Βιβλίο Ο κήπος των μικρών θεών 
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Βόικου μας ταξιδεύει στη Θεσσαλονίκη των αρχών του 20ού αιώνα για να μας τη συστήσει σε όλη της τη μεγαλοπρέπεια, να μας περπατήσει από τη λεωφόρο Νίκης, πρώην Μπεγιάζ Κουλέ, ως τα χέρσα χωράφια του Ζέιτενλικ που γεμίζουν με τους Γάλλους στρατιώτες του Σαράιγ εν τω μέσω του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου. Μια πολυπολιτισμική πόλη που φιλοξενεί ένα πολύχρωμο ανθρώπινο μελίσσι και αλλάζει συνεχώς ώσπου τελικά ο πόλεμος τη μετατρέπει «από Ιερουσαλήμ σε ερωτική πόλη», γεμάτη πόρνες λογιών λογιών στις οποίες ξεδίνουν οι ξένοι φαντάροι ξεγλιστρώντας από τα στρατόπεδά τους (παρήχηση του ξ, ξέρω). Μια πόλη που σύντομα θα περιέλθει και τυπικά στη δικαιοδοσία του Σαράιγ όσο η Αθήνα καμαρώνει για την ουδετερότητά της στον πόλεμο, τόσο γεμάτη ασωτία που ίσως γι’ αυτό να την τιμώρησε ο Θεός με την πυρκαγιά του 1917. Ιδού τα χίλια της πρόσωπα: «από τη μια ήταν ένα τεράστιο περιχαρακωμένο στρατόπεδο, την άλλη άντρο κατασκόπων, την επομένη ένα ξέφρενο μπαλ μασκέ και την παράλλη ένα εμπορικό αλισβερίσι» (σελ. 113).

Σε αυτό το μέρος ξεμπαρκάρει ο Στεφάν με τη φάλαγγά του. Περιζήτητος γαμπρός στην Μπουρζ, κατάφερε να ρίξει πολλές γυναίκες στο κρεβάτι του, ώσπου η μητέρα του αποφασίζει να τον παντρέψει, μόνο που μετά τον αρραβώνα του ξεσπάει ο Μεγάλος Πόλεμος κι έτσι ο Στεφάν στρατολογείται. Από την Καλλίπολη στη Θεσσαλονίκη, δυο εντελώς διαφορετικοί προορισμοί, η κόλαση από τη μια με το αίμα, τις πληγές, τη βρώμα, το καρτέρι του θανάτου και ο παράδεισος από την άλλη. Στρατοπεδεύουν στο Ζέιτενλικ, στα περίχωρα, σ’ έναν χέρσο τόπο που καθημερινά υποδέχεται και νέους ξένους στρατιώτες, όπου στήνονται μικρές πολιτείες που προδίδουν την εθνικότητα των προσωρινών ενοίκων τους. Στο πλάι του Στεφάν, είναι ο καλός του φίλος, ο αναλφάβητος Αντρέ Αρτουά, που δεν έχει κανέναν να του γράψει λόγω αγραμματοσύνης και παρακαλεί τον φίλο του, Στεφάν, να του διαβάζει τα γράμματα της αρραβωνιαστικιάς του, ώστε να ονειρευτεί πως βρίσκεται πίσω στον τόπο του και πως ακούει τη φωνή της μάνας του. Ανατρίχιασα και δάκρυσα όταν τελικά ήρθε γράμμα γι’ αυτόν κι έβαλε τα κλάματα: «-Ποιος πέθανε, Στεφάν; Ποιος;»! Απλός, αυθόρμητος, αφελής και διορατικός: «-Μη σε ξεγελάει η Σαλονίκη, είναι βρομότοπος που θα μας ρουφήξει όλους στη λάσπη του» (σελ. 146).

Αυτό το μελισσολόι παρακολουθεί η Ραχήλ Ναχμία, κόρη επιφανούς φωτογράφου της πόλης, μια νέα κοπέλα, καλόγνωμη με τους πελάτες, που εκστασιάζεται μέχρι να εμφανιστεί η φωτογραφία, αν και ανάβει και κορώνει με την πρώτη ευκαιρία. Λατρεύει το αντικείμενό της, νιώθει μια μικρή θεά όταν εμφανίζει τις πλάκες, αισθάνεται πως άγνωστοι άνθρωποι της αποκαλύπτουν τα πιο μύχια μυστικά τους κι εκείνη έχει τη δύναμη να επεμβαίνει στην εικόνα των άλλων. Η φωτογραφία είναι τέχνη, θέλει δουλειά κι αισθητικό κριτήριο, «μάτι», αφοσίωση, ο φακός δεν αποτυπώνει απλά τους ανθρώπους σαν καθρέφτης, τους ωραιοποιεί «στη μνήμη του χρόνου». Η μητέρα της Ραχήλ, Αλίνα, όμως είναι απογοητευμένη από τον τρόπο που τη μεγαλώνει ο άντρας της, ο Τζέκο, και καταλαβαίνει πως της έχει δώσει μεγάλη ελευθερία, αλλά δεν ξέρει τι να κάνει. Η ζωή τους αλλάζει από τη μια στιγμή στην άλλη και συνεχώς: πρώτα η απελευθέρωση, μετά η απόβαση των ξένων δυνάμεων που έφερε έλλειψη προμηθειών και πείνα, στη συνέχεια ο βομβαρδισμός από το ζέπελιν, όλα αυτά γονατίζουν τον κόσμο.

Ο Στεφάν και η Ραχήλ θα γνωριστούν όταν η αρραβωνιαστικιά εκείνου αρχίζει να ζητά επίμονα μια φωτογραφία του, πανικόβλητη από την ιδέα ότι η μορφή του ξεθωριάζει στο μυαλό της. Είναι δύο άνθρωποι με διαφορετικές καταβολές που αλλάζουν χωρίς να το θέλουν όσο προχωράει το μυθιστόρημα, ξεκινάνε αλλιώς κι αλλιώς καταλήγουν ως άνθρωποι ενώ ταυτόχρονα παρακολουθούμε τη μοναξιά και την κατάθλιψη της Εριέττας Φομπούρ πίσω στην Μπουρζ και την οικονομική καταστροφή που επέφερε ο πόλεμος στην περιουσία του τραπεζίτη πατέρα της. Η Ραχήλ πειθαναγκάζεται να παντρευτεί κάποιον που δεν ξέρει, ο Στεφάν κερδίζει την εμπιστοσύνη ενός χειρουργού και μετατίθεται στο φορητό νοσοκομείο ώσπου μια οβίδα θα του καταστρέψει για πάντα τη ζωή. Οι εξελίξεις και οι ανατροπές είναι απανωτές και το κείμενο γεμίζει από υπέροχες παρομοιώσεις και μεταφορές: «…η θάλασσα έμοιαζε να βράζει και να βγάζει ατμούς σαν να ήταν η κατσαρόλα της νόνας όταν μαγείρευε κοτόπουλο στιφάδο» (σελ. 149). Μάλιστα, βρήκα έξυπνη την κίνηση της συγγραφέως να προχωρήσει γρήγορα αλλά όχι βιαστικά στις ζωές των ηρώων της μετά τη λήξη του πολέμου μέσα από σύντομες πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις των χαρακτήρων κι έτσι βουτάμε δίχως ανάσα στο δεύτερο μέρος, όπου η μία έκπληξη διαδέχεται την άλλη και η ιστορία μπαίνει σε νέα μονοπάτια.

Η Σοφία Βόικου έγραψε ένα δυνατό, τρυφερό, συγκινητικό μυθιστόρημα που αποφεύγει τους σκοπέλους των κλισέ και δεν επιβαρύνεται με περιττές ιστορίες και σχοινοτενείς ή αχρείαστες εξελίξεις. Έχουμε έναν απαγορευμένο έρωτα που φυσικά συναντάει εμπόδια, άψογα ψυχογραφήματα ανθρώπων που ζουν την κόλαση του πολέμου και σημαντικές διαχρονικές αλήθειες. Πώς επιβιώνεις σε μια κλειστή κοινωνία ξεχωρίζοντας σαν τη μύγα μες στο γάλα; Πώς αντέχεις να ζεις σε καιρό ειρήνης με κάτι που θυμίζει στον κόσμο τον πόλεμο; Πόσο εύκολα οι άνθρωποι που σε ποθούσαν τώρα σε οικτίρουν; Ο απαγορευμένος έρωτας του Γάλλου αξιωματικού με την Εβραία κοπέλα τινάζει στον αέρα ό,τι απέμεινε κι ύστερα από το φριχτό ατύχημα του Στεφάν η δράση μεταφέρεται στη Γαλλία, όπου από τη μια βλέπουμε τις προσπάθειες του στρατιώτη να ξανακουμπώσει στη ζωή της οικογένειας και του τόπου του, από την άλλη η Ραχήλ καταφέρνει να συνεχίσει το όνειρό της, κάνοντας στην κυριολεξία θαύματα. «Ο κήπος των μικρών θεών» που κατάφερε να δημιουργήσει στο Παρίσι μου έφερε δάκρυα στα μάτια και μου έδειξε πως υπάρχουν άνθρωποι που ανιδιοτελώς μπορούν να σου προσφέρουν τη χαρά. Όταν διασταυρωθούν ξανά οι δρόμοι αυτών των δύο ανθρώπων, τα πάντα θα έχουν αλλάξει γύρω τους και μέσα τους.

«Ο κήπος των μικρών θεών» είναι ένα μυθιστόρημα για τους «κηπουρούς της Θεσσαλονίκης», για τους γενναίους στρατιώτες που πολέμησαν σκληρά στο Μακεδονικό Μέτωπο αλλά τους έμεινε ως στίγμα αυτή η φράση λόγω των ήρεμων πρώτων ημερών στη συμπρωτεύουσα. Ταυτόχρονα, είναι κι ένα διαφορετικό ρομαντικό μυθιστόρημα, με έξυπνο χειρισμό της πλοκής, απρόσμενες εξελίξεις και δυνατές, κινηματογραφικές σκηνές, με τη Ραχήλ και τον Στεφάν να προσπαθούν να βρουν πρωτίστως τον εαυτό τους όσο δοκιμάζονται σε σκληρές και πρωτόγνωρες συνθήκες και δευτερευόντως ο ένας τον άλλον μέσα στη λαίλαπα ενός πολέμου και μιας κοινωνίας που αποστρέφει το πρόσωπό της από κάθε τι που της θυμίζει τον πόλεμο. Μου άρεσε πολύ η επιλογή του τέλους, όπου η συγγραφέας σταματάει σε καίριο σημείο την ιστορία, χαρίζοντάς μιας μια γλυκύτητα και μια απαλότητα που ταιριάζει στον έρωτα του Στεφάν και της Ραχήλ ενώ στη συνέχεια παίρνει τη σκυτάλη η ίδια με τρόπο που συνδέει το χτες με το σήμερα, την αλήθεια με τη μυθοπλασία. Ένας ύμνος στην ανθρωπιά και στη δοτικότητα, ένα αντίδοτο στη βία και την αποκτήνωση του πολέμου.

Βιβλίο Το μυστικό της καταιγίδας
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

1945. Σε ένα ακριτικό ηφαιστειογενές νησί των Δωδεκανήσων. Η Γερμανία έχει ηττηθεί και οι κατακτητές αποχωρούν από τον ελλαδικό χώρο. Στην πιο απόκρημνη παραλία του νησιού η Αννιώ, με ένα μωρό στο στήθος, φτάνει κάθιδρη στο ραντεβού της με τον Γερμανό διοικητή που ετοιμάζεται να το σκάσει με μια βάρκα. Ο Πάουλ την αγάπησε πολύ αλλά δεν μπορεί να την πάρει μαζί του. Η Αννιώ δεν μπορεί να πιστέψει στην προδοσία. Ο δωσίλογος Πετρής εκμεταλλεύεται την αδυναμία της, τη βιάζει και τη σκοτώνει μπροστά στα έκπληκτα μάτια του Λογγίνου που είχε ακολουθήσει την Αννιώ από μακριά. Μια νύχτα με καταιγίδα η αθώα ψυχή της Αννιώς αποχαιρετά το μωρό της, ο Πετρής διαπράττει φόνο και ο Λογγίνος παίρνει υπό την προστασία του το ορφανό μωρό.

Σαράντα χρόνια αργότερα μια ξαφνική καταιγίδα πάνω από το νησί φέρνει τους ήρωες αντιμέτωπους με το σκοτεινό αυτό παρελθόν. Ο καμπούρης Λογγίνος, καντηλανάφτης και νεωκόρος στην εκκλησία, ο αυστηρός και αδίστακτος Πρόεδρος, η υποταγμένη στην ενδοοικογενειακή βία Πιπίτσα, η δασκάλα Κλειώ, η ορφανή Κατερίνα, χήρα του πεθαμένου από καρκίνο Πολύδωρου, είναι τα βασικά πρόσωπα που κατά τη σοφή μαεστρία της συγγραφέως πότε βγαίνουν στο φως και πότε αποσύρονται σε μια σιωπή όλο μυστικά. Τη νύχτα της καταιγίδας ένα σκάφος εξωκείλει στην ίδια απόμερη παραλία, με επιβάτες μια μπάντα από εύθυμους Ιταλούς και έναν καπετάνιο που έχει να αντιμετωπίσει το φόβο της μοναξιάς του και τα φαντάσματα του παρελθόντος του. Αυτό το ναυάγιο είναι η αφορμή να ξανάρθει ο ιδιοκτήτης του, ο Πάουλ, στο νησί.

Ο καμβάς της ιστορίας είναι άριστα δουλεμένος και οι χαρακτήρες ξεδιπλώνονται χωρίς βιασύνη μπροστά στον αναγνώστη. Πίσω από τη φιλήσυχη και φαινομενικά επίπεδη, ανιαρή και ανούσια κοινωνική ζωή του νησιού υπάρχουν μίση, πάθη, μυστικά, αμαρτίες που πρέπει να ξεπληρωθούν. Κανείς δεν είναι αυτό που φαίνεται! Ο μικρόκοσμος του νησιού είναι μια πυριτιδαποθήκη που περιμένει το φιτίλι για να εκραγεί και να τινάξει στον αέρα τα καθώς πρέπει, τα κεκρυμμένα, τα ύπουλα, τις ενοχές, τις τύψεις. Αγαπημένοι χαρακτήρες ο Λογγίνος και η Κλειώ, ο πρώτος με τις καμπούρες από τα κρίματα δίνει ένα ανατρεπτικό και λυτρωτικό τέλος στην ιστορία, ενώ η Κλειώ, με την πρωτοπρόσωπη αφήγησή της και τον αγαπημένο της σκαραβαίο Πελεγκρίνο, που πεισμώνει τις πιο κρίσιμες στιγμές και δεν παίρνει μπροστά, δίνει την εύθυμη νότα στο μυθιστόρημα. Δε θα ξεχάσω όμως ούτε την Πιπίτσα που κάνει την επανάστασή της, αδιαφορώντας για το τι θα πει ο κόσμος που συναναστρέφεται ως κυρία Προέδρου, ούτε την Κατερίνα, που έχει πολλά μαζεμένα για τον κύριο Πρόεδρο. Αλήθεια, ποιος είναι ο κύριος Πρόεδρος; Πώς αναρριχήθηκε στην εξουσία; Τι θα βρει κανείς αν σκάψει στο χτες του; Καλογραμμένο, αληθινό, καίριο και αγαπημένο μυθιστόρημα!

Βιβλίο Στη σκιά του Αυγερινού
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή μπορεί να περιέχει SPOILERS

Η Νηρηίς, κόρη της Δρυάδος, είναι άριστη γνώστρια της βοτανικής και της φυτολογίας. Είναι η τελευταία μιας μακριάς σειράς γυναικών που έτσι τα φέρνει η συγκυρία κάθε φορά και μόλις βλαστάνουν από έναν άντρα, αυτόν τον άντρα τον χάνουν (θάνατος, μάχη, ταξίδι κλπ.) (κάπως συγκεκριμένα τις λένε στο χωριό μου αυτές αλλά έχε χάρη :). Αυτές οι γυναίκες είναι κάτι σαν νεράιδες, σαν ξωτικά, και μεταλαμπαδεύουν τη γνώση της ζωής και της βοτανολογίας η μια στην άλλη. Κάποιες έχουν και μεταφυσικές ικανότητες, προφητεύουν το μέλλον και λένε τα χαρτιά, αλλά όλες είναι καταδικασμένες να μη στεριώνουν πολύ σε έναν τόπο, μιας και οι γνώσεις και οι ικανότητές τους δε μένουν και πολύ κρυφές και εκείνη την εποχή που ζούσαν οι άνθρωποι τις χαρακτήριζαν μάγισσες, οπότε τρέπονταν σε φυγή.

Όταν φτάνει η μέρα που αποκαλύφθηκε η Δρυάς λοιπόν, η μάνα φυγαδεύει την κόρη και της εύχεται κάθε επιτυχία. Η Νηρηίς, που δεν έχει τις μελλοντολογικές ικανότητες των προγόνων της, αρχίζει τις περιπλανήσεις. Στο δρόμο της συναντά τον Μιχαήλ, που το έσκασε από το χωριό του όταν το χτύπησε ο Μαύρος Θάνατος, και γυρίζει τον κόσμο με μια κιθάρα κι ένα φιαλίδιο που βρέθηκε τυχαία στα χέρια του. Το φιαλίδιο αυτό όμως περιέχει το Θειάφι της Κόλασης (λεγόταν ότι ήταν απόσταγμα από την Κόλαση που κατέκαψε τα Σόδομα και τα Γόμορρα) και σε συνδυασμό με το λάπις λάζουλι που κρέμεται από το λαιμό της Νηρηίδος μπορούν να κάνουν τον κάτοχό τους γνώστη όλων των πνευματικών και αόρατων αρχών του Θεού, του ανθρώπου και του σύμπαντος, δηλαδή έναν σύγχρονο Θεό.

Καθώς κατευθύνονται προς την Ονεφλέ της Νορμανδίας συναντούν τη σκανδιναβή Άστριντ και γίνονται φίλοι. Η Άστριντ, που έμαθε για τα γιατροσόφια της Νηρηίδος, θέλει κάτι για να την ερωτευτεί ο αρχηγός του προσκυνήματος που ακολουθούν, άρχοντας Λέων. Η Νηρηίς πείθεται με τα χίλια ζόρια κι από τη συνεύρεση αυτή η Άστριντ μένει έγκυος. Από φόβο να μη χάσει τον Λέοντα καταπίνει απήγανο για να ρίξει το παιδί αλλά η ποσότητα αυτή της φέρνει τον θάνατο. Ο Λέων του Καντέρμπουρι, που ξέρει για το φιαλίδιο και το λάπις λάζουλι, το ανακαλύπτει στα χέρια του ζευγαριού αλλά δεν προλαβαίνει να τους κυνηγήσει: ο Μιχαήλ μπαρκάρει για Καναδά και η Νηρηίς αποσύρεται έγκυος στο δάσος, όπου καταγράφει αναλυτικά τα ευρήματά της και τα γιατροσόφια της σε περγαμηνές.

Να έρθουμε και στο σήμερα; Ας έρθουμε. Η ορφανή βοτανολόγος Νεφέλη χάνει τον κόσμο όταν η καλύτερή της φίλη της αποκαλύπτει ότι τα είχε με τον άντρα της! Τσακώνονται, μαλλιοτραβιούνται; Όχι, η Νεφέλη τη συγχωρεί όταν της προτείνει να πάει στην Ονεφλέ γιατί ζητούν έγκριτη βοτανολόγο να καταγράψει και να τεκμηριώσει κάτι φιαλίδια και πουγκάκια με φυτά και βότανα (βρέθηκε το «ημερολόγιο» της Νηρηίδος). Η Νεφέλη συναντά τον σκληρό και αυταρχικό αρχηγό της αποστολής Νικολά και…ερωτεύονται. Ο Νικολά βρίσκει το φιαλίδιο στις ανασκαφές και το κρύβει, η Νεφέλη φορά το λάπις λάζουλι κι ο χορηγός της αποστολής, Λέο ντε Βίκτορις, τους ανακαλύπτει και με λαχτάρα αρπάζει το φιαλίδιο με το Θειάφι της Κόλασης, που το είχε βάλει αυτοσκοπό να το εντοπίσει.

Όχι κάτι ιδιαίτερο, μια ωραία δοσμένη ιστορία, με καλές εναλλαγές ανάμεσα στο χτες και στο σήμερα, χωρίς καλολογικά στοιχεία, με πολλά γιατροσόφια και μαντζούνια (χωρίς φυσικά να δίνονται οι πλήρεις συνταγές). Μεγάλο συν, οι ωραίες περιγραφές και οι διάλογοι και οι συνήθειες και η καθημερινή ζωή στη Γαλλία του 1506, αρκετά προσεγμένα χωρία και καλοδουλεμένα. Η Γαλλία του σήμερα δίνεται ρηχά και επίπεδα, με τον απαραίτητο κακό να τιμωρείται και το πρωταγωνιστικό ζευγάρι να ζει βίον ανθόσπαρτο.

Βιβλίο Στη σκιά του Αυγερινού
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τερέζα Βολάνη, κόρη του ισχυρού αστού και στρατηγού Αλέξανδρου Βολάνη και της Αμαλίας, αδερφή του διπλωμάτη Θεμιστοκλή. Απότομη, σκαιή, αχάριστη, πείσμων, επίμονη, εγωίστρια, κακομαθημένη, αυστηρή με όλους αλλά κυρίως με τον εαυτό της. Ένα αγρίμι που διψά για αγάπη, στήριξη, σιγουριά, ένα άδολο και αληθινό χάδι. Ο πατέρας της αρνείται επισταμένως να την αφήσει να γραφτεί στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και επιπλέον σαμποτάρει τις προσπάθειές της. Η απόπειρά του να της βρει γαμπρό είναι η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι. Έξαλλη το σκάει μες στη νύχτα και καταφεύγει στο ατελιέ του διάσημου γλύπτη Άγγελου Αυγερινού, εφάμιλλου σε ταλέντο του Μιχάλη Τόμπρου και όχι μόνο.

Άγγελος Αυγερινός: γλύπτης, ταλαντούχος και μονομανής, με ερωτική σύντροφο την Άννα και εκτός γάμου γιο τον Θεοφάνη. Το ατελιέ του είναι ξακουστό σε όλη την Αθήνα κι ας αρνείται επίμονα να τον αναγνωρίσει η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, ο χαρακτήρας του σκοινοβατεί ανάμεσα στη σχιζοφρένεια, την παραφροσύνη, το ταλέντο και την απίστευτη αγάπη που έχει για το ωραίο. Η Τερέζα μπαίνει στη ζωή του ζευγαριού και την ανατρέπει για πάντα. Κι αντί να πιαστούν οι δυο γυναίκες στα χέρια, με ήρεμο και πολιτισμένο και διακριτικό τρόπο περιμένουν πότε θα ταπεινωθεί η μια στα μάτια του Άγγελου για να υπερηφανευτεί. Οι προβλέψεις της Άννας πραγματοποιούνται και η Τερέζα από μαθήτρια γίνεται μούσα και μετά ερωμένη. «Στον πήρα τον Άγγελο», λέει η μια, «να τον χαίρεσαι», λέει η άλλη, που ξέρει πόσο σύντομα είναι αυτά τα τερτίπια του γλύπτη.

Ένα απίθανο ερωτικό τρίγωνο, σκηνές απείρου κάλλους, σκαμπανεβάσματα στις ζωές των ηρώων και όλα αυτά με φόντο την Ευρώπη και ειδικότερα την Ελλάδα της δεκαετίας του 1930. Η Νύχτα των Κρυστάλλων, η καθιέρωση του Χίτλερ ως μόνου ηγέτη στη χώρα του, η απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου, το πραξικόπημά του, η δικτατορία του Μεταξά συμβαίνουν ταυτόχρονα και επηρεάζουν τα κεντρικά πρόσωπα της ιστορίας μας. Διακριτική η αφήγηση της Ιστορίας, σποραδική, κάτι που κάνει πιο έντονη την ουσία του μυθιστορήματος. Ειλικρινά, ίσως η ιστορία φανεί παρατραβηγμένη και δυσαρεστήσει η εξέλιξη αυτού του απρόσμενου έρωτα (σα να συνταιριάζεις τη φωτιά με το ατσάλι), όμως το καλογραμμένο κείμενο και η συγγραφική δεινότητα σε πείθει και σε παρασέρνει. Δεν ψάχνεις δικαιολογίες, δεν ψάχνεις αφορμές, δε ρωτάς, απλώς αφήνεσαι να απολαύσεις το χρώμα της αγάπης, να δεις πώς με τρόπο μαγικό πέφτει πάνω στο έντονο κόκκινο του πάθους το μαύρο του πένθους και πώς η απόχρωση που φτιάχνουν μαζί αυτά τα δυο είναι το κερασί της ζωής. Ο καμβάς μας είναι διάσπαρτος από μουτζούρες, λεκέδες, σκιές, αδρές γραμμές και χρώματα. Και η Τερέζα να προσπαθεί αρχικά να στηρίξει τον Αυγερινό, να θυσιαστεί και να του χαρίσει δικά της δημιουργήματα για να ξαναβγεί στην αφρόκρεμα των εκλεκτών καλλιτεχνών κι όταν μένει έγκυος κι ο Αυγερινός απαιτεί την έκτρωση να κάνει μια πράξη που θα αλλάξει ριζικά τις ζωές όλων τους.

Το υπέροχο Παρίσι, η Μέκκα της ζωγραφικής στο Μεσοπόλεμο και όχι μόνο τότε, μας καλωσορίζει με το βλέμμα της συγγραφέως, μας ταξιδεύει στη Μονμάρτη, στην Πιγκάλ, στη διαβόητη \”Κυψέλη\” (βίλα του Αλφρέντ Μπισέ που τη μετέτρεψε σε κοινόβιο με 64 δωμάτια-ατελιέ για νέους άπορους καλλιτέχνες) και μας συστήνει τη Γερτρούδη Στάιν, τον Ματίς, τον Πικάσο, τη Ζοζεφίν Μπέικερ και τη λεοπάρδαλή της, Τσικίτα, μας εξηγεί τον φωβισμό, τον κυβισμό, μας κάνει να καταλάβουμε πόση ανάγκη είχαν οι καλές τέχνες να γυρίσουν την πλάτη στο παρελθόν και να στραφούν σε ένα πιο ανεξάρτητο, δημιουργικό, ελεύθερο μέλλον.

Αγαπημένη μου μορφή του μυθιστορήματος, η ανδρόγυνη Καλυψώ, που σαν άλλη σειρήνα παρασύρει στα δίχτυα της τους εύφημους, πολιτισμένους και καθώς πρέπει άντρες της Αθήνας, οι οποίοι την άλλη αμέσως μέρα κατακρίνουν και λοιδωρούν αυτούς ακριβώς τους ανθρώπους! Ένα πλάσμα δυστυχισμένο, ένας άνθρωπος διωγμένος από το σπίτι, που επιζεί κάνοντας νούμερα βαριετέ σε θέατρο. Προδομένος από τους εφήμερους εραστές, αγωνίζεται να βρει επιτέλους έναν άνθρωπο με τον οποίο θα πάρει μια ανάσα, θα ησυχάσει και φαίνεται να τον βρήκε στον μυστηριώδη νυχτερινό επισκέπτη του, την ταυτότητα του οποίου δε μαθαίνουμε παρά μόνο όταν πρέπει, ώστε η αποκάλυψη να συνοδεύεται από ανατροπή. Η Καλυψώ συνδέεται φιλικά με την Τερέζα και αλληλοϋποστηρίζονται.

Θα σταθεί στο πλάι του Αυγερινού η Τερέζα; Τι θα συμβεί στη σχέση του με την Άννα και πόσο έντονη αλλαγή θα επιφέρει το απύθμενο μίσος που θα πετάξει λόγια σκληρά και κοφτερά τη στιγμή που δεν πρέπει; Θα παραμείνει στη σκιά του καλλιτέχνη ή θα πάρει την ώθηση που απαιτείται για να ανοίξει τα δικά της φτερά στο Παρίσι; Ο Θεμιστοκλής θα καταλάβει επιτέλους πόσο δεσποτική είναι η μητέρα του και πόσο μεγάλη οδύνη έφερε στις ζωές των παιδιών της η άτεγκτη στάση της απέναντι στην κοινωνία και τον καθωσπρεπισμό; Θα ανοίξει και τα δικά του φτερά στον έρωτα, παρακούοντας τη μητέρα του; Ατμοσφαιρικό, τεκμηριωμένο, καλογραμμένο, θα καταλάβετε από την αρχή σχεδόν ότι ξεφεύγει από την κλασική θεματολογία του ελληνικού μυθιστορήματος κι ελπίζω να σας αρέσει όσο άρεσε και σε μένα. Πηγή έμπνευσης του βιβλίου υπήρξε η Καμίλ Κλοντέλ, μούσα και ερωμένη του Ωγκύστ Ροντέν.

Βιβλίο Η πόλη που δακρύζει
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για μια ξεχωριστή ιστορία, γεμάτη μυστήριο και ανατροπές καθώς και βιβλιοφιλικές αναφορές, μιας και ο κύριος άξονας των γεγονότων είναι το βιβλιοπωλείο Libreria Mystico, ένα μαγαζί που έχει τυλιγμένα όλα του τα βιβλία κι ο πελάτης διαλέγει στην τύχη αυτό που θα μιλήσει στην ψυχή του, στις αισθήσεις του. Βοηθός του Φραντσέσκο είναι η οκτάχρονη Ιρένε, που καταφέρνει να μυρίζει πιο βαθιά μέσα στις σελίδες των τυλιγμένων βιβλίων και να εντοπίζει αμέσως ποια μυρίζουν προδοσία κι εγκατάλειψη, ποια λεμονανθούς, ποια ευτυχία. Κατ’ εκείνη: «… για να σου αποκαλυφθεί ένα βιβλίο ευτυχίας, πρέπει πρώτα να έχεις περάσει από όλα τα αρώματα. Να διαβάσεις πολλά… αλλιώς πώς θα καταλάβεις πως αυτό που κρατάς είναι ευτυχία;» (σελ. 86).

Ο Φραντσέσκο γερνάει όλο και περισσότερο, με αποτέλεσμα η Ιρένε να ωριμάζει νωρίτερα από την ηλικία της. Ένα τρυφερό ντουέτο, με αξέχαστες στιγμές επικοινωνίας. Τους αγάπησα πολύ κι ας φοβάται ο παππούς να μεταδώσει στην εγγονή του τη γνώση και τη μόρφωση, κρατώντας την αναλφάβητη, χωρίς να της ξυπνάει τη δίψα για μάθηση, από φόβο μην τιμωρηθεί όπως η κόρη του και μητέρα της. «Εάν άφηνε την Ιρένε να μαγευτεί από τον κόσμο των βιβλίων, από τις ιδέες που κουβαλούσαν, από τα συναισθήματα που δημιουργούσαν, θα της χάριζε μια ζωή μέσα στην αμφιβολία και στην αμφισβήτηση. Θα ήταν υποχρεωμένη να ζει σε μια διαρκή μάχη με τον κόσμο και με τον ίδιο της τον εαυτό. Όσο πιο πολύ ερχόταν σε επαφή με νέες ιδέες, όσο περισσότερα πράγματα γνώριζε, όσο κατακτούσε το άγνωστο για να της γίνει γνωστό, τόσο πιο δυστυχισμένη θα αισθανόταν» (σελ. 139).

Ένας δύσκολος χαρακτήρας λοιπόν ο παππούς Φραντσέσκο, με ανυπολόγιστες ψυχικές συνέπειες για μια αθώα ψυχή, η οποία όμως δεν ενοχλείται και αναπτύσσει τις αισθήσεις και τη νοοτροπία της μέσα από άλλα ερεθίσματα. Λέει χαρακτηριστικά ο ηλικιωμένος χαρακτήρας: «Τα βιβλία δεν είναι πίνακες ζωγραφικής για να χαζεύουμε τα εξώφυλλά τους. Ούτε πόρνες πολυτελείας για να τα ξεφυλλίζουμε και να αποφασίζουμε με ποια θα πάμε για να ικανοποιήσουμε τα πιο ταπεινά μας ένστικτα… Τα βιβλία… είναι πιο ζωντανά από σένα κι από μένα. Γιατί εμείς έχουμε μόνο μια ζωή. Εκείνα ζουν και μια και δυο και τρεις ζωές. Πολλές ζωές. Μέχρι να τα κατασπαράξουν η φωτιά, το νερό, ο τερμίτης ή η σκόνη. Ή η λήθη. Η λήθη, χειρότερος εχθρός κι από την ίδια τη φωτιά» (σελ. 37). Επίσης, εξαιρετική και τεκμηριωμένη συναισθηματικά στη σελίδα 331 δίνεται η ανάγκη της συγγραφέως να μιλήσει μέσω του Φραντσέσκο για τις διαφορές μεταξύ του έντυπου και του ηλεκτρονικού βιβλίου!

Οι γείτονες του βιβλιοπωλείου, ο Πάμπλο με τις καλλιτεχνικές μάσκες που κατασκευάζει, και η Ρομπέρτα η φουρνάρισσα, που φτιάχνει νόστιμα πανίνι και κάθε βράδυ στο σπίτι της την περιμένουν τα ασιδέρωτα άπλυτα και οι γροθιές του συζύγου της, είναι δύο άνθρωποι που αγάπησαν και μεγάλωσαν την Ιρένε σαν κόρη τους. Σελίδα τη σελίδα η συγγραφέας μου έδειξε την ιστορία τους και τον τρόπο που συνδέονται με τη ζωή του Φραντσέσκο. Δεν είναι απλώς δυο χαρακτήρες βυθισμένοι στη μοναξιά τους, πιστοί σύντροφοι της μοίρας που οι ίδιοι χάραξαν αλλά κρατούν ένα σοβαρό μυστικό που θα ανατρέψει και πάλι την ακύμαντη σχεδόν καθημερινότητα της πόλης, ειδικά από τη στιγμή που έρχονται η Πατρίτσια και η Ελιζαμπέτα πίσω.

Αυτές οι δύο γυναίκες λοιπόν είναι το αδράχτι που θα ξετυλίξει τη συγκλονιστική ιστορία του βιβλίου, μιας και δεν έχουμε μόνο δραστικές αλλαγές στο παρελθόν αλλά και τις απροσδόκητες συνέπειες στο παρόν. Η αφήγηση κυμαίνεται από το σήμερα στο χτες σε τριτοπρόσωπη αφήγηση, με εξαίρεση την πρωτοπρόσωπη κάποιων χαρακτήρων, κάτι που γίνεται άπαξ και στα σημεία καμπής της πλοκής για να γνωρίσει ο αναγνώστης ακόμη περισσότερο τα αίτια και τα αιτιατά κάποιων πράξεων. Ομολογώ πως στην αρχή διάβαζα χωρίς κάποια ιδιαίτερη αγωνία, απολαμβάνοντας το μυρωδάτο περιβάλλον του βιβλιοπωλείου και τον τρόπο λειτουργίας του ενώ το στυλ της συγγραφέως είχε γονατίσει μπροστά στην Ιρένε και μου απέδωσε με τον καλύτερο τρόπο την ομιλία της, τα χαρακτηριστικά της, τον τρόπο σκέψη της, την αφέλεια και την αθωότητά της. Από τη στιγμή όμως που εμφανίστηκε το παρελθόν τα πράγματα άλλαξαν. Κάτι ψήγματα από δω, κάτι κομμάτια από κει, άρχισε να αχνοφαίνεται ένα τραγικό παζλ και η ιστορία να αποκτά διαστάσεις πρωτοτυπίας και τραγικής ειρωνείας. Είναι μάλιστα τέτοιο το ταλέντο της κυρίας Βόικου που αρχικά μου φάνηκε πως μιλάγαμε για ένα μεταφυσικό μυθιστόρημα, μιας και κάποια πράγματα δεν κολλούσαν στον ρεαλισμό, την αμέσως επόμενη σχεδόν στιγμή όμως το νερό κύλησε στο αυλάκι και έφαγα ένα ηχηρό χαστούκι για την ανυπομονησία μου.

Συμπάθησα ιδιαίτερα τη Σινιόρα, την πόρνη, και τον Αντζελο, τον γονδολιέρη, τον περαματάρη της πόλης, μιας και είναι αυτός που φέρνει τις παραγγελίες στο βιβλιοπωλείο και με το αντίστοιχο τίμημα μεταφέρει τους νεκρούς στο νησί-νεκροταφείο της πόλης (μήπως γι’ αυτό τον βάφτισε η συγγραφέας Άντζελο; Χμ…..). Αδαμάντινοι χαρακτήρες και οι δύο, φυσικά με ένοχα μυστικά και βάρη, είναι πλανήτες-δορυφόροι, μόνο που η Σινιόρα δε διστάζει να μεταμορφωθεί σε κομήτη, επηρεάζοντας τις ζωές και τη μοίρα όσων αγάπησε. Η πείρα της, τα χάδια της που μπορούν να γίνουν μητρικά από ερωτικά, τα λόγια που δεν είπε, οι πράξεις που δεν παραδέχτηκε, μαζεύονται σωρός και την καλούν επιτακτικά να τα αντιμετωπίσει. Το άρωμα πούδρας θα καταφέρει να μαγέψει την αλήθεια και να διώξει τις συνέπειές της;

Δυστυχώς, όσο έντονο, διαφορετικό, ρεαλιστικό, δυνατό και αγωνιώδες ήταν όλο το μυθιστόρημα, τόσο άτονο μου φάνηκε το τέλος. Ήταν τόση και τέτοια η ένταση της ιστορίας και ο τρόπος που ξεδιπλώθηκε η πλοκή, που η λύση του δράματος και η ολοκλήρωση της ιστορίας να γίνεται με την πρωτοπρόσωπη αφήγηση της Ιρένε στα δεκαοχτώ της χρόνια, χωρίς την ενάργεια των σκηνών που ξέρει να περιγράφει η κυρία Βόικου, δε μου φάνηκε σωστή επιλογή. Αγάπησα πολύ τους χαρακτήρες και οι συνέπειες κάποιων πράξεων είναι τόσο βαθιές και σημαντικές για μια προσωπικότητα που άνετα θα μπορούσε να αναπτυχθεί το μυθιστόρημα σε λίγες ακόμη σελίδες, χωρίς φόβο κόπωσης ή αδυναμίας. Ο χειρισμός της πλοκής και της ιστορίας ήταν συνολικά πολύ έξυπνος, δραματικός όσο θα έπρεπε, με σωστές δόσεις αποκαλύψεων και σασπένς και τα πάντα κλείνουν μέσα από την αφήγηση της Ιρένε, στερώντας (μου) τη δυνατότητα να απολαύσω λίγο ακόμη από τη γραφή της κυρίας Βόικου. Αυτό όμως είναι κάτι που δε θα επηρεάσει την κρίση μου για το μυθιστόρημα εν όλω, που είναι μια διαφορετική κατάθεση ψυχής και ίσως ένα από τα καλύτερα ψυχογραφήματα της ίδιας της Βενετίας που έχω διαβάσει ως τώρα, μιας και η πόλη αντιδράει κι αυτή μαζί με τους ήρωες, κι ας μη φαίνεται παρά μόνο σε μια δεύτερη, πίσω από τις γραμμές, ανάγνωση.

Χαρακτηριστικό απόσπασμα:

«Γιατί δεν το’ χουν σε τίποτα τα σερνικά. Δεν μπορούν να καταλάβουν τον πόνο της μάνας. Σαν δουν πως δεν φεύγει η θλίψη από πάνω σου, σ’ απαρατάνε. Φεύγουν γι’ αλλού. Δεν είναι για τα δύσκολα φτιαγμένοι οι άντρες. Από πηλό τους έφτιαξε ο Θεός…εύθραυστους, να σπάνε εύκολα. Ενώ εμάς τις γυναίκες από άγρια πέτρα μας πελέκησε. Σκληρές, ν’ αντέχουμε τα δύσκολα…» (σελ. 304).

Βιβλίο Το κορίτσι της ντροπής
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Βόικου ξεσκίζει κάθε περιτύλιγμα και παρουσιάζει μια ιστορία χωρίς φτιασίδια και ωραιότητες, με μια συναρπαστική γραφή και μια πολυεπίπεδη πλοκή που μου έκοψε την ανάσα. Το μυθιστόρημα ξεκινάει με τις απαραίτητες ρομαντικές νότες ενός ειδυλλίου, όσο ρομαντικές μπορούν να είναι όταν έχουμε σχέση Ελληνίδας με Γερμανό κατακτητή, μόνο και μόνο για να εξελιχθεί σε μια αναζήτηση ταυτότητας και τελικά ν’ αγκαλιάσει ολόκληρο κεφάλαιο του σχετικά πρόσφατου παρελθόντος που αφορά τα παιδιά αυτών των σχέσεων σε κάθε χώρα που κατέκτησαν οι Γερμανοί. Από την αρχή, η στιβαρή γραφή και η ακριβοδίκαιη ματιά με προετοίμασαν για μια ιστορία άγνωστη στους πολλούς, σοκαριστική στην αλήθεια της και με συγκλονιστικές συνέπειες ακόμη και (ή μάλλον κυρίως) σήμερα.

Δε χωράνε στερεότυπα στα βιβλία της Σοφίας Βόικου, η οποία πλέον ανεβαίνει άφοβα με κάθε νέο της μυθιστόρημα όλο και ψηλότερα, βελτιώνοντας αισθητά το στυλ της, τη ματιά της, την ίδια της τη γραφή. Μια ιστορία σαν αυτή που αποτελεί τον κορμό στο «Κορίτσι της ντροπής» κάλλιστα θα μπορούσε να γίνει ένα ωραίο ροζ μελόδραμα, με κλισέ, προβλεπόμενη εξέλιξη και φυσικότατα το αναμενόμενο happy end, όχι όμως όταν τη γράφει κάποιος με αξιώσεις και εμπειρία στον χώρο. Η παραμικρή λεπτομέρεια της εξιστόρησης είναι προσεγμένη, κεντημένη σφιχτά στον κορμό της πλοκής και ξαφνιάζει τον αναγνώστη με τις απανωτές ανατροπές της και τη δύναμη της αλήθειας της. Ο καθένας θα μπορούσε να πει, διαβάζοντας την περίληψη, ότι ξέρει πώς θα εξελιχθεί η κεντρική ιδέα: Γερμανός συν Ελληνίδα, δωροδοκίες βρώσιμης μορφής, να και το παιδί, ο Γερμανός πάει τελικά στο μέτωπο και σκοτώνεται ενώ η ερωμένη του μεγαλώνει δακτυλοδεικτούμενη ένα νόθο κλπ. Ναι, καλά! Η αίσθηση αυτή απαλείφεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες και αφέθηκα να ταξιδέψω σε μια ταραγμένη περίοδο, σε μια σκληρή εποχή, να γνωρίσω ολοκληρωμένους χαρακτήρες με πιστότητα και συνέπεια στη νοοτροπία και τις πράξεις τους ενώ η πλοκή καθαυτή δεν ήξερα και δεν ήθελα να μάθω πού θα καταλήξει. Ήθελα να μείνω κι άλλο με τη Βιολέτα, τον Γκούσταφ, τη Λένη, τον Νικηφόρο, τον Γιόχαν, ακόμη και την Γκρέτα, τη Φρίντα ή τη Μόνικα. Ήταν άνθρωποι που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον όσο διάβαζα για τις ζωές, τις σκέψεις ή τις απόψεις τους, κάποιους τους μίσησα, κάποιους τους αγάπησα, κάποιος ήθελα να τους αγκαλιάσω. Κι όσο το μυθιστόρημα προχωρούσε και άλλαζε η οπτική της αφήγησης, τόσο καταλάβαινα πόσο δύσκολο είναι να συγκροτήσεις ένα άρτιο από κάθε άποψη μυθιστόρημα και πόσο χαιρόμουν που αυτόν τον άθλο τον ανέλαβε μια έμπειρη και δοκιμασμένη συγγραφέας.

Μέχρι στιγμής ήξερα ή έστω διαισθανόμουν πως όταν οι Γερμανοί πάτησαν το πόδι τους στην Ελλάδα όλοι ανεξαιρέτως οι κατακτημένοι είτε θα ενσωματώνονταν στην Εθνική Αντίσταση είτε θα εκμεταλλεύονταν τις καταστάσεις και θα γίνονταν μαυραγορίτες είτε θα κάθονταν φοβισμένοι στα σπίτια τους. Δεν περίμενα πως θα υπήρχαν άνθρωποι σαν τη Βιολέτα που είχαν την περιέργεια να δουν πώς είναι φυσιογνωμικά αυτή η άρια φυλή και πως θα τους συμπαθούσαν επειδή ήταν καθαροί και λαμπεροί ενώ οι στρατιώτες μας, αδέλφια και σύζυγοι, ακόμη και πατεράδες, γύρισαν βρώμικοι, λεροί και ταπεινωμένοι. Και δε μιλάω για τις συνέπειες της γερμανικής προπαγάνδας αλλά για αυθόρμητες σκέψεις, που πηγάζανε από αυτήν την ανούσια σύγκριση. Δεν μπορούσα να πιστέψω πως υπήρξαν και τέτοιοι άνθρωποι, από τη στιγμή που κάποιος εισβάλλει στη χώρα σου και σου στερεί τα πάντα: αξιοπρέπεια, τρόφιμα, ελευθερία.

Η Βιολέτα λοιπόν είναι ο πρώτος ολοκληρωμένος χαρακτήρας που γνώρισα, παρακούει εντολές και ηθικές επιταγές, δε λογαριάζει τα λόγια και τους φόβους των άλλων, ατίθαση, «η στόφα της δεν ήταν για στερήσεις και βάσανα», «ήθελε να ζήσει και να ονειρευτεί». Μου ήταν αδιανόητο να διαβάζω για έναν άνθρωπο τόσο ελαφρόμυαλο που υποδέχτηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο τους κατακτητές, αδιαφορώντας για τον ηρωισμό και τα ανδραγαθήματα των Ελλήνων που γύρισαν απ’ το μέτωπο. Εξοργίστηκα όταν διάβασα: «Δεν πάει να έλεγαν οι άλλοι, η ίδια το ένιωθε, ξεκινούσε κάτι όμορφο για την πόλη. Ο πόλεμος ήταν πλέον παρελθόν» (σελ. 40-41). Δεν τις άντεχε τις κακουχίες, την πείνα, τη βρώμα, «ήθελε η αναπνοή της να μυρίσει ξανά ανεμελιά» (σελ. 49). «Οι Γερμανοί είχαν έρθει για να μείνουν. Έπρεπε να προσαρμοστούν. Εάν ήθελαν να ζήσουν, έπρεπε ν’ αλλάξουν μυαλά» (σελ. 67). Εξίσου άσχημα μου χτύπησε το γεγονός πως την άνοιξη του 1942 «Δεν ήταν πια περίεργο Έλληνες και Γερμανοί να συναναστρέφονται μεταξύ τους» (σελ. 80) ενώ η μάνα της Βιολέτας δεχόταν με ευχαρίστηση τα δώρα κι ας υποπτευόταν από πού έρχονταν, όπως και η γειτονιά, μιας και η πρωταγωνίστρια του βιβλίου βοηθούσε με όλη της την καρδιά φίλους και γείτονες.

Τα πάντα αλλάζουν με την Απελευθέρωση, οπότε η διαπόμπευση και το κάρφωμα είναι συνήθεις τακτικές να ξεπλύνουν οι «καθαροί» τη βρωμιά από πάνω τους. Εκεί έπαθα το δεύτερο σοκ από τη γλαφυρότητα και την ειλικρίνεια των στιγμών που καταγράφονταν. Οι μαυραγορίτες έβγαιναν ξανά στην κοινωνία, αυτήν τη φορά ως εθνοσωτήρες ενώ οι ερωμένες των Γερμανών κυκλοφορούσαν κουρεμένες και στιγματισμένες. Το μυθιστόρημα κατέρριψε από την αρχή λοιπόν κάθε στερεότυπο ή ψήγμα ρομαντισμού που είχα στο μυαλό μου και καταγράφει τα γεγονότα «όπως δει». Πάντως, όποιος κι αν έφταιγε, όσο μίσος κι αν υπήρχε εκείνη την εποχή, δεν μπορώ με τίποτα να συγχωρέσω, ακόμη κι υπό το πρίσμα της ιστορικότητας, τον παπα-Λάμπρο, ιερέα της εκκλησίας του Αγίου Στυλιανού στου Γκύζη όπου μένει η Βιολέτα, και εκπρόσωπο μιας θρησκείας που συγχωρεί και αγκαλιάζει με αμερόληπτη αγάπη κάθε αμαρτωλό αλλά ο ίδιος αρνείται να κοινωνήσει τη Λένη, ένα μικρό πλάσμα, αθώο για τα κρίματα που το βαραίνουν, και να το εντάξει στους κόλπους της Εκκλησίας που αυτός ο «άνθρωπος» εκπροσωπεί. Ωμότητα, ρεαλισμός, αλήθεια μου κρατούσαν συντροφιά στις δύσκολες εποχές που κλήθηκε η Βιολέτα να μεγαλώσει τη Λένη ενώ το ερωτηματικό για την εξαφάνιση του Γκούσταφ παραμένει ένα μεγάλο μυστήριο που θα λυθεί κι αυτό στην ώρα του.

Εξίσου συναρπαστικά περιγράφεται ο Γερμανός δεκανέας Γκούσταφ Μίλερ, που λατρεύει τους αρχαίους ελληνικούς μύθους, γοητεύτηκε από τις ανακαλύψεις του Σλήμαν και σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εδώ έχουμε την πρώτη απόπειρα της συγγραφέως να εισαγάγει τον αναγνώστη στην κεντρική ιδέα που θα μας απασχολήσει καθ’ όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος: την ιδεολογία του ναζισμού, την πλύση εγκεφάλου που υπέστησαν χιλιάδες άνθρωποι και το πώς αντιμετώπισε ο καθένας την άνοδο του Τρίτου Ράιχ και την ήττα που κανείς δεν περίμενε. Είναι ξεκάθαρο πως, παρασυρμένος από το ορμητικό ποτάμι της εποχής, ασπάστηκε το εθνικοσοσιαλιστικό ιδεώδες και το δόγμα περί ανωτερότητας της γερμανικής φυλής. Ακολούθησε πιστά αλλά όχι φανατικά την ιδεολογία της φυλετικής ανωτερότητας, αρραβωνιάστηκε τη Φρίντα, μια γυναίκα-πρότυπο της φυλής τους. Κι όλα αυτά εξαφανίζονται στο βλέμμα της Βιολέτας.

Η Λένη…. Αχ, η Λένη… Πόσες φορές σταμάτησα με αγανάκτηση για όσα άκουγε ή τράβαγε κι αναρωτιόμουν γιατί συμπεριφέρονται έτσι σ’ ένα παιδί που δεν έφταιξε! Μάτια στεγνά, χωρίς δάκρυ, να μαρμαρώνει μπροστά στις απειλές, να μένει ακίνητη στις φτυσιές και να συστήνεται ως «το μπάσταρδο της Βιολέτας». Να αποζητά με λαχτάρα τα γράμματα και να της λέει η γιαγιά της «Δεν είναι το σχολείο για σένα». Δύναμη; Αντοχή; Άγνοια; Ποιος ξέρει… Για να μην αναφερθώ στη στάση του αδελφού της Βιολέτας, μέλους της Εθνικής Αντίστασης, όταν ανακάλυψε τι συνέβαινε στο σπίτι του κατά την απουσία του κι όσο αγωνιζόταν για τη «Λαοκρατία» κι ένα καλύτερο αύριο για τη μάνα και την αδελφή του. Σκηνές καλογραμμένες, δυνατές, μεστές αισθημάτων και έντασης που δε θ’ αφήσουν κανέναν ασυγκίνητο.

Το 2004, η Λένη, παντρεμένη σαράντα χρόνια με τον Γιόχαν Κράους και κρυμμένη στο Μάρκεν της Ολλανδίας, δέχεται μια επιστολή που την ενημερώνει για τον θάνατο της μητέρας της κι έτσι επιστρέφει διστακτικά στον γενέθλιο τόπο της. Στα κεφάλαια που παρεμβάλλονται στον κυρίως κορμό της αφήγησης, μαθαίνουμε για το πλασματάκι αυτό, τι έκανε στη ζωή της, πώς εξελίχθηκε η σχέση με τη μάνα της και τη γιαγιά της όσο μεγάλωνε και πώς αντέδρασε στο επαχθές φορτίο που κουβαλούσε. Εδώ μάλιστα έχουμε και την ιδέα να υπάρχει, αντί περιγραφικού αορίστου, ενεστώτας διαρκείας κι αντί για ολοκληρωμένες προτάσεις να έχουμε κοφτές, απότομες και λιτές, κάτι που επιτείνει την αγωνία για το τι έγινε μετά το κρίσιμο σημείο του χτες, όποτε η πλοκή επιστρέφει στο σήμερα. Τι συνέβη στη Λένη επομένως και γιατί παράτησε την ως τότε ζωή της κι έφυγε μακριά; Ούτε αυτός ο δεύτερος άξονας αφήγησης είναι γραμμικός, μιας και η Λένη έχει πάρα πολλά κενά από το παρελθόν των γονιών της. «… αισθάνθηκε ελεύθερη που έφευγε μακριά, μακριά απ’ όλους όσοι την πλήγωσαν, μακριά απ’ όλους αυτούς που δεν την αποδέχτηκαν. Μόνο που δεν ήξερε ακόμα πως δεν μπορούσε να φύγει μακριά από τον ίδιο της τον εαυτό» (σελ. 219), γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας.

Έχουμε λοιπόν και στο σήμερα εμπόδια, ανατροπές, εκπλήξεις κι έναν υπέροχο, γλυκό Νικηφόρο, έναν γείτονα ερωτευμένο με τη Βιολέτα, ζωγράφο και σημαντικό χαρακτήρα για την πορεία των δραματικών εξελίξεων. Πόσο παραστατικά και τραγικά περιγράφονται οι στιγμές που τα ψυχολογικά τραύματα από το μέτωπο βγαίνουν στην επιφάνεια, πόσο όμορφα και τρυφερά καταπίνει τον έρωτά του για τη Βιολέτα, ξέροντας κατά βάθος κι ο ίδιος πως η συμπεριφορά του πλέον δεν είναι ισορροπημένη για να παγιδέψει μια γυναίκα στη ζωή του, και τον μετατρέπει σε άδολη, αγνή φιλική αγάπη. Αυτή η σιωπηλή φιγούρα, που κυκλοφορούσε μέρα νύχτα έξω από το σπίτι γιατί οι τοίχοι τον έπνιγαν, αντί να μετατρέψει την αγάπη του σε μίσος για την «ευτυχία» που ζούσε η αιώνια αγαπημένη του έμεινε κρυμμένος στη γωνιά του, παρατηρώντας και ζωγραφίζοντας τα πάντα. Έβλεπε, σημείωνε, κρυβόταν, λαχταρούσε. Η πραγματικότητα και το λειψό του μυαλό αντιπαλεύανε σ’ ένα υπέροχο μείγμα ρεαλισμού και φαντασίας, αναμιγνύοντας τα γεγονότα των ζωών τους με τις αναμνήσεις του από το μέτωπο και τις φοβίες που του κολλήσανε σα βδέλλες στο μισερό μυαλό του. Μια απαραίτητη νότα τρυφερότητας στη λαίλαπα των ζωών των πρωταγωνιστών στο μυθιστόρημα.

Ένα άλλο μεγάλο προτέρημα της Σοφίας Βόικου είναι ο τρόπος με τον οποίο παρατηρεί και καταγράφει τις εξελίξεις στην οικογένεια ειδικότερα και την κοινωνία γενικότερα. Κατάφερε με συναρπαστικό τρόπο και χωρίς αδικαιολόγητα κενά ή περιττά γεγονότα να με ταξιδέψει από την Κατοχή, την Απελευθέρωση και τον Εμφύλιο στα πέτρινα χρόνια του 1950, στα χρόνια της μετανάστευσης του 1960, στη μουδιασμένη (στην Ευρώπη λόγω της επαναδόμησης της Γερμανίας και στην Ελλάδα λόγω της Χούντας) περίοδο του 1970 και από κει στο 2000 της επανόρθωσης και της συγχώρεσης. Με πρωθύστερο σχήμα, το βιβλίο με ταξίδεψε από το χτες στο σήμερα, χωρίς να χάνω στιγμή τη ροή της αφήγησης, χωρίς να μπερδευτώ και κυρίως χωρίς να κουραστώ. Σε αυτό βοήθησε και η εναλλαγή της αφήγησης, μιας και τα γεγονότα εκτυλίσσονται μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των βασικών χαρακτήρων. Ο καθένας είναι λες και περιμένει τη σειρά του να πάρει τη σκυτάλη, να φωτίσει κάποια γεγονότα και να αποκρύψει κάποια άλλα. Βιολέτα, Νικηφόρος, Λένη, Γιόχαν και Γκούσταφ συγκρότησαν ένα αρραγές σύνολο και με βοήθησαν ν’ αγκαλιάσω πιο σφιχτά την ιστορία τους.

Μέσα λοιπόν από αυτά τα συγγραφικά τεχνάσματα, περιγράφεται η ελληνική κοινωνία όπως ήταν: οι γείτονες, οι συνήθειές τους, η συμπεριφορά τους, τα ατέλειωτα κουτσομπολιά. Και τα παιδιά, αυτά τα σκληρά, άκαμπτα παιδιά: «Ήταν σκληρά και άγρια τα παιχνίδια εκείνα τα χρόνια, γιατί σκληρή και άγια ήταν η ίδια η ζωή. Έπαιζαν με πέτρες, ξύλα, ξεχασμένες σφαίρες και άσκαστες χειροβομβίδες. Ο θάνατος ήταν καθημερινή υπόθεση, είχαν εξοικειωθεί μαζί του. Για τον λόγο αυτό, και τα παιχνίδια τους μύριζαν κίνδυνο και θάνατο. Γόνατα χτυπημένα, κεφάλια ανοιγμένα, κομμένα δάχτυλα, σκόνη και αίμα ήταν τα παράσημα της φιλίας» (σελ. 189). Κι όταν φτάνουμε στη δεκαετία του 1960 και την ελληνογερμανική συμφωνία «περί απασχολήσεως Ελλήνων εργατών στη Γερμανία», η Σοφία Βόικου συνεχίζει να καταγράφει ακριβοδίκαια τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που ανάγκασαν χιλιάδες νέους ανθρώπους να ξενιτευτούν για να επιβιώσουν αυτοί και οι οικογένειες που άφησαν πίσω τους. Όλα αυτά είναι οι ιστορικοί άξονες που θα βοηθήσουν την πλοκή να προχωρήσει παρακάτω.

Αυτό που δεν περίμενα και που έδωσε την τραγικότερη νότα στο βιβλίο ήταν η προσωπικότητα ενός άντρα, που μέσα από την ιστορία του ξεδιπλώθηκε όχι μόνο η φρίκη κι ο παραλογισμός του Τρίτου Ράιχ αλλά κυρίως η μάχη μέχρις εσχάτων που έδιναν οι ίδιοι οι κάτοικοι του Βερολίνου, πιστοί στην ιδεολογία και τα πιστεύω του ναζισμού, όταν μπήκαν οι Σοβιετικοί στην πόλη. Εδώ έχουμε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της αφήγησης: δεν υπήρχε μόνο το «κορίτσι της ντροπής», σπορά Γερμανού κατακτητή αλλά και τα νόμιμα παιδιά των ίδιων των Γερμανών αξιωματικών, ειδικά των αρχιμακελάρηδων της γενοκτονίας των Εβραίων και της όλης ανθρωπότητας. Δεν έχουν ψυχικά τραύματα και ασήκωτα βάρη μόνο τα νόθα παιδιά ενός κατακτητή αλλά και αυτά που μεγάλωσαν σε ιδανικό, κατά την άρια φυλή, περιβάλλον, είχαν ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, γαλουχήθηκαν με αυτά τα άρρωστα ιδεώδη κι όταν επήλθε η ταπεινωτική ήττα, κάτι για το οποίο κανείς ποτέ δεν ήταν προετοιμασμένος, κι ακόμη χειρότερα όταν βγήκαν στο φως οι απάνθρωπες, οι φρικιαστικές κτηνωδίες, βρέθηκαν μπροστά σ’ ένα φριχτό κενό: πώς μπορείς να ζεις όταν ξέρεις πως ο πατέρας σου ήταν υπεύθυνος για εκατομμύρια θανάτους, ταγμένος σ’ ένα απάνθρωπο ιδεώδες; Τι γίνεται λοιπόν όταν η γλυκιά ανάμνηση της Εύας Μπράουν που σε χάιδευε και σε κανάκευε ή όταν ο κύριος με το μουστάκι που επιβραβεύει τη σωματική σου ρώμη δεν είναι κομμάτια της ζαχαρωμένης καραμέλας που λέγεται «παιδική ηλικία» αλλά κομμάτια ενός αιματοβαμμένου παζλ; Κι όλα αυτά τα βλέπεις με τεκμήρια, αποκόμματα εφημερίδων, συνεντεύξεις, δοκίμια, μελέτες, κατακραυγή; Πώς αντέχει η καρδιά σου και δε σπάει σε κομμάτια όταν βλέπεις πόσο λάθος είναι η οπτική γωνία υπό την οποία μεγάλωσες κι ανατράφηκες; Κι όχι μόνο αυτό αλλά κάποιος, γνωρίζοντας για την κληρονομικότητα, φοβάται πως «θα μπορούσε κι εκείνος με την ίδια ευκολία να βασανίσει ανθρώπους, να ξεκληρίσει οικογένειες, να κάψει όσους θεωρούσε με μια αρρωστημένη λογική πως δεν άξιζε να ζουν» (σελ. 313).

Άλλο ένα παιδί της ντροπής λοιπόν αναζητά τον δικό του δρόμο ανάμεσα στα «ασύστολα ψεύδη των εχθρών της Γερμανίας, κάποια ήταν απλώς γεγονότα που συμβαίνουν στον πόλεμο» (σελ. 317). Μου άρεσε όμως πάρα πολύ η λύση που έδωσε η συγγραφέας για τη διέξοδο του πόνο του, χωρίς υπερβολές και ακρότητες. Άκρως ανθρώπινη και βαθιά ηθική η επιλογή του. «Αρκούσε μία μόνο γενιά για να σβήσει η λήθη τα τραύματα της ιστορίας; Και ποιος ο λόγος να υπάρχει ιστορία εάν τελικά δε μάθαινε κανείς από αυτήν» (σελ. 389); Μέσα από συναρπαστικά γεγονότα και ασύλληπτες εξελίξεις αντικαθρεφτίζονται οι διαφορετικές ιδεολογίες που αναπτύχθηκαν από τους επιγόνους των Ες, Γκαίρινγκ, Γκέμπελς κ. ά.: είτε παλεύεις να σβήσεις την προπαγάνδα που αμαυρίζει τη μνήμη των γεννητόρων σου, πρωτοστατώντας σε νεοναζιστικές εξελίξεις είτε απαρνείσαι την ταυτότητά σου, τη θρησκεία σου, την ταπεινωμένη πατρίδα σου και αγωνίζεσαι για τη συγχώρεση.

Δεν είναι μόνο η πίστη των Γερμανών γενικότερα και των Βερολινέζων ειδικότερα κατά τη λήξη του πολέμου, όπου νέοι και γέροι «γίνονταν ανώνυμοι ήρωες που θα τους ξεχνούσε γρήγορα η ιστορία» (σελ. 263) και κάθε σπιθαμή γης κατακτούνταν με μεγάλη δυσκολία, αλλά και ο τρόπος που δέχτηκε αυτή η κοινωνία χρόνια αργότερα αυτό το παρελθόν. Η συγγραφέας αναπαριστά με δεξιοτεχνία τις συνθήκες ζωής στις τελευταίες μέρες του Βερολίνου, την ντροπή και την ταπείνωση που αισθάνονταν οι Γερμανοί που δεν ήθελαν με τίποτα να παραδοθούν για να μην ατιμαστούν περισσότερο και φυσικά ρημάζει με ακριβοδίκαιη ιστορικότητα όλη την κατακόκκινη τσιχλόφουσκα στην οποία ζούσαν ο Χίτλερ και το επιτελείο του, καταστρέφοντας τα πάντα από το ειδυλλιακό ησυχαστήριο στις Άλπεις και από την πανίσχυρη πόλη του Βερολίνου. Και σα να μη φτάναν όλα τ’ άλλα, με σαδιστική σχεδόν καθαρότητα περιγράφονται οι βιασμοί, οι ατιμώσεις και οι κλοπές των Ρώσων «νικητών», κάτι που θα στοιχίσει την απώλεια αθωότητας μιας παιδικής ψυχής. «Το καλοκαίρι του 1945, το Βερολίνο είχε τη μυρωδιά της στάχτης, τον ήχο της σιωπής και τη γεύση του κουρνιαχτού που κολλούσε στη γλώσσα σου κι έκανε τα χείλη σου να πρήζονται» (σελ. 279).

Είναι ανατριχιαστικός ο τρόπος με τον οποίο η κυρία Βόικου δείχνει τον εξευτελισμό, την ταπείνωση, την ήττα των Γερμανών αλλά και τη στάση κάποιων άλλων που επέζησαν και δε δίστασαν, αντίθετα με την τάση της εποχής ν’ αποκηρύσσουν όλοι το παρελθόν τους, να μεγαλώσουν παιδιά κι ανίψια με «πρωσική πυγμή» χωρίς να προδώσουν τις θυσίες, να κρεμάσουν στο σαλόνι τους τη φωτογραφία του ήρωα πατέρα, αδελφού κλπ. γιατί πολέμησε για τα ναζιστικά ιδεώδη και προτίμησε ν’ αυτοκτονήσει παρά «να υποταχθεί στη βούληση των εχθρών του», ενός κίβδηλου δηλαδή και προκατειλημμένου δικαστηρίου, όπως αυτό του Διεθνούς Στρατιωτικού Δικαστηρίου  στη Νυρεμβέργη! Είναι ανατριχιαστική η αποτύπωση όλων αυτών των ποικίλων, παράλογων και αντίθετων στην πραγματικότητα συναισθημάτων! Η συγγραφέας είναι χειμαρρώδης: «Οι περισσότεροι αποδέχτηκαν πως είχαν κάνει ένα τραγικό λάθος, πως δεν έπρεπε αν συμβούν όλα αυτά, όμως ήταν ένα λάθος συλλογικό, ένα λάθος που το είχαν διαπράξει όλοι μαζί, άρα γρήγορα απέκλεισαν την ατομική τους ευθύνη. Βρήκανε αμέσως κάλυψη κάτω από την πρόφαση πως ένας παρανοϊκός και δυο τρεις άλλοι σχιζοφρενείς τους είχαν παρασύρει. Έριξαν το ανάθεμα στους άλλους, στους κακούς, στους σατανάδες κι οι ίδιοι συνέχισαν να ζούνε τη ζωή τους, με ελεύθερη τη συνείδησή τους απ’ τα αμαρτήματα του κοντινού παρελθόντος» (σελ. 294-295).

Παρά την τραγικότητά της, η ιστορία κλείνει αισιόδοξα για τα «παιδιά της Βέρμαχτ». Η συγγραφέας καταλαβαίνει και σέβεται τις ατομικές πληγές που δε θα κλείσουν ποτέ, όσες φορές κι αν τις χαϊδέψουν επίσημα χέρια, οφείλει όμως να αναγνωρίσει και πάλι ακριβοδίκαια πως οι Λένες της Ευρώπης έχουν δικαίωμα, όνομα και ταυτότητα: «Η γερμανική κυβέρνηση έχει ανοίξει για όλους εμάς, τα παιδιά της Βέρμαχτ, τα αρχεία της. Αναγνωρίζει την ύπαρξή μας. Δεν είμαστε πλέον παιδιά-φαντάσματα. Διεκδικούμε και το όνομα και την υπηκοότητα. Είναι χρέος τους, είναι ανάγκη μας» (σελ. 424). Σε ατομικό επίπεδο, οι χαρακτήρες ζουν μια σειρά από απροσδόκητα γεγονότα που θα τους αλλάξουν, θα τους ατσαλώσουν ή λυγίσουν, θα τους ωριμάσουν. Κάποιους θα τους αποχαιρετήσουμε, με κάποιους θα ατενίσουμε αισιόδοξα το μέλλον. Ευρύτερα όμως η συγγραφέας δηλώνει ξεκάθαρα στον αναγνώστη πως σε κάποιες περιπτώσεις πρέπει να έχουμε τη δύναμη της συγχώρεσης και να δεχτούμε με σεβασμό και υπακοή την επούλωση της λύτρωσης: «Ίσως τελικά να μην μπορεί κανείς να ξεφύγει από το χώμα που φύτρωσε. Όσες γλάστρες κι αν αλλάξεις, οι ρίζες σου μένουν ίδιες…» (σελ. 382). Ακόμη και η ερωτική ιστορία ανάμεσα στον Γκούσταφ και τη Λένη, με την οποία άρχισαν όλα: «Δεν ήταν λάθος τους… Ήταν πάνω από τις δυνάμεις τους… Έτσι ήταν οι αγάπες τότε. Καταδικασμένες» (σελ. 375).

«Το κορίτσι της ντροπής» είναι ένα δυνατό, ωμό, ρεαλιστικό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα, γεμάτο ολοκληρωμένους χαρακτήρες, παραστατικές σκηνές, διαχρονικά μηνύματα και συναρπαστικά γεγονότα, κάποια άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ό,τι ξεκινάει στο βιβλίο ως ερωτική ιστορία καταλήγει σε παγκόσμια τραγωδία, με ασύλληπτες συνέπειες σε εκατομμύρια ψυχές, μέρος των οποίων διαλέγει η Σοφία Βόικου να αποτυπώσει σε αυτές τις σελίδες. Αγάπη και μίσος, συγχώρεση και τιμωρία, προδοσία και ελπίδα, ανθρωπιά και κτηνωδία, όλα εδώ, σ’ ένα εκρηκτικό στέρεα δομημένο μίγμα, που ωριμάζει τον ίδιο τον αναγνώστη χωρίς να το καταλάβει. Κλείνοντάς το χαράζεται ένα γλυκόπικρο μειδίαμα που αφιερώνεται με ντροπή στην κόλαση του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου και ταυτόχρονα με αισιοδοξία σ’ ένα καλύτερο αύριο.

Βιβλίο Οι ψίθυροι του Βαρδάρη
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο βιβλίο της κυρίας Βόικου με μάγεψε, με κράτησε σφιχτά δεμένο ως το τέλος του, με ταξίδεψε, με συγκίνησε, με λύπησε, μου έμαθε πολλά, με σεργιάνισε, με κέρασε σοκολάτες από του Φλόκα, μου έδειξε κρυφά και φανερά κομβικά σημεία της συμπρωτεύουσας μέσα από τις περιπέτειες, τους έρωτες και τα λάθη των πρωταγωνιστών. Μεχμέτ εφέντης, Σοφία και Αναστασία, Ιμπραήμ, Τζαννέτος, Ζοζεφίν (Σάρρα), Εσρά. Ποτέ δεν είχα φανταστεί ότι η ελληνικότατη αυτή πόλη είχε τόσα πολλά τούρκικα τοπωνύμια και μια τόσο πολυκύμαντη ιστορία. Ποτέ πριν δεν είχα γευτεί την πίκρα και την αδικία των πυροπαθών του 1917 όσο τώρα, που η φρικιαστική αυτή σελίδα τόσο επιδέξια και ταλαντούχα ξεδιπλώθηκε από την πένα της συγγραφέως.

Οι ιστορίες τέμνονται, παραλληλίζονται, απομακρύνονται. Οι χαρακτήρες μπαίνουν ο ένας στη ζωή του άλλου, κάνουν λάθη, ζουν πάθη, καιροσκοπούν, αγαπούν, αλλαξοπιστούν. Τα ιστορικά γεγονότα τονίζονται με ενεστώτα διαρκείας και οι πρωταγωνιστές του βιβλίου παρασύρονται από τα απόνερά της. Εκπληκτική γραφή, ορθός χειρισμός της πλοκής, αληθοφάνεια και αρμονική συμβίωση του μύθου και της πραγματικότητας. Οι αδελφές Σοφία και Αναστασία μπλέκονται σε ένα περίεργο ερωτικό παιχνίδι με τον Μεχμέτ-Εμμανουήλ, υποταγμένες στις επιθυμίες του πατέρα τους και του κοινωνικού περιβάλλοντος. Ο Τζαννέτος δε διστάζει να εξαπατήσει γυναίκες και πατρίδα για να σώσει το τομάρι του. Η πορεία του είναι η πιο ενδιαφέρουσα από όλες, γιατί έχει τρομερά σκαμπανεβάσματα και λόγω του χαρακτήρα του περίμενα πώς και πώς αν θα τιμωρηθεί. Αγάπησα την Εσρά, την ψυχή της πόλης, ένα πλάσμα που ζει στις υπόγειες κρύπτες και στα ρέματα, μυρίζοντας την ευτυχία αλλά και την καταστροφή. Σφιχτοδεμένο κείμενο, με ανατροπές, συγκινητικό, ερωτικό, κοινωνικό, ιστορικό, αληθινό, απλώς υπέροχο!

Η μόνη μου ένσταση ήταν η εξέλιξη της ιστορίας από ένα σημείο και μετά. Κατ’ εμέ, το μυθιστόρημα τελείωσε με την ανταλλαγή των πληθυσμών το 1924. Μέχρι εκεί ήταν σφιχτοδεμένο, δε με κούρασε, δεν πλατείαζε, τα γεγονότα έρχονταν απανωτά και φυσιολογικά. Μετά όμως, αν και καλύφθηκαν με τον γνωστό λυρικό και μοναδικό τρόπο γραφής που ποτέ δε με απογοητεύει, φάνηκε σαν η συγγραφέας να προσπαθούσε να κυνηγήσει τα ιστορικά γεγονότα για να εξελίξει τους ήρωές της, κάτι που δε φάνηκε επ’ ουδενί ως τότε. Φωτογραφίζονται η δικτατορία του Πάγκαλου, ο εμφύλιος στην Ισπανία, οι παραμονές της κυριαρχίας του Χίτλερ και το άδειασμα της Θεσσαλονίκης από τους Εβραίους στην Κατοχή. Μου φάνηκαν αποσπασματικά χωρία που απλώς θέλουν να ολοκληρώσουν την ιστορία. Το κείμενο και το ύφος δεν προδίδουν ποτέ τον αναγνώστη, σε μένα όμως δημιουργήθηκε αυτή η αίσθηση κατά την ανάγνωση.

Η ιστορία ξεδιπλώνεται μέσα από τα μάτια της ηλικιωμένης πια Σοφίας, που αφηγείται τα γεγονότα στην εγγονή της, αφήνοντάς την άφωνη με τις ανατροπές και συγκινημένη με τους έρωτες. Η νέα κοπέλα του σήμερα έχει όλα τα χαρακτηριστικά: αγαπάει τη γιαγιά της αλλά βαριέται τις ιστορίες της, θέλει να ακούσει για το παρελθόν αλλά σε σύντομη μορφή γιατί έχει και τη δουλειά της που την ταλανίζει όλη την ώρα, η γιαγιά Σοφία είναι μια ηλικιωμένη τετραπέρατη και με ιδιοτροπίες. Είναι το ιδανικό επιστέγασμα για αυτήν την υπέροχη ιστορία. Ιδιαίτερη αναφορά στην αυστηρή επιλογή των φωτογραφιών που προηγούνται κάθε ενοτήτων του βιβλίου και αναδίδουν τη γνήσια, αυθεντική μυρωδιά της εποχής.

Η λατρεμένη κυρία Βόικου με το νέο της βιβλίο αποδεικνύει ότι δεν πειραματίζεται απλώς με το στυλ της και τις ιστορίες που διαλέγει, ούτε ανεβαίνει σκαλοπάτια. Με κάθε νέα της απόπειρα αλλάζει τελείως σκάλα! Πρόκειται για μια μοναδική και ταλαντούχα πένα που εξελίσσεται, αναβαθμίζεται και σε κάθε της νέο στοίχημα βγαίνει νικήτρια! Οι «Ψίθυροι του Βαρδάρη» είναι από τα καλύτερά της βιβλία.