Βιβλίο Πόρτο Λεόνε
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα δύο μυθιστορήματα, υπό τον ενιαίο τίτλο «Σκουριά και χρυσάφι», εκτυλίσσονται κυρίως σε Χαλκίδα (Νεγρεπόντε) και Πειραιά (Πόρτο Λεόνε) από το 1824 έως το 1899 και καταγράφουν το χρονικό μιας πλούσιας και επιφανούς οικογένειας εμπόρων, που αντιμετωπίζει προκλήσεις, επιτυχία, εμπόδια, έρωτες, τραγωδίες και κοινωνική αναγνώριση. Η μελέτη της εποχής, του τόπου και της κοινωνίας είναι για άλλη μια φορά σοβαρή, τεκμηριωμένη και σωστά εντεταγμένη στις ατραπούς της πλοκής με τρόπο που μόνο ένα εύστροφο μυαλό μπορεί να πλάσει. Η συγγραφέας έχει ήδη δοκιμαστεί στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος με τις υπέροχες «Μαγεμένες» και με την αξέχαστη τριλογία «Τα παλιά ασήμια», έτσι επιστρέφει ανανεωμένη, διαβασμένη και ευρηματική. Έχει έρωτα αλλά αποφεύγει να γίνει ρομαντική, έχει ιστορικά γεγονότα αλλά δεν κουράζει, έχει εξελίξεις, όλες όμως απαραίτητες και σφιχτά δεμένες στο άρμα της Μοίρας. Ο διαχωρισμός μάλιστα του έργου σε δύο τόμους αφήνει αρκετό περιθώριο, χωρίς ποτέ να ξεφεύγουμε από την κεντρική ιδέα και χωρίς να δίνει άσκοπες περιγραφές για να γεμίζει χωρίς ουσία  σελίδες επί σελίδων, να ταξιδέψει τον αναγνώστη λίγο περισσότερο σε Χαλκίδα, Αθήνα και Πειραιά, να του συστήσει τους πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες του τότε, να περιγράψει αντικείμενα, επαγγέλματα και μαγαζιά που συγκροτούν με συναρπαστικό και άκρως ρεαλιστικό τρόπο το φόντο του μυθιστορήματος.

Την ιστορία την καταγράφει εν έτει 1899, παρεμβαίνοντας με τη δική του πρωτοπρόσωπη γραφή σε παρένθετα κεφάλαια, ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος. Καταλαβαίνουμε αμέσως πως είναι κάποιος από τα τρία μεγαλύτερα αδέλφια αλλά περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως σε κατοπινές σελίδες. Η ταυτότητά του αναδεικνύεται διά της εις άτοπον απαγωγής και το κείμενό του γεμίζει αφηγηματικά κενά, προχωράει γρηγορότερα τις εξελίξεις, συμπληρώνει ψυχογραφίες με την εμπειρία του χρόνου που κυρτώνει τους ώμους του. Καταγράφει ακριβοδίκαια, αναπολεί, μετανιώνει, παραδέχεται λάθη και χάρη σε αυτό το εύρημα το τέλος του μυθιστορήματος και του συνολικού έργου δίνεται με έναν τόσο συγκινητικό τρόπο που θα μου μείνει αξέχαστος!

Στο «Πόρτο Λεόνε», τον ανερχόμενο Πειραιά, μας μεταφέρει το δεύτερο βιβλίο της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι» που εξακολουθεί να μας ταξιδεύει σε μια δύσκολη και προκλητική εποχή, τα τέλη του 19^ου αιώνα, με την άνθιση του εμπορίου, την ανάπτυξη του εφοπλιστικού κλάδου και την ανάρρηση της αστικής τάξης στη διεθνή πραγματικότητα. Πρόκειται για το συμπυκνωμένο έπος μιας οικογένειας που αυξάνεται και μειώνεται σε αριθμό μελών, που πλουτίζει και ρισκάρει, που εκμεταλλεύεται πρόσωπα και καταστάσεις (χωρίς να ξεπερνά τους ηθικούς φραγμούς μιας τέτοιας πορείας), που καλωσορίζει νέα πρόσωπα στις ζωές τους. Η φλογερή Σιμόν, ο επαναστάτης Μάρκος Πόθος, ο τυφλωμένος από τον τζόγο Μάνος, ο Ανδρέας Σινάνογλου και άλλοι είναι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που προχωράνε την πλοκή ένα βήμα παρακάτω ενώ ο καθένας τους έχει μια ποικιλία από καταβολές και αντιλήψεις, κάτι που μετατρέπει το μυθιστόρημα σε πολύχρωμο χαλί χαρακτηριστικών φυσιογνωμιών της εποχής και των αντιλήψεων.

Ευτυχώς η συγγραφέας προσπερνά τον σκόπελο να αφηγηθεί εκτενώς τις ζωές όλων των Βαμβακάδων και δε βαραίνει το κείμενο με πολλές και ίσως περιττές λεπτομέρειες. Επικεντρώνεται στους πρωτότοκους, όπως και στο πρώτο βιβλίο, ενώ οι υπόλοιποι είτε αναφέρονται συνοπτικά σε καίρια σημεία του μυθιστορήματος είτε λαμβάνουν μέρος σε σημεία καμπής και εμπλέκονται με την οικογενειακή επιχείρηση ή με τα συμφέροντά της με ζυγισμένο τρόπο. Πλέον δίνεται έμφαση στην αξία και τη σημασία της οικογένειας, στους ηθικούς φραγμούς που απαιτούνται, στη σύμπνοια και την εργατικότητα αλλά και στον χαμό που επιφέρει ένα απαγορευμένο πάθος, μια λάθος τακτική, μια κακή χρονική ή οικονομική συγκυρία.

Η Αυγουστίνα μπλέκεται συναισθηματικά μεταξύ δύο αντρών αλλά παρουσιάζεται με μέτρο και ακριβοδίκαια. Σύντομα όμως θα χρειαστεί να πληρώσει το τίμημα ενώ απρόσμενα γεγονότα θα ανατρέψουν για πάντα τη δική της ζωή. Πρόκειται για έναν από τους πιο ενδιαφέροντες ήρωες του μυθιστορήματος και για μια γυναίκα ταγμένη στο συμφέρον της οικογένειάς της. Έχει μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα και περνά πολλές δοκιμασίες που με συγκίνησαν και με έκαναν να τη θαυμάσω. Ο αδερφός της, Αντώνης, παγιδεύεται σ’ ένα ανομολόγητο πάθος, το φορτίο του οποίου θα κουβαλάει μια ζωή, με ανυπολόγιστες συνέπειες στην προσωπική και την οικογενειακή του ζωή.  Ο Μάνος Χατζηγιαννάκος φαντάζει η ιδανική επιλογή γαμπρού και το αλισβερίσι του με τους Βαμβακάδες κρύβει πολλά συμφέροντα ενώ ο ίδιος είναι μπλεγμένος στα νύχια του τζόγου. Κι απ’ την Κεφαλονιά, που δωρίζεται με τα υπόλοιπα Επτάνησα στην Ελλάδα με την ανακήρυξη του Γεωργίου ως του επόμενου βασιλιά της χώρας, εμφανίζεται ο Μάρκος Πόθος, με ταιριαστό όνομα: είχε πάθος για την ελευθερία, τις γυναίκες, την οινοποιία. Γεμάτος επαναστατικές ιδέες, έρχεται πάντα σε ρήξη με τον πατέρα του, που παραμένει προσκολλημένος στα προ πολλού χαμένα μεγαλεία του παρελθόντος. Σπουδάζει στην Αθήνα κι έρχεται σε επαφή με τον ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, με την ιδέα της ελευθερίας του ατόμου, τον ορθολογισμό, την επιστήμη κι έτσι οι εκάστοτε βασιλείς: «…όχι μόνο ήταν χαραμοφάηδες και άχρηστοι, στην πραγματικότητα ήταν ο εχθρός» (σελ. 145).

Αυτά τα αδρά σκιαγραφημένα πρόσωπα δρουν σε μια ενδιαφέρουσα εποχή και σε μια πόλη που δε σταματά να αλλάζει και να γεμίζει αντιθέσεις, αρκετά μεγάλες μεταξύ τους. Το καλοκαίρι του 1863 είχαμε τον εμφύλιο μεταξύ Πεδινών και Ορεινών που στοίχισε 250 νεκρούς και καταβαράθρωσε το κύρος της χώρας διεθνώς. Το 1872 εμφανίστηκε στον επιχειρηματικό κόσμο ο Ανδρέας Συγγρός που συνοδεύεται από την υπόθεση Τζιανμπαντίστα Σερπιέρη και το σκάνδαλο με τα μεταλλεία Λαυρίου που έφερε την απόλυτη ένδεια και τη χρεωκοπία. «Μέσα σε έναν κόσμο που άλλαζε, διαμορφωνόταν μια νέα πραγματικότητα, μια νέα τάξη σχηματίζεται, αυτή που είχε βάση το χρήμα, οι τίτλοι ευγενείας που είχε φέρει ο Όθων ξεθώριαζαν ήταν παλιοί και άχρηστοι, άφησε που ήταν και ελάχιστοι» (σελ. 478). Νέα Υόρκη, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη είναι οι νέοι τόποι εμπορίου ενώ ταυτόχρονα δε φεύγουμε από την πρωτεύουσα της Ελλάδας, την Αθήνα φτωχών και πλουσίων. Το Μεταξουργείο, με την ολοφώτιστη έπαυλη Χατζηγιαννάκου, μιας και ήταν το πρώτο σπίτι που έβαλε φωταέριο, περιγράφεται γλαφυρότατα: «…αν και εκεί λειτουργούσε ήδη ένα εργοστάσιο μεταξιού, ένα ορφανοτροφείο και λίγο μακρύτερα το εργοστάσιο παραγωγής φωταερίου, μετά το μεσημέρι η περιοχή ερήμωνε απελπιστικά… Η έπαυλή τους, όπως αρεσκόταν να την ονομάζει, μπορεί να ήταν κρυμμένη μέσα σε ένα καταπράσινο δάσος από πεύκα, κυπαρίσσια, ελαιόδεντρα, δάφνες και μυρτιές, όμως τις νύχτες έλαμπε σαν το φεγγάρι στον ουρανό» (σελ. 90). Από την άλλη, στα Μεσόγεια: «…αγρότες οι άνθρωποι δεν είχαν χρόνο να ασχοληθούν με την πολιτική, τους απασχολούσε η ξηρασία του θέρους, οι παγωνιές του χειμώνα και οι πλημμύρες της άνοιξης. Αν δεν κάρπιζαν οι σπορές τους, θα πέθαιναν της πείνας» (σελ. 146).

Κι όλα αυτά συνοδεύονται από λυρικές περιγραφές τόπων, ψυχών και γεγονότων, μεταφορές και καλολογικά στοιχεία που στολίζουν το κείμενο. Διάλογοι απέριττοι, κοφτοί, περιορισμένοι στις άκρως απαραίτητες λέξεις που θα ζωντανέψουν τη στιγμή και θα φωτίσουν τον ομιλούντα, προσεκτικά καταστρωμένες εισαγωγές και εξέλιξη των επιμέρους σκηνών, με άφθονες ενδιαφέρουσες και συναρπαστικές λεπτομέρειες για πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, μελετημένη και ενδελεχής αναπαράσταση της Αθήνας από αρχιτεκτονικής, κοινωνικής και διοικητικής άποψης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του μυθιστορήματος. Τα ιστορικά γεγονότα είναι εντελώς απογυμνωμένα από ανούσιες λεπτομέρειες και η συγγραφέας είτε τα παραθέτει μέσω των σκηνών του βιβλίου είτε σε υποσημειώσεις μόνο με λέξεις-κλειδιά και δωρικές επεξηγηματικές φράσεις, που παρακινούν όποιον θέλει να μάθει παραπάνω πράγματα να το ψάξει περισσότερο κι έτσι ο αναγνώστης κάνει κατά τόπους σύντομα εγκυκλοπαιδικά διαλείμματα και αφοσιώνεται ξανά στην ανατρεπτική αφήγηση.

Ούτε σε αυτό το βιβλίο λείπουν οι μεταφορές και οι παρομοιώσεις: «Άνοιξε την πόρτα της αυλής και εκείνη τον καλωσόρισε με ένα κουρασμένο τρίξιμο, τόσα χρόνια, τόσα παιδιά, άνοιξε-κλείσε…» (σελ. 245). Η συγγραφέας συνεχίζει να παρεμβαίνει με τον δικό της τρόπο στα δρώμενα: «Α, ναι… Ξεχάσαμε να σας πούμε…» (σελ. 38) ή «Και εμείς που γνωρίζουμε λίγο καλύτερα την ιστορία…» (σελ. 144). Και φυσικά το χιούμορ εξακολουθεί να ελαφραίνει σε κρίσιμα σημεία την αφήγηση: «Ο νέος μονάρχης της χώρας, με τα τόσα πολλά και τόσο σοβαρά προβλήματα, ήταν μόλις δεκαεπτά ετών. Πάρε και κατάλαβε δηλαδή…» (σελ. 126).

«Πόροτ Λεόνε» λοιπόν, η συνέχεια και το τέλος της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι», ένα μυθιστόρημα που καταγράφει και ζωντανεύει τις επιτυχίες και τις αναποδιές της οικογένειας Βαμβακά, τους έρωτες και τους συμφέροντες γάμους, χωρίς ακρότητες και υπερβολές όμως, μιας και δεν έπαψαν να είναι άνθρωποι, ούτε να στηρίζουν την οικογένεια. Ταξίδια σε Πόλη και Νέα Υόρκη, νέοι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που μπαινοβγαίνουν στις ζωές τους προχωρώντας την πλοκή παρακάτω δημιουργούν αξέχαστα αφηγηματικά μοτίβα. Δεν έγιναν πάμπλουτοι, μιας και το εμπόριο δεν έφερνε πολλά κέρδη, κάτι τα κοντράτα, κάτι οι ασφάλειες και τα ναύλα, κάτι η φορολογία, απλώς το όνομά τους ακουγόταν όλο και περισσότερο, νέα παιδιά κι εγγόνια δημιουργούσαν νέες χαρές αλλά και απαιτήσεις, μυστικά και κατάθλιψη, όλα εδώ, με τη σωστή πένα της Μαίρης Κόντζογλου. Γιατί το «Πόρτο Λεόνε» δε συμβολίζει μόνο το λιμάνι του Πειραιά με το ξακουστό λιοντάρι του αλλά και τα ίδια τα λιοντάρια που τρώνε τις σάρκες τους και διαρκώς παλεύουν μεταξύ τους για την επιβίωση.

Βιβλίο Νεγρεπόντε
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Τα δύο μυθιστορήματα, υπό τον ενιαίο τίτλο «Σκουριά και χρυσάφι», εκτυλίσσονται κυρίως σε Χαλκίδα (Νεγρεπόντε) και Πειραιά (Πόρτο Λεόνε) από το 1824 έως το 1899 και καταγράφουν το χρονικό μιας πλούσιας και επιφανούς οικογένειας εμπόρων, που αντιμετωπίζει προκλήσεις, επιτυχία, εμπόδια, έρωτες, τραγωδίες και κοινωνική αναγνώριση. Η μελέτη της εποχής, του τόπου και της κοινωνίας είναι για άλλη μια φορά σοβαρή, τεκμηριωμένη και σωστά εντεταγμένη στις ατραπούς της πλοκής με τρόπο που μόνο ένα εύστροφο μυαλό μπορεί να πλάσει. Η συγγραφέας έχει ήδη δοκιμαστεί στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος με τις υπέροχες «Μαγεμένες» και με την αξέχαστη τριλογία «Τα παλιά ασήμια», έτσι επιστρέφει ανανεωμένη, διαβασμένη και ευρηματική. Έχει έρωτα αλλά αποφεύγει να γίνει ρομαντική, έχει ιστορικά γεγονότα αλλά δεν κουράζει, έχει εξελίξεις, όλες όμως απαραίτητες και σφιχτά δεμένες στο άρμα της Μοίρας. Ο διαχωρισμός μάλιστα του έργου σε δύο τόμους αφήνει αρκετό περιθώριο, χωρίς ποτέ να ξεφεύγουμε από την κεντρική ιδέα και χωρίς να δίνει άσκοπες περιγραφές για να γεμίζει χωρίς ουσία  σελίδες επί σελίδων, να ταξιδέψει τον αναγνώστη λίγο περισσότερο σε Χαλκίδα, Αθήνα και Πειραιά, να του συστήσει τους πολιτικούς και οικονομικούς παράγοντες του τότε, να περιγράψει αντικείμενα, επαγγέλματα και μαγαζιά που συγκροτούν με συναρπαστικό και άκρως ρεαλιστικό τρόπο το φόντο του μυθιστορήματος.

Στο πρώτο βιβλίο, το «Νεγρεπόντε», καταγράφεται η σφαγή των Ψαρών του 1824, η απελευθέρωση της Εύβοιας από τον τουρκικό ζυγό, η έλευση και η εκδίωξη του Όθωνα και της Αμαλίας, οι εξελίξεις στη ναυσιπλοΐα (εμφάνιση της ατμοπλοΐας και άνοδος των εφοπλιστών), τα Φεβρουαριανά του 1863 και άλλα. Ο Αγγελής Βαμβακάς φτάνει πάμφτωχος στη Χαλκίδα και ξεκινάει από το μηδέν. Οι φιλοδοξίες του, η τιμιότητά του, η εργατικότητά του τον κάνουν γνωστό στην τοπική κοινωνία κι έτσι σταδιακά φτιάχνει μια σημαντική περιουσία και μια αξιέπαινη οικογένεια με πολλά παιδιά (δώδεκα σύνολο!). Η συγγραφέας όμως ξέρει να αποφεύγει τις ευκολίες της προχειρότητας και σέβεται τον αναγνώστη, επομένως περιορίζεται μόνο στους πρωτότοκους, κάτι που δίνει σφιχτοδεμένη πλοκή στο μυθιστόρημα και τη βοηθά να επικεντρωθεί σωστά σε όσα θέλει να γράψει στο χαρτί. Κατ’ αυτόν τον τρόπο και με τις απανωτές αλλαγές στις ζωές των παιδιών περνάνε σημαντικά μηνύματα για την ανατροφή και τους δεσμούς μιας οικογένειας, εξελίσσεται η θέση της γυναίκας και γενικότερα η σύσταση μιας κοινωνίας που επηρεάζεται από τον θεσμό της βασιλείας και βυθίζεται στο αίμα από μικρούς και μεγάλους εμφύλιους σπαραγμούς.

Την ιστορία την καταγράφει εν έτει 1899, παρεμβαίνοντας με τη δική του πρωτοπρόσωπη γραφή σε παρένθετα κεφάλαια, ένας από τους ήρωες του μυθιστορήματος που νιώθει πως κοντεύει να ολοκληρώσει τον κύκλο του σε αυτήν τη ζωή: «Κανείς άλλος δεν ξέρει τις λεπτομέρειες, σ’ εμένα πέφτει ο κλήρος… Δεν ξέρω αν υπήρξα καλός άνθρωπος. Μόνο πως ήμουν αποφασισμένος για όλα, αρκεί να έκανα το όνειρό μου πραγματικότητα. Και αυτή η πραγματοποίηση δεν έρχεται όπως την ονειρεύεσαι. Χρειάζεται θυσίες» (σελ. 12). Καταλαβαίνουμε αμέσως πως είναι κάποιος από τα τρία μεγαλύτερα αδέλφια αλλά περισσότερα στοιχεία έρχονται στο φως σε κατοπινές σελίδες. Η ταυτότητά του αναδεικνύεται διά της εις άτοπον απαγωγής και το κείμενό του γεμίζει αφηγηματικά κενά, προχωράει γρηγορότερα τις εξελίξεις, συμπληρώνει ψυχογραφίες με την εμπειρία του χρόνου που κυρτώνει τους ώμους του. Καταγράφει ακριβοδίκαια, αναπολεί, μετανιώνει, παραδέχεται λάθη, χαμογελάει σε ανάμνηση ερώτων: «Προκειμένου να ανάψω τη φωτιά μου, σαν προσάναμμα «έκαψα» όποιον αγαπούσα περισσότερο» (σελ. 178). Και είναι εντυπωσιακό το γεγονός πώς, όσα έζησε στα μικράτα του, οι ανατροπές και οι αλλαγές στους κόλπους της οικογένειάς του, έπλασαν αυτόν τον χαρακτήρα: «Από σκλάβος στους Τούρκους και πρόσφυγας χωρίς ένα γρόσι στην τσέπη έγινε αγρότης και μετά έμπορος. Εγώ έπρεπε να ξεπεράσω τον πατέρα. Να γίνω κάτι παραπάνω. Τι ήταν εκείνο το παραπάνω για κάποιον που δεν καταγόταν από παλιά, ευγενική οικογένεια; Αυτό έψαχνα. Θα έκανα το όνομά μας ξακουστό στα πέρατα της οικουμένης. Για εκείνον. Κτητικός… Ίσως. Αμαρτωλός… Σίγουρα…» (σελ. 349).

Το μυθιστόρημα ξεκινάει από τα Ψαρά: «Άγριο μέρος… Άμα και λατρεμένο». Ο Αγγελής με την Αυγουστίνα μεγαλώνουν πάμπτωχοι στο νησί, όπου ζουν με τη μάνα και το αμπελάκι τους. Δυο φορές τον χρόνο φοράει παπούτσια και είναι φίλος με τον Αντώνη, γιο του πιο πλούσιου καπετάνιου των Ψαρών, μαζί μεγαλώσανε και δέθηκαν σφιχτά. Οι ευτυχισμένες οικογενειακές στιγμές σύντομα ανατρέπονται από τα σχέδια των Τούρκων που επιτίθενται και ρημάζουν το νησί. Με συγγραφική δεινότητα, που ζωντανεύει με ενάργεια και ωμές σκηνές τις τελευταίες στιγμές των ηρώων που αντιστάθηκαν στα στίφη των βαρβάρων, το αίμα και ο θάνατος καλωσορίζουν τον αναγνώστη σ’ ένα τραγικό πρελούδιο, γεμάτο λυρικές περιγραφές και αναπάντεχες παρομοιώσεις και μεταφορές: «Ο καπετάνιος κούνησε το κεφάλι, στα μάτια του μέσα η απόγνωση σωριαζόταν ίδια με στάχτη» (σελ. 22). Κι όσο πλησιάζουμε στο τέλος: «Η φουσκάλα αντάμωσε το τελευταίο φως του ήλιου, την αμυδρή λάμψη του πρώτου αστεριού, ανέβηκε ακόμα, κι άλλο, κι άλλο, σεργιάνισε το Αιγαίο, τα σκλαβωμένα νησιά, τον επαναστατημένο Μοριά, τη Ρούμελη, είδε και τη Δόξα με σχισμένο φουστάνι, την είδε που δρασκελίζοντας τα ξερονήσια κατευθυνόταν προς τα Ψαρά» (σελ. 27). Κι όμως, ο Αγγελής επιζεί: «Άμα πως ποτέ για γλιτωμό δεν τον μέτρησε» και δε θα το συγχωρέσει ποτέ στον εαυτό του. Πλέον ζούσε σαν αυτόματο, χωρίς σκέψεις, χωρίς συναίσθημα, μόνο με τύψεις που επέζησε. «Και η μαύρη Μοίρα τους, η Κλωθώ, καθισμένη σ’ έναν στρογγυλό λόφο από αμμούδα τούς έβλεπε κι αναρωτιόταν αν είχε κάνει καλά που τους είχε σώσει, θα ‘ταν για πάντα δυστυχισμένοι» (σελ. 41).

Μόνο μια γυναίκα καταφέρνει να μαλακώσει την πέτρα στην ψυχή του κι έτσι να ξεκινήσει το οικογενειακό έπος των Βαμβακάδων. Και είναι σκληρή δουλειά, αν σκεφτεί κανείς πως: «… ο Αγγελής που πρώτη φορά έβλεπε γυναίκα να κλαίει χωρίς να ‘χουν σφάξει τον άντρα ή το παιδί της, χωρίς να της έχουν κάψει το σπίτι, να την έχουν ατιμάσει, να της έχουν αρπάξει το βιος, απορούσε ζαλισμένος. Έκλαιγαν λοιπόν οι άνθρωποι και για άλλους λόγους» (σελ. 72); Σκληρή και δύσκολη, ανθρώπινη και τρυφερή η ζωή του άντρα αυτού που συν τω χρόνω δημιουργεί τη δική του οικογένεια. Πολλά τα περιστατικά, δικά του και των παιδιών του, που έχουν αντίκτυπο στις ψυχολογικές του μεταπτώσεις. «Παρά τις μεγάλες αλλαγές στη ζωή του, ο Ψαριανός επαναστάτης ακόμη ανέπνεε μέσα του» (σελ. 106).

Το μυθιστόρημα επικεντρώνεται στις ζωές του Αντώνη, του Νικόλα και της αδελφής τους, Αυγουστίνας που βιώνουν σημαντικές αλλαγές στη ραχοκοκαλιά της πατρίδας τους. Μάλιστα, τολμώ να πω πως η ελληνική ιστορία της περιόδου συμπυκνώνεται σε μια έξυπνη φράση: «Οι λιγοστοί διαβάτες παραμέριζαν βιαστικά, και μόλις διέκριναν το οικόσημο στην πόρτα, αν ήταν βασιλόφρονες, χαμογελούσαν όλο σεβασμό ακόμα κι αν είχαν λερωθεί από τα λασπόνερα που εκτινάσσονταν, αν πάλι ήταν αντιβασιλικοί, βλαστημούσαν με οργή κι ας είχαν βγει αλώβητα τα ρούχα τους» (σελ. 272). Είσοδος της ατμοπλοΐας, άνοδος του κλάδου των εφοπλιστών, αγορά γης, ο Πειραιάς γίνεται το μεγαλύτερο λιμάνι της χώρας (της Θεσσαλονίκης ήταν ακόμη υπό τουρκική κατοχή) και ταυτόχρονα στην Αθήνα έχουμε χτίσιμο των Αναφιώτικων, ανασκαφές στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, τις φυλακές του Μεντρεσέ και την Εμπορική Οδό. Μαγαζιά, βεγγέρες, καλντερίμια και καντούνια, πλατεία Όθωνα (μετεγενέστερα Ομονοίας), Ανάκτορα και Βασιλικός Κήπος, τσάγια και περίπατοι με άλογα, χωρίς να αγνοούμε τα αρχαία στην Αγία Τριάδα (σημερινός Κεραμεικός), τα φτωχόσπιτα της Αχαρνών, τη βρώμα και τα ελώδη νερά, που όλα αυτά τα φεγγίζουν τα μάρμαρα του Παρθενώνα και ο Πύργος δίπλα του.

Σοφές και συνετές είναι οι επιλογές της Μαίρης Κόντζογλου των τύπων γυναίκας που δημιουργεί. Η Μαρία, σύζυγος Βαμβακά: «Απλώς ήταν καλή στο να υπακούει στις εντολές της μάνας της. Ή του αντρός της» (σελ. 60). Η Τερέζα Μιχαηλίδου, κόρη σημαντικού εμπόρου και τρανού καπετάνιου, που μεγάλωσε μαζί του στα καράβια και στα κατάστιχα, γεμάτη εμπειρίες από ταξίδια και κοντράτα: «…ένα κορίτσι που δεν έμοιαζε με τα άλλα, αντιθέτως μάλιστα διαφέντευε το βιος του πατέρα της σαν δέκα γιοι μαζί» (σελ. 103). Η πρωτοκόρη του Αγγελή που μεγαλώνει στην οθωνική εποχή: «Πιο πολύ απ’ όλα όμως, η Αυγουστίνα είχε ζηλέψει που δεν ήταν αγόρι, για πρώτη φορά καταράστηκε τις μπούκλες και τις δαντέλες της, τι τύχη, τι χαρά να κάνεις αυτό που θέλεις» (σελ. 177)! Και αργότερα: «…αυτή ποτέ δεν θα έκανε του κεφαλιού της δηλαδή; Πάντα θα έπρεπε να υπακούσει στο τι ήθελε ο πατέρας ή ο άντρας της αργότερα;» (σελ. 189). Και οι αναμνήσεις του Αγγελή από τα μικράτα του, δείχνουν την ακόμη πιο παλιά αντίληψη για μια γυναίκα: «… μέλι γέμιζε το στόμα της από την τελευταία λέξη, μεγάλο καμάρι να έχεις γιο -«γιε μου» και «άντρα μου», εκεί άρχιζε και τέλειωνε ο κόσμος μιας γυναίκας» (σελ. 122). Ακόμη και σοκαριστικές απόψεις της εποχής που με γέμισαν θυμό: «Τι τα θες, τι τα γυρεύεις, κρέας τα θηλυκά, που μετά τα είκοσι άρχιζε να σαπίζει…» (σελ. 203). Ανάγλυφη σχεδόν η αγωνία των γονικών να παντρευτούν νωρίς οι κόρες και ν’ αποφύγουν το ράφι αλλά και την κακογλωσσιά του κόσμου. Κι η προίκα, αχ, αυτός ο θεσμός, που τόσο τραγικά αποδίδεται προς το τέλος του μυθιστορήματος με την ευκαιρία ενός γάμου από συμφέρον… Τι άγχος, θα τα βρουν τα πεθερικά, τι θα δώσουν, τι θα πάρουν όσο η υποψήφια νύφη αναγκάζεται σε μη οικειοθελή έξωθεν της οικίας βόλτα!

Αξιοσημείωτοι λοιπόν όλοι οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος κι ειδικά όσοι θα πρωτοστατήσουν στο αλώνισμα της πλοκής: ο Νικόλας είναι καλός έμπορος, δίκαιος και έντιμος, πολύ καλός γνώστης της αγοράς και του πεδίου της καριέρας του, ήσυχος και χαμηλών τόνων, ο Αντώνης είναι οξύνους και διορατικός, έντιμος και σκληρός, ο πιο μορφωμένος, με αναλυτική σκέψη, σοβαρός, αθόρυβος, του αρέσει η απομόνωση και η Αυγουστίνα είναι παραχαϊδεμένη, όμορφη αλλά δύσκολη να τη χειριστείς, συνετή και διπλωμάτισσα. Επίσης, ο Χαρίλαος, στη σκιά των αδελφών του που παντρεύτηκε νωρίς, είναι φουριόζος, επιθετικός και ριψοκίνδυνος, σφιχτός και κοιτά να βγάλει κέρδος από παντού! Γρηγόρης, Μαρώ, Αλέξανδρος, Ηλίας, Γιώργης, Παναγιώτης, Ελένη, Μιχαλάκης μεγαλώνουν σε αυτό το αγαπημένο, φασαριόζικο και δίκαιο περιβάλλον.

Η επιλογή της Αυγουστίνας να γίνει Κυρία επί των Τιμών είναι ένα καλοστρωμένο σχέδιο της συγγραφέως να δείξει με τον καλύτερο τρόπο τις πολιτικές συνθήκες της εποχής, να μας συστήσει την Αμαλία και τον Όθωνα εκ των ένδον, να τονίσει τις διαφορές του πρωτοκόλλου και των ενοίκων του Παλατιού με την υπόλοιπη Αθήνα, όχι τόσο αυτήν του εκλεπτυσμένου κέντρου, όσο της υπόλοιπης. Η Αυγουστίνα μάλιστα είναι όμορφη, έξυπνη, ατίθαση και αυθόρμητη, κάτι που συγκινεί και εξιτάρει την Αμαλία κι έτσι εξυμνείται η σπιρτάδα του ελληνικού λαού και αναφέρονται από περιέργεια και σχεδόν υποτιμητικά οι συνήθειές τους, μουσική, φαγητό, ζέστη: «Τι λαός… Πώς είναι έτσι αυτοί οι Έλληνες, ακόμη δεν μπορεί να τους καταλάβει. Λες και έχουν άλλο αίμα, λες και μια φωτιά τους καίει όλη την ώρα» (σελ. 332). Η Αυγουστίνα αλλάζει εντελώς νοοτροπία, μεγαλώνει απότομα εφόσον απομακρύνεται από την οικογένειά της και γίνεται η αγαπημένη της Αμαλίας, με την οποία θα ζήσουν μαζί και την έξωση. Τι θα απογίνει όμως η κοπέλα χωρίς βασιλιά; Η συνέχεια είναι άλλη μια αναπάντεχη έκπληξη.

Κι όλα αυτά συνοδεύονται από λυρικές περιγραφές τόπων, ψυχών και γεγονότων, μεταφορές και καλολογικά στοιχεία που στολίζουν το κείμενο. Διάλογοι απέριττοι, κοφτοί, περιορισμένοι στις άκρως απαραίτητες λέξεις που θα ζωντανέψουν τη στιγμή και θα φωτίσουν τον ομιλούντα, προσεκτικά καταστρωμένες εισαγωγές και εξέλιξη των επιμέρους σκηνών, με άφθονες ενδιαφέρουσες και συναρπαστικές λεπτομέρειες για πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, μελετημένη και ενδελεχής αναπαράσταση της τουρκοκρατούμενης αρχικά Εύβοιας από αρχιτεκτονικής, κοινωνικής και διοικητικής άποψης είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του μυθιστορήματος. Τα ιστορικά γεγονότα είναι εντελώς απογυμνωμένα από ανούσιες λεπτομέρειες και η συγγραφέας είτε τα παραθέτει μέσω των σκηνών του βιβλίου είτε σε υποσημειώσεις μόνο με λέξεις-κλειδιά και δωρικές επεξηγηματικές φράσεις, που παρακινούν όποιον θέλει να μάθει παραπάνω πράγματα να το ψάξει περισσότερο κι έτσι ο αναγνώστης κάνει κατά τόπους σύντομα εγκυκλοπαιδικά διαλείμματα και αφοσιώνεται ξανά στην ανατρεπτική αφήγηση.

«Νερό ο χρόνος και κυλάει γοργά, αν δεν έχεις τον νου σου, μένεις διψασμένος» (σελ. 175), το μότο του μυθιστορήματος. Επίσης, συνάντησα μια όμορφη μεταφορά για τη διαδικασία της ζύμωσης: «…αφουγκραζόταν τους ψιθύρους  που αντάλλασσαν οι ζύμες καθώς προσπαθούσαν να πείσουν τα ζάχαρα να γίνουν σπίρτο…» (σελ. 184). Οι σκηνές έχουν τόση ενάργεια που ήθελα να γίνω αναπόσπαστο μέρος της εικόνας τους: «Ήταν μαγικές εκείνες οι στιγμές που το αμπέλι λούφαζε στην πρωινή άχνα και αναστέναζε αδημονώντας για τη μεγάλη στιγμή, εδώ και μέρες πονούσαν οι κληματόβεργές του από το βάρος που σήκωναν. Τα σταφύλια του ήταν έτοιμα» (σελ. 187). Εξίσου καλογραμμένες είναι οι περιγραφές του τρύγου, η διαδικασία που ακολουθείται, ο κόπος που αντικαθίσταται από την ανάπαυλα και το φαγοπότι, όλα με δυνατή παραστατικότητα! Ο Πειραιάς έχει τους δικούς του κώδικες: «Το λιμάνι ήθελε μυαλό, γνώσεις, τρόπο, τόλμη, καμιά φορά και αλητεία» (σελ. 395). Το μυστηριώδες Ποτό που στοιχειώνει τα όνειρα και τις προσδοκίες του Αγγελή και του πρωτότοκού του αλλά δεν πρωταγωνιστεί ακόμη περιγράφεται ως εξής: «Το φως δεν επαρκεί για να αναδειχθεί το χρώμα. Ξέρω όμως πως είναι ωραίο. Το ωραιότερο χρώμα του κόσμου. Χρυσάφι ατόφιο, που κατά λάθος -αλλά μπορεί και εσκεμμένα-, μέσα του έπεσε λίγη σκουριά» (σελ. 36). Στις σελίδες 97 και 98 μάλιστα δίνεται όλη η πεμπτουσία του και παραλληλίζεται υπέροχα με τον έρωτα. Ταυτίζονται τα συναισθήματα από το καρδιοχτύπι και τον πόνο με τις απανωτές γευστικές εμπειρίες που προκαλεί ένα ποτήρι από το Ποτό! «Αυτή η επίγευση έρωτα και αμαρτίας είναι το ωραιότερο πράγμα στο Ποτό μου» (σελ. 98).

Πολλές φορές μάλιστα η συγγραφέας βγαίνει στο προσκήνιο με παρατηρήσεις και διευκρινίσεις: «…λίγους μήνες πριν αποβιβαστεί ο ανήλικος βασιλιάς -γλιστρήσει, σκοντάψει και πέσει ενώπιον όλου του συγκεντρωμένου πλήθους, αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία που δεν θα μας απασχολήσει εδώ» (σελ. 57). Ή παρακάτω: «Έγινε και πηγή δύναμης, ίσως και εγωισμού, λέμε εμείς τώρα που κάτι παραπάνω γνωρίζουμε» (σελ. 149). Αυτές οι παρεμβολές που δίνονται μετρημένα και κάπου κάπου με διακριτική αίσθηση του χιούμορ που πηγάζει από την τραγική ειρωνεία (η γράφουσα γνωρίζει τι θα συμβεί παρακάτω, οι πρωταγωνιστές όχι) είναι το καλύτερο αντίδοτο στα δρώμενα και το βάρος της αφήγησης, μιας και χαλαρώνουν την ένταση.

«Νεγρεπόντε» λοιπόν, η αρχή της διλογίας «Σκουριά και χρυσάφι», η Εύβοια και η Χαλκίδα αλλά και το «Μαύρο Πέρασμα» του πρόσφυγα Αγγέλου Βαμβακά μέσα από τη θάλασσα του Αιγαίου. Ένα αξιόλογο ιστορικό μυθιστόρημα γεμάτο ανατροπές, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ευρηματικές κλιμακώσεις της πλοκής και διαρκή αγωνία για τη συνέχεια. Τεκμηριωμένο, μεστό και γεμάτο φιλοδοξίες και όνειρα, σαν αυτά που συντροφεύουν κάθε έναν από μας που θέλει να προκόψει στη ζωή του. «Αμπέλι-σταφύλι-κρασί. Όπως μήτρα-παιδί-ζωή» (σελ. 185).

Η Ντόρα Τσακνάκη ξεκίνησε με μια περιεκτική εισαγωγή του έργου της Μαίρης Κόντζογλου, την οποία γνώρισε με τα «Παλιά ασήμια» που επίσης κυκλοφορεί από το Μεταίχμιο, και υποστήριξε με ζέση πως είναι μια συγγραφέας που εξελίσσεται σε κάθε της βιβλίο. Τόνισε πως η διλογία «Σκουριά και χρυσάφι» έχει όλα τα πλεονεκτήματα ενός καλού μυθιστορήματος: πλοκή, ιστορικό φόντο (και μάλιστα διαδραματίζεται σε μια εποχή λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό) και χαρακτήρες.

Στη συνέχεια, μίλησε η ίδια η συγγραφέας. Φτιάχνω εικόνες, είμαι διχασμένες προσωπικότητες όσο γράφω. Γράφω μάλιστα αυθόρμητα, παρ’ όλο που θα υπάρξει και δεύτερη, τρίτη γραφή, όπου προσθέτω ή αφαιρώ. Συνήθως όμως καταλήγω στην αυθόρμητη, πρώτη μου επιλογή». Έπειτα, ταξιδέψαμε μέσα από τα λόγια της στην ιστορία της οικογένειας Μεταξά, της γνωστής ποτοποιίας, που αποτέλεσε την έμπνευση και το έναυσμα για τη δική της, καθαρά προσωπική εξιστόρηση της «Σκουριάς». Η ίδια μάλιστα έψαξε ενδελεχώς την κατασκευή και τις τεχνικές λεπτομέρειες του κονιάκ και στη συνέχεια παρασύρθηκε από την ιστορική έρευνα της εποχής. Μέσα από το ψάξιμο και το στήσιμο των χαρακτήρων της, κατάλαβε την ανάπτυξη της αστικής τάξης («περάσαμε από τον σκλάβο στον έμπορο μέσα σε μία γενιά», είπε χαρακτηριστικά) ενώ την απασχόλησε έντονα η κοινωνική θέση της γυναίκας.

Με αφετηρία αυτά τα θέματα, η συζήτηση έπιασε διάφορες ενδιαφέρουσες υπο-ενότητες και έφτασε αναπόφευκτα στη σημερινή εποχή, όπου υπήρξε σύγκριση κυρίως των ανθρώπινων σχέσεων αλλά και των κοινωνικών και οικονομικών μεταβολών. Οι σπουδές της συγγραφέως στην Κοινωνιολογία και το άγρυπνο μάτι της στα σύγχρονα γεγονότα μάς έδωσαν πολλές και ενδιαφέρουσες απόψεις που κράτησαν το ενδιαφέρον ζωντανό ως το τέλος της προγραμματισμένης ώρας.

Ήταν μια αξέχαστη βραδιά γνωριμίας με τη συγγραφέα Μαίρη Κόντζογλου και μια πραγματικά πολυποίκιλη συζήτηση με ενδιαφέροντες συνδαιτυμόνες, που ανταλλάξαμε απόψεις και ενδιαφέροντα μα πάνω απ’ όλα την αγάπη μας για το καλό ελληνικό βιβλίο.

Ευχαριστώ τις εκδόσεις Μεταίχμιο για την παραχώρηση των φωτογραφιών.