Βιβλίο Το τραγούδι του Αχιλλέα
Τίτλος πρωτοτύπου The song of Achilles
Συγγραφέας Madeline Miller
Μεταφραστής Αναστασία Καλλιοντζή
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Την ιστορία μάς την αφηγείται ο Πάτροκλος. Μας εξιστορεί όλη του τη ζωή γύρω από τον Αχιλλέα, τον μοναδικό άνθρωπο που αγάπησε βαθιά και ανιδιοτελώς στη ζωή του. Η συγγραφέας μας δείχνει πώς μεγάλωσαν μαζί, πώς ανατράφηκαν, πώς τους εκπαίδευσε ο Χείρων στο Πήλιο, πώς κρύφτηκαν στη Σκύρο όταν ο Πάρης απήγαγε την Ελένη και τους ψάχνανε για να πολεμήσουν, πώς τους ανακάλυψε ο Οδυσσέας, πώς πήγαν στην Αυλίδα, πώς θυσιάστηκε η Ιφιγένεια και φύσηξε ούριος άνεμος και πώς κατέληξαν στην Τροία και τι συνέβη εκεί. Χωρίς να γίνεται άλλος ένας Όμηρος, η Miller περιγράφει τα πιο κρίσιμα και σημαντικά περιστατικά της πολιορκίας της Τροίας, δίνοντας μια ανθρώπινη, αληθινή, τρισδιάστατη εικόνα, μας βάζει μέσα στα πράγματα και αναπαριστά μπροστά μας την καθημερινότητα στο στρατόπεδο των Ελλήνων κυρίως.

Έχω να σταθώ σε πολλά επιμέρους κομμάτια που ομολογώ ότι είτε δε θυμόμουν είτε τα θυμόμουν αλλιώς. Πρώτα πρώτα ο Αχιλλέας και ο Πάτροκλος ήταν εραστές, τελεία, ούτε φίλοι καρδιακοί, ούτε φίλοι με υποφώσκοντα ερωτισμό, ούτε τίποτα, ήταν ένα από τα πιο επιφανή ερωτικά ζευγάρια της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας (;). Παρ’ όλο που έχουμε ερωτικές σκηνές, παρ’ όλο που έχουμε ρομαντισμό, παρ’ όλο που ο Πάτροκλος έχει αποφασίσει τι θέλει σε μια εποχή που οι άντρες πήγαιναν με άντρες και με γυναίκες (κάθε συναναστροφή για τους δικούς της λόγους), το περιβάλλον και η ατμόσφαιρα και τα συναισθήματα και η νοοτροπία και οι σκέψεις είναι πολύ ωραία δοσμένα, χωρίς να λες ότι διαβάζεις ένα άρλεκιν ή ότι η συγγραφέας θέλει να προκαλέσει γι’ αυτό παίρνει και τον μύθο και του αλλάζει τα φώτα. Καμία σχέση.

Μου άρεσε πολύ η περιγραφή του Χείρωνα και της Θέτιδος. Οι Κένταυροι και οι θεοί ήταν πλάσματα του μύθου κατ’ εξοχήν και εδώ τους βλέπουμε μπροστά μας, αληθινούς και ανθρώπινους (όσο αυτό γίνεται). Οι περιγραφές αυτών των δύο σημαντικών προσώπων ξεπερνούν κάθε φαντασία και αποδίδονται με αληθοφανέστατο τρόπο. Μου έκανε εντύπωση η Θέτις, η οποία δεν πήγαινε με τίποτα τον Πάτροκλο, όχι γιατί ήταν εραστής του αγοριού της αλλά γιατί ήταν κατώτερός του. Και πράγματι, ο Πάτροκλος παραδέχεται ότι δεν ήταν κάτι το ιδιαίτερο ούτε από μόρφωση, ούτε από εμφάνιση, ούτε από τίποτα. Κι όμως ο Αχιλλέας τον ήθελε ερωτικά κι αυτό η Θέτις δεν το δέχτηκε ποτέ.

Σοκαρίστηκα όταν στην Αυλίδα όντως η Ιφιγένεια θυσιάστηκε μπροστά στα μάτια των Ελλήνων. Περίμενα να δω ότι κάποια συννεφιά έπεσε, κάτι κοσμοϊστορικό και η Ιφιγένεια εξαφανίστηκε από τα μάτια τους, όμως όχι, η Ιφιγένεια θυσιάστηκε κανονικά και με το νόμο, πιτσιλώντας μάλιστα τον Αχιλλέα με άφθονο αίμα! Άλλη λεπτομέρεια που δε θυμόμουν ήταν ότι στον Τρωικό πολέμησαν και οι Αμαζόνες και μάλιστα η Πενθεσίλεια σκοτώθηκε από το χέρι του Αχιλλέα! Αυτό που δε θυμόμουν με τίποτα ήταν η εμφάνιση του Πύρρου, του γιου του Αχιλλέα με τη Διηδάμεια, την πριγκίπισσα της Σκύρου, όπου είχε κρυφτεί ο Αχιλλέας για να μην πάει στην εκστρατεία κατά του Πριάμου. Ο Πύρρος δείχνει κακομαθημένος, αυτάρκης, κομπορρήμων, αλαζόνας, καμία σχέση με τον πατέρα του δηλαδή. Και εμφανίζεται στην Τροία στο πλευρό των Ελλήνων μόλις σκοτώνεται ο πατέρας του, λέγοντας μάλιστα ότι η Τροία θα καταληφθεί μόνο μετά τη δική του συμμετοχή. Επίσης δεν είχα φανταστεί ποτέ ότι η Βρυσηίς θα μπορούσε να είναι ελεύθερη κι ωραία μες στο στρατόπεδο των Ελλήνων και να τους βοηθάει στο μαγείρεμα, στη θεραπεία των τραυμάτων τους κλπ., πάντα την είχα στο μυαλό μου ως μια απλή σκλάβα χωρίς ταυτότητα!

Θα συμφωνήσω απόλυτα με την παρουσία-απουσία της Ελένης. Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι η Ελένη δεν είναι και τόσο πραγματικό πρόσωπο στα μάτια της και στην αντίληψή της, οπότε εμφανίζεται μία και μόνη φορά κι αυτή με πέπλο, την ημέρα που καλούνται όλοι οι επιφανείς άντρες της τότε γνωστής Ελλάδος για να την παντρευτούν. Ο κάθε ήρωας της αρχαίας Ελλάδος περιγράφεται όπως δει: ο Αγαμέμνων ισχυρογνώμων βλάκας, ο Οδυσσέας παμπόνηρος και διαλλακτικός, ο Νέστωρ ραμολί που ακολουθεί το στράτευμα από πείσμα και μόνο να μην παραδώσει ακόμη το θρόνο του, ο Αίας γιγαντόσωμος, ο Διομήδης άχρωμος, ο Μενέλαος κερατούκλης, ο Κάλχας λάθος της φύσης. Αν και σπάνια γράφω για τον μεταφραστή των βιβλίων που διαβάζω, θα αναφέρω κατ’ εξαίρεσιν την κυρία Αναστασία Καλλιοντζή, διακεκριμένη μυθιστοριογράφο και βαθύ πνεύμα της σημερινής μας εποχής, η οποία έκανε μια επιμελημένη και προσεκτική μετάφραση, με ωραίες εκφράσεις, προσεγμένο λεξιλόγιο και μια νότα αρχαιοελληνισμού χωρίς να καταντά το κείμενο διδακτορική διατριβή (ποτέ δε σκέφτηκα ότι ο Κάλχας κλίνεται αρχαιοπρεπώς και στη γενική είναι του Κάλχαντα!).

Δύο μικρές ενστάσεις έχω παρ’ όλ’ αυτά: στα τελευταία κεφάλαια, παρ’ όλο που δίνεται συνεχής ροή αφήγησης γεγονότων, με έναν έξυπνο τρόπο μαθαίνουμε ότι πέρασαν κιόλας δέκα χρόνια, όμως σχεδόν αμέσως μαθαίνουμε ότι πέρασαν μόλις εννιά και αρκετές σελίδες παρακάτω πάλι έχουμε πρώτα αναφορά στα εννιά χρόνια και μετά στα δέκα. Για ξαναρίξτε μια ματιά, εκτός κι αν μου διέφυγε εμένα κάτι. Επίσης, παρ’ όλο που περιγράφονται πολλά σημαντικά περιστατικά, μετά τον θάνατο του Πατρόκλου, του Αχιλλέα και του Έκτορα, ο Δούρειος Ίππος και η τελική νίκη των Ελλήνων ξεπετάγονται μέσα σε πολύ λίγες σελίδες κι ίσως να είναι δίκαιο γιατί ήδη η ιστορία παρατράβηξε, έχω την αίσθηση όμως ότι η πένα της συγγραφέως δε θα κούραζε τον αναγνώστη.

Επικροτώ την ανατροπή της πλοκής βάσει της ερμηνείας των χρησμών: ο Αχιλλέας έμαθε ότι η Τροία θα παρθεί όταν πεθάνει ο Άριστος των Αχαιών κι αφού σκοτωθεί ο Έκτωρ. Οπότε, ως άριστος Αχαιών ων και ερωτευμένος με τον Πάτροκλο καθυστερεί το χαμό του Έκτορα, έλα όμως που τα γεγονότα με τη Βρυσηίδα και τη Χρυσηίδα τον πεισμώνουν, οπότε ο Πάτροκλος, με αληθινή αγάπη και ανυστεροβουλία παίρνει τη θέση του. Και είναι τέτοιος ο ρόλος του μέσα στον μύθο που αυτός αποδεικνύεται ο άριστος των Αχαιών κι όχι ο Αχιλλέας, κάτι που παραδέχεται επιτέλους και η Θέτις! Το τέλος του κειμένου είναι πολύ ρομαντικό, η ιστορία ολοκληρώνεται, ο κύκλος κλείνει, οι έχθρες παραμερίζονται και ο Πάτροκλος με τον Αχιλλέα συνεχίζουν να είναι για πάντα μαζί, ακόμη και στον κάτω κόσμο. Το συνιστώ ανεπιφύλακτα, αν θέλετε να γνωρίσετε μια άλλη περιπέτεια αγάπης με ένα σοβαρό, ρομαντικό και ιστορικά τεκμηριωμένο υπόβαθρο.

ΥΓ. Τον Φεβρουάριο του 2022 κυκλοφόρησε η επετειακή έκδοση του μυθιστορήματος, που περιλαμβάνει επιπλέον ιδιόχειρη

επιστολή της συγγραφέως προς το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, πρόλογο στον οποίο αναφέρονται άγνωστες πτυχές του συναρπαστικού εκδοτικού και συγγραφικού ταξιδιού που έζησε η συγγραφέας γράφοντάς το (τα εμπόδια που συναντούσε, οι συμπτώσεις που την έφεραν κοντά στο ομηρικό έπος, πώς ξεκίνησε να μελετάει τη σχέση Αχιλλέα και Πάτροκλου και πώς έφτασε ως την ιδέα ενός μυθιστορήματος, οι φόβοι της ακαδημαϊκής κοινότητας που επιμένουν στη «διαφύλαξη των παραδόσεων στις κλασικές σπουδές» ακόμη και με απροκάλυπτη επιθετικότητα, τον απόηχο και τον αντίκτυπο του βιβλίου στον απλό αναγνώστη και όχι μόνο κ. ά.). Επίσης περιέχονται οδηγός ανάγνωσης για το μυθιστόρημα, το μυθολογικό υπόβαθρο γύρω από την ιστορία του Αχιλλέα  και διάφορα θέματα για συζήτηση που πηγάζουν από αυτό, καθώς και το αφήγημα «Γαλάτεια». Σε αυτό το συναρπαστικό κείμενο, μια γυναίκα που κάποτε ήταν πέτρα νοσηλεύεται σ’ ένα ίδρυμα και δέχεται την επίσκεψη του συζύγου της που εκφράζει με κάθε τρόπο την αγάπη του για κείνη. Έτσι, με αριστοτεχνικό τρόπο αναμιγνύεται η πραγματική ιστορία της Γαλάτειας και της κόρης της, Πάφου, με το ρεαλιστικό σήμερα. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται το πρώτο κεφάλαιο του εξίσου αγαπημένου μυθιστορήματος «Κίρκη» και λίγα λόγια γι’ αυτό από τη Δανάη Ιμπραχήμ.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«[Ο Χείρων] Έτσι όπως καθόταν στη ροδόχρωμη σπηλιά του, λες να του είχε έρθει καμιά αναλαμπή για το μέλλον;…πικρή συνήθεια, μια σειρά από αγόρια που πήγαιναν κοντά του για να μάθουν μουσική και ιατρική, για να καταλήξουν στο τέλος να μετατραπούν σε φονικές μηχανές» (σελ. 247).

«Μπορείς να χρησιμοποιήσεις ένα δόρυ σαν μπαστούνι για το περπάτημα, όμως αυτό δεν αλλάζει τη φύση του» (σελ. 270).

«..κι απ’ την άλλη ο Αγαμέμνων, με το πρόσωπο σφιγμένο σαν τη χούφτα του τσιγκούνη, να μας αγριοκοιτάζει όλους» (σελ. 362).

Βιβλίο Η σπηλιά του Φιλοκτήτη
Συγγραφέας Ζαφειρία Κοτζαμάνογλου
Κατηγορία Εφηβικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μιχάλης Σιδέρης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Ζαφειρία Κοτζαμάνογλου κατάφερε να μου μεταλαμπαδεύσει την αγάπη της για το παρελθόν του νησιού της Λήμνου και να ενώσει ταιριαστά τον μύθο, την προϊστορία και τη φαντασία. Η γραφή είναι παραστατική και ζωηρή, αρκετά ρεαλιστική και προσεγμένη. Αν κεντρική ιδέα δεν ήταν η ζωή του Φιλοκτήτη, θα μπορούσε απλώς να στήσει ένα προσεγμένο αληθοφανές πλαίσιο, μέσα στο οποίο θα εκτυλισσόταν με ενάργεια και παραστατικότητα η ζωή ενός εφήβου, με τις δυσκολίες στο σχολείο του, τα ερωτικά του σκιρτήματα, τις προστριβές με τους γονείς κλπ. Κατάφερε όμως να προχωρήσει την ιστορία της ένα βήμα παραπέρα και να δοκιμαστεί με επιτυχία πάνω στις κοινωνικές δομές που διέπουν μια σχέση αναγκαστικής συμβίωσης, μιας και ο Γεράσιμος με τον Φιλοκτήτη είναι ένα καλό παράδειγμα για έναν συγγραφέα ως προς το πώς να καταφέρει να κερδίσει τον αναγνώστη και να κρατήσει το ενδιαφέρον του αμείωτο εφόσον μιλάμε για ένα κατά βάση στατικό φόντο.

Πράγματι, τι συναρπαστικό θα μπορούσε να συμβεί σε μια ερημική παραλία μεταξύ δύο αγνώστων εκτός από το να αφηγηθούν τη ζωή τους και να επιβιώσουν; Με αφορμή λοιπόν τη ζωή του Φιλοκτήτη, ενός ανθρώπου παρατημένου και ουσιαστικά προδομένου από τους ίδιους τους συμπατριώτες του, η συγγραφέας καταγράφει με απλό και συναρπαστικό τρόπο τα αίτια και τις αφορμές του Τρωικού πολέμου, αποδίδει με αληθοφάνεια τις συνθήκες στην Αυλίδα που οδήγησαν στη θυσία της Ιφιγένειας και χαρίζει συγκίνηση και τρυφερότητα όταν αναφέρεται στην καθημερινότητα του Φιλοκτήτη πριν εμπλακεί στον πόλεμο (οικογενειακές στιγμές ευτυχίας, η γυναίκα που τον αγαπούσε κλπ.). Συγκεκριμένα και συνοπτικά περιστατικά και όχι μακροσκελείς αφηγήσεις προστίθενται κατά τόπους στην πορεία της ιστορίας ανάμεσα σε καβγάδες και φιλονικίες του Γεράσιμου και του Φιλοκτήτη, πριν ή μετά τη συμφιλίωσή τους, κατά τη διάρκεια της νυχτερινής κατάκλισης κ.ο.κ.

Πέρα από τα ιστορικά γεγονότα και τα αίτια του Τρωικού πολέμου, υπάρχει διεισδυτική και μελετημένη εντρύφηση στην ανθρώπινη ψυχολογία. Μικρά και μεγάλα γεγονότα σφυρηλατούν τις διαπροσωπικές σχέσεις των δύο αντρών και πότε τους ενώνουν, πότε τους χωρίζουν. Η συγχώρεση, η κατανόηση, ο σεβασμός, η αλληλοϋποστήριξη, η δοτικότητα είναι αρετές που τονίζονται στο μυθιστόρημα και δείχνουν τη θετική και την αρνητική πλευρά των συνεπειών. Ο Φιλοκτήτης είναι μια άρτια σχηματισμένη προσωπικότητα, πολυδιάστατη, εντελώς ανθρώπινη, μέσα από την οποία αναπηδά η δύναμη και η ένταση της ελπίδας και της προσδοκίας. Όταν ο Φιλοκτήτης φτάνει σε σημείο να παραδεχτεί πως έπαψε να ελπίζει κι επιπλέον όλα του τα αισθήματα μετατράπηκαν σε μίσος (κατά των ανθρώπων που θεωρούσε φίλους του και τον πρόδωσαν, κατά του πολέμου που τους έφερε τόσα δεινά κ. ά.) ένιωσα σχεδόν μέσα μου αυτήν την απελπισία και την πίκρα της απογοήτευσης.

«Η σπηλιά του Φιλοκτήτη» είναι ένα δυνατό εφηβικό μυθιστόρημα που καταφέρνει με εύληπτο τρόπο και συναρπαστικές περιγραφές να δείξει στους αναγνώστες την ποικιλία του συναισθηματικού κόσμου ενός ανθρώπου, να τονίσει τα πλεονεκτήματα και τα ελαττώματα αυτής της σύνθετης προσωπικότητας που αποκαλείται άνθρωπος και να μεταδώσει πίστη, δύναμη και θέληση για τις αντιξοότητες που συναντά κάποιος στη ζωή του και ειδικά στην εφηβεία, όπου όλα τα συναισθηματικά εμπόδια μοιάζουν να είναι απροσπέλαστα. Ανατροπές και εκπλήξεις, ποικιλία περιστατικών αλλά και καλολογικών στοιχειών είναι κάποια από τα θετικά χαρακτηριστικά αυτού του βιβλίου που αξίζει να ανακαλύψετε.