Βιβλίο 1095 μέρες 
Συγγραφέας Δημήτρης Καλανδράνης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Αναγέννηση
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Δημήτρης Ι. Καλανδράνης έγραψε ένα συναρπαστικό, ανατρεπτικό και πολυεπίπεδο μυθιστόρημα, γεμάτο εκπλήξεις, περιπέτειες, ποικίλα συναισθήματα και μια μυρωδιά από κουκούτσι βερίκοκου. Το κείμενό του βρίθει και πάλι μικρών και μεγάλων περιστατικών που συνοδεύουν την καθαυτή ιστορία, συμπληρώνοντάς τη και εμπλουτίζοντάς τη σωστά, κι επιπλέον, η φαντασία του δημιουργεί πλήθος αναπάντεχων εξελίξεων που απογειώνουν την πλοκή και δημιουργούν μια σειρά από παρεξηγήσεις, λάθη και εμπόδια που δυσχεραίνουν κατά πολύ την τελική λύση. Η ιστορία ξεκινάει μεσούσης της δικτατορίας, όπου ο νεαρός Κίμωνας, ένας νέος και χαμογελαστός οδοκαθαριστής, συνεργάσιμος και πάντα πρόθυμος, με μόνιμη βάρδια στα Ιλίσια, τραβά την προσοχή της Ουρανίας που τον ερωτεύεται. Η μητέρα της, Ζηνοβία, νοικοκυρά, βαθιά θρησκευόμενη και αυστηρή απέναντι στην κόρη της, με τα χίλια ζόρια δέχεται τον γάμο τους αλλά ο ευτυχισμένος Κίμων δεν μπορεί να φανταστεί πόσο γεμάτη προκαταλήψεις και αναχρονιστικές πεποιθήσεις είναι αυτή η νέα και όμορφη κοπέλα λόγω της ανατροφής της. Προχωράμε στη δεκαετία του 1980, όπου γεννιέται η κόρη του, Ελεάνα, και ο ίδιος, ολοκληρώνοντας τις σπουδές του, βρίσκει δουλειά σε ναυτιλιακή εταιρεία ως βοηθός λογιστή. Χαμηλών τόνων, υπάκουος, φίλεργος, ακέραιος, με ήθος, ελπίζει έτσι να πετύχει σε ευρύτερη αναγνώριση και σε αύξηση αλλά μια σειρά από γεγονότα θα τον οδηγήσουν να πάρει νέες αποφάσεις και τελικά έρχεται η στιγμή που μαθαίνει για τον καρκίνο του προστάτη.

Από κει και πέρα αρχίζει ένας καταιγισμός απανωτών εξελίξεων ενώ οι λύσεις, οι θεραπείες, τα αποτελέσματα, οι συνέπειες στην υγεία και άλλα καταγράφονται χωρίς να αποκρύπτεται τίποτα. Παρακολουθούμε έτσι μια άνιση μάχη με τον χρόνο και με τον καρκίνο, μαζί με θετικές σκέψεις που τονώνουν το ηθικό: «Έμοιαζε με έναν καταδικασμένο σε θάνατο που δεν σταματούσε να προσπαθεί να πετύχει χάρη, μελετώντας τους νόμους, ενώ, παράλληλα, έσκαβε με ένα κουτάλι για να ανοίξει ένα τούνελ διαφυγής» (σελ. 119). Είναι συγκλονιστική η ζύγιση: 1095 μέρες με συγκεκριμένα προβλήματα ή ένα χρόνο λιγότερο, με το μισό διάστημα υγιής και με το άλλο μισό με σοβαρά προβλήματα λόγω μετάστασης; Τι θα επιλέξει ο ήρωας του βιβλίου; Τελικά, η μετάθεση του Κίμωνα στο Μπαγκλαντές τον φέρνει σε επαφή με έναν διαφορετικό κόσμο φιλοσοφίας και σκέψεων αλλά τον ρίχνει και στο μάτι του κυκλώνα, μιας και ο υπεύθυνος του τοπικού παραρτήματος της εταιρείας είναι ο απόλυτος άρχων, με σκοτεινές διασυνδέσεις κι έτσι ο Κίμων πρέπει να ανακαλύψει πόσο κακό κάνει στην εταιρεία.

Αυτή είναι μόνο η αρχή μιας πραγματικά περιπετειώδους ζωής, γεμάτης μηνύματα, ποικίλα συναισθήματα, απρόβλεπτες εξελίξεις και μια γεύση από ανατολίτικη φιλοσοφία. Ο Κίμων δέχεται ανέλπιστη βοήθεια, προδίδεται, υποστηρίζεται, βιώνει κάθε είδους περιπέτειες, σε μια οδύσσεια που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει το τέλος της. Οι ήρωες του βιβλίου εμφανίζονται και αποσύρονται, βγαίνουν ξανά στο προσκήνιο σε κρίσιμες στιγμές, δημιουργούν πολλές και ποικίλες αλληλοεπιδράσεις και όλα αυτά οδηγούν σε ένα γλυκόπικρο τέλος που με συγκίνησε. «1095 μέρες» δράσης, περισυλλογής, μοιραίων αποφάσεων και συνεπειών, επιλογών, λαθών, έρωτα, φόβου για την υγεία, εναλλακτικών λύσεων, μια γρήγορη, ανατρεπτική περιπέτεια με πολυεπίπεδη πλοκή και ενδιαφέροντες χαρακτήρες, όπου στο τέλος κανείς δε θα είναι ίδιος και τίποτα δε θα μείνει αναλλοίωτο.

Βιβλίο Σφηνάκια σοφίας 
Συγγραφέας Χρήστος Σαλαμανίκας
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Γραφή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Χρήστος Σαλαμανίκας έγραψε ένα κείμενο που με βοήθησε να γνωρίσω τον εαυτό μου, τις αρετές και τα δεινά του κόσμου που με περιβάλλει και να βυθιστώ στον μαγικό κόσμο της φιλοσοφίας. Μικρές γουλιές (όχι πάνω από έξι σελίδες το κάθε κεφάλαιο) που αποτυπώνουν όσα νιώθουμε, όσα φοβόμαστε να πούμε, όσα θα θέλαμε να ακούσουμε. Ο συγγραφέας καταθέτει μεγάλα λόγια ανθρώπων που έζησαν και στοχάστηκαν σε άλλες εποχές και μας τους φέρνει πιο κοντά, σπάει το φράγμα της χρονικής απόστασης και τους τοποθετεί στη δική μας καθημερινή ζωή του 21^ου αιώνα. Επιπλέον, με απλότητα και αλήθεια, όπως κάνουν οι φίλοι, μοιράζεται μαζί μας εμπειρίες και σκέψεις από τη δική του ζωή με αφορμή το εκάστοτε πρόσωπο που μας συστήνει. Είναι ένα βιβλίο που μπορούμε να διαβάσουμε ακολουθώντας τη σειρά των κειμένων ή και στην τύχη, που θα μας κρατήσει παρέα στις ώρες της σιωπής, της αναζήτησης και της σκέψης: «Για όσους αναζητούν νόημα στα λίγα, ουσία στο βάθος και μερικές γουλιές σοφίας». Όπως τονίζει ο συγγραφέας: «Είναι ένα σύντομο, περιεκτικό και όσο το δυνατόν ελαφρύ ανάγνωσμα για ορισμένα θεμελιώδη ερωτήματα και αξίες που απασχολούν την ανθρώπινη ύπαρξη, καθώς και για το πώς εμείς τα αντιλαμβανόμαστε, τα επεξεργαζόμαστε και τα απαντάμε μέσα στο εργαστήρι της σκέψης μας».

Από την αρχή με κέρδισε ο τρόπος γραφής, η ξεκάθαρη δομή και η επιλογή των προσώπων. Οι κλασικοί φιλόσοφοι (Σωκράτης, Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Επίκτητος, Πυθαγόρας, Σενέκας) συναντούν την κινεζική σκέψη (Λάο Τσε, Κομφούκιος) και την ινδική (Μαχάτμα Γκάντι, Σιντάρτα), τον Κάρολο Δαρβίνο και τον Τόμας Έντισον κι από κει φτάνουμε στον 20ό αιώνα με προσωπικότητες όπως Μαρία Μοντεσσόρι, Άννα Φρανκ, Βιρτζίνια Γουλφ, φυσικά Νίκος Καζαντζάκης κ. π. ά. Όλοι τους ήταν άνθρωποι με πείσμα, γνώσεις, φιλοδοξίες, όνειρα, ταλέντα, δυσκολεύτηκαν στα πρώτα τους βήματα αλλά κατάφεραν να φτάσουν ψηλά και να γίνουν πρότυπα και ήρωες. Όσο συναρπαστικές είναι οι ζωές τους άλλο τόσο ενδιαφέρουσες, διαχρονικές και σημαντικές είναι οι ρήσεις τους επί παντός επιστητού. Ο συγγραφέας δημιουργεί έτσι μια πινακοθήκη προσώπων απ’ όλες τις εποχές και μαζί μια πολύτιμη παρακαταθήκη συμβουλών, απόψεων και υποδείξεων που μπορούν να εμπνεύσουν τον καθένα από μας να ψάξει μέσα του και γύρω του για να βελτιωθεί, να ανακαλύψει το ταλέντο του και τον πραγματικό του εαυτό, να αποκτήσει αυτοπεποίθηση και αυτοσεβασμό και πολλά άλλα. Τι να πρωτοξεχωρίσω και τι να σημειώσω: «Η αναζήτηση της γνώσης και της σοφίας είναι ένα από τα μεγαλύτερα, σπουδαιότερα και πιο θαρραλέα ταξίδια που οφείλουμε να κάνουμε…σε αυτό το ταξίδι επιβάλλεται να θέσουμε μια αφετηρία: η γνώση της άγνοιάς μας!» (σελ. 20). Το αγαπημένο μου: «Το μοναδικό τζίνι που μπορεί να πραγματοποιεί επιθυμίες είναι η γνώση αλλά για να βγάλεις τη γνώση από το λυχνάρι της χρειάζεται χρόνος, θυσίες και πολύ τρίψιμο» (σελ. 131). Επίσης: «…άλλο πράγμα είναι η επιμονή, άλλο το πείσμα και άλλο η εθελοτυφλία» (σελ. 145).

Όταν ακούμε για φιλοσοφία το βάζουμε στα πόδια και δεν την επιλέγουμε για ανάγνωση. Να όμως που ο Χρήστος Σαλαμάγκας, με μια παιχνιδιάρικη γραφή, σπάει τη «σοβαρότητα» του θέματος με έναν γλυκό και άμεσο τρόπο οικειότητας. Καταφέρνει να μας δώσει έτσι τα βασικά γνωρίσματα της κάθε ρήσης, πώς και πότε ειπώθηκε και πώς επηρέασε τη μεταγενέστερη ανθρωπότητα με απλά και κατανοητά λόγια, με σύντομες προτάσεις και με μια διακριτική νότα χιούμορ. Επίσης χρησιμοποιεί ωραίες παραβολικές εικόνες για να κάνει πιο κατανοητά αυτά που θέλει να πει και να βοηθήσει τον αναγνώστη να τα εμπεδώσει με τον καλύτερο τρόπο, χωρίς στείρους ορισμούς και ακαδημαϊκές υπερβολές. Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι η ομοιογένεια των κειμένων, κάτι που δε διακρίνεται από την αρχή, δηλαδή δεν αναφέρεται κάτι και το αφήνουμε πίσω μας, προχωρώντας σε άλλη προσωπικότητα και θέμα, αντίθετα, όλα ανεξαιρέτως τα σφηνάκια είναι οι διαφορετικές πλευρές ενός πολυπρισματικού καθρέφτη, του εαυτού μας. Έτσι, το κάθε απόφθεγμα που αναλύεται αποτελεί ένα κομμάτι που έχουμε συναντήσει σε προηγούμενο σφηνάκι κι έρχεται και κουμπώνει στο συναρπαστικό παζλ αυτογνωσίας που μας χαρίζει το βιβλίο. Μικρές επαναλήψεις και διαφορετικές οπτικές γωνίες χτίζουν βήμα προς βήμα τον εσωτερικό μας κόσμο μέσα από πολύπλευρα σχήματα και ενδιαφέρουσες επαναλήψεις που πάντα θα κολλήσουν δίπλα σε κάτι καινούργιο που θα μάθουμε όσο προχωράμε την ανάγνωση, κάτι που βοηθάει στο να θυμόμαστε, να σκεφτόμαστε και να παραμένουμε σε εγρήγορση όσο ψάχνουμε την προσωπική μας αλήθεια.

Η ταπεινότητα του Σωκράτη με το «ουδέν οίδα» στη σημερινή εποχή της επιφανειακής γνώσης και της προχειρότητας, τα κακά του συμβιβασμού και της συνήθειας, ο αυτοσεβασμός και οι απαιτήσεις μας από αυτόν, τα κότσια που χρειάζονται απέναντι στη ζωή για να αφήσεις το στίγμα σου στο βιβλίο της (ας μην ξεχνάμε πως «τα όνειρά μας έχουν ανάγκη από προτροπή και συμπαράσταση»), οι «νταήδες» που καταστρέφουν τους στόχους και τα όνειρα (δηλαδή ο φόβος της αποτυχίας, της επίκρισης και της αμφιβολίας), οι μάχες που εσύ θα επιλέξεις να δώσεις, τα οφέλη του παιχνιδιού (ακόμη και στην ενήλικη ζωή!), η αδυναμία μας να ζητήσουμε βοήθεια, η επίγνωση και η επάρκεια ως αποτέλεσμα της καλής προετοιμασίας («ο μοναδικός τρόπος για να γίνεις επιτυχημένος, αγαπητός, σοφός είναι μέσα από την αυτογνωσία, την αυτοκριτική, την επιμονή, ακόμη και την αποτυχία»), η υλοποίηση και η φροντίδα αυτών που σκεφτόμαστε να πραγματοποιήσουμε («Οτιδήποτε σκεφτείς είναι κάτι που μπορείς να πραγματοποιήσεις. Διότι, αν δεν μπορούσες, ο εγκέφαλός σου δεν θα το σκεφτόταν ποτέ»), ο σεβασμός, η ενσυναίσθηση και η αγάπη που χρειάζεται η ανθρωπότητα για την επιβίωσή της, η ομορφιά της απλότητας, η γνώμη και η απαραίτητη σύνδεση με τη γνώση, το ταλέντο και οι χιλιάδες παράγοντες που πρέπει να συνδυαστούν για να αναδειχθεί και να καλλιεργηθεί, η μοναξιά και η διαφορετικότητα, αναπάντεχες αλήθειες (««Η ζωή δεν έστειλε ένα εμπόδιο ΣΕ μας αλλά ΓΙΑ μας»!»), ο φόβος της επίκρισης («ας μας επικρίνουν όσο θέλουν»), η προδοσία του εαυτού μας για να γίνουμε αρεστοί στους άλλους και χιλιάδες άλλα θέματα αποτελούν την ουσία του βιβλίου.

Τα «Σφηνάκια σοφίας» μας συστήνουν στοχαστές, ποιητές και φιλοσόφους αλλά και ηθοποιούς, συγγραφείς κ. ά. προσωπικότητες με ιδέες που άντεξαν στον χρόνο και που οι αλήθειες τους συνεχίζουν να έχουν ισχύ ή αντίκτυπο στην εποχή μας. Είναι ένα βιβλίο σκέψης, φιλοσοφίας και διαλογισμού που ξεχωρίζει απ’ όλα τ’ άλλα χάρη στη δομή του, στην επιλογή των παραδειγμάτων του και στην απλότητα της γραφής του, που το κάνει προσιτό στον καθένα. Στην υγεία μας!

Βιβλίο Η δεύτερη μύηση 
Συγγραφέας Μάνος Ταμιωλάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μάνος Ταμιωλάκης στο πρώτο του μυθιστόρημα ενηλίκων καταγράφει με τρόπο που κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον την προσωπική οδύσσεια ενός άντρα που προσπαθεί να καταλάβει τον εαυτό του και τη θέση του στο γύρω του περιβάλλον. Είναι ένα κείμενο πλούσιο σε σκηνές, εξελίξεις και ανατροπές, αν και η εσωτερικότητά του μειώνει τη δράση. Ο συγγραφέας, δάσκαλος του τάι τσι και του κουνγκ φου, δεν εκμεταλλεύεται το κείμενο για να το γεμίσει με πληροφορίες γύρω από την ανατολική φιλοσοφία ούτε έχει γράψει ένα βιβλίο αυτοβοήθειας. Αντίθετα, έχει καταστρώσει πολύ προσεκτικά τη ζωή του Άλεξ, έχει σχεδιάσει με μεγάλη προσοχή τις ανατροπές στη ζωή του ήρωα που θα αλλάξουν τον δρόμο του καθ’ οδόν για την αυτογνωσία, τον έχει πλαισιώσει με εξίσου ενδιαφέροντες χαρακτήρες και χρησιμοποιεί ωραία καλολογικά και πολλά πραγματολογικά στοιχεία κυρίως γύρω από τη Βιέννη και τη Σεούλ ώστε να προσδώσει αληθοφάνεια και ρεαλισμό στα γεγονότα.

Ο Άλεξ εργάζεται σ’ ένα Ινστιτούτο Έρευνας Αγοράς κι έχει κουραστεί από τη μονοτονία της δουλειάς, όπου επιπλέον αντιμετωπίζει ίντριγκες, χειραγώγηση από το αφεντικό, τρικλοποδιές, γκρίνια. Είναι αρκετά νέος για ν’ ακολουθεί κάθε θέληση για ζωή και τις εύκολες ευτυχίες, πράγματα που τον οδηγούν σε λάθη και εσωτερικούς προβληματισμούς. Ο Άλεξ βγήκε από μια σχέση που είχε τελειώσει με ψυχικά τραύματα και σύντομα μπλέκεται σε μία άλλη που σταδιακά θα αποδειχθεί χειρότερη από ψυχολογικής άποψης κι αυτό είναι ένα βαρίδι που τον τραβάει όλο και πιο κάτω. Δύο χρόνια μετά τη σχέση του με την Άννα, ο Άλεξ νιώθει πως παραδόθηκαν σε μια συμβατική καθημερινότητα. Ακόμη κι όταν μια αναποδιά φέρνει την Άννα στα όριά της ο Άλεξ επιμένει: «…δεν μπορούσα να φύγω εγώ, έπρεπε να μ’ αφήσει εκείνη»! Φυσικά ακολουθούν διάφορες ανατροπές ώσπου συναντάει τη Σαμπίνε, τη σύντροφο ενός από τους ιδιοκτήτες του μπαρ όπου συχνάζει και μαγεύεται από την παρουσία της. Είναι μια γυναίκα μ’ έναν αέρα «εξυπνάδας, ευελιξίας και διαπερατότητας» που θα κάνει τον Άλεξ να ζήσει πολλά μαζί της με ψυχικό και ψυχολογικό κόστος. Η σχέση τους καταγράφεται αντικειμενικά και αμερόληπτα, φωτίζονται και οι δύο εξίσου, τα λάθη τους, η υπομονή τους, τα αισθήματά τους. Κακοποίηση και παθητικότητα αποτυπώνονται σε αυτήν τη σχέση και βλέπουμε πώς οδηγούνται αυτοί οι δύο άνθρωποι από την αγάπη και το πάθος στην αναμονή, στα πισωγυρίσματα, στα άκρα. Η αλήθεια της Σαμπίνε «έχει πάντα δύο όψεις και γι’ αυτό δεν ξέρει ποια να υπερασπιστεί κάθε φορά» (σελ. 311).

Ο Άλεξ έχει κι έναν κύκλο από φίλους και γνωστούς, όπως τον Γουάνγκ, λάτρη του διαλογισμού, στον οποίο μυεί τον πρωταγωνιστή του βιβλίου. Τον χαρακτηρίζει μάλιστα βάσει των τσάκρα του «εγωκεντρικό ηδονιστή» και τον βοηθάει στο ταξίδι της αυτογνωσίας: «…δεν έχεις τον έλεγχο του εαυτού σου αφού τα συναισθήματά σου εξαρτώνται από τη συμπεριφορά των άλλων απέναντί σου». Χάρη στον Γουάνγκ έμαθα πως όσοι διαλογίζονται, όσοι προσεύχονται κλπ. αυξάνουν την ευαισθησία τους, μιας κι έχει αλλάξει η κατάσταση του νου τους, κάτι που όμως προέρχεται από την ευαισθητοποίηση του σώματος κι αυτό θέλει εξάσκηση. «Οι σκέψεις γίνονται λίγο πιο ευγενείς, είμαστε λιγότερο εγωιστές και δείχνουμε περισσότερο σεβασμό και προσοχή στον άλλον» (σελ. 49). Το «Κουτί της Πανδώρας», το στέκι του Άλεξ και της παρέας του, είναι ένα μπαρ ξεχασμένο κι απ’ τον Θεό, μια «σκουληκότρυπα του χωροχρόνου», ένα «καταφύγιο για τη ζωή που κυλούσε ορμητικά στις φλέβες μας αλλά και η καλύτερη πρόφαση για την αυτοεπιβεβαίωσή μας» (σελ. 17). Αυτό το μέρος είναι η μόνη σταθερά στη ζωή του ήρωά μας και των φίλων του κι εκεί συμβαίνουν διάφορα κωμικοτραγικά περιστατικά, μέσα από τα οποία τους γνωρίζουμε καλύτερα και βλέπουμε πώς αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και με τον Άλεξ.

Ο συγγραφέας ρίχνει τη διεισδυτική του ματιά και στους τόπους δράσης του βιβλίου του, με προεξάρχουσα τη Βιέννη, την πόλη που, ειδικά μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ, άλλαξε η ζωή της. Περπατάμε σε λεωφόρους και δρόμους, σε μνημεία και πάρκα, στον Δούναβη και στον αντεργκράουντ έβδομο τομέα που παίρνει ζωή τη νύχτα. Μια πόλη που «…μοιάζει ήσυχη σαν τον χειμώνα και παίρνει πάντα καιρό στον κάθε επισκέπτη μέχρι να διαπιστώσει την υφέρπουσα ένταση» (σελ. 33). Κι όμως «ξεπηδάνε από μέσα της χιλιάδες μοναξιές μέσα στο πλήθος και στους πολύβουους δρόμους της» (σελ. 34). Εξίσου παραστατικά δίνονται η Νότια Κορέα, με τη Σεούλ να δίνει πρωτόγνωρα ερεθίσματα στον Άλεξ αλλά και το Ρέθυμνο, όπου ο πρωταγωνιστής βιώνει στιγμές ανάπαυλας από τα μπερδέματα και τους προβληματισμούς του. «Το Ρέθυμνο έχει μια ανάλαφρη γλυκύτητα», αναφέρεται στο κείμενο. Με απρόσμενο τρόπο μπαίνουν στη ροή της αφήγησης και η Σκιάθος με το σπίτι του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ένα προσκύνημα για τον αφηγητή που εντυπωσιάστηκε από τη μορφή του και αποφάσισε να διαβάσει τα γραπτά του. Τελικά: «…ο κόσμος είναι πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να αντιληφθούμε… Η αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο είναι στην πραγματικότητα μια συμβιβαστική μετάφραση που κάνει ο νους μας» (σελ. 116). Αναφορές στην Άνοιξη της Πράγας, στον Φραντς Κάφκα, στον Ρίχαρντ Βάγκνερ κ. ά. εμπλουτίζουν το κείμενο ακόμη περισσότερο, βάζοντας τους ήρωες να δρουν και να σκέφτονται σ’ ένα υπαρκτό σύμπαν, σ’ έναν ρεαλιστικό χωροχρόνο, όσο ο συγγραφέας αφήνει ψήγματα φιλοσοφίας και αυτοβοήθειας σε διάφορα σημεία ως μικρές εκπλήξεις, απόλυτα ταιριαστές όμως με τις αντιδράσεις και τον τρόπο σκέψης των χαρακτήρων, μιας και επηρεάζονται από αυτά λιγότερο ή περισσότερο.

Χάρη στο μυθιστόρημα, που είναι γεμάτο από ενδιαφέροντα και διεισδυτικά ψυχογραφήματα, έμαθα πολλά γύρω από τη φιλοσοφία του κόσμου που μας περιβάλλει και κατάλαβα πολλές βασικές αρχές για ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Μάλιστα, οι σκέψεις του συγγραφέα, οι απόψεις του και τα διαχρονικά μηνύματα που παρατίθενται ως αντικείμενο εμβριθούς μελέτης του στην ανατολική φιλοσοφία, καταγράφονται συντομευμένα και περιληπτικά, ίσα για να τονίσουν / τεκμηριώσουν την τρέχουσα κατάσταση του Άλεξ και των συνοδοιπόρων του σε αυτό το ταξίδι. Πολλές φορές μάλιστα εντυπωσιαζόμουν από την απλότητα της διατύπωσης και τις ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις: «…όλη μας η προσπάθεια ως άνθρωποι είναι πώς να βγάλει ο καθένας το δικό του κεφάλι έξω απ’ το νερό…η στάθμη ως διά μαγείας ανυψώνεται κι πάλι απ’ την αρχή…Οι περισσότεροι κάνουμε σημαία αυτή μας την προσπάθεια, δημιουργούμε γύρω της μια προσωπική μυθοπλασία…ικανοποιούμαστε όταν το δικό μας κεφάλι είναι πάνω απ’ το νερό, απελπιζόμαστε όταν βυθίζεται κι όλο αυτό … το θεωρούμε ζωή» (σελ. 22-23). Οι άνθρωποι είναι: «Υποτακτικοί στους από πάνω, σκληροί στους από κάτω. Πάνω στον φόβο τους χτίστηκαν κοινωνίες, πάνω στο δέος τους εξαπλώθηκαν θρησκείες» (σελ. 27). Κι εμείς: «…επιλέγουμε μάλλον σε τι να υποταχθούμε παρά από τι να απελευθερωθούμε» (σελ. 37). Στις σχέσεις «νιώθουμε συνήθως οικειότητα, πολλές φορές δυνατό έρωτα, όμως εγώ πιστεύω ότι ο παράγοντας που κρίνει εντέλει τη διάρκεια είναι το αν υπάρχει από την αρχή βαθιά αίσθηση ηρεμίας ή όχι» (σελ. 162), οπότε «…μέσα σ’ αυτόν τον ωφελιμιστικό κόσμο είναι ευλογία και αληθινή τύχη να σ’ αγαπάει κάποιος χωρίς να του είσαι χρήσιμος» (σελ. 121). Πόσο σημαντικές και ευτυχισμένες είναι οι παιδικές αναμνήσεις: «…δεν υπάρχει ανεμελιά, αν δεν υπάρχει κάποιος να σε περιμένει» (σελ. 254).

«Η δεύτερη μύηση» είναι ένα μυθιστόρημα ποτισμένο με την ανατολική φιλοσοφία και τα πλεονεκτήματα του διαλογισμού αλλά δεν παύει να είναι ένα καλογραμμένο κείμενο γεμάτο ανατροπές και απρόσμενα γεγονότα. Από τη μια, μαθαίνουμε πολλά για τον εαυτό μας και για το σύμπαν μέσα από τις συνεδρίες με τον Γουάνγκ κι από την άλλη παρακολουθούμε τον δύσκολο αγώνα αυτογνωσίας ενός ανθρώπου που μπλέκει με τη μία ακατάλληλη γυναίκα μετά την άλλη, νιώθει χειραγωγημένος στη δουλειά του και προσπαθεί να λύσει το ψυχοσυναισθηματικό του κουβάρι κάνοντας διαρκώς λάθη. Έχουμε έτσι μια βαθιά, διεισδυτική ψυχογραφία ενός ανθρώπου που πνίγεται σε μια τελματωμένη καθημερινότητα και προσπαθεί να βρει τι του φταίει, τι πρέπει να αλλάξει, χωρίς να παύει να υποκύπτει στις ανθρώπινες αδυναμίες, είτε εγωισμός είναι αυτό είτε ανάγκη για εξωσυζυγική σχέση. Ταυτόχρονα, υπάρχουν οι περιγραφές της Βιέννης και της Σεούλ που ζωντανεύουν παραστατικά και ρεαλιστικά κάθε σκοτεινή και φωτεινή γωνιά, οδηγώντας μας σε σημεία λιγότερο γνωστά από τις τουριστικές ατραξιόν. Είναι μια ιστορία που ξεδιπλώνεται αργά αλλά ουσιαστικά και περιεκτικά, με έναν τρόπο γραφής που μου θύμισε την εσωτερικότητα του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη, ειδικά στο «Μπαρ Φλωμπέρ», χωρίς έντονες ανατροπές και σκηνές δράσης. Η πλοκή εξελίσσεται κυρίως μέσα από τις αλληλοεπιδράσεις των χαρακτήρων, αλλά η αφήγηση, οι εναλλαγές οπτικών γωνιών, η αρμονική μίξη φιλοσοφίας και μυθοπλασίας και πολλά άλλα θετικά γνωρίσματα με κράτησαν ως το τέλος. Είναι μια διαφορετική αναγνωστική πρόταση που με κέρδισε από την αρχή ως το τέλος.

Βιβλίο Μιλώντας στα παιδιά για φιλοσοφία 
Τίτλος πρωτοτύπου La philo expliquée aux enfants
Συγγραφέας Tahar Ben-Jelloun
Μεταφραστής Ελένη Κεκροπούλου
Κατηγορία Non fiction / Βιβλία γνώσεων
Εκδότης Ενάλιος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας από την αρχή τονίζει πως «Δεν είναι ποτέ αργά να σκέπτεσαι κριτικά» και γι’ αυτό έγραψε ένα «απλό μάθημα σοφίας, απαραίτητο στον σημερινό περίπλοκο κόσμο». Η ζωή είναι γεμάτη φως και όμορφα πράγματα, οπότε χρειάζεται να την κρατάμε όμορφη κι αυτό γίνεται απλά: με εμπιστοσύνη και σεβασμό στον εαυτό μας, με σεβασμό στη Φύση. Δυστυχώς: «Ο άνθρωπος είχε πάντα την πεποίθηση πως όλα του επιτρέπονται… συνεχίζει να εξαντλεί τους φυσικούς πόρους για να καταναλώνει προϊόντα που δεν τα χρειάζεται» κι έτσι πρέπει να βάλουμε μια άνω τελεία στην ασθμαίνουσα ζωή μας, να σκεφτούμε, να ψάξουμε και να προβληματιστούμε.

Το βιβλίο είναι μια σειρά από προτάσεις που αφήνουν τον αναγνώστη να σκεφτεί και να αποφασίσει μόνος του, βάσει της προσωπικής του κρίσης, αν συμφωνεί ή όχι, δεν κουνάει το δάχτυλο δηλαδή, δεν πατρονάρει, δεν υποδεικνύει. Αντίθετα, βοηθάει να δούμε πιο καθαρά και να διαμορφώσουμε την προσωπική μας κριτική σκέψη: «Χρησιμοποίησε το μυαλό σου, γίνε εφευρετικός, χρησιμοποίησε το χιούμορ σου, τη φαντασία σου, τη δύναμή σου, τη γενναιοδωρία σου». Αναλύονται με εύληπτο, κατανοητό και περιεκτικό τρόπο εκατό περίπου έννοιες που χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας ζωή, όπως παιδεία, σεβασμός, λόγος, δράση, καλό και κακό, φιλία, μοναξιά και αγάπη, δημοκρατία και δίκαιο, αρχές και αξίες, αντικειμενικότητα, λογική, τύψεις, ακόμη και αντισημιτισμός ή ισλαμοφοβία και πολλές άλλες. Όλες παρατίθενται σε μικρά, συνήθως δισέλιδα, κεφάλαια, στο τέλος των οποίων διάφορες απλές ερωτήσεις παρακινούν μικρούς και μεγάλους αναγνώστες να αναπτύξουν τη σκέψη τους πάνω στο κάθε θέμα. Το ενδιαφέρον είναι που σε κάθε κεφάλαιο η εκάστοτε έννοια που αναλύεται οδηγεί σε μιαν άλλη στο επόμενο κεφάλαιο κι αυτή σε μια τρίτη, οπότε συγκροτείται μια λογική αλληλουχία κι ένα αρραγές σύνολο που εγείρει την προσοχή και το ερεθίζει το μυαλό του αναγνώστη.

Ο συγγραφέας κρατάει πάντα τις ισορροπίες, τονίζει και τα αρνητικά και τα θετικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα των εννοιών και παραθέτει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους, βοηθώντας έτσι σε μια πληρέστερη εικόνα και στην κριτική σκέψη που είναι και ο αρχικός στόχος: «Το να αμφιβάλλεις σημαίνει ότι δείχνεις μια προσεκτική παρουσία στον τρόπο συμπεριφοράς σου αλλά αν αμφιβάλλεις για κάτι που είναι προφανές και επιστημονικά αποδεδειγμένο τότε είσαι δύσπιστος. Αμφιβάλλουμε αλλά με μέτρο».. Παρ’ όλ’ αυτά σε κάποια άλλα σημεία είναι απόλυτος ή μάλλον χρησιμοποιεί «οξείες» λέξεις, για παράδειγμα «Η νοσταλγία είναι άχρηστη. Είναι καλύτερο να ζεις στο παρόν και να προετοιμάζεις έργα για το μέλλον» (σελ. 102). Μου άρεσαν πολύ οι ενδιαφέρουσες «Ιστορίες για σκέψη» που χρησιμοποιούνται ως παραδείγματα και οι απόψεις, ο τρόπος σκέψης, τα λόγια από σημαντικούς φιλοσόφους και ανθρώπους της Ιστορίας και της πολιτικής, όπως ο Ιμάνουελ Καντ, ο Λα Μπρυγιέρ, ο Φρίντριχ Νίτσε, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ κ. ά.

Δεν είναι εύκολο να μιλάς στα παιδιά για φιλοσοφία ή έστω να κρατάς αμείωτο το ενδιαφέρον τους ως το τέλος, πιστεύω ακράδαντα όμως πως ο τρόπος γραφής και τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί ο Tahar Ben-Jelloun στο βιβλίο του θα τα βοηθήσουν σε σημαντικό βαθμό να κάνουν τα πρώτα τους βήματα στην αυτογνωσία και στην αυτοβελτίωση. Απλοί τρόποι παρακίνησης («Πρέπει να έχεις μια απλή σχέση με το χρήμα. Μην το υπερεκτιμάς αλλά ούτε και να το υποτιμάς. Πρέπει να ξοδεύεται λογικά»), χρήσιμες συμβουλές («Το να ενεργείς σημαίνει να αρνείσαι να μένεις παθητικός και υποταγμένος αλλά δεν ενεργούμε χωρίς σκέψη, δηλαδή απερίσκεπτα»), διαχρονικά και πανανθρώπινα μηνύματα («Ο σκοπός μιας καλής παιδείας είναι να ενσταλάξει μέσα μας συνήθειες και τρόπους συμπεριφοράς που διαπνέονται από συναισθηματική νοημοσύνη και σεβασμό») και πολλά άλλα θα βοηθήσουν μικρούς και μεγάλους να κατανοήσουν τη λογική, τον τρόπο σκέψης του ανθρώπινου μυαλού και τον ρόλο και τη θέση σημαντικών εννοιών στην καθημερινή μας ζωή.

Βιβλίο Χορός στα ποτήρια
Συγγραφέας Γεωργία Τάτση
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Βακχικόν
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το «Χορός στα ποτήρια» είναι ένα βιβλίο που μου κέντρισε το ενδιαφέρον από την αρχή λόγω της γραφής και του θέματος που διαπραγματεύεται αλλά και λόγω της δομής του. Είναι δυόμιση διηγήματα που αλληλοσυμπληρώνονται ή μια ολοκληρωμένη νουβέλα; Είναι δύο ιστορίες που η μία συμπληρώνει την άλλη και το σημείο τομής τους είναι ο χορός στα ποτήρια, σα δύο μονόλογοι που νομίζεις πως στέκονται ξέχωρα αλλά ενώνονται απρόσμενα.

Στον «Χορό των μεταμφιεσμένων» γνωρίζουμε τον Αλέξανδρο, μετανάστη στο Μάλμε της Σουηδίας, που έφυγε από το Κλειστό Άρτας το 1968 για μια καλύτερη ζωή. Καθαρίζει τζάμια σε πολυώροφο κτήριο της πόλης και πίσω του άφησε μια μάνα που έχασε αδελφό στον Εμφύλιο και μια δεκαπεντάχρονη κόρη ξαφνικά. Προσπαθεί να ενταχθεί στον κόσμο της νέας πατρίδας, μαθαίνει τη γλώσσα της, θυμάται την ιστορία της οικογένειάς του και τις δυσκολίες τους μέσα από στιγμιότυπα που αντικατοπτρίζονται στα τζάμια που πλένει. Δύσκολη και σκληρή η ζωή στην επαρχία τη δεκαετία του 1950, «η άνοιξη δεν έφτανε στις ψυχές των ανθρώπων» (σελ. 23). Τρυφερές και λυρικές οι περιγραφές των κακουχιών στον τόπο του Αλέξανδρου, σε μια προσπάθεια της συγγραφέως να μαλακώσει αυτά τα βάσανα όσο γίνεται, αν γίνεται. Σταδιακά ο Αλέξανδρος έρχεται σε επαφή με άλλους Έλληνες, ερωτεύεται την Κιμ, τη διαζευγμένη μητέρα της Σεσίλια, κι αρχίζει να συνηθίζει τη νέα του πατρίδα. Με πρωθύστερα που ανακύπτουν με διάφορες αφορμές, μια εικόνα, ένα αίσθημα, ένα χάδι, μαθαίνουμε για τη ζωή στο χωριό, για τα χρόνια του γυμνασίου στην Άρτα όπου έμεινε δίπλα στη θεία Αντριάνα και τον ξάδελφό του, Δημήτρη, για το παρελθόν που δεν τον αφήνει να ησυχάσει από τη νοσταλγία κ. ά. Μετά τη γιορτή του Μιντ Σόμερ το 1970, ένα συμβάν που θα στοιχίσει την υγεία του Δημήτρη γεμίζει θυμό τον Αλέξανδρο και καταστρώνει ένα σχέδιο που θα τον φέρει πίσω στην Ελλάδα. Η εκδίκηση τον στοιχειώνει, τα σχέδιά του τον απομακρύνουν από τη γυναίκα που αγαπά, ταράζουν την καθημερινότητά του, του γίνονται ψύχωση και τα πάντα θα αλλάξουν σε μια στιγμή.

Στον «Λαγό στιφάδο» γνωρίζουμε τον Τάσο που ζει με τα οστά της αγαπημένης του Ελένης και προσπαθεί να καπνίζει παρά την τραχειοτομία του. Κατάγεται από την Άνω Πέτρα της Άρτας και η συγγραφέας, πάλι μέσα από πρωθύστερα, μας δείχνει με ρεαλισμό και ενάργεια πώς μεγάλωσε, τι έζησε, πώς γνωρίστηκε με την Ελένη, τι συνέβη σ’ εκείνον τον χορό με τα ποτήρια, ποιο είναι το δικό του μυστικό και πώς συνδέεται με τον Αλέξανδρο. Σε αυτό το κείμενο έχουμε ακόμη πιο σκληρές περιγραφές που χαράζουν βαθιές τομές στην ψυχολογία των ανθρώπων του χωριού που αγωνίζονταν να επιζήσουνε μετά τον Εμφύλιο και να πορευτούν με τα αποφόρια της UNRRA. Σταδιακά μπαίνουμε και στα μπουντρούμια της ΕΣΑ, όπου μια μεγάλη έκπληξη φέρνει τα πάνω κάτω στην εξιστόρηση και βγάζει στο φως απρόσμενες αλήθειες που θα κλείσουν με έναν συγκινητικό κύκλο στο τελευταίο κείμενο με τον τίτλο «Ο νεκρός μιλάει».

Βιβλίο Η Ύβρις είναι της νύχτας
Συγγραφέας Κατερίνα Κουρή
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αλληγορία
Εκδότης Βακχικόν
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κατερίνα Κουρή στο μυθιστόρημά της «Η Ύβρις είναι της νύχτας» παντρεύει με τόλμη και οξυδέρκεια διαφορετικά είδη του πεζού λόγου σ’ ένα βιβλίο αφιερωμένο στην Ύβρι των καιρών. Μυθιστόρημα, μαρτυρία, αυτοβιογραφία, δοκίμιο, όλα εδώ, ξεκάθαρα τοποθετημένα το ένα μέσα ή και δίπλα στο άλλο, σε μια προσπάθεια να φωτίσει όσο γίνεται περισσότερες πλευρές του φαινομένου αυτού που επηρεάζει την ανθρώπινη ύπαρξη μα και τον ίδιο τον κόσμο. Η μυθιστορηματική αφήγηση βασίζεται σε πραγματικά βιώματα της συγγραφέως και καταγράφει τη ζωή της Ιωάννας, μιας γυναίκας που επηρέασε βαθιά την κυρία Κατερίνα Κουρή.

«Η αίσθηση του Χάους», «Καιροί και συναντήσεις» και «Κάθαρση όπως Κοσμογονία» είναι τα τρία μέρη του βιβλίου τα οποία υποδιαιρούνται σε μικρότερες ενότητες και βοηθάνε τον αναγνώστη να ακολουθήσει τη φαινομενικά δαιδαλώδη μα ουσιαστικά οργανωμένη σκέψη της συγγραφέως γύρω από πληθώρα θεμάτων που επηρεάζουν την ηρωίδα της μυθοπλασίας και μέσα από αυτήν την ίδια τη συγγραφέα. Το Χάος και ο ρόλος του στη ζωή μας, πώς το αντιλαμβανόμαστε και πώς μας επηρεάζει, πώς αντιδρούμε σε αυτό και πόσο βαθιά είναι στο DNA μας, τι το πυροδοτεί, πώς σχετίζεται με την Ύβρι και με τη δημιουργία ιστοριών («αν θες να μερέψεις το Χάος, πλάσε ιστορίες») και πάρα πολλά άλλα. Μέσα σε όλα αυτά, στις παρατηρήσεις για τη σύγχρονη κοινωνία και πώς έφτασε ως εδώ, στη θέση, στη σημασία και στην αξία της λογτεχνίας και της γραφής στη ζωή όλων μας και όχι μόνο αυτών που γράφουν, βρίσκεται παρένθετη μα και κυρίαρχη η δολοφονία της Ιωάννας και πώς επηρέασε τη συγγραφέα, πώς και πότε τη γνώρισε, πώς συνδέθηκαν, τι κοινά είχαν, τι έζησαν μαζί, γιατί η συγγραφέας έγραψε αυτό το βιβλίο με αφορμή τη δολοφονία της, πώς πέθανε η Ιωάννα είναι μικρά μυστικά που ξεπηδούν σταδιακά μέσα από τις σελίδες αυτού του διαφορετικού και ιδιαίτερου βιβλίου.

Βιβλίο SoftEarth
Συγγραφέας Σωτήρης Κατσιμίχας 
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πηγή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα του Σωτήρη Κατσιμίχα με γέμισε ποικίλα συναισθήματα από την αρχή ως το τέλος, μου έθεσε διλήμματα, με δίδαξε φιλοσοφία και ηθική, μου σύστησε έναν κόσμο ψεύτικο και ταυτόχρονα τόσο όμορφο ενώ την ίδια στιγμή ξεδιπλωνόταν μια πλοκή γεμάτη ανατροπές και συγκινητικές στιγμές. Ο πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι ο Εύπολις Στεφανόπουλος, 34 ετών, μια διάνοια που σπούδαζε σε μεγαλύτερες τάξεις από την ηλικία του και τελικά ακολούθησε σπουδαία ακαδημαϊκή καριέρα. Τώρα εργάζεται στην Kaenobios, μια πολυεθνική φαρμακευτική και βιοτεχνολογική εταιρεία, καινοτόμα στην ανάπτυξη εμβολίων και φαρμάκων για όλες τις πανδημίες που εμφανίζονται πλέον κάθε τρία με πέντε χρόνια. Βασικό του αντικείμενο είναι η παραγωγή μιας in vitro πρώιμης μορφής τεχνητών εγκεφαλικών κυττάρων. ζωή του αλλάζει για πάντα όταν τον ζητάει ο CEO και συνιδρυτής της εταιρείας Εμάνουελ Πέρεζ, ο οποίος του δείχνει και μια άλλη πλευρά του φορέα για τον οποίο εργάζεται. Τι ετοιμάζεται πίσω από τις κλειστές πόρτες και τι συνέπειες θα έχει στην ανθρωπότητα; Τι είναι το πρόγραμμα SoftEarth; Μια ευχάριστη νότα στη ζωή του είναι η φίλη του, Δανάη, που κάνει μεταπτυχιακό στη Βιοτεχνολογία. Ο Πόλης είναι τσιμπημένος με την κοπέλα και απασχολεί τον εαυτό του με όλα αυτά τα ηθικά προβλήματα που εμποδίζουν κάποιον να εκφράσει τα αισθήματά του για να μη χαθεί κάτι πολύτιμο. Μόνος εν ζωή συγγενής μετά τον διαδοχικό θάνατο των γονιών του Εύπολη είναι ο θείος Ζήνων Παλαιοδήμος, αδελφός της μητέρας του, με σπουδές στην ελληνική φιλοσοφία, εξ ου και κάνει διαρκώς τέτοιες συζητήσεις με τον ανιψιό του.

Όλα αυτά διαδραματίζονται στο 2071, όπου τα δεδομένα και οι ισορροπίες έχουν αλλάξει δραματικά, με τις τρομοκρατικές επιθέσεις να αποτελούν συχνό φαινόμενο, με την κλιματική αλλαγή να χειροτερεύει, με τις απαγορεύσεις κυκλοφορίας να είναι συχνές λόγω αυτών των τρομοκρατικών χτυπημάτων και των πανδημιών κι αυτό οδηγεί σε διά νόμου απόφαση οι άνθρωποι, αν το επιθυμούν, να σταματήσουν να έχουν φυσική παρουσία οπουδήποτε λόγω των αυξανόμενων κινδύνων. Είναι ξεκάθαρο πως οι φανατικοί κρατούν τον πλανήτη πίσω. Ταυτόχρονα, η τεχνολογία έχει προχωρήσει σε δυσθεώρητα ύψη, αλλάζοντας ριζικά τους ηθικούς κανόνες της ανθρωπότητας, φτάνοντας ίσως στο σημείο η προσομοίωση της πραγματικότητας να βάλει ταφόπλακα στην έννοια της ψυχής και του Θεού. Πάντως, όταν ένας ισχυρός υπολογιστής τρέχει μια πολύ πιστή προσομοίωση της πραγματικότητας, μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα ζουν κάποια εικονικά άτομα κι αυτά είτε δεν έχουν κάτι το ξεχωριστό από την υπόλοιπη προσομοίωση είτε αποκτούν τόσο πολύπλοκη σκέψη που τελικά αναπτύσσουν ένα είδος συνείδησης. Θα γίνει ποτέ αυτό; Κι αν ναι, υπό ποιες συνθήκες; Πώς θα αλλάξει ριζικά η έρευνα για το πώς λειτουργεί η συνείδηση; Τι θα μπορούσε να είναι παράνομο σε μια προσομοίωση; Πώς μπορεί ο άνθρωπος να γίνει κομμάτι της και τι συμπεράσματα μπορεί να βγουν από αυτό; Τι είναι παράνομο σε όλη αυτήν τη δραστηριότητα; Ποιος θέλει να ζήσει σε μια εικονική πραγματικότητα κι επομένως ποια είναι τα πλεονεκτήματα και ποια τα μειονεκτήματα μιας τέτοιας επιλογής; Μέσα σε όλο αυτόν τον κυκεώνα γεγονότων, φαντασίας και σκέψεων, χωράει και ο έρωτας; Ω ναι και μάλιστα οδηγεί, όπως κάθε φορά, σε απονενοημένες και βιαστικές πράξεις, οπότε τι γίνεται στη συνέχεια; Τι θα συμβεί όταν η απόφαση είναι ειλημμένη και δεν υπάρχει επιστροφή; Τα αισθήματα, η αγάπη, μια νέα πραγματικότητα, θα είναι τα ίδια και μετά; Κι αν αλλάξει κάτι;

Ο συγγραφέας έστησε ένα ενδιαφέρον και συναρπαστικό σύμπαν που διέπεται από σημαντικά ηθικά και πρακτικά διλήμματα, το ενέταξε σε ένα δυστοπικό μελλοντικό περιβάλλον κι έστησε μια έξυπνη πλοκή γύρω από έναν κεντρικό αντι-ήρωα. Ο σχεδιασμός της SoftEarth είναι άρτια δομημένος απ’ όλες τις απόψεις και ο λόγος ύπαρξής της ικανοποιητικά τεκμηριωμένος. Οι ανατροπές που συνάντησα κατά την ανάγνωση είναι πάρα πολλές ενώ σταδιακά μπαίνουν τα πράγματα στη σωστή τους θέση, οπότε διαπιστώνουμε πως ο συγγραφέας έχει στήσει έναν παραμορφωτικό καθρέφτη, τον οποίο σπάει την κατάλληλη στιγμή και δείχνει την αλήθεια που κρύβεται πίσω από τα γεγονότα για να ακολουθήσει μια σειρά από αντιδράσεις που δείχνουν την ανθρωπιά και την τρυφερότητα που μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα τέτοιο μηχανοκίνητο, άψυχο, κατευθυνόμενο, επίπλαστο περιβάλλον. Ο Εύπολης βλέπει τη ζωή του να ανατρέπεται, μαθαίνει πράγματα για το παρελθόν του που δεν ήξερε και πρέπει να αντιδράσει. Θα εκδικηθεί ή θα συγχωρέσει; Θα τιμωρήσει ή θα προχωρήσει παραπέρα;

Σε δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης οι συζητήσεις μεταξύ θείου και ανιψιού με έμαθαν πολλά πράγματα για την ιστορία και την εξέλιξη της φιλοσοφίας ειδικότερα και του ανθρώπινου είδους μέσα από αυτήν γενικότερα. Εύληπτα και απλά δοσμένες πληροφορίες, συμπυκνωμένες και όχι μακροσκελείς, διασκορπισμένες σε όλο το βιβλίο, δε βαραίνουν το κείμενο και δεν καθυστερούν την ανάγνωση. Τι είναι φιλοσοφία, πότε και πού και υπό ποιες συνθήκες γεννήθηκε, γιατί τα μαθηματικά δε θεωρούνται μέρος αυτής και πολλές άλλες ερωτήσεις στήνουν γερές βάσεις αυτογνωσίας και αντίληψης του γύρω μας κόσμου. Πλατωνιστές και Αριστοτελικοί, εξέλιξη και Θεός, νόμος και ηθική, Κρίτων και Σωκράτης, φανατικοί και μετριοπαθείς, Πολιτεία και πολιτεία, χρόνος και στιγμή, ευτυχία και μιζέρια, γνώση και ευφυία είναι μερικά μόνο από τα δίπολα που απασχόλησαν την ανθρώπινη διανόηση και τη βοήθησαν να προχωράει κάθε φορά και άλλο ένα βήμα. Ναι, μπορεί κάποιος να προσπεράσει τα χωρία αυτά και να βυθιστεί στην καθαυτή ιστορία, τα θεωρώ όμως απαραίτητα και καθόλου περιττά για έναν και μόνο λόγο: γιατί ο άνθρωπος γεννιέται πάντα με φιλομαθή διάθεση, την οποία προσπαθεί να καλύψει με τη σκέψη και τον λογισμό, γνωρίσματα που τον βοήθησαν να υλοποιήσει μεγάλα επιτεύγματα, επομένως πρέπει να ξέρουμε καλά το πριν, δηλαδή το χτες, ώστε να κατανοήσουμε γιατί φτάσαμε ως το σήμερα, στο παρόν, μέσα στο οποίο εντάσσεται η πλοκή του μυθιστορήματος αλλά ακόμη και η δική μας ζωή. Όλα τα διλήμματα, οι ηθικές απόψεις, τα επιστημονικά επιτεύγματα είναι απότοκα της μακράς πορείας της φιλοσοφίας και ενδεικτικά των ανθρώπινων δυνατοτήτων, οπότε πιστεύω πως έχουν θέση μέσα στο μυθιστόρημα.

Επί τη ευκαιρία να σημειώσω εδώ ένα απόλυτα αληθινό απόσπασμα που μου γέννησε μια από τις πολλές σκέψεις που με συντρόφεψαν κατά την ανάγνωση: «-…πότε, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ξεκίνησαν οι πολίτες των δυτικών χωρών να παίρνουν ηλίθιες αποφάσεις; -Νομίζω ήταν τη δεκαετία του 2010, με τον Τραμπ και το Brexit. -Και γιατί ξεκίνησαν τότε οι άνθρωποι να ψηφίζουν ηλίθια; -Για εθνικιστικούς λόγους, βασικά. -Έχεις καμία εξήγηση, Πόλη, γιατί ο εθνικισμός κορυφώθηκε εβδομήντα χρόνια μετά τον πόλεμο;… Ήταν τότε η μέση διάρκεια ζωής του ανθρώπου. Όσο ζούσαν οι άνθρωποι που έζησαν ή άκουσαν από πρώτο χέρι τη φρίκη του πολέμου, η πλειοψηφία στα δυτικά κράτη ψήφιζε με κάποια σχετική σύνεση. Όταν οι άνθρωποι που ήξεραν τι σημαίνει πόλεμος εξέλειψαν, τότε οι εκλογικές αποφάσεις ξαναέγιναν παράλογες… πάρθηκαν από ανθρώπους που πίστευαν ότι δεν έγινε και τίποτα αν διακινδυνεύσουμε και έναν μικρό πόλεμο» (σελ. 122). Ο συγγραφέας προοικονομεί: «Οι άνθρωποι, για να διατηρήσουν την ελευθερία στη ζωή, έπρεπε να περιορίσουν την ελευθερία στην έκφραση» (σελ. 77). Ακόμη και η ελάχιστη λογοτεχνικότητα που διακρίνει το στυλ γραφής προκαλεί ανατριχίλα από τις εικόνες που γεννιούνται μέσα από τις περιγραφές: «Η μονάδα με τον εγκέφαλο έφτασε μπροστά από τον γυάλινο κύβο. Ένα ρομπότ τη σήκωσε και την απόθεσε αργά σε μια εσοχή, όπως η μάνα βάζει απαλά το βρέφος το λίκνο» (σελ. 103).

Η σοφία, η λογική και η ανθρωπότητα βιάζονται κατ’ εξακολούθηση από την τεχνολογία κι αυτό είναι μια πραγματικότητα που καταγράφεται στο μυθιστόρημα του Σωτήρη Κατσιμίχα «SoftEarth» με έξυπνη πλοκή και βαθιά αγάπη για τον άνθρωπο. Πρόκειται για ένα δυστοπικό μυθιστόρημα με ήρωα έναν άντρα που δε θεωρεί τον εαυτό του όμορφο κι αυτό θα τον οδηγήσει να κάνει απονενοημένα διαβήματα και να ακολουθήσει μια πορεία ζωής χωρίς επιστροφή. Διαχρονικές αλήθειες, καταγεγραμμένες με σκληρό τρόπο, ανατρεπτικές εξελίξεις, ένα ψηφιακό και τεχνητό σύμπαν που μοιάζει με παράδεισο αλλά κάτω από το έδαφός του σιγοβράζει μια πρωτόγνωρη κόλαση και σημαντικές πληροφορίες για τις εξελίξεις της φιλοσοφίας και της ανθρώπινης νόησης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός πρωτότυπου, καλογραμμένου βιβλίου που με έβαλε σε σκέψεις και με γέμισε αγωνία ως την τελευταία σελίδα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«-Η ιστορία έχει πολλούς παράγοντες, Μόιρα. Δεν μπορείς να πεις ότι μόνο ένας είναι ο αποφασιστικός. Είναι σαν να λες ότι ένας αγώνας μπάσκετ κρίθηκε από το τελευταίο σουτ, ενώ όλα τα προηγούμενα σουτ έδιναν επίσης πόντους» (σελ. 156).

«Δυστυχώς, αν δεν συμβεί το κακό, ο άνθρωπος δεν παίρνει μέτρα. Αλλά όταν συμβεί το κακό, τις περισσότερες φορές είναι αργά» (σελ. 156).

«-Ναι αλλά ένας διαταραγμένος αρκεί για να τα καταστρέψει όλα. -Δεν αρκεί, Πόλη, αν οι υπόλοιποι δεν του δώσουν τη δυνατότητα. Και στην περίπτωση του Χίτλερ, ήταν κάποια εκατομμύρια ψηφοφόρων που του έδωσαν την ισχύ» (σελ. 157).

Βιβλίο Οι μικροί παράδεισοι 
Συγγραφέας Πάρις Σταμέλος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καστανιώτης (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Πάρης Σταμέλος έγραψε ένα εντελώς διαφορετικό μυθιστόρημα, γεμάτο υπέροχα λόγια, τρυφερές παρομοιώσεις κι ενδιαφέρουσες εξελίξεις, εκπλήσσοντάς με ευχάριστα. Η ιστορία κινείται μεταξύ της Ικαρίας και της Φλωρεντίας, με το κάθε μέρος να έχει την τιμητική του σε αναφορές και λεπτομέρειες. Ο Μπαμπού, σχολάρχης στην Ικαρία του 1968, τονίζει στους μαθητές του πως πρέπει να ξέρουν την ιστορία τους για να κατανοήσουν τη ζωή τους: «Να ξέρω για κείνους και να φτάνω σ’  εμάς» (σελ. 20). Ο Μπαμπού διδάσκει με ιστορίες και διάφορες αφορμές τους μαθητές του πολλά πράγματα από τα μυθικά ως τα βυζαντινά και τα σύγχρονα χρόνια, όχι μόνο της τοπικής αλλά και της ευρύτερης ιστορίας. Μαθαίνουμε για τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις από το Αιγαίο του Φλωρεντινού ιερέα Χριστόφορου Μπουοντελμόντι, για το κρασί και τα χωστοκέλια της Ικαρίας, για το πώς δημιούργησαν οι κάτοικοι την ψευδαίσθηση της ερημιάς για να γλυτώσουν από Τούρκους και πειρατές ακολουθώντας μια νέα τακτική ζωής (ασχολούνταν με τα βιοτικά τους μόνο τη νύχτα και σταμάτησαν να κυκλοφορούν τη μέρα), για τις ιδιοτροπίες και για την πρακτικότητα της ικαριώτικης οικιακής αρχιτεκτονικής. «Η περιουσία τους ήταν ελάχιστη, μα η ελευθερία και η ασφάλειά τους μεγάλη. Είχανε λίγα, δεν τους έλειπε όμως τίποτα» (σελ. 29). Η επιβίωση της Ικαρίας βασίστηκε στο πρότυπο της αραιής, διάσπαρτης οίκησης, κάτι σπάνιο στην Ελλάδα και κουμάντο κάνει η μάνα ή η πρωτοκόρη της οικογένειας.

Στο βιβλίο ζούμε από κοντά την καθημερινότητα της Μαρίας και του Γιούση κι όταν τελικά οδηγούνται στον γάμο, οπότε ο συγγραφέας καταγράφει ευσύνοπτα τα ήθη και τα έθιμα του νησιού, τα τραγούδια, τα προικοσύμφωνα. Εξίσου όμορφα και παραστατικά, με την ιστορία της και τη ρυμοτομία της, δίνεται και η Φλωρεντία, όπου η Κρίστα και ο Άντζελο γνωρίζονται κι ερωτεύονται. Αγαπημένη τους έξοδος είναι το καφενείο του Ρικάρντο, που παράτησε τη ζωγραφική από σεβασμό για τους ήδη καταξιωμένους καλλιτέχνες και άνοιξε ένα καφενείο που έγινε σύντομα στέκι φοιτητών και άλλων ενώ ο συνεργάτης του, Βίτο Βιτόρε, οργανώνει φιλοσοφικές βραδιές με ποικίλα θέματα, για την αγάπη προς τον εαυτό μας και προς τους άλλους, για τον έρωτα κ. ά. Έτσι ο συγγραφέας δείχνει πώς μπορούμε να εντάξουμε τη φιλοσοφία στη ζωή μας, πώς μας βοηθάει με τα προβλήματα και τους προβληματισμούς μας κ. ά. Τι συνδέει τα δυο παιδιά με το ζευγάρι από την Ικαρία το αφήνω στον αναγνώστη να το ανακαλύψει. Υπάρχει πλοκή και μάλιστα γεμάτη ανατροπές και αναπάντεχες εξελίξεις, το βάρος όμως δίνεται στη φιλοσοφία, στην ψυχολογία και στην ηθική που διέπει τις ανθρώπινες σχέσεις. Η αφήγηση είναι περίτεχνη, με έμφαση σε παρομοιώσεις και μεταφορές, σε «πεζή ποίηση» γεμάτη λυρισμό, με τις σκηνές του βιβλίου να τυλίγονται από ολόκληρες παραγράφους γεμάτες παρομοιώσεις και μεταφορές, άφθονα καλολογικά στοιχεία, στοχασμούς και μια ιδιαίτερη ποιητικότητα. Θεωρώ ελλιπή τα στοιχεία των χαρακτήρων για να τους γνωρίσουμε καλύτερα και για να καταλάβουμε τις μεταξύ τους σχέσεις, όμως αυτό, χάρη στην ιδιαίτερη αφηγηματικότητα του συγγραφέα, δημιουργεί μια μυστηριακή ατμόσφαιρα και μια γλυκιά ασάφεια στην αφήγηση. Δεν είναι τυχαίο που ο κύριος Σταμέλος διαλέγει άκρως αντίθετους θεματικούς άξονες: από τη μια αστροφυσική και διάστημα, οπότε έχουμε φιλοσοφία περί του σύμπαντος κι από την άλλη εσωτερικότητα, αποκρυφισμός, πνευματική αναζήτηση με κάποιους από τους χαρακτήρες να μεταβαίνουν στο Άγιο Όρος και στην Πάτμο. Χωρίς να είναι αυτός ο σκοπός του μυθιστορήματος, ερχόμαστε πιο κοντά στην έννοια του Θεού και της παντοδυναμίας Του σε πραγματικές βάσεις, χωρίς όμως θρησκοληψία και φανατισμό αλλά με όχημα τη γοητεία της φιλοσοφίας και του ανοιχτού πνεύματος. Οι δοκιμασίες και οι αλλαγές που υφίστανται οι χαρακτήρες τούς οδηγούν να αντιδράσουν διαφορετικά και να οδηγήσουν έτσι σε νέες αναζητήσεις και σκέψεις τον αναγνώστη αλλά και τους ίδιους.

Το κείμενο είναι μια ενδιαφέρουσα μυθιστορηματική καταγραφή και μια έξυπνη επαφή με το βάθος, την έκταση και το μέγεθος της φιλοσοφίας, σε τέτοιο βαθμό που από ένα σημείο και μετά δεν παρακολουθούσα τόσο φανατικά τις εξελίξεις όσο τις αφορμές για στοχασμούς, συζητήσεις και παρατηρήσεις. Είναι ένα εντελώς διαφορετικό μυθιστόρημα από έναν ξεχωριστό συγγραφέα που δοκιμάστηκε σε κάτι εντελώς πρωτότυπο για τη γραφή του και θα βρει τον δρόμο του ανάμεσα σε αναγνώστες που αγαπούν τέτοιου είδους ιστορίες.

Βιβλίο Το Νησί της Ελευθερίας
Τίτλος πρωτοτύπου L’Île de la Liberté
Συγγραφέας Eric-Emmanuel Schmitt
Μετάφραση Μάρω Ταυρή
Εικονογράφος Barbara Brun 
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στις «Ιστορίες της κουκουβάγιας», η Αθηνά η Κουκουβάγια ενθαρρύνει το παιδί να σκεφτεί, να θέσει ερωτήματα, να πειραματιστεί και να βρει μόνο του τις απαντήσεις μέσα από μια σειρά παραμυθιών που θα το βοηθήσουν να βελτιώσει τη συμπεριφορά του και να σκεφτεί περισσότερο πάνω στις σχέσεις του με γνωστούς, φίλους και συγγενείς. Έτσι, στο πρώτο βιβλίο, γνωρίζουμε τα αδέλφια Λίλι και Ντανίλο που ζουν στο Γαλάζιο Δάσος παίζοντας όλη μέρα και κάνοντας φασαρία, κάτι που ενοχλεί τους κατοίκους. Ακόμη χειρότερα οι γονείς τους τα πιέζουν να κάνουν πράγματα την ώρα που προτιμάνε να παίξουν ή να βγουν βόλτα. Τα δυο αδέλφια ασφυκτιούν σε αυτό το απαγορευτικό περιβάλλον και τελικά απεχθάνονται το Γαλάζιο Δάσος γιατί διαπιστώνουν πως δεν μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν. Ένα βράδυ το σκάνε από το λαγούμι τους και η κουκουβάγια Αθηνά πραγματοποιεί την επιθυμία τους: τα πάει στο Νησί της Ελευθερίας, όπου δεν υπάρχουν κανόνες και «πρέπει». Εκεί τα δυο αδέλφια διαπιστώνουν πόσο άσχημη είναι η ασυδοσία και η απόλυτη ελευθερία ενώ ταυτόχρονα βιώνουν δύσκολες καταστάσεις που τους δείχνουν πως κινδυνεύουν ανά πάσα στιγμή από κάποιον πιο δυνατό, πιο καλά οργανωμένο ή κάποιον που έχει μαζί του μια ολόκληρη ομάδα ή παρέα.

Το εξαίρετο αυτό κείμενο τονίζει τα καλά της ελευθερίας αρκεί να υπάρχει μέτρο, τα πλεονεκτήματα των κανόνων και των νόμων και εξηγεί εύληπτα στα μικρά παιδιά τι σημαίνει η φράση «Η ελευθερία του ενός συγκρούεται με την ελευθερία του άλλου» και μέσα από μια ευρηματική, ανατρεπτική ιστορία δείχνει πόσο χρήσιμο είναι να θέτουμε όρια, κανόνες και απαγορεύσεις, με τα οποία μεν θυσιάζουμε ένα μικρό μέρος της ελευθερίας, συνυπάρχουμε δε αρμονικά. Στην τελευταία σελίδα υπάρχει σημείωμα του συγγραφέα με ενδιαφέρουσες εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για τη δημοκρατία και την ελευθερία. Η εικονογράφηση είναι υπέροχη, γεμάτη χρώματα και άκρως ρεαλιστική. Τα ζωάκια αποτυπώνονται με λεπτομέρειες σ’ ένα καλομελετημένο σκηνικό και η φύση του νησιού και του δάσους δίνεται με ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς από λουλούδια και δέντρα, ζώα και φυτά. Στο «Νησί της Ελευθερίας» λοιπόν ο καθένας μπορεί να κάνει ό,τι θέλει κι αυτό αρχικά φαίνεται ιδανικό για τη Λίλι και τον Ντανίλο, σύντομα όμως διαπιστώνουν πως το όνειρο μετατρέπεται σε εφιάλτη κι έτσι κατανοούν τη σημασία και την αξία των κανόνων και των περιορισμών μέσα από μια σειρά περιπετειών.

Βιβλίο Το φαρδύ πουλόβερ
Τίτλος πρωτοτύπου Le gross pull
Συγγραφέας Armelle Modéré
Μετάφραση Μάρω Ταυρή
Εικονογράφος Djohr
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είναι Παραμονή Χριστουγέννων και μια τρομερή χιονοθύελλα στο δάσος έχει κλείσει τους πάντες στα λαγούμια και στις τρύπες τους. Στη φωλιά του ο κύριος Αρκούδος κρυώνει γιατί τα ξύλα τελειώνουν κι αφού δεν μπορεί να βγει έξω ψάχνει άλλους τρόπους για να ζεσταθεί. Βρίσκει λοιπόν το πουλόβερ της γιαγιάς του, μόνο που είναι πολύ μεγάλο κι έτσι το ξεπλέκει και το φέρνει στα μέτρα του, μόνο που έτσι περισσεύει ένα κομμάτι κι αποφασίζει να το χαρίσει στη γειτόνισσά του κι αυτή, αφού κάνει τη δουλειά της, ό,τι περισσεύει το δίνει αλλού και…. Πώς θα περάσει την παραμονή των Χριστουγέννων ο κύριος Αρκούδος; Πώς γίνεται η καλή του πράξη να του φέρει στη ζωή νέους φίλους από κει που δεν το περίμενε; Μια υπέροχη, γλυκιά ιστορία για παιδιά από 4 ετών και πάνω που τονίζει τη σημασία και τα πλεονεκτήματα της δοτικότητας και της φιλαλληλίας και καταγράφει μια αλληλουχία γεγονότων που επιστρέφουν την καλοσύνη στον αρκούδο με απρόσμενο τρόπο! Η ιστορία δείχνει πως ακόμη και το παραμικρό που δε χρειαζόμαστε μπορεί να φανεί χρήσιμο σε κάποιον άλλον. Σκεφτείτε πώς μπορεί να φανεί χρήσιμο ένα κουβάρι μαλλί που όλο και μικραίνει, όλο και σώνεται; Από το πολύ μεγάλο περνάμε στο πολύ μικρότερο ζώο και σε όλα φαίνεται χρήσιμο το μαλλί που περισσεύει ενώ στις τελευταίες σελίδες συγκινήθηκα με την ανατροπή!

Η εικονογράφηση είναι καταπληκτική, με το φλούο κοραλί χρώμα του νήματος από το πουλόβερ να είναι πανταχού παρόν και να στολίζει κάθε φορά και με διαφορετικό τρόπο τις εικόνες, ανάλογα τη χρήση του από το κάθε ζωάκι. Οι φωλιές του αρκούδου, του σκαντζόχοιρου, του ποντικιού και των άλλων ζώων είναι γεμάτες χρώματα και τόσο διαφορετικές μεταξύ τους! Ποικιλία αντικειμένων και άλλων λεπτομερειών αιχμαλωτίζουν το μάτι και πυροδοτούν στη φαντασία των παιδιών χιλιάδες ιστορίες σχετικές με τα μέλη της εκάστοτε οικογένειας που βλέπουμε. Αντικείμενα, φυτά εσωτερικού χώρου (ξετρελάθηκα με το πουλί που κρυώνει σχεδόν σε κάθε σελίδα, με το αρκουδάκι που κοιμάται κάτω δεξιά στη φωλιά του αρκούδου και με το σκουλήκι που διαβάζει κάτω αριστερά στη φωλιά του ποντικού), χριστουγεννιάτικα δέντρα, σόμπες, βιβλία, στοκ τροφίμων, γλυκά, ηλεκτρικές γεννήτριες (ναι, κι από αυτές έχουμε), θαμμένα παιχνίδια και κοσμήματα από απρόσεκτους ανθρώπους και πολλά άλλα δείχνουν αχαλίνωτη φαντασία και ταυτόχρονα ανυπέρβλητο ταλέντο. «Το φαρδύ πουλόβερ» είναι μια τρυφερή ιστορία για την αγάπη προς τον διπλανό, για τη φιλία, τη δοτικοτητα και την αλληλεγγύη και το βιβλίο δείχνει με τον πιο κατάλληλο τρόπο στα μικρά παιδιά πώς να χαρίζουν χωρίς υστεροβουλία ό,τι δε χρειάζονται σε όσους έχουν ανάγκη, ακόμη κι αυτό το λίγο που τους περισσεύει, χωρίς όμως να περιμένουν αντάλλαγμα, μιας και αυτό είναι το πραγματικό νόημα: δίνε ανυστερόβουλα!

Βιβλίο Ο ανήφορος 
Συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το ανέκδοτο ως τώρα μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη είναι γεμάτο ολοζώντανους χαρακτήρες, ενδιαφέροντα γεγονότα καισυναρπαστικές αλληλοεπιδράσεις ενώ έντονο αντιπολεμικό κλίμα ποτίζει κάθε του σελίδα. Χωρίζεται σε τρία μέρη, με το πρώτο να είναι ο νόστος του Κοσμά στην πατρίδα του λίγες μέρες μετά τον θάνατο του πατέρα του, οπότε και βιώνουμε από κοντά τις συνθήκες ζωής των ερημωμένων και κατεστραμμένων από τους Γερμανούς χωριών με σκηνές που δύσκολα θα ξεχάσω (γέροι και γριές αλλά και κοπέλες μισοτρελαμένες και απελπισμένες, κάποιες με βυζαρούδια στο στήθος ζουν σε χαλάσματα και σε σπηλιές, ποιος θα τους φέρει λάδι για το καντήλι και αλεύρι για το ψωμί; ), με το δεύτερο να είναι το ταξίδι του Κοσμά στην Αγγλία, παρακινημένου από την κραυγή του κόσμου να μην ξαναγίνει πόλεμος οπότε νιώθει πως πρέπει να κάνει κάτι κι αυτός και στο τελευταίο να έρχεται ένα αναπάντεχο και ίσως λυτρωτικό τέλος. Το μυθιστόρημα δεν είναι δύσκολο να διαβαστεί από τον σημερινό αναγνώστη κι ας υπάρχει αυτή η ιδιαίτερη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, ένας θησαυρός λέξεων που δημιουργούν από μόνες τους εικόνες, πόσο μάλλον όταν συνταιριαστούν σε προτάσεις. Οι επεξηγηματικές σημειώσεις στο τέλος της κάθε σελίδας και τα περιστατικά που βιώνουμε βοηθάνε τον λόγο να ρέει σα νερό και να φέρνει στο φως αποτρόπαιες συνθήκες ζωής, εκπληκτικές σκηνές και ιστορικά γεγονότα από την Κρήτη του παρελθόντος είτε της Κατοχής είτε των επαναστάσεων μεταξύ 1866 και τελών του 19^ου αιώνα. Ο Κοσμάς φέρνει τη γυναίκα του, φορτωμένη συναισθηματικά και ψυχολογικά, σ’ έναν τόπο που θα τη γαληνέψει κι ας τη δυσκολεύει η νύφη της με τη συμπεριφορά της και η πεθερά της με την αμηχανία της. Η συναναστροφή του Κοσμά με τους συντοπίτες του, οι ενδιαφέρουσες συζητήσεις που θα κάνει και η κατάσταση ερήμωσης στο νησί θα τον οδηγήσουν σε μοιραίες αποφάσεις που θα αναπτυχθούν στο δεύτερο μέρος κι εκεί ο συγγραφέας θα απλώσει σε όλο τους το μεγαλείο τη σκέψη του, τη νοοτροπία του, τις αντιλήψεις του, τις απόψεις του, τους προβληματισμούς του μειώνοντας τη δράση, είμαι σίγουρος όμως πως ο αναγνώστης θα καταφέρει να ακολουθήσει ως το τέλος, έχοντας ήδη έρθει σ’ επαφή με τον κόσμο που χτίζει ο σημαντικός αυτός συγγραφέας.

Έχει περάσει καιρός απ’ όταν διάβασα τα μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη και χάρηκα πολύ που με αφορμή το αδημοσίευτο αυτό κείμενο τον ξανασυνάντησα και συστήθηκα με χαρακτήρες γεμάτους ενάργεια και διεισδυτικά ψυχογραφήματα. Ο «γέρος», ο κύρης του Κοσμά, ο καπετάν Μιχάλης, είχε κάμει όρκο να μη γελάσει αν δε λευτερωθεί η Κρήτη. «Δε μιλούσε, δε γελούσε, κοίταζε τους ανθρώπους και δεν τους ήθελε» (σελ. 32). . Σπέρνει τον τρόμο: «Έτσι ήταν πάντα του. Άγριος, αμίλητος κι έκανε κατοχή» (σελ. 32). Μίσησε τον γιο του που παντρεύτηκε εβραία. Πόσο δυνατή και ρεαλιστική ήταν η σκηνή του θανάτου του με τις φωνές του, τον ρόγχο του, τα σίδερα του κρεβατιού που λύγισε, θυμωμένος που πέθαινε! Στο άλλο άκρο, η γυναίκα του, Χρυσούλα, μια άγια γυναίκα, που δεν ξέρει πώς να φερθεί στη νύφη της ενώ το πνεύμα του «γέρου» υποτίθεται πως στοιχειώνει ακόμη τις κάμαρες. Η Μαρία, η μικρότερη αδελφή του Κοσμά, «μαραμένη, στριμμένη, με μια μαύρη κορδέλα στο λαιμό για να κρύβει τις ζάρες.», που «ο γέρος» την κλείδωσε μες στο σπίτι για χρόνια, δημιουργώντας της σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα, ζηλεύει και μισεί τη Νοεμή γιατί είναι πιο νέα, πιο όμορφη και της πήρε και τον αδερφό της, «νιώθει μιαν οβραΐλα τόσο δυνατή στον αγέρα που.. έκανε εμετό» (σελ. 58).

Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι; Σχεδιασμένο υποδειγματικά. Η Νοεμή, «ζεστό λιανοκόκαλο κορμί, από χώρα μακρινή, από ξένη ράτσα, από θλιμμένους, κατατρομαγμένους προγόνους» (σελ. 34), φοβάται στον καινούργιο τόπο: «-Βαριές ψυχές είναι τούτες, ζόρικοι άντρες οι Κρητικοί, σα να μπαίνω σε ζούγκλα» (σελ. 36). Βαφτίστηκε χριστιανή, πήρε το όνομα της πεθεράς της, Χρυσούλα. Γεννήθηκε στην Πολωνία, «σε μια μαύρη πολιτεία, με φάμπρικες» (σελ. 41). Βοήθησε τον Κοσμά σε πολλά: «Άνοιξε το μυαλό μου και την καρδιά μου, μ’ έμαθε ν’ αγαπώ ξένες ράτσες που μισούσα, να καταλαβαίνω ξένες ιδέες που πολεμούσα, να νιώσω πως όλοι οι άνθρωποι έχουμε την ίδια ρίζα» (σελ. 41). Βίωσε όλες τις κακουχίες των Εβραίων, δραπέτευσε από το Νταχάου, περιπλανήθηκε ώσπου να συναντηθεί τυχαία με τον Κοσμά και τα ψυχολογικά της τραύματα από τις κακουχίες είναι βαριά: «Τούτη η μικρή κοπέλα είχε στερνιάσει μέσα της όλο τον πόνο του κόσμου. Ένα ένα, τα λόγια της ξεσκέπαζαν τη φρίκη, την ατιμία, την ντροπή, την παραφροσύνη του κόσμου» (σελ. 49). Από την άλλη, ο Κοσμάς πολέμησε όπως όλοι, χωρίς να βρίσκεται στη Μάχη της Κρήτης αφού έμενε από καιρό στην Αθήνα: «περιπλέχτηκε στο αιματηρό παιχνίδι…Άνοιξαν μέσα του οι καταπαχτές και ξεπεταχτήκαν οι παμπάλαιοι πρόγονοι, ο τίγρης, ο λύκος, το αγριογούρουνο» (σελ. 36). Επέστρεψε σε μια πολιτεία που είχε γεράσει: «θρύβουνταν κι αυτή, άρχιζε να γίνεται κουρνιαχτός και να σκορπίζεται στον άνεμο» (σελ. 42). Η λαίλαπα του δεύτερου του θύμισε τη φρίκη του πρώτου πολέμου: «…ο ρυθμός της γης είχε αγριέψει, όλοι οι έφηβοι του κόσμου ήταν ανήσυχοι» (σελ. 44). Χρόνια πολεμάει να μετουσιώσει μέσα του το πατρικό σκοτάδι και να το κάνει φως και ταυτόχρονα να δώσει δύναμη στην άνεργη γλύκα της μάνας. Αγαπάει τη γυναίκα του, την ποθεί: «-Έλα να κάμουμε το Χάρο να σκάσει» (σελ. 52)! Πόσο παραστατικά και έντεχνα αποδίδεται η εγκατάλειψη των εφηβικών ονείρων και ελπίδων από τη ρουτίνα της έγγαμης καθημερινότητας, τι όμορφες λέξεις, πόσα νοήματα: «…τώρα μπερδεύτηκαν σε γυναίκες, σε παιδιά, σ’ έγνοιες του ψωμιού κι η εφηβική αρμάδα είχε βουλιάξει μέσα στη σκάφη του σπιτιού τους» (σελ. 53). Πήγε στην Αίγυπτο να γίνει αεροπόρος, πολέμησε, κατέφυγε στο γράψιμο μα όσα βίωσε στην πατρίδα του την Κρήτη του άλλαξαν γνώμη: «Ζούμε μιαν εποχή δύσκολη, δύσκολο και το χρέος σήμερα του ανθρώπου. Δε χωράει πια η ψυχή μας στο λόγο, ήρθε η στιγμή ο λόγος να γίνει πράξη» (σελ. 99). Τώρα που πέθανε «ο γέρος» είναι πια αργά, ο Κοσμάς όμως, όσο νιώθει τον κύρη του στα σωθικά του, ξέρει πως δε θα πεθάνει στην πραγματικότητα ποτέ. Τα ονόματα Κοσμάς και καπετάν Μιχάλης θυμίζουν ονομαστικά τους ήρωες του μυθιστορήματος «Καπετάν Μιχάλης» του ίδιου συγγραφέα που το έγραψε περίπου δέκα χρόνια μετά τον «Ανήφορο», ίσως γι’ αυτό και το παρόν βιβλίο έμεινε ανέκδοτο, αφού  κάποιες σελίδες του πέρασαν στον «Καπετάν Μιχάλη» ενώ στο κλείσιμο του βιβλίου ο Κοσμάς γράφει την «Ασκητική» ως απόρροια των βιωμάτων του, ένα κείμενο που όμως δημοσιεύτηκε αυτοτελώς.

Πρόκειται για ένα καθαρά αντιπολεμικό μυθιστόρημα: «Μωρέ κι όλη η Γερμανία να ξεπατωθεί, το αχ! της Κρήτης δε σβήνει» (σελ. 35)! Και στη συνέχεια: «…όλες οι μανάδες στον κόσμο πονούνε κι αυτός ο πόνος των μανάδων θα φάει τη Γερμανία. Η Γερμανία θα χαθεί, βάνω την κεφαλή μου» (σελ. 72)! Ακόμη: «Κι ακόμα πιο πέρα τον κόσμο όλο που πονούσε και σπαρτάριζε στα νύχια του κακού, είχαν ξαπολυθεί η απληστία, η απιστία, το μίσος κι οι λαοί πεινούσαν, κρύωναν, είχαν κουραστεί, δεν ήθελαν πια σκοτωμούς…απάνω τους φυσούσε ένας άνεμος παραφροσύνης και συμφοράς… Δεν υπάρχει λοιπόν… ένας λόγος απλός, καλός, που να φέρει την αγάπη» (σελ. 113); Ο συγγραφέας εκφράζει το παράπονό του: «Στη σημερινή κρίσιμη ιστορική στιγμή, όπου οι δυο κόσμοι πάνοπλοι συγκρούουνται με τόση μοιραία αναγκαιότητα, το να ‘σαι λεύτερος θεωρείται ύποπτο κι επικίντυνο» (σελ. 124). Και τελικά: «Η Επιστήμη, που τόσες ελπίδες στήριξε απάνω της ο κακομοίρης ο άνθρωπος -να μας λυτρώσει από τη φτώχεια, από την αμάθεια κι από το χτήνος και ν’ απαντήσει στα εναγώνια ψυχικά μας ρωτήματα- κατάντησε το πιο τρομαχτικό κι ανήθικο όπλο μιας νέας βαρβαρότητας, της πιο φριχτής, της επιστημονικής…βλέπουμε…την ηθική χρεοκοπία της… είδαμε πως είναι δυνατό να γίνει τούτο το αποτρόπαιο: όσο περισσότερο η Επιστήμη προχωράει, τόσο να πισωδρομάει και να φτάνει σε πρωτόγονη κτηνωδία η ηθική εξαθλίωση του ανθρώπου» (σελ. 124). Θαυμάζω το σημείο όπου είχε φτάσει ο ψυχισμός του μεγάλου συγγραφέα ώστε να περικλείει την αιτία όλου του κακού που βίωσε η ανθρωπότητα μέσα σε αυτήν την πρόταση: «Ο νους του ανθρώπου ξετυλίχτηκε πολύ γοργότερα, πολύ εντονότερα από την ψυχή του. Ο νους του κατέχτησε κοσμογονικές δυνάμες και τις έθεσε στη διάθεση του σημερινού ανθρώπου, που δεν έφτασε ακόμα σε τόση ηθική ωριμότητα ώστε τις δυνάμες αυτές να τις χρησιμοποιήσει για το καλό του κόσμου. Υπάρχει σήμερα έλλειψη ισορροπίας, δυσαρμονία ανάμεσα στη διανοητική και την ηθική εξέλιξη του ανθρώπου» (σελ. 167).

Το μυθιστόρημα επομένως είναι η κραυγή του Νίκου Καζαντζάκη για το μέλλον ενός κόσμου που βγαίνει από στάχτες και αίμα αλλά ο κίνδυνος δεν έχει αποσοβηθεί, ο λογοτέχνης τρέμει για το μέλλον, φοβάται για τα νέα παιδιά, τονίζει πως οι πνευματικοί άνθρωποι έχουν χρέος να δώσουν μια δίκαιη και ειρηνική λύση για τη φοβερή καταστροφή που έρχεται και δεν τη βλέπει η ανθρωπότητα, στραμμένη στα δικά της, τα μίζερα καθημερινά. Πολλά τα αλληλένδετα ερωτήματα: Πήρε ο κόσμος στραβό δρόμο; Πρέπει να επέμβουν οι πνευματικοί άνθρωποι; Κι αν επέμβουν θα φέρουν την πολυπόθητη σωτηρία; Και πώς μπορούμε να πολεμήσουμε τον κίνδυνο; Η απάντηση είναι μία: επιστρατεύοντας τις φωτεινές δυνάμεις που υπάρχουν μέσα στον κάθε άνθρωπο και στον κάθε λαό: «Γιατί δεν πρέπει να ξεχνούμε πως ο κόσμος πια αποτελεί έναν τόσο ενιαίο οργανισμό που δεν μπορεί ένας λαός να σωθεί αν δεν σωθούν όλοι» (σελ. 167). Αυτό και πρέπει να τονίσουν οι πνευματικοί άνθρωποι, πως όλοι είμαστε αδέλφια. Όλα αυτά αποτυπώνουν το πραγματικό ταξίδι του συγγραφέα στο Λονδίνο αμέσως μετά τον πόλεμο, όπου μίλησε σε μια σειρά εκπομπών του BBC και συναναστράφηκε σημαίνουσες προσωπικότητες γραμμάτων και τεχνών. Με αφορμή το πνευματικό και όχι μόνο προσκύνημα του ήρωά του στην Αγγλία, με τις πόλεις των εργοστασίων Μπέρμιγχαμ, Λίβερπουλ και Μάντσεστερ να τον συγκλονίζουν και το Στράτφορντ-Απόν-Έιβον να του χαρίζει ένα καταφύγιο γαλήνης που τόσο χρειάζεται, ξεχύνει ακράτητος τον φιλειρηνικό λόγο του, καταθέτει το εύρος της ψυχής, της σοφίας και του πνεύματός του και καταγράφει πλέρια το σκεπτικό και τον λογισμό του με αυτό το υπέροχο, δυνατό, πλούσιο λεξιλόγιό του.

Αλήθεια, τι να σημειώσει κανείς για τη γραφή του Νίκου Καζαντζάκη, πώς να σχολιάσει επιθετικούς προσδιορισμούς, μεταφορές, παρομοιώσεις κι αυτό το μελίρρυτο, δυνατό, παραστατικό λεξιλόγιο; Πόσο δυνατή είναι η αφήγηση, πόσο ρεαλιστικές οι καταστάσεις και πόσο αληθινοί οι χαρακτήρες! Με τι δύναμη, με τι ενάργεια τους αποτυπώνει στο χαρτί! Η πρώτη ανάγνωση κυλάει ανεμπόδιστα, ποτίζεται από λέξεις, εικόνες, χρώματα, ανθρώπους αλλά και σε δεύτερη επαφή αναγνωρίζει κανείς τα οικεία σημεία του Νίκου Καζαντζάκη, τον Θεό, τη φιλοσοφία, τον χριστιανισμό, το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, τον κομμουνισμό, το Πνεύμα, τη θρησκεία, μικρά σημεία από δω κι από κει που συναποτελούν την πλάση του μεγάλου αυτού συγγραφέα. Για να μην αναφερθώ στην αγάπη με την οποία περιβάλλει τα προτερήματα της λογοτεχνίας: «Όποιος διαβάζει ένα κείμενο, αν θέλει να το νιώσει, ένα και μόνο έχει να κάνει: να συντρίβει τη φλούδα, σκληρή ή μαλακιά, της κάθε λέξης και ν’ αφήνει το νόημα της να ξεσπάει μέσα στην καρδιά του. Όλη η τέχνη του δημιουργού είναι να στριμώγνει μαγικά μέσα στα γράμματα του αλφαβήτου ανθρώπινη ουσία κι όλη η τέχνη του αναγνώστη είναι ν’ ανοίγει τις μαγικές αυτές παγίδες και να λευτερώνει το φλογερό και γλυκύτατο περιεχόμενό τους. Κι είμαι βέβαιος, Νοεμή: όποιος μπορεί καλά να κυβερνήσει τη λέξη, μπορεί να σώσει τον κόσμο» (σελ. 100). Αργότερα ίσως αφήνει αιχμές για το λογοτεχνικό περιβάλλον που δεν τον άφηνε να σηκώσει κεφάλι: «Θες δε θες, αντικρίζοντας χοχλακιστά ακαταστάλαχτα ακόμα πάθη, θα πεις τη γνώμη σου κι η γνώμη σου αυτή, όποια και να ‘ναι, θα εξαγριώσει τους αντίγνωμους κι αν προσπαθήσεις, με αφιλοκέρδεια και μόχτο, πάνω από τους αντιμαχόμενους, να δημιουργήσεις μια σύνθεση, τότε πια θα σου ριχτούν μανιασμένα και τα δυο αντίμαχα στρατόπεδα. Γιατί να βλέπεις και να κρίνεις με ψυχική και πνευματική ανεξαρτησία τα ξεκαπίστρωτα σύγχρονα πάθη θεωρείται θανάσιμο αμάρτημα κι από τις δυο παράταξες που αποτελούν την απλοϊκή και βελάζουσα μάζα του σκεπτόμενου όχλου» (σελ. 123-124).

Δε γίνεται να μη σταθείς στη συμπυκνωμένη φράση που λέει ο Κοσμάς θαυμάζοντας την τέχνη των Μινωιτών όταν περιδιαβαίνει στην Κνωσό: «-Τι να ‘ταν ο λαός τούτος…τι άθλους να ‘καμε και τούτος, από τι δρόμο κι αυτός να ‘καμε το χρέος του, μετουσιώνοντας την ύλη σε πνέμα… έφερε το Θεό στην κλίμακα του ανθρώπου» (σελ. 55); Κι αυτή η κληρονομιά φτάνει ως τις μέρες μας με το μεγαλείο της κρητικής ψυχής να θεριεύει: «Υπάρχει εδώ στην Κρήτη μια αδάμαστη φλόγα, ας την πούμε ψυχή, μια φλόγα πιο πάνω κι από τη ζωή κι από το θάνατο. Υπερηφάνεια, πείσμα, παλικαριά; Δύσκολο να την ορίσεις, δύσκολο να την περιορίσεις. Όλα αυτά μαζί και κάτι άλλο, ανείπωτο κι αστάθμητο, που σε κάνει να υπερηφανεύεσαι που είσαι άνθρωπος» (σελ. 72-73). Πόση απλότητα και ταυτόχρονα πόση δύναμη σε αναπάντεχες σκηνές: «-Τι γίνεσαι, κυρά; … Πώς τα καλοπερνάς; -Πώς τα καλοπερνούν οι σκύλοι, παιδί μου; αποκρίθηκε. Ο Θεός να μη δώσει του ανθρώπου τα όσα μπορεί να βαστάξει» (σελ. 67). Και αργότερα: «-Αντέχει ο άνθρωπος, κυρά μου, είπε ο Μανολιός, αντέχει. Το σίδερο, η πέτρα, το διαμάντι δεν αντέχουν, ο άνθρωπος αντέχει» (σελ. 68).

«Ο ανήφορος» είναι ένα δυνατό και βαθιά φιλοσοφημένο κείμενο γύρω από το χρέος των πνευματικών ανθρώπων να σώσουν τον κόσμο από μεταγενέστερη λαίλαπα και ταυτόχρονα ένα διεισδυτικό ψυχογράφημα της ανθρώπινης γενικότερα και της κρητικής ειδικότερα νοοτροπίας, συμπεριφοράς, κουλτούρας καθώς και του τρόπου πρόσληψης εννοιών που (πρέπει να) απασχολούν τον άνθρωπο. Πλούσιο, χορταστικό, πρωτότυπο λεξιλόγιο, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, χιλιάδες αφορμές για σκέψεις και προβληματισμούς είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός κειμένου που παραμένει επίκαιρο στην εποχή μας με όλους αυτούς τους κινδύνους που εξακολουθούν να απειλούν την ανθρωπότητα και που μπορεί να προσελκύσει νέους αναγνώστες που θα το αγκαλιάσουν και θα ενστερνιστούν το πλούσιο πνευματικό του περιεχόμενο. Το βιβλίο περιέχει πρόλογο και επίμετρο των Νίκου Μαθιουδάκη και Παρασκευής Βασιλειάδη και σημείωμα της Βίκυς Κατσαρού. Οι εκδόσεις Διόπτρα απέκτησαν τα πνευματικά δικαιώματα του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και σχεδίασαν από την αρχή γραμματοσειρές (αποκλειστική για τα κείμενα αυτά, χωρίς τυπογραφικό προηγούμενο) και εξώφυλλα (ξεχωριστά, λιτά και εφάμιλλα του περιεχομένου του κάθε βιβλίου), δημιουργώντας έτσι ένα άρτιο αισθητικό αποτέλεσμα που με κέρδισε από την πρώτη στιγμή, πριν καν διαβάσω το περιεχόμενο. Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου1957 και σήμερα, 26 Οκτωβρίου 2022, ξανάρχεται στη ζωή μέσα από τις καλαίσθητες αυτές επανεκδόσεις, με μπροστάρη τον συγκλονιστικό «Ανήφορο».

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Το φως τράνεψε, από χλωμό πρωινό τριαντάφυλλο έγινε άγριο ρόδο κάτασπρο κι η θάλασσα γέμισε μαστούς, χοροπηδούσε και δέχουνταν τον ήλιο… Ο ουρανός αποπάνω είχε χάσει τη γλύκα του την πρωινή κι είχε γίνει γαλάζιο ατσάλι» (σελ. 35).

«…τα τζιτζίκια είχαν αρχίσει να πριονίζουν τον αγέρα…» (σελ. 53)

«…ήταν πια μεσημέρι. Ακίνητη, κατακόρυφη ώρα, οι ίσκιοι κουλουριάζουνταν, σα φοβισμένοι, στις ρίζες των δέντρων, οι πέτρες στο λιοπύρι συσήλιζαν» (σελ. 59).

«…έξω καταπράσινο λιβάδι, νωθρό, υγρό, ευτυχισμένο» (σελ. 134).

Ρωτάνε τον καπετάν Σήφακα: «-Πώς σου φάνηκε η ζωή, παππού, στα εκατό αυτά χρόνια; -Σαν ένα ποτήρι κρύο νερό. -Και διψάς ακόμα, παππού; -Ανάθεμά τον που ξεδίψασε» (σελ. 81-82)! Και με πόσο λυρισμό και εκπληκτικό λεξιλόγιο και διεισδυτική ματιά περιγράφεται ο θάνατός του από γεράματα, η τελευταία του ανάσα!

«-Πώς πρέπει ν’ αγαπούμε το Θεό; -Αγαπώντας τους ανθρώπους. -Πώς πρέπει ν’ αγαπούμε τους ανθρώπους; -Μοχτώντας να τους φέρουμε στο σωστό δρόμο. -Ποιος είναι ο σωστός δρόμος; -Ο ανήφορος».

ΥΓ. Οι φωτογραφίες είναι από την επίσημα παρουσίαση του βιβλίου και συνολικά της σειράς των έργων του Νίκου Καζαντζάκη που πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς στις 10 Οκτωβρίου 2022 και ανήκουν στον γράφοντα.

Βιβλίο Με ανοιχτό βιβλίο 
Τίτλος πρωτοτύπου A libro aperto
Συγγραφέας Massimo Recalcati
Μεταφραστής Χρήστος Πονηρός
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Κέλευθος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα είδος αυτοβιογραφίας μέσα από την ανάγνωση των βιβλίων που καθόρισαν τον ψυχαναλυτή, στοχαστή και άνθρωπο Massimo Recalcati και ταυτόχρονα μια απόπειρα να απαντηθούν ερωτήσεις όπως «τι σημαίνει διαβάζω», «γιατί υπάρχουν βιβλία που δεν τα έχουμε ξεχάσει αλλά είναι γραμμένα ανεξίτηλα στη μνήμη μας» και άλλα. Μικρά κεφάλαια που μπορούν να διαβαστούν και αυτόνομα οδηγούν τον αναγνώστη σε μια ενδιαφέρουσα εσωτερική αναδίφηση και δίνουν τις λέξεις που όλοι ψάχνουμε για να περιγράψουμε τα συναισθήματα και τις συνέπειες από την ανάγνωση ενός βιβλίου. «Δεν είμαστε άραγε όλοι μας φτιαγμένοι και από τα βιβλία που έχουμε διαβάσει» (σελ. 13); Ναι, αλλά: «Διαβάζω σημαίνει πρωτίστως ότι διαβάζομαι από το βιβλίο, ότι εκτίθεμαι στην ανάγνωσή του» (σελ. 17). Και πάνω απ’ όλα: «Τι είναι στ’ αλήθεια ένα βιβλίο ώστε να ασκεί όλη αυτήν τη δύναμη στους αναγνώστες του» (σελ. 13);

Η απάντηση είναι έξυπνη και απλή: το βιβλίο είναι ένα μαχαίρι, ένα σώμα και μια θάλασσα. Μαχαίρι γιατί κόβει τη ζωή μας και της δίνει μια νέα μορφή, διαχωρίζει δηλαδή πώς ήταν η ζωή μας πριν και πώς μετά την ανάγνωση ενός βιβλίου. Κάθε βιβλίο είναι κι ένα σώμα, έχει μυρωδιά, σάρκα, βλέμμα και ξεχωριστή ύπαρξη, αρκεί να διαβάζουμε με την καρδιά κι όχι με τον νου. Θάλασσα γιατί διαβάζεται πάντα ανοιχτό, κουβαλάει το ανεξάντλητο της ανάγνωσης και δεν έχει ιδιοκτησία. Κι επιπλέον: «Η μυστηριώδης δύναμη του βιβλίου συμπίπτει με τη μυστηριώδη δύναμη της επιθυμίας. Γι’ αυτό κάποια βιβλία μένουν στο ράφι τους ή στο σακίδιό τους σαν νεκρά βάρη ενώ άλλα όπως ο Λάζαρος σηκώνονται και περπατούν» (σελ. 47). Το βιβλίο είναι «μια συνάντηση που διακόπτει τη συνηθισμένη ροή του χρόνου. Μετά από αυτήν τη συνάντηση η ζωή μας δεν είναι πια η ίδια»» (σελ. 27). Αυτό το σκεφτήκατε ποτέ; «Τα βιβλία μας αφηγούνται την ιστορία μας, είναι η γλώσσα μας, συγκεντρώνουν όχι μόνο τις λέξεις αυτού που τα έγραψε αλλά και τον συναρπαστικό χρόνο της δικής μας ανάγνωσης» (σελ. 28). Στο δεύτερο μέρος πάμε ακόμη πιο βαθιά, με τον συγγραφέα να καταγράφει τα πιο ουσιώδη ίχνη που αφορούν την προσωπική του βιογραφία, δηλαδή την πνευματική του εξέλιξη, μέσα από την επανανάγνωση εννιά βιβλίων. Αυτό το κομμάτι  χρησιμοποιείται ως τεκμηρίωση στο σκεπτικό: «Γιατί το να μιλήσουμε για τα βιβλία που αγαπήσαμε σημαίνει να μιλήσουμε για τη ζωή μας». Οδύσσεια, Βίβλος, «Ο λοχίας στο χιόνι» του Μάριο Ριγκόνι Στερν, «Η ναυτία» και «Ο ηλίθιος της οικογένειας» του Ζαν-Πωλ Σαρτρ, «Είναι και χρόνος» του Μάρτιν Χάιντεγκερ, «Γραπτά» του Ζακ Λακάν, «Ο δρόμος» του Κόρμακ Μακάρθυ είναι αυτά που επηρέασαν τον συγγραφέα και οι επεξηγήσεις και τα βιώματα που παραθέτει συμπληρώνουν με τον καλύτερο τρόπο το συναρπαστικό φιλαναγνωστικό περιεχόμενο του δοκιμίου.

Το «Με ανοιχτό βιβλίο» είναι ένα πολύ ενδιαφέρον και αρκούντως βιβλιοφιλικό δοκίμιο για την αγαπημένη μας ασχολία, την ανάγνωση. Φιλοσοφία και ψυχολογία, γλωσσολογία και κοινωνιολογία έρχονται και συντροφεύουν τον τρόπο σκέψης του συγγραφέα ενώ αποφθέγματα ανθρώπων της διανόησης όπως ο Ζαν Πωλ Σαρτρ, ο Λούντβιχ Βίτγκενσταϊν και ο Ζακ Λακάν συμπληρώνουν και τεκμηριώνουν τις απόψεις του κειμένου. Παρεκβάσεις με δείγματα από πίνακες ζωγραφικής όπως «Οι πρεσβευτές» του Χανς Χόλμπαϊν του Νεότερου ή μουσικά παραδείγματα δίνουν μια ελκυστική πολυπρισματικότητα και βοηθάνε και με άλλα, πέραν της ανάγνωσης, παραδείγματα, ώστε να γίνουν κατανοητές οι σκέψεις και οι απόψεις του Massimo Recalcati.