Βιβλίο Ζωή στη στάχτη 
Συγγραφέας Μερκούριος Αυτζής
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι χωρισμένο σε επτά μέρη με τον συγκινητικό τίτλο «Ανάσες» και ξεκινάει από το Πλιτσχάουζεν της Γερμανίας το 1982, όπου η υπερήλικη Χρυσαυγή θυμάται τη ζωή της και την αφηγείται στην πρωτότοκη εγγονή της, ακολουθώντας τις προφητείες εκείνης της σαλής Λεϊλά: «Η ψυχή σου θα ησυχάσει μονάχα όταν μοιραστείς της ζωής σου τα γραμμένα. Απ’ αυτά, μαθές, τίποτα δε σου ανήκει». Εκείνο το αερικό είχε πει στη Χρυσαυγή: «Πολλά θα δεις, πολλά θα ζήσεις και πολλά θα πάθεις», οπότε ο μίτος ξεδιπλώνεται σιγά σιγά και ταξιδεύουμε πίσω στα μεταβατικά και άστατα χρόνια της δεκαετίας του 1910. Το μυθιστόρημα είναι πυκνογραμμένο, με πλούσια πλοκή, γεμάτο από πραγματολογικά στοιχεία και από ιστορικά πρόσωπα που αλληλοεπιδρούν με την οικογένεια Μικρόπουλου και το φιλικό τους περιβάλλον, παρ’ όλ’ αυτά είναι έτσι γραμμένο που υπάρχει περιθώριο για αναγνωστική ξεκούραση. Η αφήγηση είναι κυρίως τριτοπρόσωπη αλλά κάποιες φορές μια πρωτοπρόσωπη δίνει άλλη ματιά στα δρώμενα, ένα ημερολόγιο ή μια επιστολή ή ακόμη και άρθρα εφημερίδων εμπλουτίζουν και ζωντανεύουν το κείμενο ενώ οι ανωτέρω «Ανάσες» μας συστήνουν μια ώριμη Χρυσαυγή και μας χαρίζουν μικρές πληροφορίες για το τι μέλλει γενέσθαι, κορυφώνοντας έτσι την αγωνία.

Η γραφή είναι δυνατή, στιβαρή και απόλυτα τεκμηριωμένη, βασισμένη σε πλούσια βιβλιογραφία. Κάπου ποιητική, κάπου πεζή, με σύντομες αλλά και με μεγαλύτερες προτάσεις, με προσεγμένο και επίκαιρο λεξιλόγιο, ακόμη και με λίγα καλολογικά στοιχεία, έτσι, να δούμε λίγο φως ανάμεσα στις στάχτες: «Η άνοιξη, ροδαλή και αηδονολάλητη, φόρεσε τα καλά της και εμφανίστηκε σε μια στιγμή που ζωή και θάνατος σεργιανούσαν αντάμα» (σελ.309). Ο σχεδιασμός της πλοκής είναι ευρηματικός, με τον κύριο άξονα να μην έχει υπερβολικές ή αχρείαστες εκπλήξεις, διανθίζεται πάντως από γεγονότα που δείχνουν ολοκληρωμένους τους χαρακτήρες και φωτίζουν κάθε γεγονός που έλαβε χώρα στη διεθνή διπλωματική, οικονομική και πολιτική κονίστρα. Θέλει τον χώρο και τον χρόνο του η ανάγνωση ενός τέτοιου κειμένου, είναι όμως τόσο συναρπαστικό που δεν κατάλαβα για πότε κύλησε η ώρα και πότε έφτασα στο τέλος (πιστεύω πως θα υπάρξει και συνέχεια του έργου), γεμάτος από εικόνες, συναισθήματα και γνώσεις. Από χαρακτήρες δεν ξέρω ποιον να πρωτοαναφέρω. Ο Ευγένης Μικρόπουλος είναι δραστήριος έμπορος της Τραπεζούντας, έχει κατάστημα τροφίμων, αποθήκη εμπορευμάτων κι ένα φορτηγό καράβι, συναναστρέφεται τις αγορές της νότιας Ρωσίας, της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης, της Θεσσαλονίκης και την αστική τάξη της πόλης. Με τη γυναίκα του, Μάρω, απέκτησαν τον Απόστολο, δεξί του χέρι, τον Κωνσταντίνο, τον Γεωργούλη και τη Χρυσαυγή, μια κοπέλα που μεγαλώνει και ζει μια πλούσια σε εμπειρίες ζωή. Ο καθένας τους έχει και τη δική του πορεία στο κείμενο, πότε στρωτή, πότε με εμπόδια και ανατροπές ευχάριστες και όχι, χωρίς όμως να χάνεται το επίκεντρο, που είναι η ζωή της μοναχοκόρης. Έτσι το μυθιστόρημα περιορίζεται σε έκταση και δε χανόμαστε σε γενεαλογίες και τήρηση σημειώσεων από μεριάς αναγνώστη, αφήνοντας έτσι την καθαυτή δράση να αναπνεύσει και να ξεδιπλωθεί. Τα παιδιά μεγαλώνουν, σπουδάζουν, παντρεύονται, διαπρέπουν, ωριμάζουν και κάθε μάζωξη είναι μια μεγάλη γιορτή, ώσπου…

Και δε γνωρίζουμε μόνο τα μέλη της οικογένειας. Η Λεϊλά, ορφανή κι απόκληρη, τριγυρνά ελεύθερη χωρίς να δίνει λόγο πουθενά, είναι ένα αποκρουστικό αγρίμι που κρύβει όμως την πραγματική της ταυτότητα. Οι χριστιανοί την περιφρονούν, οι μουσουλμάνοι τη θεωρούν τρελή, οι Εβραίοι και οι ξένοι πιστεύουν πως είναι δαιμονισμένη. Χλευάζει τη δήθεν αξιοπρέπεια και την υποκρισία του κόσμου, έχει πεντακάθαρη ψυχή και πνευματική διαύγεια, ψυχολογεί με μια ματιά όσους αντικρίζει. Ο Νικηφόρος Πετρίδης αρραβωνιάστηκε από παιδί με τη Χρυσαυγή, διατηρώντας έτσι την τοπική συνήθεια να προστατεύουν τα κορίτσια από τους Τούρκους. Η Εμινέ και η Μελάνια είναι παιδικές φίλες της Χρυσαυγής, η Θεοδώρα και η Σουμέλα είναι οι νέες της συμμαθήτριες, ο Μιλτιάδης και ο Ανέστης, ο Ισαάκ το Εβραιόπουλο και ο Ιμπραήμ με τον Αχμέτ, τα Τουρκοπούλια, είναι γείτονες και φίλοι του Γεωργούλη, ο Μιχάλης και ο Ισκεντέρ είναι φίλοι του Απόστολου, ο Χαλίλ και ο Αζαρία είναι υπάλληλοι του καταστήματος της οικογένειας. Ο Συμεών Ντιμπουά είναι γιος τραπεζίτη και γνώστης του τραπεζικού δικαίου, έρχεται στην Τραπεζούντα για να επεκτείνει τις οικογενειακές επιχειρήσεις, λάτρης του ωραίου και άνθρωπος της διασκέδασης και της τρυφηλότητας. Ο αγαπημένος μου Κριστιάν Φουρνιέ είναι Γάλλος δημοσιογράφος, ανταποκριτής της μάχης της Καλλίπολης αρχικά και του Α΄ Πανελληνίου Συνεδρίου των Ελλήνων της Ρωσίας αργότερα, ο συνταγματάρχης Χανς Ντίτριχ αποσπάστηκε στο γερμανικό προξενείο για να προωθήσει γερμανικά οικονομικά συμφέροντα, ο Μεχμέτ Τζεμάλ Αζμή μπέης, βαλής στο μεγαλύτερο βιλαέτι της αυτοκρατορίας, ικανός στη διοίκηση και στη διαχείριση των υποθέσεων αλλά συγκεντρωτικός και αυστηρός, αναγνωρίζει τον κομβικό ρόλο των Ελλήνων που υπερτερούν πληθυσμιακά στην οικονομία του τόπου και προσπαθεί να τα έχει καλά μαζί τους, ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης διαπρέπει στη Μασσαλία όπου έμαθε την τέχνη του εμπορίου και ό,τι αγγίζει γίνεται χρυσάφι, μιας και είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας φουντουκιού («το καφέ χρυσάφι του Πόντου»).

Αυτοί οι χαρακτήρες και πολλοί άλλοι, κάποιοι με πρωταγωνιστικό, κάποιοι με βοηθητικό ρόλο, ζουν, μεγαλώνουν, επιβιώνουν στην Τραπεζούντα: «…ένα πολύχρωμο μωσαϊκό πολιτισμών, θρησκειών, ιδεών, ζυμωμένο με το αίμα, τον ιδρώτα και τις μάχες αιώνων χιλιάδων ψυχών» (σελ. 23-24). Το ξακουστό λιμάνι της είναι γεμάτο ατμόπλοια και ιστιοφόρα, είναι το τέρμα του εμπορικού δρόμου που ξεκινούσε από το Ερζερούμ κι έφερνε καραβάνια γεμάτα εμπορεύματα. Έλληνες και Αρμένιοι, Εβραίοι και Τούρκοι, Ασιάτες από την Ανατολή, Ευρωπαίοι δημιουργούν ένα πολύχρωμο παζλ γεμάτο εικόνες, χρώματα και αρώματα από μια πένα μεστή και λυρική ταυτόχρονα, που δεν ξεχνάει ούτε τους κρυπτοχριστιανούς, φέρνοντας στο φως κατανυκτικές περιγραφές της θείας λειτουργίας σε κρυμμένα υπόγεια ενώ εξίσου όμορφα δένει ο συγγραφέας την πόλη με το βυζαντινό της παρελθόν, όταν τα παιδιά της ιστορίας περπατάνε στο Λεοντόκαστρο ή οι μεγαλύτεροι προσεύχονται στις βυζαντινές εκκλησίες. Πόσο αρραγής δείχνει η ιστορία της πόλης και του τόπου ανά τους αιώνες και πόσο ευρηματικά ταξιδεύουμε στην επίσης ακμάζουσα παροικία της Οδησσού και του Βατούμ, με πόση συγκίνηση περιδιάβαινα κι αυτές τις πόλεις μέσα από τις επιστολές που στέλνονταν…

Η ιστορική αλήθεια παρουσιάζεται ακριβοδίκαια, χωρίς φτιασίδια και μισόλογα, μέσα από μια τεκμηριωμένη και κοπιώδη έρευνα, με τα γεγονότα, τα αίτια και τα αιτιατά, τις αλλαγές και τις ανατροπές, τις βλέψεις και τα μεγαλόπνοα σχέδια εις βάρος του λαού να είναι απόλυτα εναρμονισμένα με την καθημερινότητα και τις ζωές των χαρακτήρων του μυθιστορήματος. Το κίνημα των Νεότουρκων του 1908 και τα σατανικά τους σχέδια που κρύβονταν πίσω από την επαναφορά του Συντάγματος του 1876, η εξορία του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, η εκστρατεία της Καλλίπολης, η Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως, ο πόλεμος, η επεκτατική πολιτική της Ρωσίας προς τη Μικρά Ασία που ανακόπηκε απότομα με την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 είναι γεγονότα που πότε λαμπρύνουν και πότε καταστρέφουν την Τραπεζούντα και τον Πόντο ευρύτερα. Επιστράτευση, αμελέ ταμπουρού, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος, μια εποχή όπου «…το χιόνι κεντούσε την ασχήμια του πολέμου με τις νιφάδες ασπροβελονιά για να μην τη βλέπει το μάτι του Θεού…» (σελ. 267). Και που παραδόθηκε το 1916 η Τραπεζούντα στους Έλληνες μετά τη νίκη των Ρώσων στο Ερζερούμ και την προέλασή τους, τι μ’ αυτό; «Διάλειμμα δημοκρατίας» το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας κι έχει δίκιο. Δεν πρόλαβαν να ωριμάσουν οι ζυμώσεις για ένα ανεξάρτητο ποντιακό κράτος και να ευοδωθούν οι ρωσικές βλέψεις για ένωση των Ελλήνων Ρωσίας και Καυκασίας, αφού ξέσπασε η Οκτωβριανή Επανάσταση τον επόμενο χρόνο, με αποτέλεσμα ο Βλαντίμιρ Λένιν να ακολουθήσει πολιτική ειρήνευσης με τους Νεότουρκους και με τους Γερμανούς. Πίκρα, ανασφάλεια και τρόμος στοίχειωσαν τις ζωές των Ποντίων και στις 19 Μαΐου 1919 αποβιβάζεται στη Σαμψούντα ο Μουσταφά Κεμάλ. Στάχτες, παντού στάχτες…

Το μυθιστόρημα, που κάτι μου λέει πως είναι το πρώτο μιας ενδιαφέρουσας διλογίας ή τριλογίας, ζωντανεύει παραστατικά και τεκμηριωμένα την καθημερινή ζωή στην Τραπεζούντα από το 1910 ως το 1921 περίπου, με την πανσπερμία φυλών και την ποικιλία των κατοίκων που μεγάλωναν στην πόλη και πάλευαν για τον επιούσιο να ζωντανεύει με ενάργεια, ρεαλισμό και πιστότητα. Εκκλησίες και καταστήματα, μνημεία και δρόμοι, κτήρια και λεωφόροι αναβιώνουν με συναρπαστικό τρόπο και αφήνουν τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος να περπατήσουν με άνεση ανάμεσά τους, να τα επισκεφθούν, να στεγάσουν εκεί τα όνειρα και τις ελπίδες τους. Διεισδυτικά ψυχογραφήματα, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες, άφθονα πραγματολογικά στοιχεία, ιδιωματισμοί, συναρπαστικές περιγραφές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός εκπληκτικού ιστορικού μυθιστορήματος, αφιερωμένου στην πρόοδο και την ευημερία του ελληνικού στοιχείου: «…που από τη στάχτη θέλει να δημιουργεί, και παλεύει από την πρώτη αχτίδα του ήλιου…» (σελ. 329).

Βιβλίο Περίμενέ με, θα γυρίσω 
Συγγραφέας Έφη Καγξίδου, Λίνα Σπεντζάρη
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Έξη
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο νέο τους μυθιστόρημα η Έφη Καγξίδου και η Λίνα Σπεντζάρη εμπνέονται από την αληθινή ιστορία μιας γυναίκας που πολέμησε με ηρωισμό και αυταπάρνηση όχι μόνο τη βία και την κακοποίηση σε προσωπικό επίπεδο αλλά και τον εχθρό της πατρίδας της. Η Σοφία γεννήθηκε στην Κοκκινιά και τον Οκτώβριο του 1940 έκανε όνειρα να παντρευτεί τον Στέφανο Μπαλή, που έφυγε από το Αϊβαλί και κατάφερε να γίνει δάσκαλος, οπότε γύρισε στο Κερατσίνι και στην οικογένειά του. Οι γονείς της, Ηλίας και Νόπη, ήταν Πόντιοι από την πόλη Ρίζο, το αρχαίο Ριζαίον της Μαύρης Θάλασσας και σαν κυνηγημένες ψυχές έφτασαν στον Πειραιά, όπου μαζί με άλλους έχτισαν τον συνοικισμό που θα ονομαστεί αργότερα Κοκκινιά. Τσαγκάρης εκείνος, νοικοκυρά εκείνη, μεγαλώνουν τη Σοφία που γεννήθηκε το 1923. Ο γάμος του ανιψιού τους έξω από το Κιλικίς παραμονές του ελληνοϊταλικού πολέμου θα είναι η αρχή μιας σειράς περιπετειών που θα χωρίσουν τη Σοφία και τον Στέφανο.

Το βιβλίο ξεκινάει γεμάτο ποντιακά ήθη και έθιμα, γλώσσες και συνήθειες που θα αποτελέσουν το φόντο στο οποίο θα μεγαλώσει η Σοφία. Ειδικά ο γάμος του ξαδέλφου της, Αποστόλη, δίνεται με όλα όσα τηρούνται σε μια τέτοια χαρμόσυνη μέρα. Ο Γιώργος, αδερφός του Ηλία, έφτασε στη Θεσσαλονίκη μετά τον διωγμό και ρίζωσε στο Κιλικίς με την οικογένειά του, τη γυναίκα του Καλλιόπη και τα παιδιά τους Απόστολο, Κωνσταντίνο, Θεοδώρα και Σοφούλα. Στις Μυρτιές του Κιλικίς όπου έχουν το κτήμα τους ζει και διαφεντεύει ο μεγαλοτσιφλικάς του τόπου, Λάμπης Γκίκας. Την ημέρα του γάμου ένα αναπάντεχο γεγονός θα φέρει τα πάνω κάτω. Έτσι στη συνέχεια έχουμε παράλληλη αφήγηση των περιπετειών της Σοφίας και του Στέφανου, όπου εκείνος κατατάσσεται στο μέτωπο και παρακολουθούμε τις κακουχίες και τις δύσκολες συνθήκες εκεί και στη συνέχεια πηγαίνουμε μαζί στα απάτητα βουνά για σαμποτάζ της Εθνικής Αντίστασης. Και η Σοφία; Γιατί παιδεύτηκε στο Κιλκίς; Τι συμβαίνει εκεί; Τι θα κάνει όταν το 1943 επιτραπεί από τους Γερμανούς η βουλγαρική επεκτατικότητα στη Μακεδονία;

Το «Περίμενέ με, θα γυρίσω» είναι μια τρυφερή ρομαντική ιστορία που ζωντανεύει τα δύσκολα και σκληρά χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, με παρομοιώσεις και μεταφορές, με ωραία καλολογικά στοιχεία, με το καλό και το κακό να αντιμάχονται για την τελική νίκη, με τις μοίρες να παίζουν με τις τύχες των ανθρώπων. Στο πλάι των δύο νέων θα γνωρίσουμε ανθρώπους που θα πολεμήσουν με αυταπάρνηση, που θα ταχτούν στο πλευρό του κρυφού αγώνα, άντρες που αγάπησαν και γυναίκες που προδόθηκαν, θα γνωρίσουμε ακόμη και δωσίλογους και συνεργάτες των κατακτητών, προδότες που θα κάνουν τα πάντα για να συνεχίσουν να καλοπερνούν διαβλέποντας στην τελική νίκη του Άξονα. Με φροντίδα, αγάπη κι ενδιαφέρον για τα ηρωικά κατορθώματα του ελληνικού λαού κατά τη διάρκεια της Κατοχής, οι δύο συγγραφείς ζωντανεύουν μια ιστορία αγάπης γεμάτη εμπόδια, προβλήματα και αποστάσεις. Ακολουθώντας χρονολογικά τα γεγονότα της Ιστορίας καταγράφουν τις ζωές ενός άντρα και μιας γυναίκας που δεν πρόλαβαν να ενωθούν πριν το πέρασμα του γερμανικού τυφώνα, τα σαμποτάζ, την αντίσταση, τις θυσίες, τις απώλειες που βίωσαν στο αιματηρό πέρασμά τους από τις σελίδες του βιβλίου. Θα ανταμώσουν ξανά άραγε; Θα πραγματοποιήσουν τα όνειρά τους; Ένα τρυφερό και σκληρό ταυτόχρονα κείμενο, φωτεινό και αισιόδοξο, γεμάτο αγάπη, αυταπάρνηση και πείσμα.

Βιβλίο Η εξόντωση του μισητού λιονταριού
Συγγραφέας Ιάκωβος Ζ. Ακτσόγλου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η παρούσα εργασία εστιάζεται στους τρεις πρώτους κύκλους του διωγμού κι επιχειρεί να παρουσιάσει τις αιτίες, τις συνθήκες που δημιουργήθηκαν και οδήγησαν στην απόφαση για την εκκαθάριση, τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν ώστε να επιτευχθεί το προσδωκώμενο αποτέλεσμα, τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν στη διαδικασία αυτήν και να καταδείξει την ταυτοπροσωπία μεταξύ των πρωταγωνιστών, ως Νεότουρκων κατά την πρώτη περίοδο και ως κεμαλικών αργότερα. Δεν έχουμε δηλαδή άλλη μια ιστορία περί των δεινών και των κακουχιών της Ελλάδας αλλά τη διπλωματική επεξήγηση της συμπεριφοράς (;) των Τούρκων απέναντι στον ελληνικό, τον αρμενικό, τον εβραϊκό και τον ποντιακό πληθυσμό.

Ομολογώ ότι κάπου κάπου η γραφή είναι λίγο στριφνή και δυσνόητη συντακτικά (σε κάποια σημεία διάβαζα την ίδια πρόταση ξανά και ξανά) αλλά σε γενικές γραμμές το κείμενο διαβάζεται και αντλούνται σημαντικές πληροφορίες. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πηγές και μαρτυρίες, τις οποίες παραθέτει (κάποιες εκτενώς στο Παράρτημα), παρέχει ένα σωρό στοιχεία και ονόματα, αναλύει το σκεπτικό και τη νοοτροπία των πρωταιτίων κάθε φιλοτουρκικής και εθνικιστικής περιόδου της Τουρκίας και μας δείχνει χωρίς εθνικιστικές κορόνες και εξάρσεις, χωρίς μεροληψία ή διδακτισμό (του στυλ “να, κοιτάξτε τι μας κάνανε”) τι συνέβαινε στα παρασκήνια της τουρκικής διπλωματίας.

Δυστυχώς όμως ελλείπει η βιβλιογραφία (το θεωρώ μεγάλη έλλειψη να μην υπάρχει ενιαίος, συγκεντρωτικός πίνακας), παρ’ όλο που παρατίθενται αρκετά αποσπάσματα από βιβλία, κυρίως στις υποσημειώσεις του κειμένου. Επιπλέον στην παράθεση των βιβλιογραφικών παραπομπών δεν υπάρχει εκδότης, δηλαδή έχουμε τη μορφή “Βλ. σχετ. Ροδάς Μιχαήλ, Πώς η Γερμανία κατέστρεψε τον ελληνισμόν της Τουρκίας, Αθήνα 1978, σελ. 52-53” (σελ. 100, υποσημείωση 105) ή το ακόμη χειρότερο (που ευτυχώς εμφανίζεται άπαξ) “Από τις τελευταίες δημοσιεύσεις σχετικές με το θέμα είναι και οι 14 τόμοι του καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη που περιέχουν μεγάλο όγκο αρχειακού υλικού …καθώς και η επιτομή του έργου που εξέδωσε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία” (σελ. 120, υποσημείωση 129) [τίτλο δεν έχουμε των έργων αυτών ή πότε κυκλοφόρησαν;]. Τέλος, αν και παραδέχομαι ότι δεν γνωρίζω τι γίνεται σε αυτές τις περιπτώσεις βιβλιογραφικά, παρατίθενται αποσπάσματα κειμένων είτε στα τουρκικά είτε στα αγγλικά χωρίς μετάφρασή τους στα ελληνικά, αν και κάποια ποιήματα στις αρχές κάποιων κεφαλαίων παρατίθενται αυτούσια και σε υποσημείωση η μετάφρασή τους. Αυτά είναι κάποια λαθάκια που ασχημαίνουν την εικόνα μιας κατά τα άλλα διαφωτιστικής μελέτης και μιας εις βάθος έρευνας για μια τόσο κοντινή και τόσο άγνωστη παρασκηνιακή περίοδο της Τουρκίας και της Ελλάδας.