Βιβλίο Στο λυκόφως της ζωής
Τίτλος πρωτοτύπου This was a man
Συγγραφέας Jeffrey Archer
Μεταφραστής Τίνα Μαθιουδάκη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Σε γενικές γραμμές, η ιστορία ολοκληρώθηκε σωστά και όχι εσπευσμένα. Οι κινήσεις προς εξαγορά, τα χρηματιστηριακά παιχνίδια, οι τρεις αντίπαλοι των Μπάρινγκτον και Κλίφτον βρίσκουν τον μάστορά τους με τον γνωστό συναρπαστικό και πρωτότυπο τρόπο που απόλαυσα και στα προηγούμενα βιβλία αλλά οι ιστορίες τους συμπυκνώνονται σχεδόν στο πρώτο μισό του κειμένου. Δολοφονίες, φυλακίσεις, εξαγορές, δολοπλοκίες και ό,τι ευχαριστήθηκα σε όλα τα βιβλία ως τώρα εδώ δόθηκαν σε λίγες και χορταστικές δόσεις.

Στη συνέχεια οι πρωταγωνιστές αρχίζουν να ζουν επαγγελματικές εξελίξεις και αλλαγές, με τον Χάρι Κλίφτον να ξεκινάει να γράφει ένα μυθιστόρημα για τη ζωή στη Ρωσία, την Έμμα να δέχεται την πρόταση της Μάργκαρετ Θάτσερ να γίνει υφυπουργός Υγείας κι έτσι να κοντράρεται στη Βουλή των Λόρδων με τον αδερφό της, Τζάιλς, για τα νομοσχέδια, με σημαντικότερο όλων αυτό του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Ναι, μου προκάλεσε εντύπωση, γιατί, αν και πολιτικοί αντίπαλοι, μεταξύ τους ενδοοικογενειακά ήταν όλα μέλι-γάλα, δεν επηρεάστηκαν ούτε μια φορά από τις συνθήκες ώστε να τσακωθούν πιο σοβαρά μεταξύ τους.

Μεγάλη ανατροπή η ιστορία της Κάριν που αγάπησε ο Τζάιλς, μιας και τελικά δε σκοτώθηκε στο προηγούμενο βιβλίο. Η ζωή της με τον Τζάιλς πλέον εξομαλύνεται και οι στιγμές που ζουν στην πτώση του Τείχους του Βερολίνου μέχρι και δάκρυα στα μάτια μου έφεραν. Ήταν τόσο παραστατική η αφήγηση των στιγμών εορτασμού εκείνη την ημέρα του 1989, το πόσο αμήχανοι ήταν οι μέχρι χτες αδίστακτοι φρουροί, τόσο τρυφερές οι σκηνές που εκτυλίσσονταν που για άλλη μια φορά μου απέδειξε ο συγγραφέας πως μπορεί να ασχοληθεί και βαθύτερα με τους χαρακτήρες του. Αυτό το κεφάλαιο με βοήθησε να τον συγχωρήσω για την παράλειψη της πολιτικής καριέρας της Θάτσερ, κάτι που περίμενα από το προηγούμενο βιβλίο πως θα τον απασχολήσει έντονα, με εξαίρεση τη λεπτομερέστατη καταγραφή των πρακτικών την ημέρα του ψηφίσματος του νομοσχεδίου για το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ήταν τόσο σημαντικό για την πορεία της Υγείας της χώρας ή ένα τυχαίο παράδειγμα στο οποίο μακρηγόρησε; Δεν το γνωρίζω και μεταξυ μας δεν τις διάβασα κιόλας). Η Μάργκαρετ Θάτσερ στα δικά μου μάτια ανέτρεψε σχεδόν τα πάντα στη χώρα της, με τρεις συνεχόμενες εκλογικές νίκες και χιλιάδες απεργίες. Καμία από αυτές δεν επηρέασε την απόδοση των μετοχών των τραπεζών ή με άλλον τρόπο τις ζωές των πλούσιων Μπάρινγκτον και Κλίφτον;

Από την άλλη, ο Jeffrey Archer θέλησε να απαντήσει σε δύο σημαντικά ερωτήματα που τέθηκαν από το πρώτο κιόλας βιβλίο της σειράς: αν όντως παγιδεύτηκε στο κύτος του πλοίου κατά τη ναυπήγησή του ο πατέρας του Χάρι Κλίφτον κι αν ο Χάρι είναι αδερφός της Έμμα. Κατ’ εμέ, η πορεία της αφήγησης είχε τόσο πολύ απομακρυνθεί από αυτά που και να μην απαντούσε δε θα με πείραζε. Είχαμε προχωρήσει από καιρού σε άλλα σημεία και νέες περιπέτειες. Άλλωστε τώρα μου χάλασε τελείως την πορεία της ζωής των Χάρι και Έμμα, γιατί η αγάπη τους για πάνω από πενήντα χρόνια, οι εμπειρίες τους, ο προσωπικός κώδικας επικοινωνίας ήταν πράγματα που αγάπησα, τα έκανα δικά μου, ταυτίστηκα μαζί τους, χιλιόμετρα μακριά από την πραγματικότητα που τώρα ο συγγραφέας θέλησε να μου θυμίσει με τη ρασιοναλιστική απάντηση. Και πάλι θα τον συγχωρέσω όμως γιατί το τέλος αυτών των δύο ανθρώπων ήταν άκρως συγκινητικό και τρυφερό, γεμάτο δύναμη, ένταση, αλήθεια και άδολη αγάπη. Ναι, υπάρχουν ακόμη τέτοιες και είναι στο χέρι του συγγραφέα να καταντήσουν γελοίες και ψεύτικες ή αληθινές και δυνατές.

Ιδιαίτερη μνεία θα κάνω στο κύκνειο άσμα του Χάρι Κλίφτον, μιας και επί τη ευκαιρία καταγράφονται πολλές διαχρονικές αλήθειες για τη διαδικασία της συγγραφής και γενικότερα για το χάρισμα-ταλέντο του γράφειν. Ο Κλίφτον ακολουθούσε πάντα μια συγκεκριμένη διαδικασία για να ξεκινήσει να γράφει κάθε νέο του μυθιστόρημα. Έτσι κι εδώ, αρχίζει με τη φράση: «Σε παρακαλώ, επίτρεψέ μου να το κάνω ξανά», γιατί «είχε την οδυνηρή επίγνωση ότι η αφήγηση ιστοριών δεν ήταν ένα χάρισμα που έπρεπε να θεωρείται δεδομένο» (σελ. 415). Σεμνότης και ταπεινότης.

Τέλος, δε μου άρεσε η ιστορία της λαίδης Βιρτζίνια, γιατί παρ’ όλο που είχε εξαιρετικό ρόλο στα προηγούμενα βιβλία εδώ περιφερόταν από κερδοσκοπία σε εκβιασμό και το ανάποδο ενώ η επιλογή της μετά τον θάνατο της δούκισσας του Χάρτφορτ ήταν κάτι που έχω δει σε εκατομμύρια περιπτώσεις τηλεοπτικές και λογοτεχνικές, παρ’ όλ’ αυτά κι εδώ υπάρχει ένας κρυμμένος άσος. Η εξέλιξη αυτή και οι επακόλουθες ανατροπές ήταν σωστές και δίκαιες, δεν είδα όμως πουθενά ένα «τέλος», μιας και ήθελα να τιμωρηθεί κι αυτή με κάποιον τρόπο. Δυστυχώς έζησε σκληρά μαθήματα μεν, δεν υπήρξε όμως η «νέμεσις» που λένε στην αρχαία τραγωδία. Κρίμα, γιατί την αγάπησα και θα ήθελα να φανεί πιο ολοκληρωμένη.

Κλείνοντας, θα ήθελα να επισημάνω πως αυτήν τη φορά η ποιότητα του χαρτιού και η βιβλιοδεσία δε με άφησαν ικανοποιημένο. Το χαρτί ήταν σχετικά λεπτό, κακής απόχρωσης ενώ όταν ολοκλήρωσα την ανάγνωση το αντίτυπο ήταν σε άσχημη κατάσταση, κάτι που σπανίως συμβαίνει σε δικά μου αντίτυπα. Εύχομαι ολόψυχα να ήταν μια εξαίρεση, μιας και οι εκδόσεις Bell είναι πάντα πολύ προσεγμένες και σέβονται τον αναγνώστη χρόνια ολόκληρα τώρα (a propo μου άρεσαν περισσότερο τα εξώφυλλα των ελληνικών εκδόσεων από τα ξένα).

Βιβλίο Όταν έρθει η ώρα
Τίτλος πρωτοτύπου Cometh the hour
Συγγραφέας Jeffrey Archer
Μεταφραστής Γιώργος Μπαρουξής
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πλούσιο, γεμάτο, εξίσου ανατρεπτικό και με μπόλικο σασπένς, το «Όταν έρθει η ώρα» αρχίζει να βάζει στην τελική ευθεία τους πρωταγωνιστές και τους δευτεραγωνιστές του, τους οποίους φυσικά δεν αφήνει στιγμή ήσυχους αλλά τους δοκιμάζει όλη την ώρα. Ξανά ανατροπές, εμπόδια, αλλαγές, παιχνίδια εξουσίας και μετοχών, πλούτη, μίση, πάθη κλπ. Και να που αχνοφαίνονται τα πρώτα πολιτικά βήματα της Μάργκαρετ Θάτσερ, στενής φίλης της Έμμα Κλίφτον. Μια προσωπικότητα που άλλαξε την ιστορία της Αγγλίας, μια γυναίκα που πάντα με συνάρπαζε και στενοχωρέθηκα αφάνταστα που αυτή η σιδηρά κυρία στο τέλος της ζωής της δε θυμόταν τίποτα λόγω των εγκεφαλικών που της κατέστρεψαν τη μνήμη! Ακόμη κι αν τα Χρονικά των Κλίφτον με είχαν κουράσει (που ούτε καν!) θα διάβαζα το επόμενο και τελευταίο βιβλίο της σειράς μόνο και μόνο για να δω πώς θα χειριστεί ο πανέξυπνος συγγραφέας τον απόηχο από τις αλλαγές που έζησε η Αγγλία κατά τη διάρκεια της πρωθυπουργίας της και σε τι θέση θα την τοποθετήσει μέσα στην ιστορία του.

Μου άρεσε πολύ η ερωτική περιπέτεια που έζησε ο Σεμπάστιαν Κλίφτον με την Ινδή Πρίγια Γκουμάν, κάτι που έδειξε τις κοινωνικές διαφορές στις κάστες της Ινδίας, παρ’ όλο που ήταν μέλος της Βρετανικής Κοινοπολιτείας μα πάνω απ’ όλα τη σκιώδη θέση της γυναίκας σε αυτήν τη χώρα, τουλάχιστον στα τέλη ακόμη και του 20ού αιώνα. Ο τρόπος που παρουσιάστηκε ο Σεμπάστιαν και οι κινήσεις που έκανε έδειχναν ξεκάθαρα τον ρομαντικό και σχεδόν απερίσκεπτο χαρακτήρα του, κάτι που μου έδειξε πως ο συγγραφέας μπορεί να ψυχογραφήσει τους χαρακτήρες μιας ιστορίας του σωστά και σε βάθος. Η ολοκλήρωση αυτής της ιστορίας ήταν ιδανική, γιατί αλλιώς θα έπρεπε πάλι να καταφύγουμε σε υπερβολικές ακρότητες για την αληθοφάνεια των γεγονότων.

Η λαίδη Βιρτζίνια Φένικ μπλέκει έναν πάμπλουτο Αμερικάνο στα δίχτυα της, ώστε να συνεχίσει να εξασφαλίζει λεφτά και κύρος. Η ιστορία της αρχίζει να αποκτά κι αυτή ουσία, μιας και γνωρίζουμε τον πατέρα της, που είναι εντελώς αντίθετος στη συμπεριφορά και τη νοοτροπία της κι από την άλλη δείχνει πόσο καιροσκόπα και ύπουλη είναι, μιας και δε διστάζει να παίξει με τη ζωή ενός αθώου παιδιού, το οποίο χρησιμοποιεί ως όπλο και επιχείρημα, αδιαφορώντας για την ψυχολογία του, το μέλλον του, τη ζωή του όλη. Το βιβλίο κλείνει με ένα πολύ μεγάλο και σοβαρό μπέρδεμα. Αν θα αποκαλυφθεί η απάτη της, είναι κάτι που θα το αφήσω στον αναγνώστη να το ανακαλύψει μόνος του.

Εξίσου ικανοποιημένο με άφησε και το τέλος του Ανατόλι Μπαμπάκοφ, μιας και η πορεία και οι δράσεις του και όλη αυτή η περιπέτεια που έζησε και αναστάτωσε τον δυτικό κόσμο επιστεγάστηκαν με την απονομή του βραβείου Νομπέλ, οπότε ο μεν συγγραφέας βρήκε την ευκαιρία να πλατειάσει (χωρίς στιγμή να βαρεθώ, το ξανατονίζω) περιγράφοντας το παλάτι της Στοκχόλμης, το πρωτόκολλο με τον βασιλιά, ακόμη και την τελετή της απονομής, από την άλλη οι άσοι που εξακολουθεί να βγάζει από το μανίκι του με άφησαν και πάλι άφωνο. Η ανατροπή της ιστορίας αυτής ήταν κάτι αναπάντεχο, αν και έχω στο πίσω μέρος του μυαλού μου πως η κίνηση αυτή ίσως να μην είναι και απόλυτα αληθινή από μεριάς των Σοβιετικών. Κι εδώ έρχομαι στην περίπτωση της Κάριν, της γυναίκας που αγάπησε ο Τζάιλς Μπάρινγκτον με πάθος και η οποία χωρίς δισταγμό, από αγάπη γι’ αυτόν, έπαιξε τον ρόλο του διπλού πράκτορα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Οι συνθήκες παιχνιδιού, οι επιρροπές από το ανατολικό μπλοκ, η αυστηρή γραμμή του κόμματος και πολλά άλλα χαρακτηριστικά αποδόθηκαν ρεαλιστικά, συναρπαστικά και οι τελευταίες σελίδες του βιβλίου με συγκίνησαν αφάνταστα.

Το «Όταν έρθει η ώρα» παραμένει ένα καλό βιβλίο, γεμάτο μυστικά, εκπλήξεις και αναποδιές, ευτυχώς με λιγότερα πρακτικά δικών ή πλατειασμούς, κι αρχίζει να προετοιμάζει σιγά σιγά τους ήρωές του για το τέλος. Μέχρι στιγμής, αν εξαιρέσεις το γεγονός πως κάποια κεφάλαια, όσο καλογραμμένα κι αν ήταν ή αν έκοβαν την ανάσα, θα μπορούσαν να λείπουν, τα Χρονικά των Κλίφτον είναι μια καλογραμμένη ιστορία, με εύρος γνώσεων και ταυτόχρονα σωστό στρατηγικό σχεδιασμό από μεριάς του συγγραφέα. Κάποια επαναλαμβανόμενα μοτίβα είναι απαραίτητα μιας και μιλάμε για επτά βιβλία, η ποικιλία όμως των χαρακτήρων, η σωστή τοποθέτησή τους στον χώρο και τον χρόνο, η ποικιλία τόπων δράσης (Νέα Υόρκη, Στοκχόλμη, Μπρίστολ, Λονδίνο, Λένινγκραντ, Βερολίνο, Σκωτία και πολλά άλλα), η στακάτη, κινηματογραφική αφήγηση είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που με ικανοποίησαν στην πορεία της ανάγνωσης. Ελπίζω ο συγγραφέας να καταφέρει να ολοκληρώσει σωστά και χωρίς βιασύνες την ιστορία των Κλίφτον και των Μπάρινγκτον. Προχωράμε στο τελευταίο βιβλίο λοιπόν που διαδραματίζεται τις δεκαετίες 1980 και 1990.

Βιβλίο Το πέρασμα αντίκρυ
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κλειδάριθμος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο κύριος Θοδωρής Δεύτος, μετά την παραστατική και πυκνή καταγραφή του όπου γης ελληνισμού μέσα από τα προηγούμενα μυθιστορήματά του (από την Κωνσταντινούπολη και την Κύπρο ως τον Πόντο και τη Σμύρνη), επέστρεψε με ένα θέμα που παραμένει πάντα επίκαιρο και δύσκολο: την ελληνική μειονότητα της Βορείου Ηπείρου. Σε ένα κείμενο-κόλαφος καταγράφει παραστατικά και χωρίς να κρύψει τίποτα όλες τις δύσκολες στιγμές του ελληνισμού που βρέθηκε στο κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα και έζησε απάνθρωπα, εξευτελιστικά και σκληρά. Οι λέξεις ξεχύνονται στις σελίδες και σχηματίζουν περιστατικά και γεγονότα που μου έφεραν δάκρυα στα μάτια, μου γέννησαν αγωνία για τη συνέχεια των εξελίξεων και με πόνεσαν για τη βαναυσότητα και την αδικία των όσων υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες.

Βασανιστήρια, εκτελέσεις, εικονικές δίκες, χωρισμοί, εξαθλίωση, φτώχεια ήταν τα όσα τραβούσε ο υπόδουλος λαός σε ένα κατά τα άλλα σοσιαλιστικό κράτος, που διοικούσε ένας άπληστος, απάνθρωπος, αδίστακτος Ενβέρ Χότζα. Χωρίς να έχω γνώσεις επί του θέματος, από την πρώτη στιγμή τάχτηκα με το μέρος των κατατρεγμένων μελών της οικογένειας Ντάικου και μέσω αυτών με όλη την ομογένεια που είχε παγιδευτεί σε όμορο της Ελλάδας κράτος ενώ ταυτόχρονα ρουφούσα με αδημονία τις εγκυκλοπαιδικές και πραγματιστικές πληροφορίες που παρέθετε ο συγγραφέας μέσα από έξυπνα επινοημένα αφηγηματικά τεχνάσματα.  Αποχωρισμοί μανάδων από παιδιά, αγωνία για το ανύπαρκτο αύριο, πνίξιμο ελπίδων εν τη γενέσει τους και τόσα άλλα καταγράφονται ανάγλυφα και παραστατικά.

Ο γεωγραφικός όρος «Βόρειος Ήπειρος» αναφέρεται στο τμήμα της ιστορικής περιοχής της Ηπείρου που ανήκει στην Αλβανία, στην οποία επιδικάστηκε με επίσημες συνθήκες. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η Αλβανία εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της τότε Σοβιετικής Ένωσης, με αποτέλεσμα ο σταλινιστής ηγέτης της, Ενβέρ Χότζα, που ακολούθησε σκληρή, αιματηρή πολιτική εξαθλίωσης του λαού του, να λάβει και δρακόντεια μέτρα κατά του ελληνισμού της Βορείου Ηπείρου. Η Αλβανία απομονώθηκε από τον υπόλοιπο κόσμο κι όσοι αποπειρώνταν να δραπετεύσουν στην Ελλάδα τιμωρούνταν με θάνατο. Ο Χότζα πέθανε το 1985 και τον διαδέχτηκε ο Ραμίζ Αλία, του οποίου το κράτος ακολούθησε τη μοίρα των παρόμοιων κομμουνιστικών μετά την πτώση του Τείχους. Παρ’ όλ’ αυτά η στάση της Αλβανίας απέναντι στους Βορειοηπειρώτες εξακολουθούσε να είναι σκληρή και άδικη ακόμη και μετά την πτώση των καθεστώτων, με αποτέλεσμα να κορυφώνονται κατά καιρούς οι εντάσεις στις ελληνοαλβανικές διπλωματικές σχέσεις.

Για μισό αιώνα περίπου οικογένειες ξεκληρίζονταν, άντρες και γυναίκες φυλακίζονταν με ψευδείς και ανυπόστατες κατηγορίες και βασανίζονταν απάνθρωπα, ψωμί και κρέας ήταν ανύπαρκτα, τα ζώα και τα χωράφια σταδιακά αποδόθηκαν στο κράτος αφήνοντας τον λαό πεινασμένο ενώ οι καταστάσεις και οι συνθήκες στις φυλακές ήταν απάνθρωπες και ανεκδιήγητες. Στο μυθιστόρημα καταγράφονται γεγονότα και σκηνές που δεν αναφέρονται σε σχολικά ή ιστορικά βιβλία, κάνοντάς με να πονάω περισσότερο, αυτήν τη φορά για την επιλεκτική διδασκαλία στα ελληνικά σχολεία. Εμφανίζονται αληθινοί ήρωες της ελληνικής μειονότητας και πραγματικά κολαστήρια, όπως οι φυλακές Σπατς, όπου έγινε το 1973 η πρώτη εξέγερση φυλακισμένων για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας, με αποτέλεσμα ακόμη περισσότερο ξύλο, ακόμη περισσότερους νεκρούς. Και το 1991 ανοίγουν τα σύνορα και ξεμυτάει ένας λαός αμήχανος, χαμένος, να κοιτάει γύρω του χωρίς να ξέρει πού να πάει.

Πόνος λοιπόν, αίμα, ωμότητες, με έναν συγγραφέα να αγωνίζεται να τιθασεύσει τα όσα έμαθε ή του αφηγήθηκαν, να προσπαθεί να γράφει άδακρυς και να μην το καταφέρνει, με τις λέξεις να σχηματίζουν παραγράφους και κεφάλαια βουτηγμένα στον ηρωισμό και τη φιλοπατρία τόσο ρευστά και ταυτόχρονα τόσο παραστατικά που να ξεφεύγουν κάποιες ελάχιστες ασύντακτες προτάσεις ή τυπογραφικά λάθη, λες και αγωνίζεται να δείξει στους αναγνώστες τα πάντα πριν φτάσει στην τελευταία σελίδα. Χειμαρρώδης, αντικειμενικός, χωρίς να κρύβει τίποτα, ο κύριος Δεύτος καταφέρνει να χειριστεί και από λογοτεχνικής άποψης άρτια το βιβλίο του. Χρησιμοποιεί στην αρχή το πρωθύστερο σχήμα αφήγησης, με τον πρωταγωνιστή, Οδυσσέα Ντάικο, να έρχεται στην Ελλάδα και μέσω της γνωριμίας του με τον Ηπειρώτη οδηγό που τον μεταφέρει στα σύνορα να εξιστορεί τη ζωή του πριν το κομμουνιστικό καθεστώς και το πώς έφτασε στην απόφαση να δραπετεύσει. Στα σύνορα βρίσκει όσους αγαπημένους είναι ακόμη ζωντανοί και μαθαίνει τι απέγιναν όσο καιρό ζούσαν χωριστά. Μόνο τότε η αφήγηση επιστρέφει στο χτες για να ξεδιπλωθούν τα όσα πέρασαν ο Οδυσσέας και οι φίλοι και συγγενείς που προσπάθησαν να το σκάσουν τότε κι από κει και πέρα έχουμε την εξιστόρηση του παρελθόντος μέσα από τα λόγια των χαρακτήρων που συναναστρέφονται τον Οδυσσέα.

Δεν έχουμε λοιπόν μόνο ένα παρηγορητικό χάδι για τα βασανιστήρια και τα δεινά που υπέστησαν οι Βορειοηπειρώτες αλλά κι ένα ευρηματικό κείμενο που με τις εναλλακτικές μορφές αφήγησης, κάποιες εκ των οποίων εκτυλίσσονται παράλληλα, μου κράτησε αμείωτο το ενδιαφέρον ως το τέλος. Κεφάλαιο το κεφάλαιο εμφανίζονται κι άλλοι άνθρωποι από το παρελθόν του Οδυσσέα που βάζουν το δικό τους λιθαράκι στην αφήγηση είτε μέσω φιλικής κουβέντας με τον πρωταγωνιστή είτε μέσω συνεδριών με έναν ψυχολόγο (αξιοσημείωτα τα λόγια του γιατρού αυτού όταν άκουσε και έμαθε τα όσα συνέβαιναν στο διπλανό μας κράτος και η Ελλάδα δεν ύψωσε πουθενά τη φωνή της για τις ωμότητες στην ομογένεια της Αλβανίας). Κι αν κάποια στιγμή σταμάτησαν τα δάκρυα αφού το πρώτο σοκ των δυσκολιών πέρασε, νέα έρχονται να ξεχυθούν στις παραστατικές σκηνές ξανασμιξίματος ή στις θρηνητικές κραυγές απόγνωσης: «Μαζεύω σιωπές για να φτιάξω μια κραυγή, γιε μου» (σελ. 129) ή στις κατάρες προς την Ελλάδα: «Εμείς την έχουμε μάνα αλλά εκείνη μας φέρθηκε σαν μητριά» (σελ. 67).

Ο κύριος Δεύτος πραγματικά δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, μιας και τον απασχολεί και το μέλλον εκτός από το παρελθόν κι έτσι η εξιστόρηση δυναμώνει ακόμη περισσότερο με τις τύχες που περιμένουν τους ήρωες στη νέα, μετα-κομμουνιστική κατάσταση είτε φυσιοθεραπείες είναι αυτές είτε νέοι έρωτες και γάμοι είτε οριστικοί αποχαιρετισμοί πεσόντων ηρώων. Οι τελευταίες απρόσμενες περιπέτειες που ζει μάλιστα ο Οδυσσέας Ντάικος από τη μια δείχνουν πως δεν αλλάζει τίποτα σε ένα καθεστώς που αναφανδόν είναι κατά της ελληνικής μειονότητας κι από την άλλη πληγώνουν ανεπανόρθωτα έναν άνθρωπο που ήταν γεμάτος ελπίδες και αισιοδοξία. Ναι, πρέπει ν’ αφήσουμε πίσω το παρελθόν, να αφήσουμε την Ιστορία να αποφασίσει μόνη της για την τύχη των όσων συμμετείχαν σε αυτήν την παρωδία κράτους και να στρέψουμε το βλέμμα μπροστά, χωρίς να προσκολλάμε στο άδικα χυμένο αίμα του χτες.

«Το πέρασμα αντίκρυ» είναι ένα συγκινητικό, λυτρωτικό και άκρως ρεαλιστικό μυθιστόρημα, αφιερωμένο και αφοσιωμένο στα δεινά της ελληνικής μειονότητας που ζούσε κάτω από το καθεστώς του Ενβέρ Χότζα, γεμάτο σελίδες ηρωισμού και ανδρείας, δοσμένο απόλυτα στην πασιφιστική ιδέα για σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων όπου κι αν αυτά καταδυναστεύονται και διώκονται.