Βιβλίο Η δεύτερη μύηση 
Συγγραφέας Μάνος Ταμιωλάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μάνος Ταμιωλάκης στο πρώτο του μυθιστόρημα ενηλίκων καταγράφει με τρόπο που κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον την προσωπική οδύσσεια ενός άντρα που προσπαθεί να καταλάβει τον εαυτό του και τη θέση του στο γύρω του περιβάλλον. Είναι ένα κείμενο πλούσιο σε σκηνές, εξελίξεις και ανατροπές, αν και η εσωτερικότητά του μειώνει τη δράση. Ο συγγραφέας, δάσκαλος του τάι τσι και του κουνγκ φου, δεν εκμεταλλεύεται το κείμενο για να το γεμίσει με πληροφορίες γύρω από την ανατολική φιλοσοφία ούτε έχει γράψει ένα βιβλίο αυτοβοήθειας. Αντίθετα, έχει καταστρώσει πολύ προσεκτικά τη ζωή του Άλεξ, έχει σχεδιάσει με μεγάλη προσοχή τις ανατροπές στη ζωή του ήρωα που θα αλλάξουν τον δρόμο του καθ’ οδόν για την αυτογνωσία, τον έχει πλαισιώσει με εξίσου ενδιαφέροντες χαρακτήρες και χρησιμοποιεί ωραία καλολογικά και πολλά πραγματολογικά στοιχεία κυρίως γύρω από τη Βιέννη και τη Σεούλ ώστε να προσδώσει αληθοφάνεια και ρεαλισμό στα γεγονότα.

Ο Άλεξ εργάζεται σ’ ένα Ινστιτούτο Έρευνας Αγοράς κι έχει κουραστεί από τη μονοτονία της δουλειάς, όπου επιπλέον αντιμετωπίζει ίντριγκες, χειραγώγηση από το αφεντικό, τρικλοποδιές, γκρίνια. Είναι αρκετά νέος για ν’ ακολουθεί κάθε θέληση για ζωή και τις εύκολες ευτυχίες, πράγματα που τον οδηγούν σε λάθη και εσωτερικούς προβληματισμούς. Ο Άλεξ βγήκε από μια σχέση που είχε τελειώσει με ψυχικά τραύματα και σύντομα μπλέκεται σε μία άλλη που σταδιακά θα αποδειχθεί χειρότερη από ψυχολογικής άποψης κι αυτό είναι ένα βαρίδι που τον τραβάει όλο και πιο κάτω. Δύο χρόνια μετά τη σχέση του με την Άννα, ο Άλεξ νιώθει πως παραδόθηκαν σε μια συμβατική καθημερινότητα. Ακόμη κι όταν μια αναποδιά φέρνει την Άννα στα όριά της ο Άλεξ επιμένει: «…δεν μπορούσα να φύγω εγώ, έπρεπε να μ’ αφήσει εκείνη»! Φυσικά ακολουθούν διάφορες ανατροπές ώσπου συναντάει τη Σαμπίνε, τη σύντροφο ενός από τους ιδιοκτήτες του μπαρ όπου συχνάζει και μαγεύεται από την παρουσία της. Είναι μια γυναίκα μ’ έναν αέρα «εξυπνάδας, ευελιξίας και διαπερατότητας» που θα κάνει τον Άλεξ να ζήσει πολλά μαζί της με ψυχικό και ψυχολογικό κόστος. Η σχέση τους καταγράφεται αντικειμενικά και αμερόληπτα, φωτίζονται και οι δύο εξίσου, τα λάθη τους, η υπομονή τους, τα αισθήματά τους. Κακοποίηση και παθητικότητα αποτυπώνονται σε αυτήν τη σχέση και βλέπουμε πώς οδηγούνται αυτοί οι δύο άνθρωποι από την αγάπη και το πάθος στην αναμονή, στα πισωγυρίσματα, στα άκρα. Η αλήθεια της Σαμπίνε «έχει πάντα δύο όψεις και γι’ αυτό δεν ξέρει ποια να υπερασπιστεί κάθε φορά» (σελ. 311).

Ο Άλεξ έχει κι έναν κύκλο από φίλους και γνωστούς, όπως τον Γουάνγκ, λάτρη του διαλογισμού, στον οποίο μυεί τον πρωταγωνιστή του βιβλίου. Τον χαρακτηρίζει μάλιστα βάσει των τσάκρα του «εγωκεντρικό ηδονιστή» και τον βοηθάει στο ταξίδι της αυτογνωσίας: «…δεν έχεις τον έλεγχο του εαυτού σου αφού τα συναισθήματά σου εξαρτώνται από τη συμπεριφορά των άλλων απέναντί σου». Χάρη στον Γουάνγκ έμαθα πως όσοι διαλογίζονται, όσοι προσεύχονται κλπ. αυξάνουν την ευαισθησία τους, μιας κι έχει αλλάξει η κατάσταση του νου τους, κάτι που όμως προέρχεται από την ευαισθητοποίηση του σώματος κι αυτό θέλει εξάσκηση. «Οι σκέψεις γίνονται λίγο πιο ευγενείς, είμαστε λιγότερο εγωιστές και δείχνουμε περισσότερο σεβασμό και προσοχή στον άλλον» (σελ. 49). Το «Κουτί της Πανδώρας», το στέκι του Άλεξ και της παρέας του, είναι ένα μπαρ ξεχασμένο κι απ’ τον Θεό, μια «σκουληκότρυπα του χωροχρόνου», ένα «καταφύγιο για τη ζωή που κυλούσε ορμητικά στις φλέβες μας αλλά και η καλύτερη πρόφαση για την αυτοεπιβεβαίωσή μας» (σελ. 17). Αυτό το μέρος είναι η μόνη σταθερά στη ζωή του ήρωά μας και των φίλων του κι εκεί συμβαίνουν διάφορα κωμικοτραγικά περιστατικά, μέσα από τα οποία τους γνωρίζουμε καλύτερα και βλέπουμε πώς αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και με τον Άλεξ.

Ο συγγραφέας ρίχνει τη διεισδυτική του ματιά και στους τόπους δράσης του βιβλίου του, με προεξάρχουσα τη Βιέννη, την πόλη που, ειδικά μετά την πτώση του ανατολικού μπλοκ, άλλαξε η ζωή της. Περπατάμε σε λεωφόρους και δρόμους, σε μνημεία και πάρκα, στον Δούναβη και στον αντεργκράουντ έβδομο τομέα που παίρνει ζωή τη νύχτα. Μια πόλη που «…μοιάζει ήσυχη σαν τον χειμώνα και παίρνει πάντα καιρό στον κάθε επισκέπτη μέχρι να διαπιστώσει την υφέρπουσα ένταση» (σελ. 33). Κι όμως «ξεπηδάνε από μέσα της χιλιάδες μοναξιές μέσα στο πλήθος και στους πολύβουους δρόμους της» (σελ. 34). Εξίσου παραστατικά δίνονται η Νότια Κορέα, με τη Σεούλ να δίνει πρωτόγνωρα ερεθίσματα στον Άλεξ αλλά και το Ρέθυμνο, όπου ο πρωταγωνιστής βιώνει στιγμές ανάπαυλας από τα μπερδέματα και τους προβληματισμούς του. «Το Ρέθυμνο έχει μια ανάλαφρη γλυκύτητα», αναφέρεται στο κείμενο. Με απρόσμενο τρόπο μπαίνουν στη ροή της αφήγησης και η Σκιάθος με το σπίτι του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, ένα προσκύνημα για τον αφηγητή που εντυπωσιάστηκε από τη μορφή του και αποφάσισε να διαβάσει τα γραπτά του. Τελικά: «…ο κόσμος είναι πολύ περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να αντιληφθούμε… Η αντίληψη που έχουμε για τον κόσμο είναι στην πραγματικότητα μια συμβιβαστική μετάφραση που κάνει ο νους μας» (σελ. 116). Αναφορές στην Άνοιξη της Πράγας, στον Φραντς Κάφκα, στον Ρίχαρντ Βάγκνερ κ. ά. εμπλουτίζουν το κείμενο ακόμη περισσότερο, βάζοντας τους ήρωες να δρουν και να σκέφτονται σ’ ένα υπαρκτό σύμπαν, σ’ έναν ρεαλιστικό χωροχρόνο, όσο ο συγγραφέας αφήνει ψήγματα φιλοσοφίας και αυτοβοήθειας σε διάφορα σημεία ως μικρές εκπλήξεις, απόλυτα ταιριαστές όμως με τις αντιδράσεις και τον τρόπο σκέψης των χαρακτήρων, μιας και επηρεάζονται από αυτά λιγότερο ή περισσότερο.

Χάρη στο μυθιστόρημα, που είναι γεμάτο από ενδιαφέροντα και διεισδυτικά ψυχογραφήματα, έμαθα πολλά γύρω από τη φιλοσοφία του κόσμου που μας περιβάλλει και κατάλαβα πολλές βασικές αρχές για ένα ταξίδι αυτογνωσίας. Μάλιστα, οι σκέψεις του συγγραφέα, οι απόψεις του και τα διαχρονικά μηνύματα που παρατίθενται ως αντικείμενο εμβριθούς μελέτης του στην ανατολική φιλοσοφία, καταγράφονται συντομευμένα και περιληπτικά, ίσα για να τονίσουν / τεκμηριώσουν την τρέχουσα κατάσταση του Άλεξ και των συνοδοιπόρων του σε αυτό το ταξίδι. Πολλές φορές μάλιστα εντυπωσιαζόμουν από την απλότητα της διατύπωσης και τις ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις: «…όλη μας η προσπάθεια ως άνθρωποι είναι πώς να βγάλει ο καθένας το δικό του κεφάλι έξω απ’ το νερό…η στάθμη ως διά μαγείας ανυψώνεται κι πάλι απ’ την αρχή…Οι περισσότεροι κάνουμε σημαία αυτή μας την προσπάθεια, δημιουργούμε γύρω της μια προσωπική μυθοπλασία…ικανοποιούμαστε όταν το δικό μας κεφάλι είναι πάνω απ’ το νερό, απελπιζόμαστε όταν βυθίζεται κι όλο αυτό … το θεωρούμε ζωή» (σελ. 22-23). Οι άνθρωποι είναι: «Υποτακτικοί στους από πάνω, σκληροί στους από κάτω. Πάνω στον φόβο τους χτίστηκαν κοινωνίες, πάνω στο δέος τους εξαπλώθηκαν θρησκείες» (σελ. 27). Κι εμείς: «…επιλέγουμε μάλλον σε τι να υποταχθούμε παρά από τι να απελευθερωθούμε» (σελ. 37). Στις σχέσεις «νιώθουμε συνήθως οικειότητα, πολλές φορές δυνατό έρωτα, όμως εγώ πιστεύω ότι ο παράγοντας που κρίνει εντέλει τη διάρκεια είναι το αν υπάρχει από την αρχή βαθιά αίσθηση ηρεμίας ή όχι» (σελ. 162), οπότε «…μέσα σ’ αυτόν τον ωφελιμιστικό κόσμο είναι ευλογία και αληθινή τύχη να σ’ αγαπάει κάποιος χωρίς να του είσαι χρήσιμος» (σελ. 121). Πόσο σημαντικές και ευτυχισμένες είναι οι παιδικές αναμνήσεις: «…δεν υπάρχει ανεμελιά, αν δεν υπάρχει κάποιος να σε περιμένει» (σελ. 254).

«Η δεύτερη μύηση» είναι ένα μυθιστόρημα ποτισμένο με την ανατολική φιλοσοφία και τα πλεονεκτήματα του διαλογισμού αλλά δεν παύει να είναι ένα καλογραμμένο κείμενο γεμάτο ανατροπές και απρόσμενα γεγονότα. Από τη μια, μαθαίνουμε πολλά για τον εαυτό μας και για το σύμπαν μέσα από τις συνεδρίες με τον Γουάνγκ κι από την άλλη παρακολουθούμε τον δύσκολο αγώνα αυτογνωσίας ενός ανθρώπου που μπλέκει με τη μία ακατάλληλη γυναίκα μετά την άλλη, νιώθει χειραγωγημένος στη δουλειά του και προσπαθεί να λύσει το ψυχοσυναισθηματικό του κουβάρι κάνοντας διαρκώς λάθη. Έχουμε έτσι μια βαθιά, διεισδυτική ψυχογραφία ενός ανθρώπου που πνίγεται σε μια τελματωμένη καθημερινότητα και προσπαθεί να βρει τι του φταίει, τι πρέπει να αλλάξει, χωρίς να παύει να υποκύπτει στις ανθρώπινες αδυναμίες, είτε εγωισμός είναι αυτό είτε ανάγκη για εξωσυζυγική σχέση. Ταυτόχρονα, υπάρχουν οι περιγραφές της Βιέννης και της Σεούλ που ζωντανεύουν παραστατικά και ρεαλιστικά κάθε σκοτεινή και φωτεινή γωνιά, οδηγώντας μας σε σημεία λιγότερο γνωστά από τις τουριστικές ατραξιόν. Είναι μια ιστορία που ξεδιπλώνεται αργά αλλά ουσιαστικά και περιεκτικά, με έναν τρόπο γραφής που μου θύμισε την εσωτερικότητα του συγγραφέα Αλέξη Σταμάτη, ειδικά στο «Μπαρ Φλωμπέρ», χωρίς έντονες ανατροπές και σκηνές δράσης. Η πλοκή εξελίσσεται κυρίως μέσα από τις αλληλοεπιδράσεις των χαρακτήρων, αλλά η αφήγηση, οι εναλλαγές οπτικών γωνιών, η αρμονική μίξη φιλοσοφίας και μυθοπλασίας και πολλά άλλα θετικά γνωρίσματα με κράτησαν ως το τέλος. Είναι μια διαφορετική αναγνωστική πρόταση που με κέρδισε από την αρχή ως το τέλος.

Βιβλίο Μυστικά, νότια του χάρτη
Συγγραφέας Αλέκα Ζωγράφου
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με αφορμή την περιπέτεια που ζει η Αλεξάνδρα, η οποία για πρώτη φορά θα μείνει με τους παππούδες της στο σπίτι τους μέσα στο Ρέθυμνο και όχι στο χωριό όπου ξεκαλοκαίριαζε κάθε χρονιά, έμαθα πολλά μυστικά της πόλης, χωρίς να κουραστώ καθόλου. Η γραφή της κυρίας Ζωγράφου ήταν πολύ καλή, με ωραίες και παραστατικές εικόνες, έπλασε ωραία την ιστορία της, την πασπάλισε έξυπνα με τα απαραίτητα ιστορικά στοιχεία και μου χάρισε ένα αξιομνημόνευτο κείμενο. Ποιος είναι ο μυστηριώδης τουρίστας και γιατί τριγυρνάει στην πόλη; Τι κάνει κρυμμένος σε ένα εγκατελειμμένο σπίτι; Τι μυστικό κρύβει; Θα καταφέρει η Αλεξάνδρα και οι φίλοι που γνωρίζει στις διακοπές της να τον ξεσκεπάσουν;

Το κείμενο χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο ζούμε τις συναρπαστικές περιπέτειες της Αλεξάνδρας και στο δεύτερο, με αφορμή την επιστροφή του κοριτσιού σε αυτόν τον τόπο, τη λαογραφική και πολιτιστική καταγραφή της περιοχής για τις ανάγκες του Κυνηγιού του Θησαυρού (Ρέθυμνο, 2014) και ειδικότερα για τα παιδιά των δύο τελευταίων τάξεων του δημοτικού σχολείου που μετείχαν σε αυτό με πρωτοβουλία της διοργανώτριας ομάδας «Έκατσ’ η Κουτσή Κατσίκα» (τη λατρεύω αυτήν την έκφραση). Ένα υπέροχο βιβλίο, γεμάτο Κρήτη, Ιστορία, λαογραφία και φυσικά περιπέτεια!

Βιβλίο Τα λαβωμένα σ’ αγαπώ
Συγγραφέας Θάλεια Ψαρρά
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το πρώτο βιβλίο της κυρίας Θάλειας Ψαρρά είναι μια αξιοπρεπής προσπάθεια συγγραφής, με ωραίο λόγο, λεπτομέρεια στα ήθη, τα έθιμα και τα πραγματολογικά στοιχεία της εποχής και των ανθρώπων, με αγάπη για τα προβλήματά τους στην καθημερινή ζωή και στις δύσκολες καταστάσεις κι επιπλέον, παρ’ όλο που πρόκειται για μια ερωτική ιστορία, οι συνθήκες και ο τόπος αναγκάζουν την πλοκή να γίνει κοφτερή, να βαφτεί κόκκινη και να αποδοθεί χωρίς αίσιο τέλος. Προς τιμήν της, λοιπόν, η συγγραφέας αφήνει τους ήρωές της να κινηθούν όπως και όπου δει, βάσει των άγραφων κανόνων και της αυστηρής νοοτροπίας τους και να μην αφεθεί να περιγράψει για χάρη του έρωτα ρομαντικές στιγμές, αγάπες και λουλούδια. Ακόμη και σήμερα, η τιμή είναι η αφέντρα στο νησί και όχι η αγάπη.

Έχουμε λοιπόν τη βεντέτα που ξεκινάει από έναν απαγορευμένο έρωτα, αφού επί χρόνια σιγόκαιγαν τα πάθη και ήταν λες και περίμεναν να γίνει η αρχή ώστε, ανεμπόδιστα από Θεό κι ανθρώπους, να αρχίσουν τα αρσενικά της οικογένειας να κυνηγούν το ‘να τ’ άλλο. Η ιστορία έχει όλα τα συστατικά που θα περίμενε κανείς από μια τέτοια περιπέτεια: γδικιωμό, άγραφο νόμο, τιμή, ηθική, γυναικεία κακοποίηση, μπέσα, σκοτωμούς, πατρική πρωτοκαθεδρία σε όλα και πολλά άλλα. Η Κρήτη, ένα μαγευτικό κατά τα άλλα νησί, ξεδιπλώνεται με όλα της τα χρώματα, που κυμαίνονται από το σκούρο του λάθους ως το κόκκινο του πάθους. Αναμενόμενη η εξέλιξη της ιστορίας, σε μια βεντέτα σίγουρα θρηνούμε και νεκρούς, με ένα διαφορετικό, σχετικά ανοιχτό τέλος, που ίσως φέρει για κάποιους τη δικαίωση και για κάποιους άλλους την τίσιν.

Παρ’ όλο που στα «Λαβωμένα σ’ αγαπώ» έχουμε μια ιστορία που έχω διαβάσει πολλές φορές ως τώρα σε άλλα μυθιστορήματα που ασχολούνται με τη βεντέτα και τις συνέπειές της, η γραφή της κυρίας Ψαρρά και η οπτική της διαφέρουν. Έχει ένα δικό της στυλ, δωρικό, ρεαλιστικό, με συνέπεια και αληθοφάνεια και με ένα μικρό μειονέκτημα: ακριβώς επειδή αγαπάει αυτόν τον τόπο και τους χαρακτήρες που διάλεξε να μας καταδείξει, πολλές φορές κατά την αφήγηση αφήνεται να ξεδιπλώσει παραπάνω περιγραφικά απ’ όσο θα έπρεπε την κοινωνική και πολιτιστική τοιχογραφία της ιστορίας της και ταυτόχρονα οι χαρακτήρες της έχουν πολλές εσωτερικές σκέψεις και επεξηγήσεις που κάπως καθυστερούν τη δράση και την εξέλιξη της ιστορίας. Αν η αφήγηση ήταν πιο σφιχτή, σε συνδυασμό με το κεντρικό θέμα που είναι από μόνο του δύσκολο και «συναρπαστικό», το μυθιστόρημα θα ήταν πιο ανατριχιαστικό και δε θα άφηνε να πάρει ανάσα ο αναγνώστης.

Από την άλλη, σκέφτηκα πως η προσπάθειά της να καλύψει το χρονικό πλαίσιο από το αρχικό ατύχημα ως το τελικό ξεκαθάρισμα της ιστορίας ήταν αρκετά σχοινοτενής. Στο μεσοδιάστημα που μεσολάβησε οι απόγονοι των δύο οικογενειών έπρεπε να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά ώστε τα εγγόνια να ερωτευτούν και αυτό δεν είχε και πολλά συναρπαστικά γεγονότα. Μέχρι και ο πόλεμος του ’40 μπήκε στη μέση, χωρίς όμως να επηρεάσει τις ζωές τους, πλην του γεγονότος ότι οι άντρες πήγαν στον πόλεμο. Μάλλον αν η ιστορία του χτες ξεδιπλωνόταν μέσα από αφηγήσεις ή αναδρομές του παρελθόντος ενώ εξελισσόταν η κυρίως ιστορία του έρωτα να μην υπήρχε αυτό το εκτεταμένο, χωρίς άμεση συνέπεια και αντίκτυπο στους χαρακτήρες, κομμάτι, που έχασε πόντους στη σφριγηλότητα του συνόλου.

Σε γενικές γραμμές, έμεινα σχετικά ικανοποιημένος από την πρώτη προσπάθεια της κυρίας Ψαρρά και κατάλαβα πως έχει καλές δυνατότητες και αγάπη απέναντι σε αυτό που κάνει, οπότε θα περιμένω με χαρά την επόμενή της προσπάθεια, αρκεί να διαλέξει μια ιστορία διαφορετική, πρωτότυπη, ξεχωριστή!

Βιβλίο Αντέτι
Συγγραφέας Μαρία Πρινάρη-Καρκαβατσάκη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει τη δεκαετία του 1970, μεσούσης της Δικτατορίας, όπου η Αφροδίτη διαπιστώνει πως η κόρη της, Ανέζα, έχει ερωτευτεί τον Μανούσο, κι αναγκάζεται να της αποκαλύψει ένα μυστικό που κρατάει φυλαγμένο καλά μέσα της πολύ καιρό. Έτσι γυρνάμε πίσω, στη δεκαετία του 1930, για να γνωρίσουμε ένα άλλο ζευγάρι και να ξεκινήσει έτσι ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα, γεμάτο λυρισμό, ένταση, αγάπη και απροσδόκητα γεγονότα. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη πλοκή, γεμάτη ενδιαφέροντες και σημαντικούς χαρακτήρες, που ο καθένας διαδραματίζει τον δικό του ρόλο στην ιστορία και βάζει το λιθαράκι του, μικρό ή μεγάλο. Ουσιαστικά γνωρίζουμε τρεις γενιές Κρητικών και μέσα από αυτούς τα ήθη και τα έθιμα, το αντέτι, την κουλτούρα, τη νοοτροπία και τις αντιλήψεις τους, τις δύσκολες στιγμές του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου και της Κατοχής, τη φωτιά του έρωτα και τον κατευνασμό του σασμού.

Όλα ξεκινάνε με τον Σήφη Λεβεντάκη που αναγκάζεται να φύγει από τον Αποκόρωνα για να μην ανάψει βεντέτα και καταφεύγει «ανεμαζωξάρης» σε χωριό του Ρεθύμνου. Οι συνήθειες των γυναικών (ασπρόρουχα, μπατανίες, μαγείρεμα) και των αντρών (μητάτο, καφενές) δίνουν αληθοφάνεια στις σκηνές και ζωντανεύουν την κρητική κοινωνία. Οι ετοιμασίες του γάμου,  η προκοπή του γαμπρού, η διαδικασία της ύφανσης στον αργαλειό με τα πάμπολλα στάδια και τη μεγάλη προσοχή και κόπωση που απαιτούνται, ο φόβος της ανύπαντρης για το «ράφι», οι κακές γλώσσες με άξιες εκπροσώπους τη Ζουμπουλιά και την Ευγενία, είναι χαρακτηριστικά που δίνουν ζωηράδα και ρεαλισμό στα πρώτα βήματα της νέας αρχής του Σήφη και δείχνουν πόσο καλά μελέτησε και ενέταξε στο κείμενό της η συγγραφέας τη λαογραφία του κρητικού τόπου.

Η ιστορία του Σήφη και της Κατερίνας είναι τρυφερή, απλή, όμορφη, στρωτή, συγκινητική ως προς την απλότητα των προσδοκιών, γλυκιά σαν τα χέρια που κέντησαν τα ασπρόρουχα για το νέο σπίτι. Τι μπορεί να συνέβη λοιπόν και να φτάσαμε στο δυσοίωνο 1970 με το οποίο ξεκινάει το μυθιστόρημα; Δεν ήθελα να συνεχίσω να διαβάζω, ήταν ωραία, ζεστά και χουχουλιάρικα στο «ροζ κουκούλι» της καθημερινότητας, με προειδοποίησε κι η ίδια η συγγραφέας με πανέμορφα λόγια: «Τόσο απλά, τόσο καθημερινά και τόσο όμορφα. Κι αν κανείς τους ως τότε δεν είχε νοιαστεί να δώσει όνομα στην καθημερινότητά τους, όταν αυτή άλλαξε, έμαθαν πως είχε δύο ονόματα: ευτυχία και ειρήνη. Γιατί όσο απλή υπόθεση μπορεί να είναι η ευτυχία, τόσο δύσκολη μπορεί να γίνει αν σου την κλέψουν…» (σελ. 161).

Διαχρονικά μηνύματα με γέμισαν αισθήματα και χιλιάδες παραστατικές εικόνες μου έδειξαν ανθρώπους απλούς, ταπεινούς μα και αυστηρούς, μονοκόμματους. Αυτό που ξεχώρισα ήταν το γεγονός πως δεν έχουμε πλήρη υποταγή στις επιθυμίες του άντρα (συζύγου και πατέρα) αλλά ξεχωριστές, έντονες και ιδιαίτερες προσωπικότητες. Τις θαύμασα, τις συνέτρεξα, τις υποστήριξα. Η μάχη απέναντι στο παράλογο, η αμυαλιά μπροστά στον έρωτα, η λογική μπροστά στο καλό του μέλλοντος είναι τα όπλα που ατσαλώνουν τις γυναίκες του βιβλίου και προσπαθούν να αλλάξουν τον ρου των γεγονότων που έρχονται καταπάνω τους. Με θαυμασμό αντίκρισα τη μάνα-φωνή της λογικής, την ελάχιστη από αυτές του νησιού και της εποχής: «Μοναχογιό τον είχε και τον ήθελε ζωντανό. Σκληρή ήταν, όχι παράλογη. Λύση ήθελε, όχι αντεκδίκηση» (σελ. 34). Κάτι που έρχεται σε αντίθεση με την εξής φράση: «-Στη ζωή, άλλοι κάνουνε αυτό που θέλουνε κι άλλοι αυτό που πρέπει». Αυτοί είναι οι δύο πόλοι γύρω από τους οποίους κινείται το βιβλίο, δημιουργώντας έτσι μια σειρά από συναρπαστικά γεγονότα και εκπλήξεις, μακριά από πεπατημένες και εύκολες λύσεις. Η συγγραφέας καταφέρνει να ζωντανέψει ιστορίες αγάπης και μίσους ακολουθώντας το δικό της μονοπάτι.

Η Κατερίνα και ο Σήφης, η Αφροδίτη και ο Απόστολος, η Ανέζα και ο Μανούσος είναι άνθρωποι φτιαγμένοι από σάρκα και όχι χαρακτήρες χάρτινοι ή άψυχοι. Η συγγραφέας με άφησε απόλυτα ικανοποιημένο με την πλοκή και τις εξελίξεις στις ζωές αυτών των ανθρώπων, που μερικές φορές υπάκουσαν στο «πρέπει», πνίγοντας το «θέλω» τους. Μέσα από το μυθιστόρημα περνάει σχεδόν μισός αιώνας και τρεις γενιές χωρίς να αναλωθούμε σε περιττές λεπτομέρειες, χωρίς επαναλήψεις, χωρίς εύκολες λύσεις. Το γεγονός πως αναφέρομαι στην αρχή και στο τέλος του μυθιστορήματος δε σημαίνει πως η δεύτερη γενιά ελλείπει αξίας και προσοχής. Ακόμη και ο πόλεμος που μεσολαβεί απλώνεται όσο πρέπει και τα γεγονότα που διαδραματίζονται στα αιματηρά αυτά χρόνια όχι απλώς δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία ώστε ν’ απλώσουμε το κείμενο σε λίγες παραπάνω σελίδες αλλά απόλυτα συνυφασμένα με τα κατοπινά χρόνια, κάτι που δημιουργεί ένα αξιοπρόσεκτο σφικτό δέσιμο στην πλοκή κι ένα αρραγές σύνολο με ανθρώπους που αλληλοεπιδρούν ποικιλοτρόπως και περιστατικά που δεν ξέρεις πού θα σε οδηγήσουν στη συνέχεια. Η μια γενιά παραδίδει τη σκυτάλη της αφήγησης στην επόμενη με λογικό και σύντομο σχετικά τρόπο, τα περιστατικά έρχονται το ένα πίσω από το άλλο και περίμενα με αγωνία τι θα γίνει παρακάτω. Η συναισθηματική φόρτιση σε κάποια σημεία ήταν τόσο έντονη που δάκρυσα (η μάνα στον γάμο του γιου της, η αγκαλιά της νύφης στον σύζυγο μέρες μετά τον γάμο μέσα από μια αξιέπαινη ψυχολογική επεξεργασία της, η απόφαση μιας γυναίκας να απαγκιστρωθεί από τον δοσίλογο και βίαιο σύζυγό της και πολλά άλλα). Η ντομπροσύνη τσακώνεται με την υποταγή και τα όνειρα υποχωρούν μπροστά στη λαίλαπα της πραγματικότητας. Κι όλα αυτά πασπαλισμένα με τα απολύτως απαραίτητα και σωστά μελετημένα καλολογικά και πραγματολογικά στοιχεία.

Δυστυχώς όλη αυτή η θετική εντύπωση κάπως μετριάστηκε όταν επιστρέψαμε στις ζωές της Ανέζας και του Μανούσου, μιας και η ιστορία συνεχίστηκε με εξίσου λεπτομερή τρόπο, κάτι που με κούρασε, έχοντας ήδη διαβάσει τόσες πολλές ιστορίες και έχοντας γνωρίσει τόσους ανθρώπους στις προηγούμενες σελίδες. Κατάλαβα τελειώνοντάς το πως η συγγραφέας ήθελε να τονίσει τη δύναμη της συγχώρεσης και να δείξει έναν αρμονικό κύκλο για να τελειώσει σωστά το βιβλίο της, δυστυχώς όμως οι περιπέτειες που αφορούν τα δυο αυτά παιδιά κάλλιστα θα μπορούσαν να στηρίξουν ένα αυτοτελές μυθιστόρημα, μιας και έπρεπε να βιώσουν καταστάσεις που να δικαιολογούν τη χρονική απόσταση από το παρελθόν. Νέες ανατροπές και εμπόδια λοιπόν, αποφασιστικότητα και όνειρα, εξελίξεις που με λύπη μου προσπερνούσα βιαστικά, μόνο και μόνο για να φτάσω στο λυτρωτικό και αίσιο τέλος. Θα ήταν καλύτερο ίσως είτε να δοθούν λιγότερες λεπτομέρειες στα πρώτα χρόνια (κάτι που θα έχανε σημαντικά σε συναισθηματική αξία, μιας και η κοινωνία της Κρήτης ζωντανεύει αξιέπαινα μέσα από το αντέτι και τις παράλογες συνήθως αντιδράσεις των ανθρώπων) είτε να περιοριστούν τα γεγονότα των τελευταίων πρωταγωνιστών.

Σε αυτό το γλυκό και καλογραμμένο ταξίδι, με συντρόφευαν όμορφα και λιτά καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις και μεταφορές, που γλύκαιναν τις δύσκολες στιγμές και μαλάκωναν την οξύτητα των άδικων παρεμβάσεων. Η φύση, ο ουρανός και τα λουλούδια, ο κάμπος και το βουνό, με τα χρώματα και τις μυρωδιές τους, δημιουργούν λυρικότατες εικόνες ενώ η ντοπιολαλιά είναι εξίσου μετρημένη, ίσα να μη βαραίνει το κείμενο ή να μην κουράζει τον αναγνώστη. Πολλές σκηνές ήταν γραμμένες σχεδόν με κινηματογραφικό τρόπο, γρήγορες, ολοζώντανες, πλήρως φωτισμένες και οι διάλογοι ήταν όσοι και όπως έπρεπε.

Αντέτι είναι ο άγραφος νόμος της Κρήτης, τα ήθη και έθιμα αιώνων, όπου υπάγονται η βεντέτα και ο σασμός. Το νέο μυθιστόρημα της Μαρίας Πρινάρη-Καρκαβατσάκη αφηγείται τις ιστορίες τριών γενεών μέσα από μια ποικιλία εξελίξεων και μια πανσπερμία χαρακτήρων, τοποθετώντας διακριτικά σε κάποια σημεία ιστορικά γεγονότα και δίνοντας ρεαλισμό και ένταση με τη συγγραφική της τέχνη. Εξισορροπημένο, δουλεμένο, μεστό, το βιβλίο με ταξίδεψε στα βουνά και τις ψυχές της Κρήτης, μου σύστησε ενδιαφέρουσες προσωπικότητες (με δύναμη και σφρίγος, με αποφασιστικότητα αλλά και ξεροκεφαλιά, με υπακοή στους άγραφους νόμους αλλά και μπροστάρηδες όταν καλεί το δίκαιο) και με γέμισε έντονα συναισθήματα και πολλή συγκίνηση.

Βιβλίο Εκδίκηση
Συγγραφέας Άννα Γαλανού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μου αρέσει πολύ που στην εποχή μας μια συγγραφέας σαν την κυρία Άννα Γαλανού πειραματίζεται με κάτι δύσκολο και διαφορετικό. Δεν ξεκίνησε να γράφει ένα καθαρά ιστορικό μυθιστόρημα ούτε ένα ρομάντσο με στιβαρό ιστορικό φόντο που να προσδίδει αληθοφάνεια. Αντίθετα, με όλη της την αγάπη απέναντι στον αναγνώστη και στον τόπο που τη γέννησε μελέτησε εμβριθώς και ενδελεχώς τον τόπο της, την εποχή, τα ήθη και τα έθιμα, τις νοοτροπίες, τις κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, τις κάστες, τα πάντα και κατάφερε να τα ενώσει αρμονικά και να τα συνταιριάξει σε μια καθαρογραμμένη εικόνα, στο κέντρο της οποίας ζουν και κινούνται τα μέλη της οικογένειας Βενιέρη (στο παρόν βιβλίο ο Ιωάννης και η Αριάδνη). Έχουμε ένα πολυεπίπεδο μυθιστόρημα γεμάτο με όλα τα θετικά χαρακτηριστικά που μπορεί να εντοπίσει κανείς σε ένα κείμενο από τα διακριτικά καλολογικά στοιχεία ως τη στιβαρή αφήγηση.

Το κείμενο εξισορροπεί αρμονικά ανάμεσα στο ντοκουμέντο και τη μυθοπλασία, μιας και οι απαραίτητες ιστορικές λεπτομέρειες είναι όσες χρειάζονται ενώ από την άλλη οι διαρκείς ανατροπές και εκπλήξεις δεν αφήνουν την κεντρική ιδέα να τελματώσει. Το δεύτερο βιβλίο της τριλογίας, παρ’ όλο που περιγράφει ουσιαστικά μια περίοδο χωρίς πολλές εναλλαγές και παρακολουθεί τη ζωή του Ιωάννη, τις αλλαγές που τον ανδρώνουν, την προδοσία και τον ηρωισμό που τον συντροφεύουν, δε με κούρασε σχεδόν καθόλου. Είναι δύσκολο να κρατήσεις το ενδιαφέρον του αναγνώστη όταν ο κύριος άξονας της αφήγησης είναι η ζωή σε ένα πειρατικό καράβι, τα ρεσάλτα του, οι μάχες σώμα με σώμα, τα σκλαβοπάζαρα στην Μπαρμπαριά και αλλού, ειδικά όταν έχεις να καλύψεις ένα διάστημα εικοσαετίας ώστε να μεγαλώσουν και οι δύο πρωταγωνιστές και να αποδυθούν σε έναν αγώνα δρόμου που θα τους αλλάξει για πάντα τη ζωή. Πόσες επιθέσεις, πόσο αίμα, πόσο κυνηγητό, πόσα λάφυρα πια;

Επομένως η πλοκή εξελίσσεται με ποικιλία και εσωτερικές αλλαγές ανάμεσα στους πειρατές (ιεραρχία, προδοσία, εκτελέσεις, θάψιμο θησαυρού, παζαρέματα κλπ.), οι οποίοι κινούνται ακριβώς όπως θα περίμενε κανείς από ένα κοπάδι. Ο αρχηγός πέθανε, ζήτω ο αρχηγός! Για να μην αναφερθώ στην άριστη γνώση από μεριάς της κυρίας Γαλανού του γεωφυσικού τοπίου της Κρήτης. Με άνεση και μαεστρία καταγράφονται σχεδόν όλα τα απόκρημνα σημεία, οι όρμοι, οι κρυμμένες σπηλιές, οι χερσόνησοι, τα βράχια, τα ξερονήσια, οι ύφαλοι της Μεγαλονήσου κι έτσι ταξίδεψα σε αυτό το νησί από άκρη σ’ άκρη. Το ένστικτο του Ιωάννη καλλιεργείται και ακονίζεται, προετοιμάζεται για το χειρότερο, δεν επαναπαύεται στιγμή και αναρωτιόμουν ως πού θα φτάσει αυτή η αφήγηση και πώς θα προχωρήσει παρακάτω.

Άλλη μια πρωτοτυπία στο κείμενο είναι το γεγονός πως δεν έχουμε παράλληλη αφήγηση των ζωών των δύο αδελφών αλλά για την Αριάδνη μαθαίνουμε αποσπασματικά από το δίκτυο πληροφοριοδοτών που έχει στήσει ο Ιωάννης. Η αλήθεια είναι πως μια τρυφηλή ζωή, αυστηρά ανεπτυγμένη μεταξύ των τειχών του παλατιού ίσως να ήταν ακόμη πιο δύσκολο να μην οδηγήσει στην ανία, επομένως σοφά έπραξε η συγγραφέας και έδωσε φως στην Αριάδνη μέσα από τον αδελφό της.

Όλα αλλάζουν όμως όταν φτάνει η ώρα για ένα σημαντικό βήμα στη ζωή της Αριάδνης και ξαφνικά η αφήγηση καλπάζει! Τα γεγονότα δίνουν πάμπολλες ευκαιρίες για νέες ανατροπές και εκπλήξεις στην πορεία της ιστορίας, με αποκορύφωμα την εμφάνιση μιας γυναίκας που θα διαλύσει στην κυριολεξία το πειρατικό ασκέρι και θα μπει ανάμεσα σε δύο σημαντικούς άντρες της αφήγησης. Σατανική, πανούργα, άπληστη και ανικανοποίητη, εκμεταλλεύεται τα πάντα και χάρη σε κείνη το τέλος του βιβλίου έρχεται ακόμη πιο κοντά! Προσμετρώ στα θετικά τον τρόπο με τον οποίο εμφανίστηκε στην ιστορία μα πάνω απ’ όλα την πορεία της ανάμεσα στις σελίδες. Χάρη σε κείνη, η κυρία Γαλανού δείχνει με παραστατικό τρόπο τη σημασία της μπέσας μεταξύ αντρών ειδικά εκείνη την εποχή και το μέγεθος της πίκρας που μπορεί να επιφέρει η ερωτική προδοσία. Τα αισθήματα που νοιώθουν οι άντρες του κειμένου μετά από μια απόρριψη ή προδοσία εξακολουθούν να υφίστανται ακόμη και σήμερα, εξίσου έντονα, εξίσου ειλικρινά.

Από τα ελάχιστα μειονεκτήματα του μυθιστορήματος θα επισημάνω την επιμονή να μάθουμε τη διαφορά μεταξύ πειρατών και κουρσάρων (ποτέ πριν δεν είχα σκεφτεί ότι διαφέρουν!) και το εκτεταμένο γράμμα που έγραψε ο Ιωάννης σε περίπτωση που συναντούσε την Αριάδνη, το οποίο παρατέθηκε ολόκληρο, συνοψίζοντας όλη την ιστορία των Δρόμων της καταιγίδας, ακόμη και την ως τότε αφήγηση. Πιστεύω πως αν παρετίθετο αποσπασματικά, με έμφαση στα συναισθήματα της αδημονίας, της αγάπης, της απουσίας, θα ήταν πιο έντονα συναισθηματικό και θα έδινε περισσότερη ένταση στη ροή.

Τέλος, μου έκανε εντύπωση η νέα ζωή της Αριάδνης και η αλλαγή της από υπάκουη, αδύναμη και μαλθακή μαριονέτα σε αυστηρή, σκληρή και αδυσώπητη γυναίκα, χάρη σε μια σειρά γεγονότων που τη βοήθησαν να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό της και να έρθει αντιμέτωπη με την ως τότε τακτοποιημένη ζωή της. Προς Θεού, δε γίνεται πειρατίνα αλλά η κυρία Γαλανού χειρίζεται σωστά την ωρίμανση της ηρωίδας και περιγράφει αξιόλογα περιστατικά που μου έμειναν χαραγμένα στο μυαλό, τόσο με τη δύναμη των συνεπειών τους όσο και με τη γλαφυρότητα της περιγραφής τους.

Η ενετοκρατούμενη Κρήτη των τελών του 16^ου αιώνα ξεδιπλώνεται μέσα από τις περιπέτειες του Ιωάννη και της Αριάδνης που αγωνίζονται να ξαναβρούν ο ένας τον άλλον παρ’ όλα τα υδάτινα και χρονικά μονοπάτια που τους χωρίζουν όλη την ώρα. Με αφορμή αυτές τις εξελίξεις, το μυθιστόρημα μας χαρίζει ένα μοναδικό ταξίδι στον χρόνο, μας σεργιανάει στα βρώμικα καράβια των πειρατών και στα παζάρια που αντηχούν από τους ολοφυρμούς των σκλάβων, μας δείχνει την καταπίεση της ενετοκρατούμενης Κρήτης και τον πλούτο των παλάτσο της Βενετίας, δείχνει με καλογραμμένο τρόπο την αδελφική αγάπη και τη δύναμή της να ξεπερνάει εμπόδια και ανθρώπους και πάνω απ’ όλα τονίζει τη δύναμη και τις ικανότητες της κυρίας Γαλανού που δοκιμάζεται σε κάτι πρωτόγνωρο για την εποχή μας και για το στυλ της. Σωστό ξεδίπλωμα χαρακτήρων, άριστη και επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση της εποχής, του τόπου και των ανθρώπων, αρτιότητα στα συγγραφικά ευρήματα που προκαλούν αγωνία και εκπλήξεις σε μη αναμενόμενες στιγμές και πάνω απ΄ όλα ελάχιστες επαναλήψεις που συναντώ συνήθως σε τριλογίες. Αναρωτιέμαι πώς θα ολοκληρωθεί η ιστορία και με τι θυσίες θα πάρει εκδίκηση το αδικοχυμένο αίμα. Η «Εκδίκηση» είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι σε μια περίοδο που δύσκολα προσεγγίζουν οι Έλληνες συγγραφείς και προσφέρει άφθονες συγκινήσεις, περιπέτειες αλλά και συναισθήματα.

Βιβλίο Θυσία
Συγγραφέας Άννα Γαλανού
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Με αυτό το μυθιστόρημα η συγγραφέας έχει προχωρήσει πολλά βήματα μπροστά ως προς την υλοποίηση της κεντρικής ιδέας, τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων, τον σχεδιασμό της πλοκής και την απόδοση της εποχής και των τόπων. Η γραφή της δεν έχει καμία σχέση με τα προηγούμενα βιβλία που μας χάρισε, αντίθετα την ένιωσα πιο μεστή, αρκετά μελετημένη και αφοσιωμένη σε ένα πρωτόγνωρο πάθος! Η κυρία Γαλανού για χρόνια πάλευε με τη βιβλιογραφία, την έρευνα και το στυλ της κι ήρθε η ώρα να δώσει το πρώτο δείγμα στο κοινό. Ντοπιολαλιά, ήθη και έθιμα, ιστορικές συγκυρίες, σημαντικές προσωπικότητες της εποχής, ο τρόπος σκέψης των απλών και των πάμπλουτων ανθρώπων είναι εξαιρετικά καλοδουλεμένα νήματα που στήνουν σαϊτιά τη σαϊτιά την ιστορία στον αργαλειό του βιβλίου.

Η Ρούσσα είναι μια πανέξυπνη, κατ’ εξαίρεσιν μορφωμένη, 15χρονη κοπέλα, ευαίσθητη και παρορμητική. Η ζωή της κάνει μια σκληρή στροφή 180 μοιρών και ο χαρακτήρας της σμιλεύεται στα αμπάρια των γαλερών, στα τρισάθλια υπόγεια των καραβάνσαραϊ και στα απομονωμένα μιτάτα της βόρειας Κρήτης. Οι συνθήκες την αναγκάζουν να μυηθεί στα μυστικά της μεταμφίεσης για να κρύβει την ανυπέρβλητη ομορφιά της και να καταφέρει να επιβιώσει σε έναν κόσμο όπου οι ευγενείς και οι άρχοντες ζουν παραδεισένια ενώ οι φτωχοί απλώς πεθαίνουν. Και όταν ο έρωτας της χτυπάει την πόρτα με τη μορφή του Σεκίρ, του κατά σχεδόν είκοσι χρόνια μεγαλύτερού της αρχισταβλίτη και ευνοούμενου του Αχμέτ πασά, αρχίζει να ελπίζει σε ένα καλύτερο αύριο, φωτεινότερο και πιο αισιόδοξο. Ναι, καλά!

Από τον Χάνδακα στην Κωνσταντινούπολη, στην Αδριανούπολη και στο Ρέθυμνο, αναπαριστώνται με σαφήνεια, ακρίβεια και πιστότητα η εποχή και οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Αστρονομία, ζωγραφική, κτηνοτροφία, εμπόριο, πειρατεία, σκλαβοπάζαρα είναι ελάχιστα μόνο από τα γεγονότα και τις επιστήμες που ξετυλίγονται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Οι ήρωες ζουν και δρουν σχεδόν στα απόνερα της Ιστορίας, μιας και η συγγραφέας δεν ενέταξε με τη βία τους ήρωές της στην εποχή, αντίθετα, οι αλλαγές στην εποχή επηρεάζουν και τις κινήσεις των πρωταγωνιστών. Η πλοκή με κέρδισε από την αρχή, γιατί ενώ φαντάστηκα ότι θα διαβάσω άλλο ένα ιστορικό ρομάντσο (που και πάλι, αν το πιάσει η κυρία Γαλανού στα χέρια της του δίνει άλλη διάσταση), με τους δύο πρωταγωνιστές να ζουν τον έρωτά τους γεμάτοι πλούτο και χλιδή, η πλοκή κάνει τα δικά της τερτίπια. Η «Θυσία» είναι ένα μυθιστόρημα γεμάτο ανατροπές, με στρωτή αλλά πολυδιάστατη αφήγηση και με διαρκείς εκπλήξεις, που σχεδόν αντιβαίνουν στον καθιερωμένο κανόνα τέτοιων κειμένων! Η ιστορία της Ρούσσας ξεκινάει αλλιώς, συνεχίζεται αλλιώς και καταλήγει εντελώς αλλιώς! Και όλα αυτά δοσμένα όχι μόνο με την ενδελέχεια και τη διεισδυτικότητα της συγγραφέως αλλά και με πλούτο καλολογικών στοιχείων, παρομοιώσεων και μεταφορών, που δε χόρταινα να διαβάζω και να σχηματίζω τις εικόνες στο μυαλό μου.

Συνεχής αγωνία, ανατροπές στις ζωές του Σεκίρ και της Ρούσσας, αληθοφανή εμπόδια, σημαντικές δυσκολίες και μέσα σε όλα αυτά υπάρχει το περιθώριο να σκιαγραφηθούν άψογα οι χαρακτήρες και να μη φανούν ούτε στιγμή «χάρτινοι» ή άβουλοι. Ειλικρινά, μακάρι να μπορούσα να γράψω πιο αναλυτικά για τα συναισθήματα που μου προκάλεσε η εξέλιξη της πλοκής, όμως θα ήταν άδικο για όσους δεν το έχουν διαβάσει ακόμη. Και το τελευταίο κεφάλαιο, αχ, αυτό…..να δείχνει με ωμότητα και τραγική αλήθεια περίτρανα τον τίτλο του πρώτου βιβλίου της τριλογίας και να μου φέρνει δάκρυα στα μάτια αλλά και μια μεγάλη απορία: αφού φτάσαμε ως εδώ, τι θα μας απασχολήσει στο δεύτερο βιβλίο της σειράς; Ποιος είναι ο κεντρικός θεματικός άξονας; Τι έχει στο μυαλό της η συγγραφέας, εκτός από το να με ξενυχτήσει; Ερωτήματα που πρέπει να περιμένουν ως το επόμενο βιβλίο των «Δρόμων της καταιγίδας».

Η «Θυσία» είναι ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα, εντελώς διαφορετικό από κάθε τι που έχω διαβάσει ως τώρα, ευρηματικό, όχι υπερβολικά συναισθηματικό, στιβαρό, καλοδουλεμένο, άψογα σχεδιασμένο και εύχομαι ολόψυχα η αφήγηση να προχωρήσει και στα επόμενα βιβλία με την ίδια ένταση. Τέλος, ας μου επιτραπεί να κάνω και μια ιδιαίτερη μνεία στην πανέμορφη φωτογραφία του εξωφύλλου.

Βιβλίο Ανάρμοστον εστί
Συγγραφέας Ειρήνη Βαρδάκη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα της Ειρήνης Βαρδάκη είναι μια ανελέητη κατάτμηση της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης, ένα βίαιο, ωμό χρονικό ανθρώπινων σχέσεων που δεν έπρεπε να ολοκληρωθούν και ταυτόχρονα ο διαμελισμός της προσωπικότητας που είχε κάποιος ως τη στιγμή που θα βρεθεί αντιμέτωπος με τις βαθιά κρυμμένες μέσα του επιθυμίες. Είναι όλα αυτά κι επιπλέον ένα παιχνίδι καλά στημένο, μόνο που τα πιόνια είναι άνθρωποι κι αυτό από μόνο του είναι αρκετά ευεπηρέαστο, κάτι που θα ανατρέψει οριστικά τις ισορροπίες και θ’ αλλάξει εντελώς την αλληλουχία των γεγονότων.

Χρειάστηκα αρκετά χρόνο για να αποστασιοποιηθώ από την ένταση και τα συναισθήματα που μου δημιούργησαν οι περιπέτειες της Άννας, της Έλλης και του Μάρκου, μιας κι έπρεπε πρώτα να σταματήσω να κλαίω στην ανάμνηση των σκληρών περιστατικών που δεν πρέπει να βιώσει κανένα πλάσμα όσο ζει αλλά τα γεύτηκαν μέσα τους και πάνω τους οι ήρωες, όφειλα να απομακρυνθώ από τον φαύλο κύκλο στον οποίο με έριξε η συγγραφέας ώστε να καταγράψω ψύχραιμα και όσο γίνεται πιο αντικειμενικά το γιατί ο κάθε ένας που θα τελειώσει αυτό το βιβλίο θα είναι εντελώς διαφορετικός. Είναι από τις ελάχιστες φορές που φράσεις-κλισέ και βαρύγδουπα επιφωνήματα ευρείας κατανάλωσης προς άγραν υποψήφιων αναγνωστών εδώ έχουν απόλυτη εφαρμογή στην αλήθεια και που όποια λέξη κι αν χρησιμοποιήσει κανείς για να περιγράψει το περιεχόμενο του βιβλίου είναι αληθινή και ουσιώδης. Το «Ανάρμοστον εστί» σε πάει βαθιά μες στα έγκατα της ψυχής κι εκεί δεν έχει γέλια και διασκέδαση αλλά σκοτάδι και αδικία.

Η ιστορία διαδραματίζεται στη σύγχρονη Κρήτη και συγκεκριμένα στο Ρέθυμνο, όπου το μέρος είναι μικρό «και κάθε ψίθυρος έχει μεγάλο αντίλαλο», κατά τη διάρκεια της χειρότερης καταιγίδας που γνώρισε ως τότε η Κρήτη. Τέσσερα πρόσωπα, η Έλλη, η Άννα, ο Μάρκος και ο αστυνόμος Λαέρτης αφηγούνται εναλλάξ τα γεγονότα και προχωράνε κάθε φορά την υπόθεση ένα βήμα πιο πέρα. Ο καθένας μιλάει με τη σειρά του σε πρώτο πρόσωπο, σχηματίζοντας έτσι ένα πολυπρισματικό παζλ, μέσα από το οποίο ο αναγνώστης προσπαθεί να καταλάβει τι έχει συμβεί τότε και τώρα, πώς οδηγηθήκαμε ως εδώ, ποια ήταν πραγματικά η Άννα, πώς γνώρισε τον Μάρκο, τι έκανε στην εφηβεία της, ποια τα συναισθήματά της, πώς αντιδρούσε, πώς ζούσε κι αυτή κι οι γύρω της. Σε κάποια σημεία μάλιστα οι αφηγήσεις ενώνονται σαν σε θεατρικό κείμενο, δίνοντας ακόμη περισσότερη παραστατικότητα και ταχύτητα. Οι διάλογοι είναι κυριολεκτικά κινηματογραφικοί κι έχουν τη δύναμη να ζωντανεύουν και να περιγράφουν μια σκηνή με μεγάλη ενάργεια, παρ’ όλο που είναι εντελώς λακωνικοί. Δεν είναι δηλαδή μόνο οι ανατροπές της ιστορίας και οι αλλαγές των ρόλων σε αυτό το μυθιστόρημα αλλά και η ίδια η αφήγηση που δεν αφήνουν τον αναγνώστη σε ησυχία!

Οι εισαγωγικές παράγραφοι των κεφαλαίων είναι γραμμένες με τέτοιο τρόπο που θυμίζουν χορικό αρχαίας τραγωδίας. Με λυρισμό και καταστρατήγηση της σύνταξης των προτάσεων, κάτι που χαρίζει ένταση μαζί με τη γλυκύτητα που αποπνέουν, προσιδιάζουν με αυθεντικά κείμενα αρχαίας ελληνικής τραγωδίας κι έτσι ο αναγνώστης, αθέλητα κι ασυνείδητα, είναι σα να μεταφέρεται μπροστά σε μια σκηνή και να βλέπει τα γεγονότα με τα ίδια του τα μάτια, ακόμη και τα πιο ακραία, κάτι που οι αρχαίοι αποφεύγανε. Ταυτόχρονα, ο άρρηκτος δεσμός που ενώνει Άννα Δημητρακάκη, Έλλη Γρίβα και Μάρκο Ανδρουλιδάκη δεν έχει σε τίποτα να ζηλέψει από την τραγικότητα των Ατρειδών και των Λαβδακιδών. Πολλές φορές απέστρεφα το βλέμμα από την ένταση των ανοσιουργημάτων ή έμενα με ανοιχτό το στόμα από τις αναπάντεχες αλλαγές στην πορεία των χαρακτήρων και περίμενα διψασμένος το λυτρωτικό (για μένα ή για τους ήρωες; μάλλον και για τους δυο, μιας και πλέον γίναμε ένα) τέλος.

Ποιοι είναι λοιπόν οι χαρακτήρες αυτοί; Τραγικότερη όλων, φυσικά, η Άννα που νιώθει, ακούει και βλέπει τα πάντα αλλά δεν μπορεί ν’ αντιδράσει ενώ η συγγραφέας καταφέρνει με επιδέξιο χειρισμό να συνδέει τον εσωτερικό κόσμο της κοπέλας με τον τρόπο που το αντιλαμβάνονται γιατροί και νοσοκόμες αρχικά και το οικείο της περιβάλλον στη συνέχεια. Οι γνώσεις της κυρίας Βαρδάκη από τον χώρο της νοσηλευτικής μετουσιώθηκαν σε ένα συναρπαστικό κείμενο κι έτσι κατάλαβα πώς αισθάνεται κάποιος που έχει πέσει σε κώμα, τι νιώθει, πώς αντιλαμβάνεται, γιατί αντιδρά σπασμωδικά ή εκούσια κλπ. Τα δάκρυα, οι μυικοί σπασμοί, ο αγώνας επικοινωνίας έχουν τόσο ισχυρούς μηχανισμούς από πίσω που δεν το αισθάνεσαι αν δεν είσαι σε αυτήν τη θέση. Κι όλη αυτή η ένταση μαλακώνει κάπως με τη χρήση τρυφερών και λυρικών καλολογικών στοιχείων που είναι σε ποσότητα όση ακριβώς απαιτεί ένα τέτοιου είδους ψυχολογικό θρίλερ, έτσι δεν καταστρέφεται η ένταση και δεν μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα οι εξελίξεις ούτε γίνεται ρομάντσο.

Η Άννα είναι η μόνη σχεδόν που ανατρέχει σε ολόκληρη τη ζωή της από τα παιδικά της χρόνια μέχρι σήμερα. Γεννημένη σε μια δύσκολη οικογένεια, με ακραίες συμπεριφορές, γνώρισε την Έλλη σε ιδιαίτερα μοναχικές στιγμές κι από τότε πορεύτηκαν μαζί. Σταδιακά αρχίζει να συνέρχεται αλλά αυτό είναι μόνο η αρχή ενός ανηφορικού δρόμου, μιας και δεν είναι μόνο ότι πρέπει να συνέλθει αλλά και να γλυτώσει τη ζωή της από τον άνθρωπο που παραλίγο να τη σκοτώσει κι ίσως καιροφυλακτεί να της επιτεθεί ξανά. Ο τρόπος με τον οποίο συμμετέχει στο μυθιστόρημα, ο τρόπος σκέψης της, τα μυστικά που κρύβει, τα ψυχικά της τραύματα ξεδιπλώνονται σχεδόν παράλληλα με κάποιες αφόρητες στιγμές που καλύτερα να μην τις βίωνε.

Δε θα ξεχάσω ποτέ την άφθαστη δεξιοτεχνία της συγγραφέως να παραλληλίσει τον βιασμό της κοπέλας αυτής με το ξεκοίλιασμα μιας κούκλας, χρησιμοποιώντας τις λέξεις του βιαστή ως οχήματα που ξυπνάνε μνήμες από τα μικράτα της. Αποσπάσματα παιδικού εγωισμού, άδολης αμηχανίας, ξεφτισμένης αθωότητας τρακάρουν μετωπικά με έναν άντρα διψασμένο, πρόστυχο, αδίστακτο, αφήνοντας την ψυχή μου κενή και νεκρωμένη. Η Άννα, που κατηγορούσαν τη μάνα της ότι δεν έκλεινε ποτέ τα πόδια της, γι’ αυτό έπαθε ό,τι έπαθε, το κοριτσάκι που αγωνίζεται να κλείνει τα πόδια της από τις φτέρνες ως τη λεκάνη, κάτι ανέφικτο, η Άννα, που αναγκάστηκε να μεταμορφωθεί σε ό,τι φοβόταν για να επιβιώσει, η Άννα που στάθηκε κατ’ επιφάσιν τυχερή όταν παντρεύτηκε τον Μάρκο, η Άννα που γαντζώνεται νοερά στη φίλη της: «Κι αν δεν μπορείς να με βγάλεις στο τώρα, βγάλε με έστω στο τότε. Γύρνα με στο πατρικό μου σπίτι» (σελ. 29), η Άννα είναι μια ατυχής Αντιγόνη σ’ ένα κακέκτυπο του «Οιδίποδα επί Κολωνώ».

Η Έλλη είναι στενή φίλη της Άννας, χωρισμένη με παιδί και αναλαμβάνει χωρίς δεύτερη σκέψη να φροντίσει τον Γιάννη και τον Μάρκο. Σελίδα τη σελίδα όμως και κεφάλαιο το κεφάλαιο, η αναπόφευκτη ροή των πραγμάτων θα δημιουργήσει ανάμεσα σ’ εκείνη και τον άντρα της φίλης της ένα τρελό, ακραιφνές, παράνομο, σαδιστικό πάθος. Η Έλλη που αγωνίζεται να προστατέψει τον Γιάννη από τη ζήλεια και την αδιαφορία του πατέρα του, η Έλλη που αγκαλιάζει τα ρούχα της Άννας και σχεδόν χωρίς να το καταλάβει αρχίζει να τα φοράει, η Έλλη που γίνεται Άννα κι αρχίζει ένα παιχνίδι που δεν ήθελε είναι μια κουρελιασμένη ψυχή που τιμωρείται κι αυτή σκληρά. Μήπως όμως κατά βάθος το χρειαζόταν αυτό το παιχνίδι ρόλων, ακριβώς για να έχει την απαραίτητη δύναμη και ν’ αντέξει τις δύσκολες μέρες της ανάρρωσης της φίλης της, που κανείς δεν ξέρει αν θα μείνει για πάντα έτσι ή για πόσο θα ζήσει; Η σχέση Έλλης και Μάρκου πέρασε απ’ όλα τα στάδια, δοκιμάστηκε, κρατήθηκε, υπέκυψε, γονάτισε, ταπεινώθηκε, μάτωσε και η συγγραφέας την κατέγραψε ευκρινέστατα και ρεαλιστικά: «Αν δεν είναι απαγορευμένο, δεν είναι πάθος κι αν δεν είναι ανεκπλήρωτο δεν είναι έρωτας» (σελ. 186). Μέσα από την Έλλη κατάλαβα πώς είναι να σε κάνει κάποιος υποχείριό του, να μειώνει την προσωπικότητά σου, να σε κάνει να εξαρτάσαι απ’ αυτόν, κατάλαβα επιτέλους πόσο υποδόρια και σαδιστικά αργά καταλήγουν πολλές γυναίκες έρμαια ανθρώπων γεμάτων μίσος, ζήλεια κι ένα απύθμενο κενό ψυχής. Επειδή όμως μιλάμε για την Ειρήνη Βαρδάκη, η ιστορία δεν έχει καμία προδιαγεγραμμένη ή αναμενόμενη πορεία και τα πάντα ανατρέπονται ανά πάσα ώρα και στιγμή.

Και ο Μάρκος; Ο σύζυγος και κατεξοχήν ύποπτος στα μάτια της αστυνομίας; Πώς μεταμορφώθηκε από άνθρωπος διψασμένος για εκδίκηση και πατέρας χωρίς ιδέα για το πώς να φερθεί στο παιδί του και πώς να αντιμετωπίσουν μαζί αυτήν την κατάσταση (μοναδική σκηνή που παρασυρμένος από τον θυμό και τον εγωισμό βουτάει το παιδί του που μόλις είχε βγει απ’ το μπάνιο και πάει σε ξενοδοχείο, μόνο και μόνο για να υποχωρήσει στο τέλος και να γυρίσουν στην Έλλη, ντροπιασμένος που το παιδί του έμεινε ξάγρυπνο όλη νύχτα, φοβισμένο και ντυμένο μόνο με μια πετσέτα χειμώνα καιρό) σε δυνάστη, βίαιο, σκληρό εραστή; Πού πήγε ο Μάρκος που γνώρισα στην αρχή; Γιατί κρύφτηκε πίσω από μια σάρκα διψασμένη για ηδονή κι οδύνη, με το παιχνίδι της ασφυξίας να είναι το αγαπημένο του κι ακόμη χειρότερα να μυεί σε αυτό την Έλλη; Ως ποιο ανάρμοστο σημείο μπορεί να φτάσει η οργή και η ορμή του, αδιαφορώντας για τις απώλειες; Είναι σαδιστής, βιαστής, επιπόλαιος, παθιασμένος, θα έφτανε όμως και στον φόνο;

Σε δεύτερο θα έλεγα επίπεδο, εκτυλίσσεται κι ένα άλλο δράμα, μιας και η απώλεια της μάνας έχει πυροδοτήσει όλες τις ανασφάλειες και τις φοβίες του Γιάννη, κάτι που το κάνει χειρότερο η αυθόρμητη και άσκεφτη αντιμετώπιση του θέματος από τον Μάρκο. Η Ειρήνη Βαρδάκη έχει μπει για τα καλά σ’ ένα φοβισμένο παιδικό μυαλό κι έχει στήσει δεξιοτεχνικά έναν φαύλο κύκλο από τον οποίο η αθώα αυτή ψυχούλα παλεύει να ξεφύγει, μόνο που οι αποκαλύψεις και ο θυμός του Μάρκου μεγαλώνουν. Πού θα οδηγήσει όλη αυτή η κατάσταση; Πολύ συγκινητική και πάλι ήταν η σκηνή που το παιδί επισκέπτεται τη μαμά του στο νοσοκομείο. Η συγγραφέας με προσεγμένες λέξεις και χωρίς ανάγκη εντυπωσιασμού και φθηνής μελοδραματικότητας καταγράφει με τις σωστές λέξεις αυτήν τη συνάντηση, κάνοντάς με να δακρύσω από την αρχή ως το τέλος του περιστατικού: «Πάνε μέρες που δε σ’ έχω αγγίξει, πάνε μέρες που δε σε κρατώ! Και απ’ όλα αυτό είναι το πιο δύσκολο. Ξέρεις… τα χέρια μου μάθανε σε σένα» (σελ. 104), σκέφτεται η Άννα. Επ’ ευκαιρία, να τονίσω εδώ πως το μυθιστόρημα δεν εκβιάζει το συναίσθημα ούτε περιέχει αχρείαστα γεγονότα που υπάρχουν μόνο για να σφίξουν το στομάχι του αναγνώστη με την ακρότητά τους. Το κάθε τι έχει τη θέση του, έναν λόγο ύπαρξης και σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις.

Η κεντρική ιδέα και συνεπακόλουθα η μεγάλη ανατροπή ήταν ασύλληπτες και βασίστηκαν ακριβώς στη χειραγώγηση της ψυχής και του μυαλού, που ως ανθρώπινα είναι και απρόβλεπτα, άρα σύντομα ένα σχέδιο θ’ αρχίσει να γίνεται τρωτό. Πολλές φορές κάποιες λέξεις-κλειδιά με μπέρδευαν και με κατηύθυναν προς τον έναν ή τον άλλον πρωταγωνιστή ως ένοχο της απόπειρας δολοφονίας της Άννας αλλά η τελική αποκάλυψη μου έδειξε πόσο καλά ξέρει να χειρίζεται η συγγραφέας την πλοκή της και να παίζει με όποιον διαβάσει το μυθιστόρημα, φωτίζοντάς του τα σημεία που αυτή θέλει, ώστε να κορυφώσει την ένταση και το σασπένς. Κι όχι μόνο αυτό αλλά μόλις το τελείωσα μπήκα στον πειρασμό να το ξαναδιαβάσω, σίγουρος πως η αλήθεια δεν ήρθε ουρανοκατέβατη αλλά κρυβόταν πίσω από λέξεις και σημεία στίξης στα οποία δεν έδωσα σημασία, έχοντας τον νου μου στην πλοκή. Πράγματι, το δισυπόστατο του κειμένου είναι κάτι που σπάνια έχω δει σε μυθιστόρημα κι εδώ έχει βρει την καλύτερη εφαρμογή του.

Τελικά δεν έχει σημασία ποιος το έκανε και γιατί ή αν θα τιμωρηθεί ή με ποιον τρόπο θα επέλθει η κάθαρση. Σημασία έχει πως αθώοι κι ένοχοι τιμωρούνται εξίσου, οι ταπεινοί υψώνονται και όσοι υψώθηκαν ταπεινώνονται. Αιχμάλωτος της ιστορίας, γύριζα πυρετωδώς τις σελίδες, με τα αισθήματα και τις σκέψεις να γίνονται ένα αξεδιάλυτο κουβάρι, με την ψυχή να πετρώνει σε κάθε σκηνή ολοένα και περισσότερο, με τους χαρακτήρες να ακολουθούν μια φρενήρη πορεία ως το απαραίτητο, λυτρωτικό τέλος. Ξεγύμνωμα ψυχών, εμβριθής μελέτη ανθρώπινων χαρακτήρων που ζουν εύκολες και δύσκολες καταστάσεις, σκληρές σκηνές, ένταση, αγωνία και μυστικά που αποκαλύπτονται όταν πρέπει είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που απαντώνται σε αυτό το αξέχαστο μυθιστόρημα. «Ανάρμοστον εστί» λοιπόν να μη διαβαστεί.

Βιβλίο Σασμός
Συγγραφέας Σπύρος Πετρουλάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Σπύρου Πετρουλάκη αναφέρεται στον ματωμένο κύκλο της εκδίκησης που επιβιώνει μέχρι και σήμερα στην Κρήτη κι αναμιγνύει αρμονικά την καταιγιστική δράση με τα έντονα συναισθήματα, τις αναπάντεχες εξελίξεις με τη ρεαλιστική καταγραφή ηθών κι εθίμων, τις αδρές σκιαγραφίες ολοζώντανων χαρακτήρων με τις λυρικές περιγραφές των τόπων και της γύρω φύσης. Με μεγάλη μου χαρά διαπίστωσα πως το βιβλίο, αν και διαπραγματεύεται ένα θέμα που υπάρχει και σε άλλα μυθιστορήματα, χαράζει εντελώς δικό του και πρωτότυπο δρόμο, αποφεύγοντας τα κακοτράχαλα μονοπάτια των στερεοτύπων και της επανάληψης.

Πρώτ’ απ’ όλα, δεν κατονομάζεται ο δολοφόνος κι έτσι υπάρχει μια αγωνία για το αν άνοιξε επί ματαίω η βεντέτα ή όχι, για το αν κάποιος κατέστρωσε ύπουλα σχέδια για δική του ευχαρίστηση ή αν όντως τα αλλεπάλληλα φονικά ήταν αποτέλεσμα γδικιωμού. Επίσης, δεν έχουμε τον έρωτα να μπλέκει στα γρανάζια της ιστορίας ή να είναι κάτι απαγορευμένο ανάμεσα στις αντίπαλες οικογένειες, αντίθετα, η όλη ιστορία είναι ακριβώς τα απόνερα μιας τρυφερής ερωτικής ιστορίας που γεννήθηκε λίγα χρόνια πριν ξεκινήσουν οι σημαντικές μέρες των ηρώων του βιβλίου.

Τρίτον, υπάρχουν πολλοί πρωταγωνιστές, των οποίων φωτίζεται η ψυχοσύνθεση και οι πράξεις τους είναι απότοκες συγκεκριμένων γεγονότων που επηρεάζουν τις επιθυμίες και τη βούλησή τους, επομένως δεν επικεντρωνόμαστε ούτε περιοριζόμαστε μόνο στα μέλη των αντίπαλων οικογενειών. Τέταρτον, έχουμε έναν ξεκάθαρα κακό χαρακτήρα, εξαιτίας του οποίου γίνονται πολλές παρεξηγήσεις, επομένως ήμουν σίγουρος πως αυτός θα είναι και ο ένοχος. Έλα όμως που έχουμε να κάνουμε με μια δοκιμασμένη και στιβαρή γραφή, αυτήν του Σπύρου Πετρουλάκη, κι έτσι, σχετικά αργά, κατάλαβα πως ο σκοπός αυτής της προσωπικότητας είναι να δείξει πως το κακό πάντα τιμωρείται και στη συγκεκριμένη περίπτωση υπήρξε μια άσχημη αλλά σωστή Θεία Δίκη. Τέλος, η ιστορία είναι πολυεπίπεδη και με συνεχή πρωθύστερα, επομένως ο αναγνώστης δεν έχει να παλέψει μόνο με την απορία για την ταυτότητα του ενόχου αλλά και για τις τύχες όσων γνώρισε στις πρώτες σελίδες: πού τους έστειλε η μοίρα, τι κάνουν, τι σκέφτονται, τι προετοιμάζουν;

Οι υπέροχες και παραστατικές λυρικές περιγραφές της φύσης του Ρεθύμνου και των Ιωαννίνων δημιουργούν ολοζώντανες εικόνες και με βοήθησαν να γευτώ και να μυρίσω ό,τι φωτίζει και υποδεικνύει ο συγγραφέας στις σκηνές που στολίζει με αυτές. Μεταφορές και παρομοιώσεις ρίχνουν επιπλέον φως στις χαρές και τα ευχάριστα γεγονότα ή καθοδηγούν ευκολότερα το δάκρυ ν’ αναβλύσει μέσα από τα σωθικά: «Τα Λευκά Όρη άστραφταν κάτω από τον χειμωνιάτικο ήλιο και η Κρήτη θαρρείς πως καθρεφτιζόταν σαν όμορφη κοπέλα στο αντιφέγγισμά τους. Το χιόνι σαν στιβαρό πέπλο είχε αγκαλιάσει στοργικά τις κορφές και απλωνόταν ως χαμηλά στις πλαγιές, αξιώνοντας να αγγίξει την αλμύρα της θάλασσας» (σελ. 153). Όλο το μυθιστόρημα είναι μια Κρήτη: «Τα φαράγγια, τα βουνά και η αλμύρα της θάλασσας είναι τα στοιχεία που σφυρηλατούν τους χαρακτήρες των ανθρώπων στην Κρήτη με αντιθέσεις της φωτιάς. Αγριάδα και μουσική, χαράδρες και κάμποι, πέτρα και χάδι, μαχαίρι και μετάξι» (σελ. 132). Κι όλα αυτά θα ήταν απλώς άψυχες λέξεις αν δε συντρόφευαν τους ιδιωματισμούς και την ντοπιολαλιά των εξίσου παραστατικών διαλόγων, που δίνουν το απαραίτητο ηχόχρωμα στην ιστορία (οι άγνωστες λέξεις επεξηγούνται με υποσημειώσεις στο κάτω μέρος της κάθε σελίδας).

Το μυθιστόρημα ξεκινάει δυναμικά, με τις περιγραφές των φονικών και των αντεκδικήσεων που είναι λες κινηματογραφικά γραμμένες και παραστατικές. Ο πόνος, οι κατάρες, το χυμένο αίμα, ο αδόκητος «ψυχικός θάνατος» των γυναικών (οι μάνες, αυτές οι μάνες, πάντα οι μάνες) που επιβίωσαν σε μια κοινωνία που με τα ίδια χέρια που θα τους «χαρίσει», με τα ίδια και θα τους δείξει, είναι γραμμένα με μεράκι και δε στοχεύουν στον συναισθηματικό εκβιασμό. Έτσι γίνονται τα γεγονότα, έτσι επηρεάζουν ψυχές και πεπρωμένα.

Η δυναμική αυτή αρχή παίζει με μια άλλη τραγική ιστορία, την ανάγκη μιας νέας κοπέλας να βρει συμβατό νεφρό και ν’ απαλλαγεί από το βάσανο της αιμοκάθαρσης. Σιγά σιγά διαπιστώνουμε ποια είναι αυτή η κοπέλα και ακολουθούμε τα χνάρια της πίσω στην ημέρα που ξεκίνησε η βεντέτα αλλά και τι έκανε όσο τα χρόνια περνούσαν μέχρι να έρθουμε στο σήμερα. Με τον ίδιο τρόπο ο συγγραφέας καταγράφει τις ζωές όλων των βασικών χαρακτήρων, πηγαίνοντάς με πότε στο μακρινό ή κοντινό παρελθόν και πότε στο παρόν, χωρίς να με αφήνει αβοήθητο ν’ αναρωτιέμαι για ποιους και σε τι χρονική περίοδο διαβάζω κάθε φορά. Οι τίτλοι των κεφαλαίων πάντα έχουν μια βοηθητική επεξήγηση χωροχρόνου, όπως και οι μεσότιτλοι στην παρένθετη ιστορία του Πανάρετου και της Ερωφίλης. Αυτό που μου άρεσε όμως πάνω απ’ όλα ήταν το γεγονός πως τα πάντα ολοκληρώνονται χωρίς υπερβολές, οι ερωτήσεις απαντώνται, η αφήγηση κλείνει μ’ έναν συγκινητικό κύκλο και ο πολυπόθητος «σασμός» (=συμβιβασμός, εξομάλυνση των σχέσεων) επέρχεται στην κυριολεκτικά τελευταία παράγραφο του μυθιστορήματος μ’ έναν τρόπο που μου έφερε ξανά δάκρυα στα μάτια.

Τα γεγονότα λοιπόν είναι καταιγιστικά, η δράση δε σταματά στιγμή κι όσο η ιστορία πλησιάζει προς το τέλος τόσο κορυφώνεται η αγωνία για την αλήθεια που τόσο έντεχνα κρύβεται πίσω από τις παραγράφους. Ο συγγραφέας δεν το κάνει εύκολο, μιας και ακόμη κι όταν ανοίγουν στόματα και γίνονται αποκαλύψεις, η πλοκή προχωράει παρακάτω με το όνομα να αποκρύπτεται και την αγωνία να φτάνει στα ύψη. Το δε γεγονός της μεγάλης αποκάλυψης περί του διπλού φονικού με το οποίο ξεκινάει το μυθιστόρημα ήταν κάτι ευφάνταστο και ρεαλιστικό ενώ η τίσις για κάποιους επήλθε όχι με καταγραφή γεγονότων και πράξεων αλλά με μια υπέροχη συμβολική περιγραφή, που πρέπει κάποιος να  έχει διαβάσει καλά το κείμενο για να συνδυάσει κάποια πράγματα.

Ο «Σασμός» είναι ένα δυνατό, ανατρεπτικό και πολυεπίπεδο μυθιστόρημα που μου χάρισε δυνατές στιγμές. Λυρικό και ρεαλιστικό, δυνατό και γερά ριζωμένο, πολυεπίπεδο, έχει πολλούς διαφορετικούς ήρωες και πολλές ιστορίες, ατμόσφαιρα Κρήτης, όλα φροντισμένα σωστά και καλογραμμένα. Άλλο ένα σημαντικό συγγραφικό βήμα για τον Σπύρο Πετρουλάκη που διαβάζεται με κομμένη ανάσα.