Βιβλίο Στεφάνι από ασπάλαθο
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου έχει βελτιωθεί πάρα πολύ και το συγκεκριμένο μυθιστόρημα με γέμισε τόσα πολλά αντιφατικά αισθήματα για τους χαρακτήρες και με τόσες λυρικές και σκληρές εικόνες που το αγάπησα θερμά. Είναι τόσο δύσκολο να γράψω εντυπώσεις χωρίς να αποκαλύψω κάποιες πτυχές της πλοκής αλλά θα κάνω μια προσπάθεια κι αν κάπου το ξεπεράσω συγχωρέστε με. Η συγγραφέας πρέπει να επαινεθεί με το δάφνινο στεφάνι της επιβράβευσης κι ίσως ο ενθουσιασμός κάπου με παρασύρει.

Έχουμε λοιπόν ένα μυθιστόρημα που το πρωταγωνιστικό ζευγάρι το χωρίζει η Ιστορία. Το δράμα τους εξελίσσεται στη δεκαετία του 1940 αλλά γιγαντώνεται στα δύσκολα χρόνια αυτής του 1950. Η Κασσιανή ζει ήρεμα, τυπολατρικά και χωρίς ενθουσιασμό σε χωριό της δεκαετίας του 1930. Ο αυστηρός, δυσκοίλιος, γραμματιζούμενος θεολόγος και ιεροκήρυκας πατέρας της διαφεντεύει με τον τρόμο και τα θρησκευτικά πιστεύω τις δύο του κόρες. Ώσπου στο γειτονικό σπίτι έρχεται ο ανιψιός Λυκούργος για να διαβάσει για τις εξετάσεις απερίσπαστος και ο έρωτας τρυπώνει ανάμεσα στην Κασσιανή και στον υποψήφιο φοιτητή. Δίνεται η ευκαιρία λοιπόν στην κυρία Θεοδωρίδου να μας δείξει με την άφθαστη μαστοριά της τις δύσκολες κοινωνικές συνθήκες για μια γυναίκα που μεγαλώνει στο χωριό, ένα πλάσμα ταμένο να κάνει δουλειές, κλεισμένο στο σπίτι, που δε σηκώνει κεφάλι σε ξένο άνθρωπο και δε βγαίνει από το σπίτι παρά μόνο τις Κυριακές και τις εορτές. Με τη συγκλονιστική ανατροπή που με άφησε άφωνο και ως εξέλιξη και ως περιγραφή, η Κασσιανή και ο Λυκούργος καταφεύγουν στην κοντινή πόλη (αν κατάλαβα καλά μάλλον είναι ο Βόλος, ίσως και όχι) για να ζήσουν τη ζωή τους, ξαφνιασμένοι και οι δύο από το αναπάντεχο. Η οικογένεια του μέλλοντα συζύγου της δεν υποδέχεται την Κασσιανή καθόλου καλά και έτσι ξεκινάει ένα νέο μαρτύριο για την κοπέλα. Ειδικά από τη στιγμή που ο Λυκούργος εντάσσεται στον κομμουνισμό και ξεσπάει ο πόλεμος, τα πράγματα γίνονται χειρότερα.

Αυτή είναι μόνο η αρχή του υπέροχου μυθιστορήματος, ένα συγκλονιστικό κείμενο για τη γυναίκα που υποτάσσεται στη μοίρα και στη θέληση του άντρα της, που ακροβατεί ανάμεσα στα πρέπει του συζύγου και στα θέλω του παιδιού της, ανάμεσα στα λόγια του κόσμου και στην πραγματικότητα του δικού της σπιτιού. Η Κασσιανή περιβάλλεται από καλούς και κακούς ανθρώπους, κουράζεται, ταλαιπωρείται αλλά αυτό δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με όσα ζει λόγω του βάρους της σκιάς του κομμουνιστοσυμμορίτη άντρα της, κάτι που η γειτονιά δε θα συγχωρέσει εύκολα. Ο Εμφύλιος και οι συνέπειές του χωρίζουν το ζευγάρι, χωρίς γράμμα, χωρίς γραφή, η Κασσιανή μεγαλώνει, ωριμάζει, αντρώνεται, ατσαλώνεται, σκληραίνει, υφίσταται εξευτελισμούς, ερωτικές επιθέσεις ως απροστάτευτη γυναίκα αλλά είναι όρθια εκεί, όχι να περιμένει μάταια την επιστροφή ενός ανθρώπου που πρώτος την ξέγραψε αλλά να αγωνίζεται να μεγαλώσει αξιοπρεπώς και με σωστά εφόδια την κόρη της.

«Πέρασαν μέρες, μήνες, χρόνια από κείνη τη μέρα κι απόμεινε η ελπίδα της να βολοδέρνει αστήριχτη στο διάβα του καιρού και να μαραίνεται ολόστεγνη. Δεν ήταν εύκολο να κρατηθεί ολάνθιστη, χωρίς επιπλέον ευοίωνες ειδήσεις. Κι η αλήθεια είναι πως μαράθηκε αργά, αναμενόμενα, δίχως επώδυνες διαψεύσεις. Έσβησε απλά και ταπεινά, άηχα θα ‘λεγε κανείς, πέρα από κάποια οδυνηρά ξεσπάσματα σε νύχτες αγρύπνιας. Είχε μάθει να ζει δίχως αυτόν και θα συνέχιζε έτσι τη ζωή της, νυμφευμένη ανύμφευτη, να αναμένει την επανασύνδεση ως άλλη Πηνελόπη, της ραπτομηχανής, στη δική της περίπτωση κι όχι του αργαλειού. Έβριθε, εξάλλου, από Πηνελόπες τούτος ο τόπος από την εποχή του Ομήρου» (σελ. 332).

Δυνατές σκηνές, καθαροί διάλογοι, υπέροχες λυρικές περιγραφές που πότε ζωγραφίζουν με όμορφα χρώματα την ιστορία και πότε τη μουντζουρώνουν, άνθρωποι που ξεγυμνώνονται μπροστά στον αναγνώστη, με τα καλά τους και με τα στραβά τους, αλλαγές στην Ιστορία που ενσωματώνονται στην καθημερινότητα των χαρακτήρων, χωρίς να κουράζουν ή να συνταιριάζονται με το ζόρι, όλα αυτά δείχνουν πόσο ωρίμασε η πένα της λατρεμένης συγγραφέως και πως εξακολουθεί να είναι ικανή, χωρίς να επαναλαμβάνεται ή να κουράζει τον αναγνώστη της, να ταξιδεύει τον άνθρωπο που θα εμπιστευτεί το γραπτό της σε άλλες εποχές με ενάργεια και σεβασμό.

«Η χώρα και η πόλη ανασύντασσαν στο διάστημα αυτό τις δυνάμεις τους, η καθημερινότητα επέστρεφε αργά μα σταθερά, πόνοι, καημοί και πίκρες μαραίνονταν στο καμίνι της, μέχρι που μια μικρή σπίθα τα ξανάφερε όλα στο προσκήνιο. Οι πληγές υπαρκτές ακόμα αγωνίζονταν να σχηματίσουν κακαδο» (σελ. 332).

Ίσως οι τόσες πολλές κακουχίες, οι τόσες ευτυχισμένες στιγμές, η αγωνία να κρατηθεί το ενδιαφέρον του κοινού από μια σχετικά στατική πλοκή (πόσα πράγματα μπορούν να γίνουν στη ζωή μιας γυναίκας που αγωνίζεται για το μεροκάματο και μεγαλώνει μόνη ένα παιδί για πάνω από 10 χρόνια, παντρεμένη-ζωντοχήρα ή ακόμη και παντρεμένη-χήρα;) να δημιούργησαν την «κοιλιά» που κάνει το μυθιστόρημα κάπου προς το τέλος, κάτι που με ενόχλησε κάπως, σύντομα όμως μια νέα ανατροπή, τραγική, απαράδεκτη, ακατανόητη, δίνει την οριστική μαχαιριά στη ζωή της Κασσιανής και με γέμισε οργή. Ζει τελικά ο άντρας της; Αν ναι, γιατί δε φάνηκε τόσα χρόνια, εφόσον τα πράγματα στην Ελλάδα ημέρευαν σιγά σιγά, έστω και υπό άγριες συνθήκες; Αν όχι, πού χάθηκε και γιατί; Τι αποφάσεις πήρε στη ζωή του που έντυσαν με συνέπειες ακόμη και τη γυναίκα του;

Κλείνοντας, θα τονίσω ότι, όσο ολοκληρωμένος χαρακτήρας ήταν η Κασσιανή, λιγότερο προσεγμένος ήταν ο χαρακτήρας του Λυκούργου. Φιλομαθής, με όνειρα και σπουδές, πήρε την ευθύνη των πράξεών του και των συναισθημάτων του, αντρώθηκε μέσα σε μια φοβερή στιγμή, ασπάστηκε τον κομμουνισμό κι από τότε διαλύθηκαν όλα. Πίνει νερό στο όνομα μιας ιδεολογίας που διώχτηκε από την Ιστορία και αποδεδειγμένα ήταν ανεδαφική (πολύ σκληρή η σκηνή με τις θαμμένες λίρες, που ο Λυκούργος ήθελε να τις δώσει στον αγώνα και η Κασσιανή να τις κάνει γάλα για το παιδί της), εξαφανίζεται από τη ζωή της και καλά αγωνιζόμενος για ένα καλύτερο κοινό τους αύριο και μετά τι; Οι σελίδες που έδωσαν φως στη ζωή του στο Παραπέτασμα μου φάνηκαν αδικαιολόγητες, εκτός κι αν ήταν όντως τόσο δειλός και ρίψασπις ζωής που κατάφερε η συγγραφέας να μου μεταλαμπαδεύσει αυτά τα αισθήματα όχι από λιγότερη αγάπη ή αμέλεια για τον χαρακτήρα του Λυκούργου αλλά από συγγραφική δεινότητα. Δηλαδή δεν προχειρόγραψε τον πρωταγωνιστή της αλλά τον έντυσε με μελανά χρώματα για να δώσει έναν διαφορετικό από τους συνηθισμένους άνθρωπο. Και τα κατάφερε. Τον μίσησα. Τάχτηκα με το πλευρό της Κασσιανής και εναντιώθηκα με τον τρόπο ζωής του Λυκούργου εκεί στα ξένα. Το τέλος όμως θα είναι σκληρό για όλους, αναγνώστη και πρωταγωνιστές.

Το «Στεφάνι από ασπάλαθο», τα Πέτρινα χρόνια της λογοτεχνίας, είναι ένα κείμενο για τη γυναικεία ψυχοσύνθεση που καλείται να παραμείνει γυναίκα, άνθρωπος και μάνα σε δύσκολες συνθήκες, ένα κείμενο για τον ρομαντικό που παρασύρεται από ρεύματα, αφήνοντας πίσω του στόματα άθρεφτα, τάχα μου με το ελαφρυντικό της ιδεολογίας και του καλύτερου αύριο, ένας κόλαφος για τις κλειστές κοινωνίες που με χαρά βγάζουν τα μάτια του άλλου πριν βγουν τα δικά τους. Σκληρό, ρομαντικό, αληθινό, κοινωνικό, ένα ψυχολογικό αριστούργημα.

Βιβλίο Πορφυρό ποτάμι
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Νιόβη είναι ένα ασθενικό πλάσμα που όλοι την έχουν για ξεγραμμένη. Ατσαλώθηκε από νωρίς με αυτό το πεπρωμένο, δεν αντιδρά στην προσφώνηση «το μελλοθάνατο» και έχει και πρωτόφαντο για την εποχή εκείνη τσαγανό, αν και θηλυκό. Κόρη βαρκάρη και νοικοκυράς, τρίτο στόμα που πρέπει να ταϊστεί, με δυο αδελφές δύσκολες και τόσο διαφορετικές μεταξύ τους. Όταν η Νιόβη κινδυνεύει από πνευμονία, ο πατέρας της χρεώνεται σε έναν τοκογλύφο για να την πάει στην Καισάρεια να τη δει γιατρός, παρά τις αντίθετες σκέψεις της γυναίκας του, Φεβρωνίας, που επιμένει να αφήσουν να γίνει το θέλημα του Θεού. Αυτή είναι η αρχή μιας σειράς ατελείωτων δεινών για την οικογένεια της Νιόβης, με ανυπολόγιστες συνέπειες και απανωτές ανατροπές. Στο ίδιο χωριό μεγαλώνει και ο Φίλιππος, που αγαπάει τη Νιόβη και θέλει να την παντρευτεί. Οι πόλεμοι που θα ακολουθήσουν, η μορφή του Νικολάου Πλαστήρα, οι συνθήκες μεταξύ των κρατών και όχι των ανθρώπων, θα χωρίσουν τους δρόμους τους, θα οδηγηθούν μακριά ο ένας από τον άλλον και θα κάνουν το ένα λάθος πίσω από το άλλο.

Το μυθιστόρημα είναι πλούσιο σε εικόνες, συναισθήματα, μηνύματα και παράλληλες ιστορίες, χορταστικό, καλογραμμένο, η κάθε του σελίδα και μια ολόκληρη σκηνή, δυνατή, ρεαλιστική, στημένη στην εντέλεια, επεξεργασμένη στην κάθε της λεπτομέρεια. Ένα εξαίρετο σκηνικό γεμάτο μυρωδιές από τα τσουκάλια, χρώματα από τη φύση, δυσκολίες της φτωχής καθημερινότητας και πάνω απ’ όλα ανθρώπους: καλούς, κακούς, ανυπόμονους, εκμεταλλευτές, εγωιστές, μεθυσμένους, τρελούς, με σάρκα που διψάει για πάθος, για λάθος, για αλλαγές, με όνειρα και φιλοδοξίες. Η συγγραφέας ανοίγει την κάθε πόρτα του σπιτιού και μας αφηγείται τις περιπέτειές τους, πώς επηρεάζουν τη ζωή του Φιλίππου και της Νιόβης και πώς επηρεάζονται από τα γεγονότα της Μικράς Ασίας του 1916-1922. Για άλλη μια φορά η κυρία Θεοδωρίδου καταπιάνεται με τον μικρασιατικό ελληνισμό και ξανά η πρωταγωνίστριά της τραβάει τα πάνδεινα αλλά καταφέρνει να ατσαλωθεί, να αντρειωθεί και να καταπιεί προσβολές, ταπεινώσεις και αδικίες.

Η ζωή της Νιόβης είναι δύσκολη και γεμάτη εκπλήξεις, για τις οποίες δεν μπορώ να γίνω πιο αναλυτικός γιατί θα αποκαλυφθούν γεγονότα που πρέπει να ανακαλύψει με προσμονή και χαρά ο ίδιος ο αναγνώστης. Οι επιπλοκές που παρουσιάζονται όμως, αν και κατά βάθος τραγικές και πάνω κάτω ως κεντρική ιδέα έχουν αναλυθεί και καταγραφεί και σε άλλα βιβλία, είναι τόσο διαφορετικές και ξεχωριστές που με άφησαν απόλυτα ικανοποιημένο. Δηλαδή την κεντρική ιδέα να ζήσει η ηρωίδα πράγματα και γεγονότα που θα την απομακρύνουν από την καθημερινότητά της, από τον αγαπημένο της, και θα την ατσαλώσουν, θα την ωριμάσουν, θα την πικράνουν είναι το βασικό μοτίβο σε πολλά μυθιστορήματα. Τα γεγονότα αυτά καθαυτά όμως είναι εντελώς φρέσκα και ομολογώ ότι δεν είχα σκεφτεί πώς μια στιγμή, στην κυριολεξία στιγμή, μπορεί να αλλάξει τα πάντα, με ανυπολόγιστες συνέπειες.

Το μυθιστόρημα ξετυλίγει λοιπόν δύο πόλους: τη ζωή της Νιόβης με τις δυσκολίες που συναντά, τις συνέπειες των επιλογών άλλων ανθρώπων που η ίδια αναγκάζεται να υποστεί όμως, σιωπηρή και πετρωμένη, η οποία Νιόβη ζει από κοντά με τον δικό της τρόπο το δράμα του ελληνισμού (στην Καππαδοκία δεν υπήρξε τόσο έντονος ο απόηχος του μικρασιατικού ξεριζωμού, όπως στη Σμύρνη, στον Πόντο και γενικά στα παράλια, δηλαδή η σφαγή, το κύμα των Τσετών, η πυρπόληση έλαβαν χώρα από τον Σαγγάριο προς την Άγκυρα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως και στην Καππαδοκία δεν υπήρξαν γενοκτονίες και δολοφονίες). Η κυρία Θεοδωρίδου σχηματίζει σιγά σιγά ένα αισχύλειο, για να μην πω και σοφόκλειο, τρίγωνο χαρακτήρων, όπου η μάνα απαιτεί παράλογα στο μάτι του ανθρώπου του 21^ου αιώνα πράγματα για να μη διασαλευτεί η καθεστηκυία τάξη και η ευνομία, η Νιόβη υπακούει και όλες αυτές οι συνέπειες παρασύρουν σαν απόνερα τη μοίρα της μίας από τις δύο άλλες κόρες, η οποία σταδιακά συγκροτεί έναν τόσο σκληρό και άδικο χαρακτήρα που ήθελα να την μπουφλίσω! Ειδικά από τη στιγμή που εκμεταλλεύεται τα πάντα για τον εαυτό της ή και η ίδια η μοίρα φροντίζει να την έχει στα πούπουλα, καθισμένη σε μαξιλάρι αγκαθωτό!

Από την άλλη, έχουμε τις περιπέτειες του Φιλίππου ή Φιλίπ, ενός ευερέθιστου αγοριού, που μεγαλώνει σχεδόν ανεξάρτητο, εντελώς ατίθασο, και χτίζει πετραδάκι πετραδάκι ένα μίσος απέναντι στους Τούρκους, αγνοώντας τα τόσα χρόνια κοινής ευημερίας και αίσιας γειτνιάσεως με αυτούς τους ανθρώπους, τον απλό λαό που αδιαφορεί για όσα γίνονται στις κυβερνήσεις, δυστυχώς όμως η Ιστορία τον τραβά άθελά του στον χορό της ζωής. Έτσι, ο Φίλιππος, μετά από διάφορες περιπέτειες, κατατάσσεται εθελοντικά στο θρυλικό 5/42 Τάγμα Ευζώνων του Νικολάου Πλαστήρα, ώστε με αφορμή αυτό το γεγονός η συγγραφέας να ξετυλίξει σκηνές ανθρωπιάς μέσα από το μέτωπο και την άτακτη υποχώρηση. Και σα να μη φτάνανε όλα αυτά, ο Φίλιππος που μισεί τους Τούρκους ανακαλύπτει κάποια πράγματα που έκανε η Νιόβη που δεν του αρέσουν, με αποτέλεσμα να συνεχίσει το δικό του γαϊτανάκι λαθών, παίζοντας άσχημα με τις τύχες αθώων ανθρώπων.

Το «Πορφυρό ποτάμι», με το τόσο διαφορετικό εξώφυλλο, είναι άλλο ένα αριστούργημα σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας, με χιλιάδες παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα καλολογικά στοιχεία, με ρεαλιστικές καταστάσεις και χαρακτήρες, με αληθοφανέστατη αλληλουχία γεγονότων και πάμπολλα μηνύματα που ο αναγνώστης δε χορταίνει να ρουφάει. Ίσως όμως αυτό ακριβώς, ότι υπήρξαν τόσο πολλά γεγονότα, τόσο πολλές ανατροπές, κάπου κάπου και πολλές λεπτομέρειες ως προς το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό περιβάλλον, να κουράσει τον αναγνώστη και να νιώσει το ίδιο αίσθημα κορεσμού με εμένα, που ήδη από το τέταρτο μέρος των συνολικά έξι ένιωσα ότι κάπου πρέπει να κάνω ένα διάλειμμα, δεν είναι δυνατόν να συμβαίνουν τόσα πολλά σε δύο ανθρώπους, κι όχι μόνο αυτό αλλά τα γεγονότα έρχονται απανωτά, πού θα καταλήξει όλη αυτή η ιστορία, πώς θα δέσει το σύνολο αυτού του άρτιου κειμένου; Και πράγματι, μου φάνηκε πως δόθηκε έμφαση και λεπτομέρεια σε χιλιάδες συνθήκες και περιστατικά, έτσι που το λυτρωτικό φινάλε μου φάνηκε άνευρο και άνισο (καλογραμμένο, όμως, ξαναλέω!). Η Νιόβη πέρασε από του λιναριού τα πάθη, δηλαδή τόσες καταστάσεις που στη θέση της ή θα έβγαζα καρκίνο ή θα τίναζα τα πάντα στον αέρα, επομένως όταν συμβαίνει και η τελευταία αναποδιά και όταν επιστρέφει, γιατί μέσα σε 5-6 σελίδες να δίνεται ένα αναμενόμενο τέλος, απότοκο των λόγων μιας γυναίκας που μίσησε, στέρησε, πίκρανε; Ναι, να είναι αισιόδοξο το φινάλε, όμως θα ήθελα να είχε την ίδια ένταση, νεύρο και παλμό με όλη την υπόλοιπη ιστορία!

Το νέο μυθιστόρημα της κυρίας Θεοδωρίδου εδραιώνει για τα καλά τη θέση της στην καρδιά μου καις τις αναγνωστικές μου επιλογές, γιατί η συγγραφέας ξέρει να καταγράφει, να παρατηρεί, να αναπλάθει, να περιγράφει, να κεραυνοβολεί, να εξισορροπεί, να χαρίζει, να δίνεται στον αναγνώστη με την ίδια αγάπη, σεβασμό και ενδιαφέρον από το πρώτο της βιβλίο ως σήμερα.

Βιβλίο Η αγαπητικιά
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της κυρίας Σόφης Θεοδωρίδου ασχολείται με μια περίοδο δύσκολη για την ελληνική ιστοριογραφία, με τα σκληρά και ντροπιαστικά χρόνια που οδήγησαν την Ελλάδα σε διχόνοια και αιματηρές αδελφοκτόνες συγκρούσεις, ξέχωρες από αυτές στην πολεμική κονίστρα. Η πένα της και η ματιά της με βοήθησαν να καταλάβω πολλά σημεία δυσνόητα ή με κρυφές λεπτομέρειες για την πορεία των γεγονότων και τις εσωτερικές και διεθνείς εξελίξεις. Χάρη σ’ εκείνη ανέτρεξα τουλάχιστον τρεις φορές σε εγκυκλοπαίδειες και βιβλία που γράφουν για την εποχή ώστε να μάθω ακόμη περισσότερα, να γνωρίσω βαθύτερα τα πρώτα χρόνια του ελληνικού 20ού αιώνα. Για άλλη μια φορά καταπιάνεται με μια εποχή που απαιτεί μελέτη, προσοχή, ευαισθησία και ουδετερότητα και με μια ερωτική ιστορία, της οποίας κρατά το γενικό κλισέ περίγραμμα μόνο και μόνο για να ανατρέψει κάθε στερεότυπο πλοκής και εξελίξεων. Η ερωτική ιστορία της Ρόσας και του Χάρη διαδραματίζεται στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, αναπτύσσεται επαρκώς, αναπαρίσταται στέρεα και ρεαλιστικά, ακολουθεί μονοπάτια πρωτόγνωρα και γεμάτα εκπλήξεις!

Αγαπώ τη γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου γιατί ξέρω πως έχει τη δύναμη να με παρασύρει στην εποχή που αναπλάθει και να με κάνει κοινωνό των ιστοριών που θα μου αφηγηθούν οι χαρακτήρες της με πρωτόφαντη αμεσότητα και κινηματογραφικές τεχνικές είτε στην περιγραφή των σκηνών είτε στους διαλόγους. Ξέρω πως οι ερωτικές σκηνές που θα περιγράψει είναι ένα μικρό μόνο κομμάτι του δεσμού των πρωταγωνιστών, μόνο και μόνο για να ολοκληρώσει μια ιστορία τεκμηριωμένη, που δρα ως υποχείριο των ιστορικών και πολιτικών ανακατατάξεων της εποχής που επιλέγεται. Δε δίνει έμφαση στον έρωτα απλώς για να προσφέρει εφήμερη τέρψη στον νου του αναγνώστη που θα την εμπιστευτεί αλλά τον κάνει ταιριαστό και αναπόσπαστο κομμάτι των δρώμενων και της συνολικής πλοκής. Ειδικά στο παρόν μυθιστόρημα, η συγγραφέας αφιέρωσε πάμπολλες σελίδες στη σχέση των δύο νέων, δημιουργώντας μου την ψευδαίσθηση πως αυτή είναι και η κεντρική ιδέα. Έκανα λάθος, μιας και η αφηγηματική τεχνική της και η συγγραφική της ματιά έκοψαν την ιστορία στα δύο, στρέφοντας την πλοκή στη ζωή της Ρόσας μετά το τέλος του πολέμου, μόνο και μόνο για να δημιουργήσει ένα εξαιρετικό, καλογραμμένο, μελετημένο, σφιχτοδεμένο πορτρέτο μιας γυναίκας ελεύθερης, επαναστάτριας, αντίθετης στην εποχή της και τα κούφια στερεότυπα. Ώσπου στο τέλος έρχεται η μεγάλη ανατροπή που μου δημιούργησε εντελώς διαφορετικά συναισθήματα και με άφησε άφωνο με την πληρότητα του μυθιστορήματος!

Η Ρόσα Καλογεροπούλου λοιπόν, κόρη πλούσιου εργοστασιάρχη, με χαρακτηριστικά κόκκινα μαλλιά, με εξοχική έπαυλη στην Κηφισιά και κύρια κατοικία στη λεωφόρο Κηφισίας, είναι ατίθαση, ανυπότακτη, δεν της αρέσουν τα φτιασίδια και οι καλλωπισμοί, αντιτίθεται στη φυσιολογική πορεία της γυναίκας που είναι ο γάμος και το νοικοκυριό, έχει σκοπό να μην επιτρέψει σε κανέναν να της στερήσει την προσωπική και ατομική ελευθερία της, στέκεται αδιάφορη απέναντι στα κουτσομπολιά που ίσως της προσάπτουν διάφοροι. Προέρχεται από οικογένεια βασιλική, όμως δεν εθελοτυφλεί ούτε παρασύρεται από προπαγάνδα. Διαβάζει εφημερίδες (σκάνδαλο!), σχηματίζει άποψη, καταλαβαίνει και διαβλέπει τα προτερήματα και τα ελαττώματα των συνθηκών. Μάλιστα, όταν ξεσπάει ο παγκόσμιος πόλεμος, θέλοντας να προσφέρει στην πατρίδα της, αρχίζει να παρακολουθεί μαθήματα νοσηλευτικής, προκαλώντας με αυτήν την επιλογή τον κύκλο της. Επιπλέον, η Πηνελόπη Δέλτα άσκησε μεγάλη επιρροή στη Ρόσα, που θέλει να γίνει συγγραφέας και γι’ αυτό κρατάει ημερολόγιο της ζωής της.

Αυτή η γυναίκα γνωρίζει τον απαγορευμένο έρωτα, δε χάνει όμως τον έλεγχο και δεν παρατάει τα πάντα γι’ αυτόν. Είναι εγκρατής και εξισορροπημένη, συγκρατείται όχι για την τιμή του ονόματός της αλλά γιατί προέχουν άλλα. Ειδικά όταν επιτέλους η Ελλάδα βγαίνει στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ δε διστάζει να εγκαταλείψει κρυφά την οικογένειά της και να πάει στο μέτωπο της Μακεδονίας όπου έρχεται αντιμέτωπη με το αίμα, τον πόνο, τους ακρωτηριασμούς, τον ίδιο τον θάνατο! Έχει άποψη και την υποστηρίζει, αν θυμώνει από ασυναρτησίες που ακούει δε διστάζει να παρέμβει ακόμη και σε συζητήσεις μεταξύ αντρών! Φυσικά η μοίρα τα φέρνει να συναντηθεί με τον Χάρη στο μέτωπο υπό δύσκολες συνθήκες όμως αυτό είναι η αρχή πολλών ανατροπών και εκπλήξεων! Με το τέλος του πολέμου επιστρέφει στην οικογένειά της, όπου τίποτα δεν έμεινε ίδιο κι αναλαμβάνει τα πάντα για την επιβίωση των δικών της ανθρώπων. Μόνο που τότε θα έρθει αντιμέτωπη με ένα πρωτόγνωρο δίλημμα, τις συνέπειες του οποίου θα ζήσει κάποια χρόνια αργότερα, όταν όλα έχουν μπει σε μια πορεία. Προς τιμήν της, η συγγραφέας περιγράφει την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης του 1916 και την καταστροφή της Σμύρνης σε δύο το πολύ παραγράφους, ενώ οι συνέπειές τους αλλάζουν άρδην τη μετέπειτα πορεία των γεγονότων.

Το αντίθετο της Ρόσας είναι η εξαδέλφη Μάγδα, που χήρεψε πολύ νωρίς και στη συνέχεια ήταν ελεύθερη να κάνει ό,τι ήθελε στη ζωή της, υλοποιώντας μια ανομολόγητη και σκανδαλώδη ελευθερία! Οι συζητήσεις των δύο γυναικών είναι απολαυστικές και αποκρυσταλλώνουν ακριβώς το εθιμικό και κοινωνικό δίπολο της εποχής: συγκράτηση και τυπικότητες, ελευθερία και ισχυρή προσωπικότητα. Επίσης αγάπησα τον πατέρα, Λευτέρη Καλογερόπουλο, που ανήκει στον κύκλο του Παλατιού κι έχει ξεκοκαλίσει μεγάλο μέρος της γονεϊκής περιουσίας στα χαρτιά, με τα οποία διασκεδάζει μιας και ο γάμος του δεν είναι ευτυχισμένος. Η Μαρκέλλα Καλογεροπούλου, όμορφη αλλά κλειστή και ψυχρή, αποτραβήχτηκε ακόμη περισσότερο όταν γέννησε τη Ρόσα, την οποία εγκατέλειψε σε παραμάνα και γιαγιά. Αυτός ο άνθρωπος αποδείχτηκε δειλός και ανίκανος, φέρνοντας την οικογένειά του στο χείλος της καταστροφής. Οι πράξεις του, οι αντιδράσεις του, το σκεπτικό του, τα λανθασμένα επαναλαμβανόμενα βήματα ήταν άκρως προβλέψιμα, υπό την έννοια πως η συγγραφέας δημιούργησε άλλο ένα ρεαλιστικότατο πρόσωπο, με σάρκα και οστά, χωρίς περιττές κινήσεις ή παράλογες αντιδράσεις.

Από την άλλη, έχουμε τον 17χρονο Χάρη (από το Χαρμόλαος) Παπανικολάου, γεννημένο σε ένα χωριό κοντά στα Βοδενά (σημερινή Έδεσσα), που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χήρα μητέρα του όταν σκότωσε έναν Τούρκο που της επιτέθηκε. Θεόφτωχος και μόνος κατέφυγε στην Αθήνα, όπου τον περιμάζεψε ένας μεσήλικας νερουλάς, ο Ευθύμης, που τον έβαλε βοηθό στο κτήμα του στην Κηφισιά. Ο Χάρης, με παρότρυνση του Ευθύμη, έδωσε εξετάσεις και πέτυχε στο γυμνάσιο, οπότε αναγκάστηκε να μείνει στην Αθήνα, σε σπίτι έμπιστης φίλης του Ευθύμη. Ο Χάρης σπουδάζει πλέον Ιατρική όταν γνωρίζει τη Ρόσα κι έχει μετακομίσει στου Ψυρρή, σ’ ένα φτωχό διαμέρισμα με κοινή κουζίνα και μπάνιο. Ο νεαρός λοιπόν είναι φιλόπατρις, ξέρει τι σημαίνει υποδούλωση, αντιπαθεί τον βασιλιά, βλέπει πως η πατρίδα του ακροβατεί ανάμεσα στην ουδετερότητα και την έξοδο στο πλευρό της Αντάντ γι’ αυτό δε διστάζει στιγμή όταν στρατολογείται στο Κίνημα που θα σχηματίσει την προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και τρέχει να πολεμήσει τους Βούλγαρους, που έχουν εκμεταλλευτεί τα γεγονότα για να επιτεθούν εκ νέου στη Μακεδονία.

Η ιστορία ξεκινάει τον  Ιούλιο του 1913, οπότε και υπεγράφη η Συνθήκη του Βουκουρεστίου, που σήμανε τη λήξη του δεύτερου Βαλκανικού πολέμου. Μετά την ομόψυχη και ενιαία υποδοχή του ελευθερωτή Βασιλιά στο Φάληρο τον Αύγουστο του ίδιου έτους, όλα άλλαξαν όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος και ο μεν Κωνσταντίνος ήθελε να βγει η Ελλάδα στο πλευρό της Γερμανίας, ο δε Βενιζέλος ήθελε την Αντάντ. Ο Κωνσταντίνος, παρά τη θετική ανταπόκριση του Βενιζέλου στο διπλωματικό πεδίο, εξακολουθούσε ν’ αρνείται τη συμμαχική εμπλοκή, με αποτέλεσμα οι Μεγάλες Δυνάμεις, για ν’ ασκήσουν πίεση, να καταλάβουν με τον στόλο τους αρχικά τη Θεσσαλονίκη και μετά τον Πειραιά. Η Ελλάδα τελούσε υπό συμμαχική κατάληψη, η πείνα θέριζε, οι ξένοι στρατιώτες έκαναν του κεφαλιού τους, οι Έλληνες είχαν επιστρατευτεί αλλά δεν πολεμούσαν και ο Κωνσταντίνος άκαμπτος και αμετάπειστος, με μια γερή προπαγάνδα που έκανε τον λαό να πεινά αλλά να τον προσκυνάει. Υπό αυτές τις συνθήκες έγινε το κίνημα που συγκρότησε την Προσωρινή Κυβέρνηση υπό τον Βενιζέλο κι άρχισε η Ελλάδα να συμμετέχει στον πόλεμο!

Αυτό το σκληρό ιστορικό πλαίσιο καταγράφεται στρωτά και εύληπτα, ζωηρά και τεκμηριωμένα ενώ οι χαρακτήρες ζουν και ασχολούνται με πράγματα που δίνουν αρκετή αληθοφάνεια στο μυθιστόρημα. Οι δρόμοι ακόμη καταβρέχονταν, οι Αθηναίοι έτρωγαν γλυκά στου Ζαχαράτου, γραφικοί τύποι έβγαζαν δημόσια λόγους ή απήγγελλαν αυτοσχέδια ποιήματα υπό την χλεύη των θεατών, η πόλη ήταν γεμάτη βρύσες που δρόσιζαν τους περαστικούς και εφοδίαζαν τα σπίτια, το ηλεκτρικό ρεύμα δεν είχε σταθερή ροή κι έτσι οι διακοπές ήταν συχνές, το Πανεπιστήμιο ήταν ακόμη διαιρεμένο σε Εθνικό και σε Καποδιστριακό!

Η γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου φωτίζει ακριβοδίκαια τα γεγονότα, χωρίς να καταφεύγει σε πολλές ιστορικές λεπτομέρειες, που θα βάραιναν το κείμενο, μιας και η περίοδος εκείνη είχε πολλές και απανωτές ανατροπές, ούσα κυριευμένη από ανθρώπινα λάθη και πάθη. Οι πορείες του πρωταγωνιστικού ζευγαριού είναι άκρως συνυφασμένες με τα τραγικά γεγονότα, μιας και στην αρχή απλώς τα παρακολουθούν ή συμμετέχουν σε αυτά αλλά όσο η δράση κορυφώνεται και η Ιστορία μαυροντυνόταν αυτοί οι άνθρωποι παρασύρονται από το ποτάμι του χρόνου. Με πρωτόφαντη ευφυία, η συγγραφέας εντάσσει τη Θεσσαλονίκη στο κείμενο, περιγράφοντάς την εξονυχιστικά και συγκροτώντας μια μαγευτική ατμόσφαιρα. Με τη Ρόσα νοσοκόμα και τον Χάρη στρατιώτη ο αναγνώστης επίσης βιώνει από κοντά τα γεγονότα της κατάληψης του Ρούπελ, της μάχης του Σκρα και όλης της βορειομακεδονικής μεθορίου, ζει τον πόνο και την αδικία του πολέμου, εξοργίζεται με την κατάρα του ελληνισμού κάθε τρεις και λίγο να αδελφοσκοτώνεται. «Κρίμα στους Έλληνες και σε τούτη δω τη χώρα να λες καλύτερα…» (σελ. 159).

Το κείμενο αυτό καθαυτό είναι λεπτοκεντημένο σαν ακριβό υφαντό. Έχει παρομοιώσεις: «Δε βοηθούσε κι η καυτή ανάσα της μέρας, η οποία φάνταζε να συνδαυλίζει ακόμη περισσότερο τον θυμό τους για την προκλητική στάση των Αγγλογάλλων» (σελ. 181). Ή: «Ο ουρανός είχε κατεβεί ν’ ανταμώσει το πούσι μέσα σ’ ένα σύθαμπο που βάραινε την ατμόσφαιρα σαν πένθιμη κουβέρτα» (σελ. 267). Έχει χιούμορ που βοηθάει να ελαφραίνει λίγο η κατάσταση: «Περίεργη κατάσταση μα την αλήθεια αυτή η ξαφνική επιθυμία της τελευταία για ξεπόρτισμα, η οποία είχε βάλει εξαρχής, όχι ψύλλους μα βόδια στ’ αυτιά της παραμάνας» (σελ. 189). Εξισορροπεί τα γεγονότα και τα παρουσιάζει όπως έγιναν (εξίσου ανθρωποφάγα αντέδρασαν οι κωνσταντινικοί όταν κέρδισαν έδαφος λίγο πριν τον αποκλεισμό, εξίσου και οι βενιζελικοί όταν κέρδισε η Ελλάδα τον πόλεμο, με αποκορύφωμα τη δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη), όμως η πασιφιστική κεντρική ιδέα είναι διάχυτη. «Γιατί τότε αρχίζει και νιώθει την ανάσα του πολέμου στον σβέρκο του. Κι είναι βαριά αυτή η ανάσα. Κουβαλάει μαζί της την κραυγή των σκοτωμένων, το μπαγιάτικο αίμα που ανακατεύεται με το φρέσκο μες στο χώμα του αμπριού, την υγρή σαπίλα της βιασμένης γης που έχει ανοίξει τα σωθικά της να δεχτεί νεκρά και ζώντα νεανικά κορμιά…» (σελ. 273).

«Η αγαπητικιά» είναι ένα μεστό, πολυεπίπεδο, τεκμηριωμένο μυθιστόρημα, γεμάτο ανατροπές, καλολογικά στοιχεία και εκπλήξεις. Το σύνθετο ιστορικό υπόβαθρο, με το οποίο η κυρία Θεοδωρίδου καταφέρνει να εξοικειώσει τον αναγνώστη, η κλιμάκωση της ιστορίας, οι ρεαλιστικοί και άκρως ανθρώπινοι χαρακτήρες, τα ολοκληρωμένα και σωστά σχεδιασμένα κεφάλαια, η δύναμη του έρωτα που ξεχειλίζει από κάθε σελίδα και παράγραφο, η ωριμότητα του ύφους και της γραφής, είναι ελάχιστα μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος που με κράτησε σε αγωνία ως το τέλος, με έμαθε πράγματα, μου γέννησε πρωτόφαντης έντασης συναισθήματα και με κέρδισε ολοκληρωτικά, έχοντάς το στο μυαλό μου αρκετές μέρες μετά την ολοκλήρωση της ανάγνωσης.

ΥΓ.  Τα γεγονότα αφηγείται χρόνια αργότερα η Ρόσα στη Μελισσάνθη, ηρωίδα από το βιβλίο «Τα χρόνια της χαμένης αθωότητας», όπου και είχε αναφερθεί η πρώτη συνάντηση των δύο γυναικών!

Βιβλίο Η αμαρτία της ομορφιάς
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ευγενία ζει στην Παναγία με την αδελφή της, την ανάπηρη Καιτούλα και τους γονείς της, τη σκληρή και καμπουριασμένη από τη ζωή Μάχη και τον πατέρα της, Γιάννη. Άνθρωποι διωγμένοι από τον τόπο τους, τουρκοσπορίτες για τους ντόπιους, αγωνίζονται για την επιβίωση. Βερεσέδια στον μπακάλη, μπερντές να χωρίζει τα δωμάτια, τα ρούχα να πλένονται στο ποτάμι. Ώσπου περνά από το χωριό τους ο Χάμπος, με το φίλο του, τον Θεόφιλο. Ο Θεόφιλος ερωτεύεται αμέσως την Ευγενία και τη ζητά σε γάμο. Η Μάχη δεν πιστεύει στην τύχη τους. Το ζευγάρι αρραβωνιάζεται μια βδομάδα πριν την 28η Οκτωβρίου 1940 κι έτσι, με το ξέσπασμα του πολέμου, ο γάμος επισπεύδεται κι η Ευγενία μετακομίζει στη Λυκόβρυση και στο σπιτικό του Θεόφιλου.

Στη Λυκόβρυση, η ζωή είναι σχετικά καλή: η πεθερά της, η Άννα, την εκτιμά και την αγαπά σαν κόρη της, μαζί κάνουν τις δουλειές του νοικοκυριού, μαζί κεντάνε και ράβουν, μαζί καρδιοχτυπούν. Κακιά σκιά η νύφη της Ευγενίας, Ευανθία, φαρμακόγλωσση, κουτσομπόλα και παθολογικά ζηλιάρα. Στη σκιά της οικογένειας η μικρότερη Μερόπη. Και οι δυο με τις δικές τους οικογένειες.

Έτσι ξεκινά η ιστορία του έρωτα της Ευγενίας και του Θεόφιλου, μια ιστορία που κρατά ως τη δεκαετία του 1950, με απογόνους τρία υπέροχα παιδιά, την Άννα, τον Μιχάλη και την Άννα. Αντίζηλος αυτής της αγάπης ο ισχυρός κοινοτάρχης Γιάγκος, που ποθεί την Ευγενία από την πρώτη στιγμή που την είδε. Η νικηφόρα προέλαση του στρατού στην Αλβανία, η Κατοχή, το αντάρτικο, όλα αυτά είναι κακουχίες που δυσκολεύουν τον γάμο Θεόφιλου και Ευγενίας, αδυνατίζουν το μυαλό του συζύγου και γεμίζουν πίκρα και αγωνία την καρδιά της Ευγενίας και της Άννας.

Μια υπέροχη, ρομαντική ιστορία, αληθοφανέστατη, με ολοκληρωμένους χαρακτήρες, άμεση, συγκινητική, τρυφερή, παρασύρεσαι σε κάθε σελίδα και διαβάζεις μετά μανίας τις περιπέτειες που μοιράζεται μαζί μας η συγγραφέας. Μετά την κορυφαία ανατροπή που φέρνει τα πάνω κάτω στην πλοκή το βιβλίο εξελίσσεται σε άλλο επίπεδο, εξίσου ενδιαφέρον. Στα μέσα της δεκαετίας του 1950 η ιστορία ολοκληρώνεται με έναν υπέροχο και δίκαιο κύκλο.

Όσο καλογραμμένο κι αν είναι, όσο σφιχτοδεμένο κι αν είναι, εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα μπορούσε είτε να ολοκληρωθεί ως βιβλίο νωρίτερα, χωρίς να μάθουμε τα πάντα για τις Παιδοπόλεις της Φρειδερίκης με τα μάτια των παιδιών του ζευγαριού μας είτε να χωριστεί σε δύο βιβλία, οπότε οι ζωές των παιδιών να αναπτυχθούν όμορφα, ομαλά και χωρίς ο αναγνώστης να κουραστεί. Γιατί ομολογώ ότι το τελευταίο μέρος σχεδόν το ξεφύλλιζα, στενοχωρημένος που έχανα την υπέροχη γλώσσα της συγγραφέως, αλλά ήθελα να δω πού το πάει και γιατί πρέπει να τα μάθουμε όλα αυτά. Θα συμφωνήσω ότι το βιβλίο κλείνει ωραία και ότι ο κύκλος ήταν πολύ καλή ιδέα αλλά νομίζω ότι ο αναγνώστης θα κουραστεί, αν και η γραφή συναρπάζει και παρασέρνει χωρίς να το καταλάβεις. Υπέροχες, σχετικά μικρές, παράλληλες ιστορίες εξυφαίνονται σε έναν καμβά ζωγραφισμένο με τα ωραιότερα χρώματα της ελληνικής γλώσσας.

Επίσης, αν και μάλλον αυτό δείχνει την καλή γνώση ψυχολογίας της συγγραφέως, ο Θεόφιλος, παρασυρμένος από τη ζήλια, ακολουθεί πιστά τη γλωσσοφαγιά της Ευανθίας και παρασύρεται πάντα μα πάντα και κατσαδιάζει τη γυναίκα του. Πότε θα του γίνει το πάθημα μάθημα δηλαδή και θα καταλάβει ποια πραγματικά είναι η αδελφή του; Έπρεπε δηλαδή να φτάσουμε στην ανατροπή για να καταλάβει το λάθος του; Και σιγά μην το κατάλαβε δηλαδή. Επικροτώ πάντως. Από την άλλη, δεν επικροτώ που ο Γιάγκος, παρ’ όλο που σα χαμαιλέοντας πήγε με τους Γερμανούς, μετά με τους δεξιούς κατά του ΚΚΕ, μετά έχτισε περιουσία, συκοφάντησε την Ευγενία και γλύτωσε και πέθανε από γεράματα. Εδώ είμαι αντίθετος, έπρεπε να ζήσει μια Θεία Δίκη για να φχαριστηθεί κι ο αναγνώστης ότι το κακό δε βρίσκει δικαίωση.

Στα συν του βιβλίου το υπέροχο εξώφυλλο κι αναρωτιέμαι αν η κοπέλα είναι αληθινή ή σκίτσο. Φοράει πάντως το υπέροχο νυφιάτικο γαλάζιο παλτό της πρωταγωνίστριας και στα μάτια της ξετυλίγεται όλη η ιστορία της Ευγενίας.

Απολαύστε μοναδικά χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Πάνε το στο γιατρό, λέει ο δάσκαλος. Γιατρό; Με τι, κυρ δάσκαλε; Με το φτύμα δε σε γιατροπορεύουν οι επιστήμονες. Αν δεν πιάσουν χρυσές, δεν έχει τίποτα. Δε σε είδαν, δε σε γνώρισαν, που λέει ο λόγος» (σελ. 17).

«Λίγο πριν διαβούν το κατώφλι, έσκυψε κι έκλεψε απ’ τα χείλη της λίγο νερό σα διψασμένος κι εκείνη τον άφησε να πιει γεμάτη προθυμία» (σελ. 44).

«Να, λοιπόν, τι είναι πατρίδα, συλλογίστηκε… Είναι αυτή στην οποία στέλνεις τους αγαπημένους σου να δώσουν τη ζωή τους για χάρη της, δίχως να προφέρουν τη λέξη “μη” τα χείλη σου. Κι ας σπαράζει το μέσα σου κι ας κλαίει η καρδιά σου…» (σελ. 99).

«Ο πόλεμος είχε ξεκινήσει να γράφει στα κιτάπια του βουτώντας τον κοντυλοφόρο του στο αίμα των ανθρώπων κι εκείνοι έσπευδαν να προλάβουν, μην τύχει και ξεμείνει από μελάνι» (σελ. 104).

«Πού να ‘ξερε ο καημένος πως η καρδιά της μάνας σαν μαυρίσει μια, δεν ξέρει από αποχρώσεις» (σελ. 157).

«Εκείνο που χάρηκα πιο πολύ, τη λέω την αμαρτία μου, είναι η φάτσα του Γιάγκου και του Άγγελου σαν το ‘μαθαν. Το χιόνι απ’ έξω να ‘φερνες να το σύγκρινες με κείνους, μαύρο θα ‘δειχνε» (σελ. 168).

«Πώς σε γυμνώνει το ένστικτο απ’ τα περιττά που σε φορτώνει ο πολιτισμός…» (σελ. 243).

«Δεξιά το επίσημο κράτος. Αριστερά οι κομμουνιστές. Και στη μέση ο λαός. Ο λαός που το μόνο που ποθούσε ήταν να ζήσει τις μέρες του πάνω στη γη δουλεύοντας, τρώγοντας το πικρόγλυκο ψωμί των κόπων του, γευόμενος συνάμα τις λιγοστές, όμως τόσο όμορφες, χαρές της φτηνής ζωής του. Που τον αποτελούσαν άνθρωποι απλοί, δίχως μεγάλα οράματα» (σελ. 339).

«Χάνονται από τη ζωή σου ξαφνικά. Έτσι, από τη μια στιγμή στην άλλη, σα να μην υπήρξανε ποτέ. Κι εσύ κλειδώνεις τις μνήμες και πετάς το κλειδί, για να μην έρχονται και ξύνουν τις πληγές που αιμορραγούν, ελπίζοντας σε μια επούλωση αμφίβολη, που σίγουρα θ’ αργήσει» (σελ. 422).

Βιβλίο Το κορίτσι απ’ τη Σαμψούντα
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

ΠΡΟΣΟΧΗ, SPOILERS

Δε χρειάζεται να σας περιγράψω την ιστορία της ζωής της Καλλιόπης από την αρχή ως το τέλος. Η συγγραφέας τοποθετεί την ηρωίδα της σε όλες τις κρίσιμες στιγμές του ποντιακού αλλά και γενικότερα του μικρασιατικού ελληνισμού με αληθοφάνεια και συντροφιά την αξεπέραστη πένα της. Έχουμε τις πορείες θανάτου του 1916, όταν ξεκίνησαν να οργανώνονται οι Νεότουρκοι και οι ασύδοτοι τσέτες να ξεκινούν το κακό εναντίον του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Η Καλλιόπη γλυτώνει και επιστρέφει στο χωριό της, όπου γνωρίζει έναν πλούσιο Σμυρνιό που έχει έρθει στη γη του Πόντου για να αντιμετωπίσει τους δικούς του δαίμονες και τις τύψεις. Περιφέρεται στα βουνά του Πόντου γνωρίζοντας τους αντάρτες και τη δύσκολη, σκληρή τους καθημερινή μάχη για την ελευθερία και τη δημιουργία ανεξάρτητου ποντιακού κράτους. Η Καλλιόπη χάνει τα ίχνη του άντρα κι αποφασίζει να συνεχίσει τη ζωή της, υποκύπτοντας σε προξενιό. Ο μυστηριώδης επισκέπτης όμως επανεμφανίζεται απροσδόκητα στη ζωή της και της κάνει πρόταση γάμου, οπότε ξεκινάνε την κοινή τους ζωή στη Σμύρνη του 1921. Ο σύζυγος μπλέκεται τελικά στα γρανάζια του τουρκικού στρατού που τον κατατάσσει στις δυνάμεις του χωρίς να το θέλει και μετά τη μικρασιατική καταστροφή το ζευγάρι χάνεται. Η προσφυγοπούλα Καλλιόπη ξεκινάει μια καινούργια ζωή στην Ελλάδα, ξαναφτιάχνει τον κόσμο της, στήνεται στα πόδια της και παγιδεύεται σε έναν γάμο που δε θέλει. Ο άντρας της όμως είναι ζωντανός; Κι αν ναι, θα κατααφέρουν να σμίξουν ξανά οι δρόμοι τους; Τι συνέπειες θα έχει αυτό στο περιβάλλον που έφτιαξε η Καλλιόπη από την αρχή;

Καταπληκτικές σκηνές, διεξοδική παρουσίαση της καθημερινότητας από τους αγωνιζόμενους Ποντίους ως την αριστοκρατία της Σμύρνης κι από τον πόνο του ξεριζωμού στην αγωνία για ένα καλύτερο αύριο. Η συγγραφέας έχει μελετήσει εκτενώς την εποχή, το κλίμα, τις συνήθειες, τον βίο, την ντοπιολαλιά Σμυρναίων και Ποντίων, έχει συμπληρώσει το κείμενό της με άφθονα πραγματολογικά στοιχεία αλλά και παρομοιώσεις και μεταφορές. Μου τα χάλασε λίγο προς το τέλος, μιας και κατά τη γνώμη μου δε χρειαζόταν να κάνει τόσο περίπλοκη τη ζωή της πρωταγωνίστριας. Από αυτό το σημείο και μόνο ίσως χαθούν πόντοι από τη συνολική εκτίμηση του έργου που είναι κατά τα άλλα πραγματικά καλό, μια πολύ καλή συνέχεια της γραφής της Σοφίας Θεοδωρίδου.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Οι μέρες περνούσαν αργοσερνάμενες. Ήρθε ο Φλεβάρης κι έφυγε, όμως η γη εξακολουθούσε να κοιμάται. Τσουχτεροί βοριάδες φυσούσαν κατά διαστήματα από τη Μαύρη Θάλασσα, ουρλιάζοντας πάνω στις στέγες, ταράζοντας τα φοινικόδεντρα και τα αιωνόβια ελαιόδεντρα και λυγίζοντας τα λυγερόκορμα κυπαρίσσια. Κι ύστερα, μια μέρα, σα να ξύπνησε ξάφνου από τον λήθαργό της η γη, κίτρινοι ασφόδελοι πετάχτηκαν απ’ το υγρό χώμα και τα κλωνιά της αμυγδαλιάς γέμισαν ροδόλευκους ανθούς. Ο ήλιος έχασε τη χλωμάδα του και σα φυματικός που είχε πια αναρρώσει αρμένιζε στον γκριζογάλανο ορίζοντα. Είχε φτάσει η άνοιξη κι οι χυμοί της φούσκωναν τη νεκρωμένη πλάση σα ζωογόνα μετάγγιση, πασχίζοντας να την αναστήσουν, δεν άγγιζαν όμως οι ομορφιές της όπως παλιά τις καρδιές των χριστιανών» (σελ. 100).

«Κάποια ξεχασμένα στη φλαμουριά φύλλα, αρπαγμένα με αγωνία απ’ τα κλαριά, ανατρίχιασαν και τρέμισαν στην πνοή του σκανταλιάρη ανέμου και όσα ήδη έστρωναν τον δρόμο σπρώχτηκαν κατά τον νοτιά, χορεύοντας παθητικά στον σκοπό του. Το σιγανό τους θρόισμα φάνταξε σαν ύστατος αποχαιρετισμός στην επίγεια ζωή» (σελ. 141).

«-Αν θέλεις να περνάς καλά και να προκόβεις σα ραγιάς, έλεγε, πρέπει να έχεις μάτι, αυτί και μέση. Με το μάτι ζυγίζεις πού σε παίρνει, με το αυτί αγοράζεις και με τη μέση…τη λυγίζεις όπου χρειάζεται, γιατί δίχως λύγισμα τσακίζεις…» (σελ. 149).

«Πρώτα ήταν ο Θεός, έπειτα ήταν ο άντρας. Κι αυτές όφειλαν να δείχνουν τον σεβασμό στις αποφάσεις του Υψίστου αρχικά και κατόπιν στου άντρα, τηρώντας πάντα τη σωστή προτεραιότητα» (σελ. 311).

«Άδειασε η Μικρά Ασία, η Ανατολική Θράκη, ο μαρτυρικός Πόντος…Και γέμισαν η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Σαλονίκη, χωριά και πόλεις από το ανθρώπινο κοπάδι, που στωικά και με αξιοπρέπεια προσπαθούσε να ξαναστήσει τη ζωή του στη μάνα πατρίδα. Στόματα πεινασμένα, που γύρευαν μια χούφτα στάρι να τραφούν, χέρια ροζιασμένα που λαχταρούσαν να πιάσουν πάλι το υνί, το άροτρο, ιδρώτας που περίσσευε στο κορμί κι έψαχνε τρόπο να χυθεί. Φτηνή εργατιά που έπιασε να παλεύει για ένα ξεροκόμματο, να ξαναδώσει πνοή στη ρημαγμένη απ’ τους πολέμους Ελλάδα. Πλατείες, εκκλησιές, παράγκες, χαλάσματα, αποθήκες, πήχτρα όλα στα ανθρώπινα κουρέλια. Φτώχεια και μιζέρια, πόνος και δυστυχία. Όμως κι αξιοπρέπεια. Αχ, αυτή η αξιοπρέπεια στα σφιγμένα βουβά χείλη, στο ευθύ βλέμμα, στα νύχια που μπήγονταν στη χούφτα» (σελ. 472)!

Βιβλίο Ο Γερμανός γιατρός
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της κυρίας Σόφης Θεοδωρίδου είναι ένας ύμνος στον έρωτα και τη δύναμη που αυτός δίνει σε καιρό πολέμου και ένας φόρος τιμής στην ανθρώπινη πλευρά της πολεμικής λαίλαπας. Σε κάθε πόλεμο, τα πλάσματα που καλούνται στο μέτωπο της μάχης, χιλιόμετρα μακριά από την πατρίδα τους, δεν παύουν να είναι άνθρωποι με οικογένεια και όνειρα, που κάποια στιγμή καλούνται να τα αποχωριστούν. Κάποιοι ενστερνίζονται τη νοοτροπία και κάποιοι όχι. Αυτό θέλει να δείξει η συγγραφέας με το κείμενό της, δίνει λευκό χρώμα στη σκοτεινιά του πολέμου, όχι για να εξωραΐσει το μένος και την τρέλα του αλλά για να δείξει τους αφανείς ήρωες, τα αθώα γυναικόπαιδα που θρηνούν, σκοτώνονται ή πεινάνε.

Σε όλο το κείμενο, η βαναυσότητα και οι ωμότητες εμφανίζονται σποραδικά και μέσα από σύντομες αφηγήσεις ενώ πρωταγωνιστούν η ρουτίνα ενός νησιώτικου τόπου, ο έρωτας με πολλές μορφές και η ένταση από τον πόνο της Κατοχής. Ο αιματοβαμμένος Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος δεν παύει να είναι μια τρέλα και μια απανθρωπιά που εξολόθρευσε χιλιάδες ανθρώπους, με τη συντριπτική πλειοψηφία να ακολουθεί τα πρότυπα και τις αντιλήψεις του ναζισμού. Υπήρχαν όμως και κάποιοι που δε σταμάτησαν να πιστεύουν στο Άνθρωπο και δε δίστασαν να βοηθήσουν όπου και όπως μπορούσαν. «-Κατέληξα ότι φταίει η ανθρώπινη φύση. Ότι αυτή ευθύνεται για κάθε πόλεμο που έγινε στο πέρασμα των αιώνων και για όσους θα γίνουν ασφαλώς στο μέλλον, όταν τελειώσει αυτός που ζούμε τώρα… Κάθε λαός έχει τις ευθύνες του και ο δικός μας έχει τις δικές του» (σελ. 315), λέει χαρακτηριστικά η συγγραφέας μέσα από τους ήρωές της.

Το μυθιστόρημα είναι εξαιρετικό από κάθε άποψη, γεμάτο από ενδιαφέροντες χαρακτήρες που αλληλοεπιδρούν με ευρηματικές ανατροπές, από λυρικές περιγραφές του λουσμένου στον ήλιο νησιού και του βυθισμένου στη σκόνη και την ήττα Βερολίνου, από ρεαλιστικές απεικονίσεις της καθημερινότητας σ’ έναν ξερό και άνυδρο τόπο, με τις δυσκολίες αλλά και τις χαρές του και από αναπάντεχες εξελίξεις που δε με άφησαν στιγμή σε ησυχία. Η Λήδα έχει βρει καταφύγιο στο σπίτι του Παππού μετά την αποπομπή της από το πατρικό της και μεγαλώνει την επτάχρονη τώρα κόρη της, Αφροδίτη. Πικρόχολη από όσα πέρασε, χωρίς διάθεση για κανακέματα και παιχνίδια, με αγάπη όμως για το παιδί της, προσέχει και φροντίζει όσο ξέρει και μπορεί, ένα κορίτσι εσωστρεφές, κλειστό, που αποφεύγει κι αυτό τα κακόβουλα σχόλια του χωριού. Ο Παππούς ή Λάζαρος Καπερνάρος, ο ηλικιωμένος που πήρε υπό την  προστασία του τη Λήδα όταν όλοι την είχαν διώξει, είναι ένας σκληροτράχηλος και δίκαιος συνταξιούχος ναυτικός, με πυγμή και στιβαρό χαρακτήρα. Μια μέρα φτάνουν η Ρίτα Τσαγκλή με τον δωδεκάχρονο γιο της, Μάριο, που, παρά τα κουτσομπολιά του νησιού, συναναστρέφονται με χαρά τη Λήδα και το παιδί. Το παρελθόν της Λήδας και γιατί την απαρνήθηκαν όλοι, χωριανοί, μάνα κι αδέλφια ξεδιπλώνεται σταδιακά, παράλληλα με την εξέλιξη της κυρίως πλοκής, καθώς και οι λόγοι που έφεραν τη Ρίτα σε αυτόν τον τόπο.

Παράλληλα, ο ληξίαρχος, ο φαρμακοποιός, ο δικηγόρος, ο γιατρός είναι προσωπικότητες που καθρεφτίζουν τους ήρωες που πολέμησαν κατά του κατακτητή. Φυσικά και υπάρχει ένας Τσολάκογλου ανάμεσά τους, ο δήμαρχος του νησιού, τον οποίο η συγγραφέας χρησιμοποιεί ως αντίβαρο για να καταδείξει τη νοοτροπία και τις αντιλήψεις όσων συνεργάστηκαν με τον κατακτητή, προβάλλοντας φτηνές δικαιολογίες. είτε γιατί ασπάστηκαν την ιδεολογία είτε γιατί πίστεψαν πως η νέα τάξη πραγμάτων θα κρατήσει πολύ μεγάλο διάστημα. Η κοινωνία λοιπόν του νησιού καταγράφεται άκρως ρεαλιστικά, με τα κουτσομπολιά, τα ήθη αιώνων, με τη γυναίκα άβουλη νύφη κι αιώνια νοικοκυρά, με την τιμή πάνω απ’ όλα κι όταν κηλιδώνεται αυτή, κρίνεται βαρύ το τίμημα. Τονίζονται κι ανατρέπονται υποκριτικοί κανόνες που θέσπιζαν εκκλησία και κοινωνία κι όλα αυτά παρουσιάζονται μέσα από μια συναρπαστική σειρά εξελίξεων και επεισοδίων. Όλοι συμμετέχουν ισόποσα, όλοι επηρεάζουν τα γεγονότα και η ολοκλήρωση των επιμέρους ιστοριών είναι πολύ καλά σχεδιασμένη και σωστά δοσμένη, κλείνοντας με υποδειγματικό τρόπο την καθαυτή αφήγηση.

Δεν είναι όμως μόνο αυτοί οι ήρωες του βιβλίου, μιας και έχουμε το αντίβαρο με τους Γερμανούς: η Μάρεν Πέτερσεν γνωρίζει κι ερωτεύεται τον χειρουργό του Πολεμικού Ναυτικού Κρίστιαν Μίλερ, ξέροντας πως ρισκάρει αν ξεκινήσει μια τέτοια σχέση εν καιρώ πολέμου: «Τι άλλο μπορούσε να αντιπαλέψει το βάρος πάνω στον άνθρωπο που συνεπάγονταν πάντα οι πόλεμοι, αν όχι ο έρωτας;» (σελ. 50). Η ιστορία τους και της φίλης της, Άννε, δίνουν την ευκαιρία στη συγγραφέα να δείξει με σκληρό τρόπο τις συνέπειες των σχεδίων του Χίτλερ, του Φύρερ τους, στην καθημερινότητα των αθώων ανθρώπων, με τις «άδικες» απώλειες, τον θάνατο, την καταστροφή της ζωής και το τίμημα της συμμετοχής στην Αντίσταση. Ο επίατρος Μίλερ στέλνεται στο νησί και η καλοσύνη του κερδίζει τους κατοίκους. Στο πλάι του έχουμε τον διερμηνέα και λοχία Γκέοργκ Φίσερ, με ελληνική καταγωγή, απόλυτα ερωτευμένο με την Ελλάδα, μαζί με τον οποίο προσφέρουν σημαντικό έργο στην τοπική κοινωνία, μαλακώνουν τους ήδη ανθρώπινους ανώτερους διοικητές τους και ζουν διάφορα γεγονότα μέσω των οποίων φωτίζεται η ποικιλότητα των συνθηκών μιας κατεχόμενης περιοχής.

Το κείμενο, με την πλούσια και πολυεπίπεδη πλοκή, την πανσπερμία χαρακτήρων και τις απανωτές εξελίξεις, είναι στολισμένο με υπέροχα και αναπάντεχα επίθετα, τρυφερές παρομοιώσεις, διακριτικά λυρικές περιγραφές της φύσης και του τόπου: «Ο ήλιος, κρεμασμένος στην άκρη του ουρανού την ώρα εκείνη, κοντοστάθηκε ν’ ακούσει το τραγούδι κι ύστερα, βαστώντας την ανάσα του, βούτηξε στα γαλανά νερά» (σελ. 117), «…μια λεπτή παγωμένη βροχή σαν βελονιά…» (σελ. 160), «Έξω είχε ψύχρα και μύριζε βροχή και κάτι άλλο απροσδιόριστο, σαν πυρίτιδα και στάχτη και σάπια σάρκα, που είχαν μάθει ν’ αναγνωρίζουν οι Βερολινέζοι έπειτα από τόσους βομβαρδισμούς» (σελ. 251), «Τα γεράματα έφταιγαν φυσικά. Μαλάκωναν φαίνεται τον άνθρωπο όπως το ρύζι ο βρασμός, μετατρέποντάς τον όπως εκείνος σε λαπά» (σελ. 19). Τα καλολογικά στοιχεία μαλακώνουν τις δύσκολες στιγμές και αγκαλιάζουν με χαρά τις πιο βατές, κοσμούν μια καθημερινότητα δύσκολη ενώ ο περιορισμένος αριθμός τους δεν παρασέρνει το κείμενο σε εύκολους συναισθηματισμούς. Εξισορρόπηση και χειραγώγηση είναι μερικά από τα προτερήματα του βιβλίου αυτού.

«Ο Γερμανός γιατρός» είναι ένα τρυφερό και σκληρό, ρομαντικό και περιπετειώδες, ανθρώπινο και μεστό μυθιστόρημα, που προβάλλει και τονίζει το μεγαλείο της συγνώμης, μέσα από μια ενδιαφέρουσα ποικιλία διάφορων και διαφορετικών ιστοριών και χαρακτήρων, μέσα από τους οποίους φωτίζονται η λαίλαπα και ο παραλογισμός του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου σε όλες τους τις εκφάνσεις. Ανατροπές, εκπλήξεις κι ένα τέλος που θα μου μείνει αξέχαστο και μου έφερε δάκρυα στα μάτια μιας και τόνισε το μεγαλείο και τη δύναμη της ανθρώπινης ψυχής είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός κειμένου που αγάπησα βαθιά.