Βιβλίο Από ήλιο σε ήλιο: Ανέσπερος
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο δεύτερο βιβλίο με τίτλο «Ανέσπερος» φτάνουμε στην εποχή των αιματηρών γεγονότων της Σερίφου και οι ήρωες του πρώτου βιβλίου έχουν πάρει τις σωστές θέσεις πάνω στη μυθοπλαστική σκακιέρα. Είμαστε στη δεκαετία του 1910, όπου ο Γκέοργκ Γκρόμαν συνεχίζει την αιματηρή και ορυκτή αφαίμαξη του νησιού από εργάτες και γη αντίστοιχα, ακολουθώντας τα στυγνά ίχνη του πατέρα του. Στριφνός, ακατάδεκτος, αγενής, απότομος, απάνθρωπος, ψηλομύτης, μεγαλωμένος σε άνετο περιβάλλον αλλά με προβληματική συμπεριφορά, με γονείς που αδιαφορούσαν ή φοβόντουσαν να ασχοληθούν με την προκλητική συμπεριφορά του. Παντρεύεται την Ανδρομέδα, γοητευμένος από το υποτονικό και άβγαλτο κοριτσάκι που του προξένεψε ο πατέρας της, Ανδρεάκος Δρακούλης. Άλλωστε δεν τον εγκατέλειψε ποτέ ο φόβος πως θα τον απέρριπτε μια οποιαδήποτε άλλη γυναίκα κι επιπλέον θέλησε να δημιουργήσει σχέση εμπιστοσύνης με τους ντόπιους. Μετάλλευμα, πλούτος, υπακοή, δύναμη, αυτά έβαλε στο μάτι για να τα πάρει από το νησί της Σερίφου με κάθε κόστος, μόνο που τελικά τα σχέδιά του με τον γάμο δεν ευοδώθηκαν κι αρχίζουν νέα βάσανα γι’ αυτόν.

Στο πλάι του παραμένει ο Ανδρεάκος, ο γερμανόφωνος διερμηνέας που είχε έρθει με τον Εμίλ Γκρόμαν κι έκτοτε απέκτησε εξουσία, τουπέ και «αέρα», διαφεντεύοντας τους εργάτες κατά το δοκούν. Για να ισχυροποιήσει τους δεσμούς του με το αφεντικό του, του προξενεύει την κόρη του, αναγκάζοντάς την να ακολουθήσει τα ίχνη της συνώνυμης ηρωίδας της μυθολογίας που είχε αναγκαστεί να υποκύψει στις ορέξεις του κήτους που απειλούσε το νησί της. Βέβαια, ο τόπος βοά για την κίνηση αυτή και οι φήμες οργιάζουν, όλοι καταλήγουν όμως στο εύκολο, επιπόλαιο και βιαστικό συμπέρασμα πως η Σερφιώτισσα Ανδρομέδα πρόδωσε τον τόπο της και τους ανθρώπους του! Η κοπέλα υποκύπτει στις ορέξεις του άντρα της που δεν κάνει και πολλά για να την ανακαλύψει, να τη γνωρίσει, να οικειοποιηθούν, αν όχι ερωτευθούν ο ένας τον άλλον και τελικά βυθίζεται στην κατάθλιψη και τη μελαγχολία. Πλούτη και πύργοι στο Φάληρο, οικονομική άνεση και υπηρέτες δε φέρνουν την ευτυχία κι η Ανδρομέδα δείχνει διαρκώς ανορεξία και έλλειψη χαράς. Ναι αλλά ο Περσέας με τον οποίο ερωτεύτηκαν στο μεταξύ και σχεδίαζαν να το σκάσουν κρυφά και να καταφύγουν στη Σύρο ή και ακόμη πιο μακριά για να γλυτώσουν από το νησί και για να ζήσουν τον έρωτά τους;

Ο ήρωάς μας λοιπόν, που δε γνωρίζει τον πραγματικό λόγο που υπέκυψε στον γάμο η Ανδρομέδα, έχει καταρρακωθεί αλλά επιμένει πως το κορίτσι δεν έφταιγε για το πισωγύρισμα. Ταυτόχρονα, η σκληρή δουλειά, οι συζητήσεις με τους άλλους εργάτες, οι συμπεριφορές των επιστατών και οι τραυματισμοί από τα ελλιπή μέσα προστασίας και ασφαλείας αρχίζουν να τον αφυπνίζουν. Ρίχνεται με πάθος στη δουλειά του, παρατηρεί, σημειώνει, αντιλαμβάνεται, αλλάζει η ματιά του για τα όσα συμβαίνουν γύρω τους. Για τον λόγο αυτό αρχίζει να σχεδιάζει τον αγώνα για καλύτερες συνθήκες εργασίας, ως νεότερος και πιο έμπειρος ωθείται από τους συναδέλφους του σε άτυπη αρχηγία, αλληλογραφεί με τον Σπέρα που έχει ήδη ζυμωθεί για τα καλά στον συνδικαλιστικό αγώνα, με τη συμμετοχή του στην καπνεργατική απεργία του 1914, μετά την οποία συνελήφθη και φυλακίστηκε, όπως θα γίνει πολλές φορές αργότερα στη ζωή του. Και οι συνθήκες στο νησί μοιάζουν πρόσφορο έδαφος για τον αγώνα του: «Σκληρή η δουλειά, οι αμοιβές όλο και μειούμενες, οι ώρες όλο και αυξανόμενες, οι συνθήκες όλο και χειρότερες» (σελ. 106). Ο Σπέρας συγκρούστηκε πολλές φορές με όσους επιθυμούσαν κηδεμόνες στο συνδικαλιστικό κίνημα γιατί δε σταματάει να προσβλέπει σε αντικειμενικότητα στον αγώνα, τρέχει όπου τον χρειάζονται οι εργάτες, με τα ιδανικά της ισότητας και της δικαιοσύνης πάντα για φάρο του.

Αυτά είναι τα πρώτα βήματα στο νέο μυθοπλαστικό σύμπαν που στήνει η Μαίρη Κόντζογλου και ακολουθούν απανωτές ανατροπές, αναπάντεχα γεγονότα, στενά αλληλοσυνδεδεμένα περιστατικά, έρωτες και προδοσίες, αγάπες και προξενιά, θάνατοι και απελπισία. Με συγγραφική μαεστρία, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, άφθαστη καταγραφή ανθρώπων και κουλτούρας, βιώνουμε τις συνθήκες εκμετάλλευσης του τόπου από τον Εμίλ αρχικά και τον Γκέοργκ στη συνέχεια Γκρόμαν και ταυτόχρονα την ανύπαρκτη θέση της γυναίκας σε μια κλειστή κοινωνία που πνίγει κάθε της πρωτοβουλία και όνειρο. Είναι θέσφατο πως «οι γυναίκες εκπροσωπούνταν από τον σύζυγό τους» και πως, αν βρίσκονταν σε γάμο που δεν ήθελαν, κάτι όχι σπάνιο, η κακοκεφιά τους και η ατονία οδηγούσε ακόμη και επιστήμονες σε βιαστικά και ανεδαφικά συμπεράσματα: «…ίσως να είχε μελαγχολία, άρα πειραγμένο νευρικό σύστημα, άρα δεν ήταν και τόσο απίθανη μια επιληπτική κρίση» (σελ. 129)! Καραδοκεί πάντα ο φόβος του ραφιού: «…κάθε μήνας που περνάει αξίζεις λιγότερο…» (σελ. 253) σε «…μια κοινωνία που τις έβλεπε σαν βοηθητικά χέρια στη δουλειά, σαν κοιλιές που γεννούσαν παιδιά, σαν υπηρέτριες πεθερικών και γονέων, σαν στολίδια που τόνιζαν την ανωτερότητα των αντρών ή υπογράμμιζαν την ταπεινή τους καταγωγή» (σελ. 363-364).

Ταυτόχρονα, με χειρουργική ακρίβεια καταγράφονται τα ελλιπή μέτρα προστασίας και ασφάλειας των μεταλλωρύχων, οι άτυπες δηλώσεις υποταγής των αιρετών στο Αφεντικό του νησιού, τον Γκρόμαν, οπότε κι έκαναν τα στραβά μάτια στις ατασθαλίες και στα προβλήματα που δημιουργούνταν. Με τον ίδιο τρόπο καταγράφονται οι αλλαγές που εφαρμόζονται με δυσκολία για τις εργασιακές συνθήκες, οι παγίδες στους κανονισμούς, ο διχασμός σε συντηρητικούς που περιμένουν να φτιάξουν τα πράγματα και σε τολμηρούς που μιλούν για σωματείο, για απεργία, για εξέγερση! Και πάνω στην κορύφωση της πλοκής επιστρέφει ο Κωνσταντίνος Σπέρας που επεξεργάζεται το καταστατικό του Σωματείου Εργαζομένων στα μεταλλεία με τέτοιο τρόπο που ακόμη και σήμερα αποτελεί πρότυπο! Από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, από ψυχογραφήματα σε ψυχογραφήματα κι από εξελίξεις σε εξελίξεις, φτάνουμε στις 7 Αυγούστου 1916, στην αρχή των διεκδικήσεων, της απεργίας, των αιτημάτων, των απαιτήσεων. Και πλέον τα γεγονότα ξετυλίγονται μέσα από τα μάτια του υπομοίραρχου Χαρίλαου Χρυσάνθου που εκλήθη στο νησί με τους άντρες του για να επιβάλει την τάξη, του ειρηνοδίκη Δημητρίου Κόντου, των απεργών, των χωροφυλάκων, των ηρώων του βιβλίου, οπότε ο καθένας μιλάει με το δικό του λεξιλόγιο και βάσει της δικής του λογικής και ψυχοσύνθεσης, για τα γεγονότα που βίωσε, για τους φόβους, του, για την αποφασιστικότητά του κι έτσι το μυθιστόρημα γίνεται πολυπρισματικό, ακριβοδίκαιο, αντικειμενικό όσο σταλάζει το αδικοχυμένο αίμα.

Η αφήγηση ρέει σα νεράκι, γεμάτη καλολογικά στοιχεία, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, απρόσμενα γεγονότα και συχνή χρήση ενεστώτα διαρκείας που δίνει ένταση και ρυθμό στο κείμενο ενώ οι διακριτικές παρεμβάσεις της συγγραφέως στη ροή («λέμε εμείς που ξέρουμε την ιστορία», «Κι αν αναρωτιόμαστε γιατί…», «θα αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα» κλπ.) κάνουν την εξιστόρηση πιο προσωπική και δένουν ανεπαίσθητα τον αναγνώστη με τα προσωπικά βιώματά της κατά τη συγγραφή. Μέσα από το πάνθεον των ηρώων που μας συστήνονται, ξεδιπλώνεται το χρονικό της εξόρυξης των μεταλλευμάτων της Σερίφου, τα ατυχήματα, οι αλλαγές στον κοινωνικό ιστό του νησιού, η οικιστική ανάπτυξη, οι μεταμορφώσεις του εσωτερικού και του εξωτερικού της χέρσας αυτής γης, με λίγα λόγια καταγράφεται το ηρωικό, αποξενωμένο, ακόμη αιμάσσον αυτό νησί που οι κάτοικοί του βίωσαν τόσα πολλά, με τα ορυχεία μονόδρομο για επιβίωση και για θάνατο: «Το νησί που βουλιάζει στη φτώχεια και τη δυστυχία σε κανέναν δεν χαρίζεται, κανείς δεν εξαιρείται» (σελ. 371). Πρόκειται για ένα χρονικό εξαπάτησης, εκμετάλλευσης, διχόνοιας, ευτελισμού των ανθρώπων που ζητούσαν ένα κομμάτι ψωμί από έναν τυχοδιώκτη που ήρθε για να γίνει πλούσιος αδιαφορώντας για όλα τα υπόλοιπα και ο γιος του βημάτισε σε ακόμη χειρότερα μονοπάτια. Μικρές ιστορίες συνοδεύουν τον κύριο άξονα της πλοκής, αίτια και αιτιατά βγαίνουν στο φως, χαρακτήρες που έρχονται και φεύγουν ή στήνουν τα γερά θεμέλια που θα μας οδηγήσουν στο τέλος της διλογίας, όλα αυτά συγκροτούν ένα πλούσιο σε καλλιέπεια έργο, γραμμένο με άφθονα καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές: «Το απόγευμα έκλεβε το φως της μέρας, το ‘χωνε βιαστικά στις τσέπες του…» (σελ. 144) και «Μεγάλη σκλαβιά η αγάπη. Αλλά και καλή κρυψώνα» (σελ. 216).

«Από ήλιο σε ήλιο» δουλεύουν οι φτωχοί μεροκαματιάρηδες κάτοικοι της Σερίφου και το μυθιστόρημα μας ξεναγεί σε αυτό το ανεμοδαρμένο, άγονο, φτωχό, κακοτράχαλο νησί. Πάνω Πιάτσα, Κάστρο, η κορυφή του Τούρλου, Χώρα, Μεγάλο Λιβάδι, Κουταλάς, Μία Χωριό, Μονή Ταξιαρχών είναι οι τόποι δράσης και πότε μπαίνουμε σε σπίτια κι εκκλησίες και πότε βυθιζόμαστε στις σκοτεινές στοές, σε κεκλιμένα, φρεάτια, ράμπες, σκάλες φόρτωσης, μηχανοστάσια. Ταυτόχρονα, σε δεύτερη ανάγνωση βλέπουμε τη δύσκολη και ανύπαρκτη ουσιαστικά θέση της γυναίκας που δεν έχει αντίλογο ούτε γνώμη και άποψη αλλά δουλεύει στο σπίτι και στα χωράφια, χωρίς δικαίωμα σκέψης και μάθησης. Συναρπαστικές λεπτομέρειες, ρεαλισμός και παραστατικότητα, καλομελετημένοι χαρακτήρες, ενδιαφέρουσες εξελίξεις, πιστότητα και αυθεντικότητα εποχής και τόπου είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του τελευταίου βιβλίου της διλογίας με τίτλο «Από ήλιο σε ήλιο» που είναι πλούσιο σε εξελίξεις, συναισθήματα και προβληματισμούς και ολοκληρώνει μια δυνατή ιστορία με άφθαστο ρεαλισμό και καλοδουλεμένη πλοκή.

Βιβλίο Από ήλιο σε ήλιο: Αποσπερίτης 
Συγγραφέας Μαίρη Κόντζογλου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο πρώτο βιβλίο, στον «Αποσπερίτη», πιάνουμε το νήμα από την αρχή και γνωρίζουμε τις συνθήκες στο νησί από τα τέλη του 19^ου αιώνα ως την πρώτη δεκαετία του 20ού. Με συγγραφική μαεστρία, διεισδυτικά ψυχογραφήματα, άφθαστη καταγραφή ανθρώπων και κουλτούρας, βιώνουμε τις συνθήκες εκμετάλλευσης του τόπου από τον Εμίλ Γκρόμαν και ταυτόχρονα την ανύπαρκτη θέση της γυναίκας σε μια κλειστή κοινωνία που πνίγει κάθε της πρωτοβουλία και όνειρο. Οι βασικοί πρωταγωνιστές του έργου είναι ο Περσέας και η Δανάη, που, σαν τους συνονόματούς τους ήρωες της σερφιώτικης μυθολογίας, ζουν έναν μεγάλο έρωτα που κινδυνεύει όταν μπαίνει στη μέση το κήτος του συμφέροντος. Μόνο που στο πρώτο βιβλίο της σειράς γνωρίζουμε τους γεννήτορές τους, οι οποίοι έχουν μια εξίσου συναρπαστική ιστορία και βάζουν τα θεμέλια της πλοκής που θα κορυφωθεί στο δεύτερο.

Το 1886 ο καιροσκόπος Εμίλ Γκρόμαν, με γνώσεις και επαγγελματική κατάρτιση, αποφασισμένος να πλουτίσει, έρχεται στην Ελλάδα και αναλαμβάνει τα μεταλλεία Σερίφου: δεν απαιτούνται υποδομές και επενδύσεις, η επιλογή του δε θα επηρεάσει τα σχέδια των ανθρώπων που εκμεταλλεύονται τα μεταλλεία Λαυρίου, θα απασχολήσει ανειδίκευτους και άρα κακοπληρωμένους εργάτες, αγνοώντας τα μέσα προστασίας και ό,τι ορίζεται για την αμοιβή τους, ελλείψει σωματείων, η Σέριφος είναι μακριά και το κράτος την παράτησε στην τύχη της, οπότε με αυτά τα σχέδια ο Γκρόμαν μπορεί να βγάλει πολύ μεγάλα κέρδη και μάλιστα κάτω από τη μύτη τυχόν επιτηρητών του! Σχεδιάζει πολύ προσεκτικά τα ύπουλα σχέδιά του, καταστρώνει τρόπους να ξεγελάσει τους εκπροσώπους, εφαρμόζει απάτες, συκοφαντίες, τα πάντα. Πώς όμως θα τον υποδεχτούν οι κάτοικοι του νησιού και πώς θα τους πείσει να εγκαταλείψουν ζώα και χωράφια για να έρθουν στη δούλεψή του, ειδικά από τη στιγμή που ήδη προσπάθησαν δύο εργολάβοι πριν από αυτόν με ολέθρια για την οικονομία του νησιού αποτελέσματα; Στο πλάι του Γκρόμαν βρίσκεται ο Ανδρεάκος Δρακούλης, ο γερμανόφωνος διερμηνέας που όρισε η Εταιρεία Λαυρίου με την οποία συνήψε τη συμφωνία για την εκμετάλλευση της Σερίφου, ένας άνθρωπος που συμπληρώνει σε κακία, μοχθηρία, δολιότητα το αφεντικό του. Εκμεταλλεύεται στο μέγιστο την ευκαιρία που βρήκε για μια πιο μόνιμη δουλειά ως δεξί χέρι του Γερμανού, προσπαθεί να βρει τρόπους να του φανεί απαραίτητος και χρήσιμος για να μείνει κοντά του όσο γίνεται περισσότερο. Σταδιακά γίνεται εξίσου άπληστος με αυτόν, διαφεντεύει σχεδόν τα πάντα, σκληραίνει, αποκτά από μόνος του εξουσία στους ντόπιους και στους εργάτες, μέχρι και για γυναίκα ψάχνει. Θέλει λεφτά, θέλει σταθερότητα, θέλει να εδραιωθεί.

Ποικίλες οι αντιδράσεις από την υποδοχή του ξένου, με τους περισσότερους να προσμένουν ψωμί, χωρίς να έχουν όμως ξεχάσει πως μόνο το αίμα τούς ήπιαν όσοι πάτησαν το πόδι τους στο νησί. Δάκρυζα από οργή όταν ο Γκρόμαν μοίραζε υποσχέσεις και αγαθοεργίες πατώντας πάνω στα όνειρα των ντόπιων. Απομονωμένοι, άνθρωποι αγνοί και αθώοι, δεν ξέρουν πως τέτοιες φιλανθρωπίες είναι πάγια τακτική των εταιρειών που εκμεταλλεύονται μεταλλεία. Σιδερένια πυγμή, χωρίς ευαισθησίες, «η φτώχεια κοφτερό δρεπάνι πάνω από τα κεφάλια» κι έτσι οι εργάτες ενδίδουν στις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας. Σοβαρά ατυχήματα και πνευμονοκονίαση οι συνέπειες, συνθήκες εργασίας που χώρισαν τελικά τους εργάτες και τους έκαναν να βλέπει ο ένας τον άλλον με μισό μάτι. Ο Ζαννής Κονόμος, ιδιοκτήτης της μεγαλύτερης έκτασης του νησιού, στην οποία ο Γκρόμαν θέλει να επεκταθεί, είναι ο μόνος πλούσιος κάτοικος, όπου στην οικογένειά του ο λόγος του Ευαγγέλιο και στο νησί νόμος. Ο γιος του όμως θα ερωτευτεί τη φτωχή και όμορφη Κατερινέτα («να τη φάει η μάνα της δε θα τη χόρταινε», σελ. 61), η οποία μεγαλώνει με τη μάνα και τ’ αδέρφια της, αφού ο πατέρας της δεν άντεξε την οικονομική απραξία, καθώς και τη ζήλια και τις βρισιές της γυναίκας του κι απομονώθηκε σε μια καλύβα να ψαρεύει, ώσπου χάθηκε τελείως. Μαύρη και λυπημένη η ζωή της Κατερινέτας, της κόρης του Λωλοκούτρη, μέχρι που ερωτεύεται τον γιο του Ζαννή Κονόμου κι από κει και πέρα μια σειρά από γεγονότα θα τους οδηγήσουν σε κοινές αποφάσεις που θα αλλάξουν την πορεία των γεγονότων του βιβλίου. «Όλα θα πήγαιναν μια χαρά γιατί ήταν οι δυο τους, σε λίγο τρεις. Για τα άλλα είχε ο Θεός. Έτσι ξέρει ο φτωχός» (σελ. 140).

Κι έρχεται στο προσκήνιο η επόμενη γενιά των πρωταγωνιστών που θα μας συντροφέψει ως το επόμενο βιβλίο της διλογίας: ο Περσέας, ορφανός από πατέρα («Μικρά τα όνειρά του, στο μέγεθος του νησιού. Όταν θα ξεπερνούσαν το μπόι του, λίγο αργότερα, θα έπρεπε να πολεμήσει σκληρά», σελ. 372) και η Ανδρομέδα, που η θεία της ήταν να παντρευτεί αλλά η μάνα της πήρε γαμπρό, ο Κώνσταντης Σπέρας που θα δεθεί με φιλία με τον Περσέα, μεγαλωμένος σε μια πάμφτωχη οικογένεια όπου «τα δυο μεγάλα παιδιά έγλειφαν τις πέτρες να χορτάσουν την πείνα τους», ένα παιδί με ιδέες και όραμα για κοινωνική δικαιοσύνη και ισότητα, καθώς και η φιλάσθενη και επιληπτική Λόττε. Παιδιά με διαφορετικές καταβολές, άμαθα από τα οικογενειακά μυστικά που θα τους βαρύνουν στη συνέχεια, παίζουν μεταξύ τους, κάνουν παρέα, μαθαίνουν και μεγαλώνουν. Δίπλα τους, ή μάλλον απέναντί τους, βρίσκεται ο Γκέοργκ Γκρόμαν που έγινε χειρότερος από τον πατέρα του, στριφνός, ακατάδεκτος, αγενής, απότομος, απάνθρωπος, ψηλομύτης, μεγαλωμένος σε άνετο περιβάλλον αλλά με προβληματική συμπεριφορά, με γονείς που αδιαφορούσαν ή φοβόντουσαν να ασχοληθούν με την προκλητική συμπεριφορά του: «Και φταίνε όλοι. Εκείνη που τον ανάθρεψε, ο Εμίλ που δεν τον ανάθρεψε, ο Γκέοργκ που δεν ικανοποίησε τις προσδοκίες τους» (σελ. 375). Το βάζει πείσμα να ξεπεράσει τον πατέρα του, είναι αποφασισμένος να καθυποτάξει τους πάντες, να γίνει σταδιακά βασικός προμηθευτής της πανίσχυρης Γερμανικής Αυτοκρατορίας, πανίσχυρος και πάμπλουτος: «Όσο είχαν παίξει οι εργάτες στα μεταλλεία τους, είχαν παίξει, ώρα τέλος! Έπρεπε να δουλέψουν πιο σκληρά, να ματώσουν» (σελ. 288). Ξεσπάει έτσι ένας εμφύλιος μεταξύ πατέρα και γιου όσο οι κάτοικοι του νησιού, με μονόδρομο επιβίωσης τα μεταλλεία, παρακολουθούν γεμάτοι αγωνία τα αποτελέσματα και ταυτόχρονα η δουλειά αυξάνεται, οι άνθρωποι αργοπεθαίνουν στις στοές.

Από σελίδα σε σελίδα ξεδιπλώνεται το χρονικό της εξόρυξης των μεταλλευμάτων της Σερίφου, τα ατυχήματα, οι αλλαγές στον κοινωνικό ιστό του νησιού, η οικιστική ανάπτυξη, οι μεταμορφώσεις του εσωτερικού και του εξωτερικού της χέρσας αυτής γης. Με τη συναρπαστική γραφή της η Μαίρη Κόντζογλου δίνει μια πλήρη καταγραφή των αλλαγών των εποχών και των μέσων εξόρυξης, χαρίζοντας ανατρεπτικά γεγονότα που κρατούν αμείωτο το ενδιαφέρον και άφατο ρεαλισμό. Δε μένει τίποτα απ’ έξω, τονίζονται με αντικειμενικότητα οι συνθήκες στις οποίες δρουν οι ήρωες του βιβλίου και το περιβάλλον στο οποίο αγωνιούν, τσακώνονται, ονειρεύονται ώστε να δικαιολογηθούν οι πράξεις και οι αντιδράσεις τους. Πρόκειται για ένα χρονικό εξαπάτησης, εκμετάλλευσης, διχόνοιας, ευτελισμού των ανθρώπων που ζητούσαν ένα κομμάτι ψωμί από έναν τυχοδιώκτη που ήρθε για να γίνει πλούσιος αδιαφορώντας για όλα τα υπόλοιπα. Μικρές ιστορίες συνοδεύουν τον κύριο άξονα της πλοκής, αίτια και αιτιατά βγαίνουν στο φως, χαρακτήρες που έρχονται και φεύγουν ή στήνουν τα γερά θεμέλια που θα μας οδηγήσουν στο δεύτερο βιβλίο, όλα αυτά συγκροτούν ένα πλούσιο σε καλλιέπεια έργο, γραμμένο με άφθονα καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές: «άνοιξη στα μέσα της και η μέρα χασομεράει» (σελ. 19), «…στην ηλικία τους η ζωή είναι ένα ατέλειωτο καλοκαίρι, ώσπου να πεις δέκα σ’ αγαπώ έφευγε ο χειμώνας» (σελ. 138), «…αρχή φθινοπώρου είναι αλλά η κάψα έχει γαντζωθεί στα βράχια της Σερίφου και δεν λέει να φύγει» (σελ. 300) κ. ά. Επιπλέον, η συχνή χρήση ενεστώτα διαρκείας δίνει ένταση και ρυθμό στο κείμενο, οι διακριτικές παρεμβάσεις της συγγραφέως στη ροή («αν θέλετε τη γνώμη μου», «και εδώ πρέπει να τονίσουμε πως…» κλπ.) κάνουν την εξιστόρηση πιο προσωπική και δένουν ανεπαίσθητα τον αναγνώστη με τα προσωπικά βιώματά της κατά τη συγγραφή. Συναρπαστικές λεπτομέρειες, ρεαλισμός και παραστατικότητα, καλομελετημένοι χαρακτήρες, ενδιαφέρουσες εξελίξεις, πιστότητα και αυθεντικότητα εποχής και τόπου είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός ακόμη καλογραμμένου βιβλίου της Μαίρης Κόντζογλου.

«Από ήλιο σε ήλιο» δουλεύουν οι φτωχοί μεροκαματιάρηδες κάτοικοι της Σερίφου και το μυθιστόρημα μας ξεναγεί σε αυτό το ανεμοδαρμένο, άγονο, φτωχό, κακοτράχαλο νησί. Πάνω Πιάτσα, Κάστρο, η κορυφή του Τούρλου, Χώρα, Μεγάλο Λιβάδι, Κουταλάς, Μία Χωριό, Μονή Ταξιαρχών είναι οι τόποι δράσης και πότε μπαίνουμε σε σπίτια κι εκκλησίες και πότε βυθιζόμαστε στις σκοτεινές στοές, σε κεκλιμένα, φρεάτια, ράμπες, σκάλες φόρτωσης, μηχανοστάσια. Με πόση φροντίδα και σεβασμό περικλείεται ο μεταλλωρύχος: «Στη δουλειά εκείνη κάθε λεπτό μπορεί να ήταν το τελευταίο, τα βάζεις με τη γη και νικάς, έτσι νιώθεις άτρωτος, θεός. Κι αυτό ίσως να σε παρασύρει σε ακόμη πιο επικίνδυνα πράγματα. Δεν ήταν μόνο αντικειμενικά επικίνδυνη η δουλειά του μεταλλωρύχου. Ήταν και υποκειμενικά επικίνδυνη» (σελ. 367). Παράλληλα με τα συναρπαστικά γεγονότα, απότοκα της εκμετάλλευσης των Γκρόμαν, που θα οδηγήσουν στα αιματηρά γεγονότα του επόμενου βιβλίου, σε δεύτερη ανάγνωση βλέπουμε τη δύσκολη και ανύπαρκτη ουσιαστικά θέση της γυναίκας που δεν έχει αντίλογο ούτε γνώμη και άποψη αλλά δουλεύει στο σπίτι και στα χωράφια, χωρίς δικαίωμα σκέψης και μάθησης: «Γιατί το φύλο τους να μαραίνεται κατά πώς θέλουν οι άλλοι;» (σελ. 593). Επίσης, ενδιάμεσα στα κεφάλαια εξελίσσεται και η αφήγηση της μυθολογίας του νησιού, με τον βασιλιά Πολυδέκτη, τον Περσέα και τη Δανάη, τον Κηφέα και την Κασσιόπη, να βιώνουν εξίσου σκληρές και δύσκολες συνθήκες που συνδέονται άρρηκτα με τις εξελίξεις στο σήμερα, καταφέρνοντας έτσι το βιβλίο να συνενώσει το απώτερο παρελθόν με το παρόν, γιατί η Σέριφος είναι τόπος άρρηκτα δεμένος με τη μυθολογία του. Όπως τονίζει και η συγγραφέας, λίγα γράμματα γνώριζαν οι άνθρωποι, όσοι γνώριζαν, μα από στόμα σε στόμα κι από γενιά έφτασαν ως αυτούς οι μύθοι του  νησιού τους. Μάλιστα, βρήκα έξυπνο τον παραλληλισμό της ιστορίας του Περσέα που σώζει την Ανδρομέδα από το κήτος, όταν η Ανδρομέδα του σήμερα υποκύπτει στις προτάσεις του κήτους της ιστορίας κι αφήνεται να φαγωθεί! Το πρώτο βιβλίο της διλογίας με τίτλο «Αποσπερίτης» είναι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα πλούσιο σε εξελίξεις, συναισθήματα και προβληματισμούς και μια δυνατή αρχή που θα μας οδηγήσει στο επόμενο βιβλίο.

Βιβλίο Πέρα από την αιωνιότητα
Συγγραφέας Ιουλία Ιωάννου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πηγή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ιουλία Ιωάννου έγραψε ένα απρόσμενο μυθιστόρημα, με ένα εντελώς διαφορετικό θέμα από τα προηγούμενα βιβλία της, την έννοια της αθανασίας και πώς μπορεί αυτή να επιτευχθεί. Κατέστρωσε προσεκτικά τρεις παράλληλες ιστορίες, του Μενέλαου, του Αντόνιο και της Αριάδνης, τις ανέπτυξε και τις ένωσε σ’ ένα κείμενο που πραγματεύεται την αγωνία και την αβεβαιότητα του θανάτου χωρίς όμως να αποπνέει απαισιοδοξία ή θλίψη. Κάθε επιμέρους πλοκή έχει ποικίλους κι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους, ερωτεύονται, προδίδονται, ελπίζουν, γίνονται εμμονικοί και δρουν σε διαφορετικούς χώρους και χρόνους, τους οποίους επίσης η συγγραφέας κατέγραψε με ρεαλισμό και διεισδυτικότητα κι έτσι απόλαυσα πραγματικά ένα μυθιστόρημα γεμάτο συναισθήματα και ανατροπές όσο περπατούσα στους δρόμους που με σεργιάναγαν οι ήρωές του.

Το 1916 ο μικρός Μενέλαος Γαλανός μεγαλώνει με δυσκολίες και σε συνθήκες φτώχειας. Ο μεταλλωρύχος πατέρας του βιοπορίζεται από μια δουλειά εξαντλητική και πολύωρη και το παιδί, για όσο κρατάει ο χειμώνας, φιλοξενείται από έναν θείο του στη Χώρα που έχει σχολείο. Τα απεργιακά γεγονότα του Αυγούστου του 1916 αλλάζουν την κοσμοθεωρία του μικρού και τον πεισμώνουν να σπουδάσει και να βοηθήσει τους δικούς του χωρίς να δουλέψει στα ορυχεία. Έτσι, η ζωή τον οδηγεί από τη Σέριφο στον Πειραιά, από το μεροκάματο σε χωράφια και ζώα στην Αρχιτεκτονική του Μετσόβιου Πολυτεχνείου και στην καθοδήγηση του Δημήτρη Πικιώνη. Πίσω στο 1896, γνωρίζουμε τους παππούδες του Μενέλαου που ζουν σε εξίσου άθλιες συνθήκες στο Λαύριο κι αρχίζει να λύνεται το κουβάρι της μυστηριώδους εξαφάνισης της γιαγιάς Αριάδνης, την οποία ο γιος της, Λεωνίδας, ακόμη αναζητά. Τι συνέβη εκείνη τη μοιραία μέρα της εξέγερσης των μεταλλωρύχων κατά του Τζιάκομο Σερπιέρι; Πού πήγε η Αριάδνη και γιατί δεν κατάφερε να γυρίσει στην Ελλάδα;

Στο Παλέρμο του 1920, την Πάνορμο των αρχαίων Ελλήνων, ο Αντόνιο Γκαλιάνι εργάζεται ήδη τρία χρόνια στο πλευρό του γιατρού Σαλάφια ως μαθητευόμενος. Ο Σαλάφια βοηθάει τον Αντόνιο να σπουδάσει για να αναλάβει το ιατρείο του και να συνεχίσει τη δουλειά τους. Η κόρη του γιατρού, Λάουρα, είναι το αντικείμενο του πόθου του Αντόνιο αλλά καταλαβαίνει πως είναι κατώτερος της οικογένειας για να τη ζητήσει σε γάμο. Η μέθοδος της ταρίχευσης στην οποία ειδικεύεται ο Σαλάφια εξιτάρει γιατρό και μαθητευόμενο που προσπαθούν να την τελειοποιήσουν. Θα εξασφαλίσουν στους νεκρούς αιώνια γαλήνη και ταυτόχρονα μια ανθρώπινη όψη χωρίς να τους μουμιοποιούν; Μήπως αν τα καταφέρουν το επόμενο βήμα θα είναι η αθανασία κι αυτό αποτελέσει ύβρι; Πού σταματάει η λογική και πού αρχίζει η υπεροψία; Πώς μπορούμε να εκμεταλλευτούμε την επιστήμη για το καλό της ανθρωπότητας; Τι θα ανακαλύψει ο Αντόνιο που θα τον φέρει στο νησί της Σερίφου και πόσα απρόσμενα γεγονότα θα ζήσει εκεί;

Στο μυθιστόρημα έχουμε λεπτομερείς μα όχι κουραστικές περιγραφές της Σερίφου, του Παλέρμο και άλλων σημείων, πραγματικά ιστορικά γεγονότα για φόντο και ανατροπές απόλυτα λογικοφανείς μα απρόσμενες. Η ιστορία του Μενέλαου και της οικογένειάς του είναι η αφορμή για να ξεδιπλωθούν τα βάσανα και οι κακουχίες της δουλειάς του μεταλλωρύχου, μια εργασία χωρίς ωράριο, πολύ σκληρή και δύσκολη. Από την απεργία του Λαυρίου το 1896 στις κινητοποιήσεις του 1916 στο νησί με υποκινητή τον Κωνσταντίνο Σπέρα καταγράφονται άφθονες πληροφορίες για τις πρώτες μεγάλες απεργίες μεταλλωρύχων που τελικά πνίγηκαν στο αίμα. Το σιδηρό νησί ζωντανεύει παραστατικά, με τα τοπόσημα να έχουν ενεργό ρόλο στην ιστορία και να μη χρησιμοποιούνται απλά για τουριστικούς λόγους, κάτι που δείχνει πόσο βαθιά βίωσε την καθημερινότητα και πόσο σκληρά μελέτησε την ιστορία του νησιού η συγγραφέας. Αυτό φαίνεται ακόμη περισσότερο όταν μας μεταφέρει πότε στο χτες και πότε στο σήμερα, περπατώντας κάποιες φορές στα ίδια σημεία, τα οποία όμως αποτυπώνει σύμφωνα με τα μέτρα και τις διαστάσεις της εποχής. Η φυσική ομορφιά του νησιού είναι διάχυτη και κρύβει βαθιά μέσα της όχι μόνο το αίμα των εργατών που έχασαν τη ζωή τους δουλεύοντας σε άθλιες συνθήκες αλλά και μια ανείπωτη τραγωδία που θα ξετυλιχθεί με απρόσμενες συνέπειες όσο πλησιάζουμε στο τέλος του βιβλίου.

Δεύτερο γεγονός που έδωσε έμπνευση στην Ιουλία Ιωάννου είναι η ταρίχευση της μικρής Ροζαλία Λομπάρντο, δουλειά που είχε αναλάβει ο Αλφρέντο Σαλάφια, το πτώμα της οποίας διατηρείται ακόμη και σήμερα σε καλή κατάσταση και μπορεί να το δει κανείς στις κατακόμβες του Παλέρμο. Η ιταλική αυτή πόλη, με τα μνημεία της, τη ρυμοτομία της και τις κατακόμβες με τις ταριχευμένες σορούς των καπουτσίνων μοναχών αλλά και των επιφανών της πόλης με καλωσόρισε με την ίδια ζέση και αγάπη όσο σ’ ένα σπίτι κάποιοι προετοιμάζονται για το ελιξήριο της αθανασίας. Και σιγά σιγά, χωρίς να το καταλάβω, ο ρεαλισμός αρχίζει να αναμιγνύεται με τη μακάβρια ατμόσφαιρα της Μαίρη Σέλλεϋ και να δημιουργείται ένα κείμενο καλό, δυνατό, πρωτότυπο, που κάθε σελίδα είναι δικαιολογημένη, κάθε αντίδραση είναι συνέπεια της προηγούμενης δράσης και διαπίστωσα πόσο αρμονικά μπορούν να παντρευτούν διαφορετικά μεταξύ τους είδη χωρίς να χαλάσει το σύνολο και χωρίς να ξεχειλώσει ούτε μία κλωστή. Ο έλεγχος θα μπορούσε να χαθεί ανά πάσα στιγμή, η συγγραφέας θα μπορούσε να θυσιάσει χαρακτήρες ή ακόμη και την ίδια της την ιστορία στην προσπάθειά της να δημιουργήσει ένα κείμενο που ακροβατεί ανάμεσα στο ρομαντικό και στο gothic περιεχόμενο, η εμπειρία της όμως στη γραφή τη βοήθησε να κρατήσει τον έλεγχο και να παραδώσει ένα κείμενο συναρπαστικό, γεμάτο σκεπτικισμό και σασπένς, όπου παντρεύονται οι ήρωες της μυθοπλασίας με πραγματικά πρόσωπα, όπως τον σημαντικό αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη, τον συνδικαλιστή Κωνσταντίνο Σπέρα, τον Τζιάκομο Σερπιέρι κ. ά. Είναι τέτοιο το θέμα του βιβλίου που η συγγραφέας καταγράφει ποικίλες σκέψεις και πολλούς προβληματισμούς γύρω από την αιωνιότητα, τον χρόνο και το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης από φιλοσοφικής και όχι μόνο άποψης, χωρίς ίχνος απαισιοδοξίας ή άσχημης διάθεσης. Τονίζει πως ο άνθρωπος, όσο λίγη κι αν είναι η ζωή του, μπορεί να ζήσει την κάθε του μέρα κάνοντας ό,τι καλύτερο μπορεί για κείνον και τους άλλους κι έτσι το μυθιστόρημα, εκτός από αγωνία και ένταση λόγω των ανατροπών και των σταδιακών αποκαλύψεων των σχέσεων μεταξύ των χαρακτήρων, διαπνέεται κι από μια νότα αισιοδοξίας που με συντρόφευε για πολύ καιρό αφότου τελείωσα το βιβλίο.

Οι φαινομενικά ασύνδετες μεταξύ τους ιστορίες αρχίζουν σταδιακά να  δένονται και να ενώνονται με αξιοπρόσεκτο τρόπο και να συγκροτούν μια πολυδιάστατη ιστορία γεμάτη προδοσία, έρωτα, απάτες, εκδίκηση και ύβρι. Βρήκα εξίσου ενδιαφέρουσες και τις μεταγενέστερες εξελίξεις από το σημείο όπου τέμνονται οι επιτέλους οι παράλληλοι άξονες της αφήγησης, με το κείμενο να δείχνει τα τερτίπια της μοίρας και την πλοκή να γεννάει απρόσμενα συναισθήματα που θα πυροδοτήσουν τις εξελίξεις και θα χαρίσουν τύψεις, φόβο, λαχτάρα κι αξημέρωτα βράδια στους ανυποψίαστους πρωταγωνιστές. Τα πρωθύστερα και τα διαφορετικά σημεία αφήγησης των επιμέρους ιστοριών δε με κούρασαν καθόλου, αντίθετα, η συγγραφέας κατάφερε να με καθοδηγήσει σωστά και να μου συστήνει κάθε φορά και λίγο περισσότερο τους ήρωές τους. «Πέρα από την αιωνιότητα» λοιπόν τι υπάρχει; Μας ενδιαφέρει να μάθουμε ή να το προλάβουμε; Κι αν αγγίξουμε την ύβρι στην αναζήτησή μας αυτή; Πόσο πολύτιμη είναι η ζωή μας και γιατί τη σπαταλάμε σε μια άνευ ουσίας ρουτίνα; Πόσο αποφασισμένοι είμαστε να σώσουμε με κάθε τρόπο και με κάθε κόστος τα πρόσωπα που αγαπάμε; Αυτά και άλλα ερωτήματα απαντώνται σε ένα ενδιαφέρον, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα γεμάτο ανατροπές, έρωτα, εκπλήξεις, κρυμμένα μυστικά και αφανέρωτες αλήθειες που θα ενωθούν χρόνια αργότερα κάτω από τον ήλιο της Σερίφου.

Βιβλίο Στο νησί με τη σιδερένια καρδιά
Συγγραφέας Αντωνία Βιταλιώτου-Σέττα
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα / Περιπέτεια
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Υπέροχο κείμενο, ανατρεπτικό, διασκεδαστικό αλλά και με αγωνία, πλούσιο σε μυθολογικά και ιστορικά στοιχεία, είναι μια απλά γραμμένη αλλά σε βάθος μελετημένη ιστορία της Σερίφου, κατάλληλα δοσμένη για παιδιά. Η συγγραφέας έχει ψάξει πάρα πολύ καλά το θέμα της, έχει εντρυφήσει σε πρωτογενείς πηγές για την καθημερινότητα και τις δυσκολίες των εργατών στα μεταλλεία στις αρχές του 19^ου αιώνα, έχει αποτυπώσει πιστά το περιβάλλον του παραδόπιστου Γεωργίου Γρώμαν που κατέστρεψε την παραγωγή με τον κακό χαρακτήρα του και του ευγενούς, οραματιστή πατέρα του, Αιμίλιου. Συναρπαστικό κείμενο, εκπληκτικές εγκυκλοπαιδικές γνώσεις κι ένα δύσκολο θέμα που όμως αποδίδεται απλά, πιστά και αληθοφανέστατα. Συναρπαστικές οι περιπέτειες των παιδιών στο νησί, λυρικές οι περιγραφές της Σερίφου και πολύ όμορφο, συγκινητικό το τέλος. Αυτά είναι μερικά από τα στοιχεία που θα αγαπήσουν οι μικροί αναγνώστες!