικούς του χυμούς; Τον Αρίφ που δίνει την απαραίτητη ανεξήγητη διάσταση στην ορμητική ροή της αφήγησης; Ή τη Φιλιώ των ξένων και Γαρυφαλλιά των οικείων που ζει καταστάσεις ανερυθρίαστες και πρωτόγνωρες, όχι κατακριτέες, από μένα τουλάχιστον.

Κλείνοντας, δε γίνεται να μην αναφερθώ σε δύο από τις συγκλονιστικότερες σκηνές του μυθιστορήματος, χωρίς να κατονομάζω πρόσωπα και πράγματα, ακριβώς για να μη χαλάσει η μαγεία του ανυποψίαστου αναγνώστη. Ειλικρινά, ποιος δε θα δακρύσει με τη σκηνή του άντρα που κάνει έρωτα σε μια γυναίκα που πεθαίνει, σε μια γυναίκα που θέλει να νιώσει για τελευταία φορά ποθητή αλλά ο άντρας δεν καταφέρνει να την αποκαλέσει όπως πρέπει; Και ποιος δε θα κλονιστεί από τη φράση: «Αχ αυτοί οι άνθρωποι, τα ανθρωπάκια που παλεύουν να σε αγγίξουν ενώ τι ξέρουν από ζωή, τι ξέρουν από θάνατο ή από έρωτα αφού δεν ευτύχησαν ούτε μια στιγμή να πλαγιάσουν μαζί σου; Είσαι εκεί; Έρχομαι!»

Υγρή πόλη, λοιπόν. Για μια, και όχι μόνο μία, γυναίκα «που οι σκέψεις της, ζωντανές, έμψυχες, ραμφοκοπούσαν μέσα της, πληγιάζοντας την καθημερινή, ομαλή ζωή της…» (σελ. 92). Για τις επιθυμίες που «..υπάρχουν. Χτυπούν πίσω από τις κλειστές πόρτες, κάτω από τα σώματα» (σελ. 135). Μια πόλη γεμάτη από ανθρώπους που αγωνίζονται να διατυπώσουν διαχρονικές αλήθειες: «Τώρα είναι ο έρωτας, αύριο η αγάπη, μεθαύριο θα είναι η συνήθεια, δεν θέλω όταν αυτά ξεθωριάσουν να μείνει μόνο το άχτι. Οι άνθρωποι είναι κακοί. Τους ευτυχισμένους ανθρώπους, παιδί μου, τους ζηλεύουν» (σελ. 422). Γραμμένη από μια συγγραφέα που δε διστάζει να γράψει το υπέροχο: «χείλη σαρκώδη, ή όπως είπαν κάποιες χωρικές, χείλη μια βρασιά» (σελ. 446). Και τέλος πάντων: «Ποιος είπε πως η ζωή είναι δίκαιη; Πότε ο ένας πάνω, πότε ο άλλος κάτω, να περνούν οι μέρες μας. Κι αυτό που αγαπήσαμε πιο πολύ, αυτό που ποθήσαμε πιότερο απ’ όλα, πάντα να ξεφεύγει μέσα απ’ τα δάχτυλα. Κι αλλού ν’ ανασαίνει ο πόθος μας, αλλού να ξυπνά το όνειρο, αλλού να μοιράζεται η αγάπη. Κι εμείς, εδώ, δεσμευμένοι, παραπλανημένοι στην εικόνα που στήσαμε, να ζούμε μια ζωή που κάπως να μοιάζει, κάπως να θυμίζει αυτό που ονειρευτήκαμε» (σελ. 466). Υγρή πόλη. Μη φοβηθείτε να μουσκέψετε.

Βιβλίο Ο διαχειριστής
Συγγραφέας Φωτεινή Ναούμ
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κύφαντα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Άνεργος, πενηντάρης, πνιγμένος στη σιωπή, σκυμμένος από τη βαριά ρουτίνα, αναπολεί τον πρώτο καιρό του γάμου του και θέλει τόσο πολύ να μιλήσει ξανά με τη γυναίκα που είχε αγαπήσει τότε. «Πόσο μάλλον για να ανταλλάξουν μια τυχαία κουβέντα. Έτσι, δυο άχρηστες λέξεις που θα κυλήσουν απ’ τα χείλη τους στο πάτωμα» (σελ. 82). «Και περίμενε. Καρτερικά τη ζωή που περνούσε όχι μπροστά στα μάτια του, μα πίσω απ’ την πλάτη του» (σελ. 150). Πόσο αδρά σκιαγραφείται η δειλία του να μιλήσει όταν πετυχαίνει την κόρη του μ’ έναν «κρεμανταλά» κι αντ’ αυτού καταφεύγει σε ένα αψυχολόγητο ερωτηματολόγιο, πόσο εύκολα κρεμάει τη ζωή του, τα θέλω του στον καλόγερο της εισόδου μαζί με το μπουφάν του…

Αυτός ο ανθρωπάκος σπάει το κουκούλι του χάρη στη γειτόνισσα Βάσω, παντρεμένη με φορτηγατζή, με την οποία αποκτάνε οικειότητα, μοιράζονται πράγματα, τροφές και αισθήσεις. Αλληλεπιδρούν μ’ έναν πρωτόγνωρο τρόπο, που δεν τον λες έρωτα αλλά ούτε και τυπική επικοινωνία. Μικρές κοφτές φράσεις ή και προτάσεις που αποτελούνται από μια λέξη, δημιουργούν ένα ψυχικό βάρος κατά την ανάγνωση και δημιουργούν την αίσθηση του αδιέξοδου. Το μυθιστόρημα έχει μια πλοκή που αλλάζει και ανατρέπεται μεν αλλά χαρακτηρίζεται από εσωτερικότητα, κάτι που επιτρέπει στον αναγνώστη να αγκαλιάσει και να στηριχτεί σε κάθε μία λέξη που χρησιμοποιεί η συγγραφέας για να προσδώσει το μάταιο και το ανέλπιδο της ζωής του διαχειριστή.

Ελάχιστοι διάλογοι, επαναλαμβανόμενα λεκτικά μοτίβα και χειρισμός των λέξεων με μαεστρία είναι γνωρίσματα που με γέμισαν συναίσθημα και μου χάρισαν πληρότητα. Οι χαρακτήρες γδύνονται και απεκδύονται, βυθίζονται όλο και περισσότερο σε αέναους και ατέρμονους κύκλους που δεν οδηγούν πουθενά. Η Φωτεινή Ναούμ δεν καταγράφει άλλη μια ερωτική ιστορία απιστίας αλλά αγωνίζεται να δείξει στους ήρωές της τρόπους να βγουν από το τέλμα τους, γιατί και η Βάσω σ’ ένα τέλμα ζει, παγιδευμένη σ’ έναν γάμο με άντρα που εξαφανίζεται για πολλές μέρες λόγω του επαγγέλματός του και σε πολλά είναι το αντίθετό της. Δε θα ξεχάσω την αγάπη και τη μέριμνά της για τον άνθρωπο που αγαπά, πώς φροντίζει και νοικοκυρεύει το σπίτι για να το βρει έτοιμο αλλά αρρωσταίνει από την κούραση κι εκείνος εκμηδενίζει όλο αυτόν τον κόπο, αφού η σάρκα που περίμενε (για να μην το γράψω όπως στο κείμενο) τώρα στάζει συναχωμένη! Κι από την άλλη ο διαχειριστής: «Σκέφτεται τη Βάσω. Τη δική του Βάσω. Τη Βάσω του φορτηγατζή. Του κανενός τη Βάσω. Άλλωστε τι σημασία έχει. Για το ίδιο πρόσωπο πρόκειται. Όχι όμως για τον ίδιο άνθρωπο» (σελ. 197). Αντίβαρο λοιπόν η σχέση με τη Βάσω: «μοιρασιά» και «μοίρασμα», κάτι που έχει στερηθεί από τη σύζυγό του, όχι χωρίς να φταίει κι ο ίδιος. Μάλιστα, όταν πλέον καταλαβαίνει πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σ’ εκείνον και την άλλη της απλώνει το χέρι, κάνοντάς την ν’ απομακρυνθεί ακόμη περισσότερο, εντελώς ξαφνιασμένη και οριστικά καχύποπτη!

Εξίσου καλά γνωρίζουμε τον συνταξιούχο και ωτακουστή Αποστόλου που ο πραγματικός λόγος επίσκεψης στη Βάσω μου έφερε δάκρυα στα μάτια αλλά και τον φορτηγατζή, με τον οποίο η τελευταία σκηνή και ειδικά η παράγραφος που κλείνει και το μυθιστόρημα έβγαλε από μέσα μου έναν ακάλεστο λυγμό πόνου και ταυτόχρονα λύτρωσης, γιατί ο διαχειριστής ξεγυμνώθηκε ολοκληρωτικά μπροστά μου και πέθανε ψυχικά, χαρίζοντάς μου μια από τις γλαφυρότερες εικόνες της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας ενώ ταυτόχρονα η σκηνή αυτή δόθηκε με τέτοιο ρεαλισμό, φυσικότητα και προσδοκία που ήταν σα να ήμουν δίπλα τους κι ό,τι έβλεπα ήταν σωστό, επιτρεπτό και απόλυτα ταιριαστό με το απομονωμένο περιβάλλον τους.

Ένα άλλο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της γραφής και του στυλ, που εξελίχθηκε στην αξεπέραστη «Υγρή πόλη» (2017), είναι και η πρωτοτυπία να μεταβαίνουμε από το σημαίνον στο σημαινόμενο στην ίδια πρόταση, στην ίδια παράγραφο, και να προσδίδεται η σουρεαλιστική ή ανθρωπομορφική ταυτότητα του αντικειμένου στο οποίο εστιάζουμε, κάτι που δημιουργεί πανέμορφες και πρωτότυπες μεταφορές. Χύτρες και άνθρωποι που βράζουν, πουλιά κάθε είδους, όλα όμως φυλακισμένα, ψυχές που λαχταρούν την ελευθερία, γεννητικά όργανα και ερωτογενείς ζώνες που παίρνουν με θράσος τον πρώτο ρόλο στις εξελίξεις δημιουργούν ένα ανεπανάληπτο πολυπρισματικό φασματοκόπιο που έχει την τύχη να καταγράφεται από μια πένα που προσιδιάζει στη μελαγχολία του Gabriel Garcia Marquez, στην πίκρα και τα απωθημένα του Γιάννη Ξανθούλη και στην αδιέξοδη ασφυκτική γραφή του Hubert Selby στο «Ρέκβιεμ για ένα όνειρο» αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί τη δική της ασφυξιογόνα μάσκα.

Η Φωτεινή Ναούμ ξέρει να ελίσσεται στα άδυτα της ανθρώπινης ψυχής και να φέρνει στο φως ό,τι πιο καλά κρυμμένο έχουν οι χαρακτήρες που επιλέγει να ζωντανέψει. Είναι αυστηρή μαζί τους και δεν τους χαρίζεται. Τα καλολογικά στοιχεία και οι παρομοιώσεις της είναι κορυφαία: «Μ’ ένα παράξενο χαμόγελο. Αταίριαστο με το υπόλοιπο πρόσωπο. Δανεικό. Από κάποια άλλη. Από κάπου αλλού» (σελ. 73-74). Και δεν αποξενώνεται από το γύρω περιβάλλον, όλους τους εντάσσει σωστά και καίρια σε συνθήκες που όλοι έχουμε ζήσει και μας έχουν γρατζουνίσει ένα δράμι ψυχής. Ποιος δεν έχει παρατηρήσει το εξής: «Οι νύχτες είναι αδυσώπητα σκληρές. Από πάντα ήταν. Όχι πως οι μέρες πονούν λιγότερο. Έχει να κάνει απλά με το φως. Σε αποπροσανατολίζει η θέα της καθημερινότητας. Εντάσσεται εύκολα στην οριοθετημένη σου ρουτίνα» (σελ. 176). Ούτε μπορείς να προσπεράσεις εύκολα μια πρόταση σαν αυτή: «Οι καταστηματάρχες άνοιγαν με μια προσδοκία το πρωί κι έκλειναν με πόδια βαριά το βράδυ» (σελ. 189).

«Ο διαχειριστής» είναι ένα μυθιστόρημα που εύκολα θα τοποθετηθεί στο σκονισμένο ράφι της ψυχής μας, όχι για να την καθαρίσει αλλά για να τη φωτίσει κι έτσι να μας βοηθήσει να πάρουμε μόνοι μας το θάρρος και να έρθουμε πιο κοντά σε ό,τι μας το λερώνει και μας το στοιχειώνει. Είναι μια καλογραμμένη ψυχοσύνθεση κι ένα περίκλειστο περιβάλλον, καταγεγραμμένα λιτά, δωρικά, αιχμηρά μα τόσο όμορφα!