Βιβλίο Η πόλη της καταχνιάς 
Τίτλος πρωτοτύπου La ciudad de vapor
Συγγραφέας Carlos Ruiz Zafon
Μεταφραστής Μαρία Παλαιολόγου
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Θα έχει αίσιο τέλος η γνωριμία του Νταβίντ Μαρτίν με το κορίτσι που επισκέπτεται ένα παλαιοβιβλιοπωλείο μαζί με τη βάγια της; Γιατί το παιδί που θα φέρει μια γυναίκα στον κόσμο πίσω στο 1905 θα αλλάξει τον αναγνωστικό κόσμο; Ποια είναι η Λάια και γιατί ο πατέρας της αναγκάζεται να την πουλήσει στο πλαίσιο μιας εξαπάτησης που από τότε θα στοιχειώνει τη ζωή τους (από τις γοητευτικότερες ιστορίες της συλλογής, μιας και η πλοκή κλιμακώνεται απρόσμενα και καταλήγει σ’ ένα συγκινητικό φινάλε); Ποιος ανέθεσε στον τεχνίτη Εντμόντ ντε Λούνα να χτίσει μια βιβλιοθήκη-λαβύρινθο όπου θα προφύλασσε τα απαγορευμένα βιβλία και γιατί η άλωση της Κωνσταντινούπολης ανέτρεψε τα σχέδιά τους; Πώς και γιατί εμφανίζεται στο λογοτεχνικό σύμπαν του Carlos Ruiz Zafon ο Εβέλι Εσκρούτζ, ο πιο πλούσιος άνθρωπος της Βαρκελώνης, και τι κάνει κάθε παραμονή Χριστουγέννων ώστε να κερδίσει τις ψυχές των αντιπάλων του; Πώς θα αντιδράσει ένας ορφανός υπάλληλος εν μέσω του ισπανικού εμφυλίου όταν αντικρίσει την κοπέλα που περνάει για να αξιολογήσει τα τιμαλφή της; Ποιοι είναι στην πραγματικότητα οι ένοικοι του σπιτιού που η Λάουρα νοικιάζει σ’ έναν άρτι αποφυλακισθέντα (εξίσου αγαπημένο διήγημα γιατί μέσα σε τρεις σελίδες, εκτός από τις γλαφυρές περιγραφές που έχει, φέρνει τούμπα την ιστορία με τέτοιο τρόπο που με εντυπωσίασε και με συγκίνησε);

Με κύριο αφηγηματικό όχημα το πρώτο πρόσωπο, με συναρπαστική εξιστόρηση, χιούμορ, ανατροπές, με γρήγορη ροή, με εκπληκτική διεξοδικότητα και διεισδυτικότητα, «Η πόλη της καταχνιάς» είναι το ιδανικό συμπλήρωμα για όσους αγάπησαν τη σειρά του «Κοιμητηρίου των Λησμονημένων Βιβλίων» και ταυτόχρονα η ιδανική αρχή γνωριμίας για όσους δεν έχουν μαγευτεί ακόμη από αυτό το αξεπέραστο φαντασιακό σύμπαν. Στο βιβλίο συγκεντρώνονται όλα τα θετικά χαρακτηριστικά των μυθιστορημάτων του Zafon, απλά σε μικρότερη έκταση, χαρίζοντας παραδόξως και τη μεγαλύτερη απόλαυση.

Βιβλίο Ο αιχμάλωτος του ουρανού
Τίτλος πρωτοτύπου El prisionero del cielo
Συγγραφέας Carlos Ruiz Zafon
Μεταφραστής Κατερίνα Ρούφου
Κατηγορία Περιπέτεια / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Όπως έγραψα πριν, ολοκληρώνεται η ιστορία του Ντανιέλ Σεμπέρε και μπαίνουν όλα τα κομμάτια του παζλ στη θέση τους. Με αριστοτεχνικό τρόπο ο συγγραφέας έχει στήσει μια έξυπνη, νοσταλγική και ολίγον «σκοτεινή» πλοκή, την οποία διανέμει έξυπνα σε τρία βιβλία. Αν νομίσετε ότι το δεύτερο βιβλίο «Το παιχνίδι του αγγέλου» απλώς υπάρχει για να μας δείξει τι συνέβη πριν τη δεκαετία του 1950 όπου ξεκινάει το πρώτο βιβλίο της τριλογίας, απατάσθε! Το δεύτερο βιβλίο μάς ξεγελάει όλους και συνδέεται αμεσότατα με το τρίτο. Αλλά οι συμπτώσεις και οι αλληλουχίες των γεγονότων δε σταματούν εκεί!

«Ο αιχμάλωτος του ουρανού» αυτοτελώς δεν έχει καμία αξία. Πρέπει να διαβαστεί συνδυαστικά με τα δύο προηγούμενα για να καταλάβετε ότι σα βιβλίο απλώς κλείνει τις τρύπες του παρελθόντος και τακτοποιεί την υπόθεση με σωστό, δομημένο και λογικό τρόπο. Είναι το φινάλε ενός μαγευτικού κειμένου, διαποτισμένου με νοσταλγικές εικόνες της Βαρκελώνης, σημαντικές προσωπικότητες της ισπανικής λογοτεχνίας, Ιστορίας και κουλτούρας, με ανθρώπους που έχουν δυσκολευτεί στη ζωή τους και τώρα δέχονται την εξιλέωση και την ηρεμία του grand finale. Το γεγονός όμως ότι ο Ντανιέλ ανακάλυψε ότι η μητέρα του δολοφονήθηκε και ξέρει και το όνομα του δολοφόνου της ίσως αποτελέσει υλικό για κάτι μεταγενέστερο. Για να δούμε!

Λυπάμαι μόνο που η ζωή, οι υποχρεώσεις και οι ασχολίες μου δε μου επέτρεψαν να ενσκήψω σωστά πάνω από τα βιβλία αυτού του μεγάλου Ισπανού λογοτέχνη και τα διάβαζα αποσπασματικά και τμηματικά καθ’ οδόν για τη δουλειά ή λίγο πριν κοιμηθώ. Δεν έκατσα να διαβάσω απερίσπαστος από την αρχή ως το τέλος την ιστορία και τις περιπέτειες των ηρώων του Κοιμητηρίου των Λησμονημένων Βιβλίων, κάπου έπρεπε να πάω, κάτι έπρεπε να κάνω. Πάντως είναι από τα λίγα βιβλία που θα κρατήσω μόνιμα στο ράφι της βιβλιοθήκης μου για να τα μελετήσω αργότερα ενδελεχώς και να γευτώ ολόκληρο το χυμό των σελίδων τους. Σας συνιστώ να κάνετε κι εσείς το ίδιο και δε θα χάσετε!

ΥΓ. Το κείμενο της κριτικής πρωτοδημοσιεύτηκε στο captainbook στις 15 Οκτωβρίου 2013 και το 2017 κυκλοφόρησε σε δύο τόμους το τελευταίο βιβλίο της τετραλογίας, όπως αποδείχτηκε τελικά, «Ο λαβύρινθος των πνευμάτων».

Βιβλίο Το παιχνίδι του αγγέλου
Τίτλος πρωτοτύπου El juego del ángel
Συγγραφέας Carlos Ruiz Zafon
Μεταφραστής Κατερίνα Ρούφου
Κατηγορία Περιπέτεια / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η συνέχεια της υπέροχης και αξεπέραστης περιπέτειας «Η σκιά του ανέμου». Το στυλ, η γραφή, το λεξιλόγιο, η ικανότητα χειρισμού της υπόθεσης και της πλοκής είναι κι εδώ διάσπαρτα, όμως δεν έχουμε ούτε τις βιβλιολογικές αναφορές του πρώτου βιβλίου, ούτε τόσο έντονη την παρουσία της κοινωνικής πραγματικότητας της εποχής που διαδραματίζεται το βιβλίο. Επίσης το Κοιμητήριο των Λησμονημένων Βιβλίων εμφανίζεται σε λίγες περιπτώσεις και δεν έχει τόσο άμεση σχέση με την πορεία της ιστορίας.

Ίσως να μη μου άρεσε, παρ’ όλο που είναι καλογραμμένο και ανατρεπτικό, λόγω του μεταφυσικού του περιεχομένου. Έχουμε έναν ιδανικό συνδυασμό Ντόριαν Γκρέι και Φάουστ στη Βαρκελώνη της δεκαετίας του 1920-1930, οπότε και παρακολουθούμε πώς ήταν το βιβλιοπωλείο Σεμπέρε στα χέρια του παππού του Ντανιέλ Σεμπέρε από τη «Σκιά του ανέμου». Το κείμενο έχει κορυφώσεις και καταπτώσεις, έχει στριφογυρίσματα και εξελίξεις, έχει ανατροπές, έχει ένα γαϊτανάκι χαρακτήρων, όμως η κεντρική ιδέα δε μου τράβηξε το ενδιαφέρον, ίσως γιατί το έχω συναντήσει αλλεπάλληλες φορές. Η ατμόσφαιρα πάντως της ζοφερής Βαρκελώνης είναι αξεπέραστη: ομίχλη, σκοτάδια, σιωπηλοί άνθρωποι, μυστηριώδεις φιγούρες, γυναίκες που τριγυρίζουν τον ήρωά μας, Νταβίδ Μαρτίν, είτε για να τον προστατεύσουν είτε για να τον σκοτώσουν.

Ενδιαφέροντα και πάντα επίκαιρα διάφορα αποσπάσματα που παραθέτει ο συγγραφέας με τη βαθιά και καίρια γνώση του για την ανθρώπινη φύση και την κοινωνία, σκέψεις και απόψεις που δίνουν έναν ακόμη πιο γοητευτικά απαισιόδοξο τόνο στο κείμενο. Στο βιβλίο μαθαίνουμε για τις περίεργες συνθήκες γνωριμίας των γονιών του Ντανιέλ Σεμπέρε και για τη μεταφυσική περιπέτεια που έζησαν με τον Νταβίδ Μαρτίν. Μια ιστορία που ξεκινάει από ένα σημείο, προχωράει σε ένα άλλο και στο τέλος έχουμε ένα κρεσέντο αποκαλύψεων και εξελίξεων που κόβουν την ανάσα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«-Ξέρετε τι είναι μια θρησκεία, φίλε Μαρτίν;…Μια προσευχή ωραιότατη και καλοδουλεμένη. Αν βγάλουμε έξω την ποίηση, μια θρησκεία καταλήγει να είναι ένας ηθικός κώδικας που εκφράζεται μέσα από θρύλους, μύθους ή οποιονδήποτε τύπο λογοτεχνικής επινόησης με σκοπό να εγκαθιδρύσει ένα σύστημα ιδεών, αξιών και κανόνων με τους οποίους να μπορεί κανείς να ρυθμίσει μια κουλτούρα ή μια κοινωνία» (σελ. 174).

«-Ισαβέλλα, αν πράγματι θέλεις να αφοσιωθείς στο γράψιμο ή τουλάχιστον να γράφεις για να σε διαβάζουν άλλοι, θα πρέπει να συνηθίσεις μερικές φορές να σε αγνοούν, να σε προσβάλλουν, να σε περιφρονούν και σχεδόν πάντα να σου δείχνουν αδιαφορία. Είναι ένα από τα οφέλη της δουλειάς» (σελ. 213).

-«Είναι στη φύση μας να επιβιώνουμε. Η πίστη είναι μια ενστικτώδης απάντηση σε πλευρές της ύπαρξης που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε με άλλο τρόπο, είτε πρόκειται γι’ αυτό το κενό ηθικής που αντιλαμβανόμαστε στο σύμπαν είτε για τη βεβαιότητα του θανάτου, το μυστήριο της αρχής των πραγμάτων, το νόημα της ίδιας μας της ζωής ή την απουσία αυτού του νοήματος. Είναι στοιχειώδεις έννοιες απίστευτης απλότητας, όμως οι ίδιοι οι περιορισμοί μας εμποδίζουν ν’ απαντήσουμε με τρόπο αλάνθαστο σ’ αυτές τις ερωτήσεις και γι’ αυτό το λόγο δημιουργούμε, σαν άμυνα, μια συναισθηματική απάντηση. Είναι απλή, καθαρή βιολογία» (σελ. 236).

[Για τη Βίβλο] «-Το μεγαλύτερο μέρος από τις απλές και αγαθές ιστοριούλες, ένα μείγμα κοινής λογικής και φολκλόρ, κι όλη αυτή η πολεμική διάθεση που αναπτύσσουν προέρχεται από τη μετέπειτα ερμηνεία αυτών των απαρχών, εφόσον δε διαστρεβλωθούν στα χέρια των διαχειριστών τους…Διαιρέσεις, πόλεμοι και σχίσματα γίνονται αναπόφευκτα. Αργά ή γρήγορα, η λέξη γίνεται σάρκα και η σάρκα αιμορραγεί» (σελ. 258).

«-Μην κάνετε το λάθος να μπερδέψετε το λόγο του Θεού με την εκκλησιαστική βιομηχανία που τον εκμεταλλεύεται» (σελ. 265).

«Μας διδάσκουν πως τα ανθρώπινα όντα μαθαίνουν και αφομοιώνουν ιδέες και έννοιες μέσα από διηγήσεις, από ιστορίες, όχι μέσα από αριστοτεχνικά μαθήματα ή θεωρητικές ομιλίες. Αυτό ακριβώς μας μαθαίνουν και όλα τα μεγάλα θρησκευτικά κείμενα. Όλα αυτά είναι αφηγήσεις με πρόσωπα που πρέπει να έρθουν αντιμέτωπα με τη ζωή και να ξεπεράσουν εμπόδια, φιγούρες που ξεκινούν για ένα ταξίδι πνευματικού πλουτισμού μέσα από περιπέτειες και αποκαλύψεις» (σελ. 267).

«-Σκεφτόμουν και συνειδητοποίησα πως η πλειονότητα των μεγάλων θρησκειών είχε ξεκινήσει ή είχε αγγίξει το υψηλότερο σημείο διάδοσης και επιρροής τις στιγμές της Ιστορίας κατά τις οποίες οι κοινωνίες που τις υιοθετούσαν βασίζονταν σε μια δημογραφική βάση φτωχών και νέων ανθρώπων. Κοινωνίες όπου το εβδομήντα τοις εκατό του πληθυσμού ήταν κάτω των δεκαοκτώ χρονών, με τους μισούς από αυτούς ανήλικους αρσενικούς, με το αίμα να βράζει στις φλέβες τους από επιθετικότητα και αναπαραγωγικές ορμές, αποτελούσαν γόνιμο έδαφος για την αποδοχή και την εξάπλωση της πίστης» (σελ. 287-288).

«-Κάθε οργανωμένη θρησκεία, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έχει βασικό στυλοβάτη την υποταγή, την καταπίεση και την εκμηδένιση της γυναίκας στην ομάδα. Η γυναίκα πρέπει να αποδεχτεί το ρόλο της αιθέριας ύπαρξης, παθητικής και μητρικής, ποτέ αυτόν της εξουσίας ή της ανεξαρτησίας, ειδάλλως πληρώνει τις επιπτώσεις» (σελ. 289).

«Τα γηρατειά είναι η βαζελίνη της ευπιστίας. Όταν ο θάνατος χτυπάει την πόρτα, ο σκεπτικισμός πηδάει απ’ το παράθυρο. Μια καλή καρδιαγγειακή τρομάρα και πιστεύει κανείς μέχρι και στην Κοκκινοσκουφίτσα” (σελ. 289).

«Κάθε άξια μανούβρα που έχει σκοπό να πείσει επικαλείται πρώτα την περιέργεια, ύστερα τη ματαιοδοξία και τελικά την καλοσύνη ή τις τύψεις» (σελ. 319).

«Οι περισσότεροι από μας, είτε το αντιλαμβανόμαστε είτε όχι, προσδιοριζόμαστε βάσει των διαφορών μας προς κάτι ή κάποιον και όχι βάσει των ομοιοτήτων μας. Είναι πιο εύκολο να αντιδράσει κανείς παρά να δράσει…» (σελ. 342).

«-Είναι δύσκολο να μισεί κανείς μια ιδέα. Απαιτεί κάποια διανοητική πειθαρχία κι ένα πνεύμα ψυχωτικό και άρρωστο, κάτι που σπανίζει. Είναι πολύ πιο εύκολο να μισεί κανείς κάποιον με αναγνωρίσιμο πρόσωπο, στον οποίο θα ρίχνει την ευθύνη για όλα αυτά που μας ενοχλούν. Δεν είναι ανάγκη να είναι ένα άτομο. Μπορεί να είναι ένα έθνος, μια ράτσα, μια ομάδα» (σελ. 342).

«Μια από τις υπηρεσίες του παλιανθρώπου μας πρέπει να είναι να μας επιτρέψει να υιοθετήσουμε το ρόλο του θύματος και να διατυμπανίσουμε την ηθική μας ανωτερότητα. Θα προβάλουμε σ’ αυτόν όλα αυτά που είμαστε ανίκανοι ν’ αναγνωρίσουμε στον εαυτό μας και που τα δαιμονοποιούμε σύμφωνα με τα ιδιαίτερά μας συμφέροντα. Είναι η στοιχειώδης αριθμητική του φαρισαϊσμού» (σελ. 342-343).

«-Αρκεί να πεισθεί ο θρησκόληπτος πως είναι ελεύθερος από κάθε αμαρτία για να αρχίσει να λιθοβολεί ή να πετάει βόμβες με ενθουσιασμό. Και στην πραγματικότητα δε χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια, γιατί πείθεται μόνο με ένα μίνιμουμ εμψύχωσης κι ένα άλλοθι» (σελ. 343).

«Οι φυσιολογικοί άνθρωποι φέρνουν παιδιά στον κόσμο, εμείς οι συγγραφείς φέρνουμε βιβλία. Είμαστε καταδικασμένοι να αφήνουμε τη ζωή μας σ’ αυτά, αν και ποτέ δεν το αναγνωρίζουν. Είμαστε καταδικασμένοι να πεθαίνουμε στις σελίδες τους και μερικές φορές ακόμα και να τους επιτρέπουμε να μας αφαιρούν τη ζωή» (σελ. 422).

Βιβλίο Η σκιά του ανέμου
Τίτλος πρωτοτύπου La sombra del viento
Συγγραφέας Carlos Ruiz Zafon
Μεταφραστής Βασιλική Κνήτου
Κατηγορία Περιπέτεια / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα αστυνομικό βιβλίο; Ένα ερωτικό βιβλίο; Ένα βιβλιολογικό βιβλίο; Μάλλον όλα αυτά μαζί. Δεν έχει αστυνόμους και ανακριτές (αστυνομικό), δεν έχει σαχλαμάρες και γλυκανάλατα λόγια (ερωτικό), δεν μένει πολύ πάνω στο βιβλίο (βιβλιολογικό). Έχει όμως κακούς, έχει αδικίες, έχει απίστευτες ανατροπές και μια γλώσσα κι ένα στιλ που σε ταξιδεύουν με μαγικό τρόπο στη Βαρκελώνη πριν τον Εμφύλιο και μετά τον παγκόσμιο πόλεμο. Μπαίνουμε κι εμείς στα τραμ και στα τελεφερίκ της πόλης, γευόμαστε τη βρωμιά αλλά και την ομορφιά των στενοσόκακων, ψάχνουμε εναγωνίως γι’αυτό το Κοιμητήριο των Λησμονημένων Βιβλίων. Αλήθεια πώς μπορεί ένα (φαινομενικά τυχαίο) βιβλίο να σου αλλάξει τη ζωή, τη σκέψη, τις προτεραιότητες; Ο Carlos Ruiz Zafon έχει την απάντηση και μάλιστα υποβλητική. Ξεκινάμε με την ιστορία του Ντανιέλ που βρίσκει το βιβλίο. Και αρχίζουμε να ψάχνουμε τον συγγραφέα του. Είναι στο Παρίσι; Είναι στη Χιλή; Γράφει ακόμη; Γιατί τα αντίτυπα των βιβλίων του είναι πια τόσο σπάνια; Ποιος και γιατί τα καίει; Γιατί ο κακός επιθεωρητής Χαβιέ κυνηγάει τον Ντανιέλ; Ποιο μυστικό κρύβεται στη ζωή του άγνωστου συγγραφέα;

Πετραδάκι πετραδάκι, ψηφίδα ψηφίδα ξεδιπλώνεται μια απίστευτη ιστορία έρωτα και εκδίκησης που σχεδόν καρμικά αγγίζει και τη ζωή του Ντανιέλ. Ο Χουλιάν Καράξ, γιος καπελά της Βαρκελώνης, βλέπει τη ζωή του να αλλάζει όταν ένας πλούσιος της πόλης τον διαλέγει για να φοιτήσει στο αριστοκρατικό σχολείο. Εκεί κάνει φίλους και εχθρούς. Η αδερφή του κολλητού του είναι ο πρώτος του έρωτας και υποκύπτει στο κάλεσμα των ενστίκτων, προκαλώντας το φθόνο του εχθρού του και σοκ στους γονείς του. Γιατί αυτή η σχέση δεν έπρεπε να ξεκινήσει. Κι αμέσως μια χιονοστιβάδα αλλαγών, ανατροπών και ανελέητου κυνηγητού αλλάζει τα πάντα στη ζωή του συγγραφέα που το σκάει στο εξωτερικό. Και φτάνουμε στον Ντάνιελ που μπλέκεται στην ιστορία και διαπιστώνουμε ότι ο κακός τώρα κυνηγάει αυτόν, ο καλός κυνηγάει τον κακό για να σώσει τον Ντάνιελ. Τι να πρωτοπώ χωρίς να χαλάσω τη μαγεία του βιβλίου. Γαϊτανάκι χαρακτήρων, αισθήματα που χορεύουν στη σκιά του ανέμου κι ο Ντάνιελ το πρόσωπο-κλειδί για να δοθεί ένα τέλος και να αναπαυθούν οι ψυχές των νεκρών και να ολοκληρωθούν οι έρωτες του σήμερα. Χίλια μπράβο στον συγγραφέα που με τις εναλλαγές των αφηγήσεων (σημεία-κλειδιά δίνονται από τους πρωταγωνιστές που τα έζησαν είτε σαν εξομολόγηση είτε σαν γράμμα) και με τα κοσμητικά επίθετα σε ταξιδεύει στις σκέψεις του και στην πόλη του, στους ήρωές τους και τις μπερδεμένες ζωές τους, όπου τίποτα δεν είναι αυτό που φαίνεται. Κάθε λίγο και λιγάκι ανοίγεις το στόμα και λες «θα διαβάσω κι άλλο».