Βιβλίο Άγνωστες λέξεις 
Συγγραφέας Σοφία Αυγερινού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αλληγορία
Εκδότης Πόλις
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Αυγερινού έγραψε μια ιδιαίτερη, διαφορετική νουβέλα που, με αφορμή την προσωπική ιστορία του πρωταγωνιστή, παραθέτει διάφορες σκέψεις γύρω από τις λέξεις και τη χρήση και τη σημασία τους στην καθημερινότητά μας, σκέψεις δοσμένες όμως όχι με ξεκάθαρο τρόπο αλλά με ένα γοητευτικό κράμα σουρεαλισμού και ποιητικότητας. Υπάρχει φυσικά πλοκή και μια κλιμάκωσή της που δημιουργεί σασπένς, υπάρχουν όμως και θύλακες προσεγμένης περιγραφικής αφήγησης που δημιουργούν ένα μυστηριώδες τοπίο στο οποίο ο αναγνώστης προσπαθεί να εξιχνιάσει τι συμβαίνει με τον άνθρωπο που αρχίζει ξαφνικά να γεμίζει το σπίτι του με χαρτάκια γεμάτα άγνωστες λέξεις. Την ιστορία αφηγείται η ξαδέλφη του, η οποία σε σταθερή εβδομαδιαία βάση πηγαίνει να καθαρίσει το σπίτι του όπου ζει με τους τυφλούς γονείς του, ένα παράδοξο και σχεδόν γκροτέσκο ζευγάρι με καλλιτεχνικές και προσωπικές ιδιαιτερότητες που δεν οφείλονται τόσο στην ηλικία τους όσο στον ψυχοσυναισθηματικό τους κόσμο. Πηγαίνει λοιπόν κάθε Πέμπτη και τους καθαρίζει και πιάνει κουβέντα με τον νεαρό για να καταλάβει τι σημαίνουν γι’ αυτόν αυτές οι λέξεις («απρόσπορος», «εμπρυφώ» κλπ.). Ανησυχεί γιατί ξέρει πως μεγάλωσε σε περίεργες συνθήκες και συνήθως είναι μετρημένος, σοβαρός και εργατικός, επομένως τι του συνέβη και απέκτησε αυτήν την περίεργη εξωστρέφεια;

Ο γιος μουρμουρίζει «Δεν είναι αυτό» και «Δεν είναι σωστό» όλη την ώρα και δημιουργεί λέξεις που δεν μπορούν να μετουσιωθούν σε κείμενο, δεν ταιριάζουν η μία με την άλλη. Παραδέχεται πως τις βλέπει στον ύπνο του όπου κάτι του λέει πως ανάμεσά τους υπάρχει μία σημαντική λέξη που, αν τη βρει, θα του αλλάξει τη ζωή, θα καταφέρει όμως ποτέ να το πετύχει αυτό; Και τι θα συμβεί ως τότε; Η αφηγήτρια ανησυχεί, λόγω των γονιών του, πως ήρθε η ώρα που τον χτύπησε η αρρωστημένη κληρονομικότητα ή ίσως πρόκειται για ξεκίνημα οικογενειακής διαταραχής ή μια έξαρση της υποχονδριακής λεπτολογίας που τον χαρακτήριζε έτσι κι αλλιώς, είναι όμως έτσι; Από την άλλη, οι τυφλοί θείοι ζωγραφίζουν, εκείνος τοπία που αποπνέουν μια αλλόκοτη ποιότητα, εκείνη πορτρέτα που ξεπερνούν τις χειρότερες υπερβολές του κυβισμού, φτάνοντας όμως το πάθος τους για τη ζωγραφική σε υπερβολικό επίπεδο, μιας και γεμίζουν κι αυτοί το σπίτι με πίνακες, προκαλώντας χωρίς ειρμό την αισθητική και την οπτική. Η αφηγήτρια τους άφησε ήσυχους στην άκακη, όπως θεωρεί, τρέλα τους, μήπως όμως αυτό εξελιχθεί σε διαστροφή; Και με τι συνέπειες;

Με τη σειρά της, η αφηγήτρια έχει τα δικά της προβλήματα, ζει με μια μάνα με χλιαρή και αμήχανη συμπόνια για τα προβλήματα της κόρης της, πρόθυμη να προσφέρει βοήθεια, την οποία όμως φυσικά δεν προσφέρει ποτέ αφού «τα προβλήματά μας δεν μπορούν να τα λύσουν οι άλλοι». Η αφηγήτρια αναρωτιέται γιατί αφήνεται να μεγαλοποιεί τα πράγματα και γιατί βλέπει το μερίδιο της ευθύνης της να είναι ανεδαφικά μεγαλύτερο απ’ ό,τι της αναλογεί. Η απάντηση είναι μία: αν αποτύχει να λύσει το πρόβλημα του ξαδέλφου της θα είναι η πρώτη της αποτυχία στη ζωή και δεν το θέλει. Παρατηρεί λοιπόν και καταγραφεί τα πάντα ενώ απευθύνεται και στον αναγνώστη («Αν το καλοσκεφτείτε όμως θα δείτε ότι…» κλπ.).

Μέσα σε όλη αυτήν την αγωνία της αφηγήτριας να ανακαλύψει τι συμβαίνει στον ξάδελφό της, έστω να βρει εκείνη τη λέξη που αυτός ψάχνει, ξεπηδούν σύντομες σκέψεις για τον ρόλο και τη σημασία των λέξεων στη ζωή μας, για την τελευταία στιγμή που αντικρίσαμε κάποιον χωρίς να ξέρουμε πως εκείνη ήταν όντως η τελευταία, για τα δυσβάσταχτα ψυχολογικά βάρη που μας φορτώνονται ακούσια από άλλους ή τα σηκώνουμε εμείς, έγνοιες και σκέψεις που έχουν απασχολήσει σίγουρα τη συγγραφέα στη ζωή της και τώρα τις σκορπάει με ταιριαστό τρόπο μες στο κείμενο διακόπτοντας τη ροή και εμπλουτίζοντας την αφήγηση με διαχρονικές αλήθειες. «Άγνωστες λέξεις» έχει η αφηγήτρια και μοιράζεται με τον αναγνώστη τις ανησυχίες της και την έγνοια της για τον ξάδερφο που από τη μια στιγμή στην άλλη γέμισε τον τόπο με χαρτάκια όπου είναι γραμμένες λέξεις παράξενες, αδόκιμες και σπαράγματα συνθετότητας βασικών εννοιών. Λέξεις που δεν είναι παρά «συμπτωματικοί συνδυασμοί άναρθρων ήχων που κάποια μέρα θεωρήθηκαν σωστοί, απαραίτητοι για την εξέλιξη του πολιτισμού, αγκίστρια που μας άρπαξαν από τον βυθό και μα ανέβασαν στην κορωνίδα της ύπαρξης, σαν άστρα μέσα στο τίποτε, ανάμεσα στα άστρα και στο τίποτε» (σελ. 94).

Βιβλίο Τρεις κόρες
Συγγραφέας Σοφία Αυγερινού
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Νεφέλη
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτή είναι μόνο η ραχοκοκαλιά του εξαίρετου μυθιστορήματος που μόλις διάβασα και ακόμη το κρατάω μέσα μου, ενός κειμένου ποτισμένου με υποδόρια μηνύματα περί μετανάστευσης, οικογενειακών σχέσεων, αγάπης προς την πατρίδα, έρωτα, απαντοχής και ρατσισμού. Ένα διαμαντάκι για το οποίο ειλικρινά όσα και να γράψω θα είναι φτωχά και λίγα μπροστά στην τεχνική του αρτιότητα, την καλαίσθητη γραφή, τα καλοδουλεμένα ψυχογραφήματα, τις καλοσκηνοθετημένες εικόνες. Οι μεγάλες του παράγραφοι δεν είναι χαώδεις. Είναι σα μικρές κωμοπόλεις που πάλλονται από ζωή και μέσα σε ένα εκτενές πλαίσιο περιγράφουν και καταγράφουν περιστατικά και σκηνές που γεννούν συνέχεια σκέψεις και αισθήματα. Ήταν μια θάλασσα που ήθελα να βυθιστώ μέσα της ώσπου να βρω το ακρογιάλι του τέλους, προτιμούσα όμως να περιστρέφομαι αενάως ανάμεσα στις λέξεις και στις προτάσεις γιατί τις ένιωσα δικές μου, προσωπικές.

Ας ξεκινήσω με τον Νικόλα. Πληγωμένος ακόμη από την εγκατάλειψη του πατέρα, παρ’ όλ’ αυτά αποφασίζει να πάει στη Γερμανία για μια συνέντευξη, προσμένοντας να ενταχθεί σε ένα ακαδημαϊκό περιβάλλον στο οποίο θα μπορούσε να ανελιχθεί και να εξελιχθεί. Καθ’ οδόν προς το Βερολίνο σταματάει και στο Μόναχο, όπου η συνάντηση με τον άνθρωπο που τον γέννησε είναι δοσμένη με ένταση και ενάργεια. Σκέτες λέξεις, που πονάνε, πληγώνουν, ενώνουν, προδίδουν και συγχωρούν φτιάχνουν ένα ψηφιδωτό σχέσης μεταξύ πατέρα και γιου που με κλόνισε. Ο πατέρας έχει δοκιμάσει την οικογενειακή ζωή στην Ελλάδα και τώρα στη Γερμανία. Είναι σε θέση να ξεχωρίσει τι του ταιριάζει και τι όχι και το ίδιο προσπαθεί να υποδείξει και στον γιο του να κάνει, άλλωστε γι’ αυτό δε χώρισε; Πόσο μοιάζουν λοιπόν πατέρας και γιος και πόσο μακριά από τα κληρονομικά χαρακτηριστικά του πατέρα του θα καταφέρει να φτάσει ο Νικόλας; Κι εκεί που αναρωτιέσαι αν ο Νικόλας τελικά θα παραμείνει στη Γερμανία είτε ακολουθώντας τις συμβουλές του πατέρα του είτε ως σουβλατζής στο Βερολίνο, συμβαίνει κάτι αναπάντεχο.

Η ξενιτειά είναι δύσκολο πράγμα και συνεχίζει ακόμη και σήμερα (ειδικά σήμερα) να ρημάζει οικογένειες, ψυχές, σπιτικά. Στις «Τρεις κόρες» όμως εκτίθεται απροκάλυπτα, χωρίς ωραιοποίηση και φυσικά χωρίς τάση για μελόδραμα. Οι καταστάσεις και οι συνθήκες είναι τέτοιες που νιώθεις ξαφνικά το δάκρυ να μουσκεύει τις σελίδες κι αναρωτιέσαι από πού προέκυψε τώρα αυτό, αφού δε διάβασες κάτι συγκινητικό. Αυτή ακριβώς είναι η μαγεία της συγγραφής, να μη σου υποδεικνύει ότι θα κλάψεις ή θα γελάσεις αλλά να σε ωθεί χωρίς να το νιώσεις να εκφραστείς έτσι. Δεν υπάρχουν σκηνές τετριμμένες, μόνο η σκληρή πραγματικότητα της δυσκολίας στα ξένα χώματα, σε συνδυασμό με τις αλλαγές που υφίστανται στην ψυχή. Γράφει χαρακτηριστικά η κυρία Αυγερινού: «Το να είσαι ξένος στην ξενιτειά είναι ταυτολογία. Το παράδοξο είναι όταν η πατρίδα σου σε έχει διώξει πριν ακόμα φύγεις. Φεύγεις ξένος, γίνεσαι ξένος, κι όταν γυρνάς, είσαι για όλους ξένος» (σελ. 266-267).

Μια άλλη πλευρά της μετανάστευσης δείχνει η συγγραφέας με τις περιπέτειες που ζουν ο Ομάρ και η οικογένειά του που φεύγουν πρόσφυγες από τη Συρία κι αγωνίζονται να φτάσουν στο Βερολίνο για μια καλύτερη ζωή. Κι εκεί έχουμε δωρικότητα στην αφήγηση, λιτότητα στα εκφραστικά μέσα ενώ η ιστορία τους εντάσσεται σταδιακά στην ιστορία του Νικόλα κι εμφανίζεται ξαφνικά, άριστα περιπεπλεγμένη στην κεντρική ιδέα. Μήπως τελικά ο προορισμός δεν είναι και η καλύτερη λύση; Από την άλλη βέβαια τι να κάνεις, να σε σκοτώνουν οι συμπατριώτες σου; Ευρηματική η ιδέα να κινούνται παράλληλα ο Νικόλας με τον Ομάρ, ακολουθώντας σχεδόν την ίδια διαδρομή ταυτόχρονα.

Ως προς τη δεύτερη ιστορία, υπάρχει άφθονο έδαφος να ξεδιπλωθεί η ιδεολογία της συγγραφέως για τον εθνικοσοσιαλισμό και για την αρχαιοκαπηλία. Διαλέγοντας προσεκτικά τα πρόσωπα που θα αποτελέσουν τους αντίθετους πόλους καταφέρνει να αποδώσει άριστα όχι τόσο την εποχή, την οποία άλλωστε ντύνει με εντελώς λιτά πραγματολογικά στοιχεία, όσο τις αντιλήψεις που επικρατούσαν λίγο πριν την ιστορική 28^η Οκτωβρίου. Από την ιστορία περνάνε άνθρωποι που πιστεύουν στην ιδεολογία του ναζισμού χωρίς να καταλαβαίνουν πως αυτό θα οδηγήσει στον όλεθρο (και δε μιλάω για τα κρεματόρια των Εβραίων, μιας και αυτό αποκαλύφθηκε μόνο προς το τέλος του πολέμου) και την καταστροφή. Επιχειρηματολογούν υπέρ της γερμανικής επικράτησης και ταυτόχρονα υποστηρίζουν πως η Ελλάδα δε θα πειραχτεί γιατί οι Γερμανοί είναι αρχαιολάτρες. Ταυτόχρονα υπάρχουν άλλοι χαρακτήρες που πιστεύουν πως η Ελλάδα δεν πρέπει να μπει στον πόλεμο από φόβο για αντίποινα από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς.

Ακόμη κι όταν ξεσπάει η ιταλική επίθεση, κάποιοι επιμένουν πως η γερμανική μηχανή θα αδιαφορήσει για τη χώρα μας, μιας και την απασχολεί η Ρωσία. Υπάρχει δηλαδή ένα πλήθος από διαφορετικές ιδεολογίες, αντιλήψεις και νοοτροπίες που αποδίδει σχεδόν ανάγλυφα την ατμόσφαιρα που επικρατούσε λίγο πριν την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο. Για να μην αναφερθώ στις ανατριχιαστικές περιγραφές όταν θάβονταν τα αγάλματα, πόσο αριστοτεχνικά και ρεαλιστικά αποδόθηκε η ατμόσφαιρα. Η αρχαιοελληνική κληρονομιά μας θαμμένη σε κρησφύγετα και να έχεις και την άρτια πένα της κυρίας Αυγερινού να είναι αμείλικτη ως προς τις περιγραφές και το συναίσθημα. Και μέσα σ’ όλ’ αυτά να ανθίζει ένας έρωτας που έμοιαζε αρχικά ιδανικός και μακριά από αυτές τις αντίπαλες φατρίες. Τι θα συμβεί όμως στη ζωή της Ευρυδίκης και του Κλάους όταν ο πόλεμος χτυπήσει την πόρτα του σπιτικού που δεν πρόλαβαν να ανοίξουν;

Κι εκεί που νόμιζα πως αυτές οι ιστορίες δε συνδέονται μεταξύ τους, πλανήθηκα οικτρά! Εκεί που έλεγα πως το 1940 δε θα συνδεθεί με το 2015, αυτό γίνεται όχι μόνο μία φορά αλλά δύο, με έξυπνο, ευρηματικό και πρωτότυπο τρόπο, που έσβησε και τις ελάχιστες αμφιβολίες που μου είχαν απομείνει για τη συγγραφική ικανότητα της κυρίας Αυγερινού. Ο τρόπος που διάλεξε να ενώσει αυτά τα αρχικά παράλληλα σύμπαντα εξήγησε πολλά σκοτεινά σημεία της ψυχολογίας κάποιων χαρακτήρων και έδεσε σφιχτά την ιστορία, χαρίζοντάς της ένα λογοτεχνικό μέστωμα και μια θέση στην καρδιά μου. Ως προς τον τίτλο του βιβλίου, πίστευα αρχικά πως επρόκειτο για αναφορά στις κόρες του Νικόλα και του κυρίου Λίτοβα, οπότε έψαχνα για την τρίτη κόρη. Σύντομα όμως κατάλαβα πως επρόκειτο για κάτι άλλο, κάτι καλύτερο, μιας και δεν περίμενα η κυρία Αυγερινού, με αυτήν τη γραφή, με αυτές τις δυνατότητες, να κατέφευγε σε κάτι τόσο απλό. Και πράγματι, ο τίτλος του βιβλίου παραπέμπει σε μία από τις δυνατότερες σκηνές του βιβλίου, μια περιγραφή που δένει και πάλι αριστοτεχνικά τη μετανάστευση, την αρχαιοκαπηλία και την πατρότητα, τρεις έννοιες που συνωστίζονται στο μυθιστόρημα ποια θα πρωτοβγεί στην επιφάνεια.

Οι «Τρεις κόρες» είναι ένα εξαίρετο λογοτεχνικό κείμενο, μια πρωτότυπη και διαφορετική αναγνωστική πρόταση που αξίζει να ανακαλυφθεί.