Βιβλίο Πατρίδα από βαμβάκι
Συγγραφέας Έλενα Χουζούρη
Κατηγορία  Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο είναι καλογραμμένο, άμεσο, σφιχτό. Η συγγραφέας παρεμβαίνει στο κείμενο από την αρχή παραινετικά, συμβουλευτικά, συμπονετικά. Καταλαβαίνουμε αμέσως ότι το μυθιστόρημα αναπλάθει πραγματικά γεγονότα πραγματικών ανθρώπων και μας δίνει πραγματικές πλευρές της ελληνικής και όχι μόνον Ιστορίας. Οι παρεμβάσεις της κυρίας Χουζούρη προς τον ήρωά της («Έτσι υποθέτω, γιατρέ…», «Με μπέρδεψες, γιατρέ…» κλπ.) δεν είναι πολύ συχνές και δίνουν προσωπικό τόνο που συγκινεί και φορτίζει το κλίμα. Θα έλεγα ότι η συγγραφέας είναι μια μάνα που συμπάσχει και αγωνιά για τον γιο της, τον ήρωα του μυθιστορήματος, έναν άνθρωπο που πίστεψε σε κάποια ιδεώδη, δεν παρασύρθηκε από την τυφλότητα του σοσιαλισμού και αγωνίστηκε να επιβιώσει από το μίσος και τη μισαλλοδοξία και το άγριο ξεκαθάρισμα που ακολούθησε τον θάνατο του Στάλιν, οπότε και οι λύκοι που κρύβονταν στα γραφεία του κόμματος ξαμολύθηκαν προς άγρα θυμάτων.

Ο γιατρός μας, λοιπόν, έζησε την τραγικότητα του Εμφυλίου, την αγωνία, τον πόνο και την απελπισία των «στρατιωτών» του Εμφυλίου (τι στρατιωτών δηλαδή, αμούστακα και άγουρα παιδιά όλοι τους) και την υποχρέωση που δημιουργήθηκε απέναντι στη Σοβιετική Ένωση που τους φιλοξένησε, οπότε ήταν υποχρεωμένοι να τηρήσουν μια συγκεκριμένη, αυστηρή πορεία εργασίας στις φάμπρικες. Καταπληκτική αναπαράσταση της Τασκένδης και της ψυχολογίας που επικρατούσε μεταξύ των Ελλήνων που κυκλοφορούσαν για χρόνια με στρατιωτικά και το περιβόητο «όπλο παρά πόδα» αλλά και μεταξύ των Ρώσων που τους υποδέχτηκαν. Τι τύφλωση, τι εγωισμός, τι πειθήνια υπακοή στη γραμμή του κόμματος και αργότερα, μετά τον θάνατο του Στάλιν, του «πλαστογράφου της Ιστορίας» όπως τον κατηγόρησαν δικοί του άνθρωποι, να πέφτει ένα τείχος και να μπαίνουν τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση. Μια κατάσταση που πολλοί δεν άντεξαν και ξέσπασαν σε λιποθυμίες και κρίσεις τρέλας ενώ στα κλιμάκια του κόμματος γινόταν ο κακός χαμός από προδοσίες, διαγραφές και εξορίες.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο γιατρός Στέργιος έχει παντρευτεί τη συντρόφισσα Σταυρούλα, συναγωνίστρια στον Γράμμο, κι έχουν κάνει και δυο κόρες. Μέσα στην παραφροσύνη του κλίματος στην Τασκένδη, ο γιατρός διαπράττει κάτι που δείχνει πρόστυχο αλλά αναδεικνύεται τόσο βαθύ και ειλικρινές χάρη στην αφήγηση και στη ροή της πλοκής, χάρη στον τρόπο που φωτίζονται κάποια περιστατικά και καταγράφονται κάποια αισθήματα, ώστε τα πρόσωπα διεκδικούν το δικό τους, ιδιαίτερο δίκιο. Οι «σύντροφοι» θα το μάθουν και θα το εκμεταλλευτούν, οπότε η δράση εκτυλίσσεται πλέον στα Σκόπια, με όνειρο του γιατρού να γυρίσει στην πατρίδα του και στους αγαπημένους του, από τους οποίους απαγορευόταν να έχει νέα. Παράλληλα με τη ζωή του Στέργιου, μαθαίνουμε και για τον αδελφό του, Λεωνίδα, που πολέμησε κι αυτός στον Εμφύλιο από την πλευρά των Δημοκρατικών. Τι αντίκτυπο είχε η απόφαση του Λεωνίδα να πάει με τους κομμουνιστές, πώς αντέδρασε η μάνα τους, τι συνέπειες είχε αυτό για τον Λεωνίδα και για την καριέρα του στον στρατό;

Όνειρα που ποδοπατήθηκαν στη γραμμή του κόμματος, ελπίδες που έσβησαν στη μακρινή ανατολή της Τασκένδης, χαμόγελα που θάφτηκαν βαθιά στις στέπες του Ουζμπεκιστάν. Και μια νέα ζωή, που ξεφύτρωσε ξαφνικά, να χαρίζει ελπίδα τουλάχιστον στον έναν από τους δύο χαρακτήρες του μυθιστορήματός μας και χάρη σε αυτήν τη ζωή κατάφερε η συγγραφέας, όπως μας εκμυστηρεύεται, να συμπληρώσει τα γεγονότα της ζωής του γιατρού. Υπέροχο, λυρικό, τραγικό αλλά και αισιόδοξο.

Βιβλίο Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο
Συγγραφέας Άλκη Ζέη
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πώς είναι δυνατόν ένα κοριτσάκι που μεγάλωσε στο καταπράσινο νησί της Σάμου και στην καλλιτεχνική και λογοτεχνική «σφηκοφωλιά» της Αθήνας τη δεκαετία του 1930, την Κυψέλη, να μην γίνει η Άλκη Ζέη; Με αγαπημένη θεία τη Διδώ Σωτηρίου και την αδελφή της Διδώς, την Έλλη Παππά; Με καλλιτεχνικές ανησυχίες και γραπτά όνειρα; Με άμεση συμμετοχή και βοήθεια στο στήσιμο του εκδοτικού οίκου Ίκαρου; Με τη συντροφιά και την αγάπη του Γιώργου Σεβαστίκογλου, ιδρυτικού μέλους του Θεάτρου Τέχνης και λαμπρού συγγραφέα και σκηνοθέτη; Με την αδελφή της, Λένα, αρχικά σύντροφο του Νίκου Γκάτσου; Ένα καλειδοσκόπιο συναισθημάτων και ερεθισμάτων, μια μεγάλη και ξένοιαστη (αλλά και αποφασιστική όταν το καλούσε η ανάγκη της Ιστορίας) παρέα σημάδεψαν την Άλκη Ζέη και σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα της και το στυλ της. Η ταλαιπωρημένη Άλκη Ζέη, που έγινε πολιτική πρόσφυγας στην Τασκένδη στον Εμφύλιο για να μην προδώσει τον σύζυγό της και μετά ξανά με την οικογένειά της στο Παρίσι γιατί δεν άντεχε τα δεσμά της Χούντας. Ένας πολίτης του κόσμου λοιπόν μας ανοίγει τον κόσμο της κι εμείς ρουφάμε άπληστα κάθε στάλα-λέξη, κάθε συναίσθημα, κάθε της ιδέα. Μια όμορφη αυτοβιογραφία, ένα ενθύμημα όχι μόνο για το ξεκίνημα της λατρεμένης συγγραφέως αλλά και για τις δύσκολες στιγμές που έζησε η Ελλάδα μετά τα Δεκεμβριανά.

Βιβλίο Στεφάνι από ασπάλαθο
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η γραφή της κυρίας Θεοδωρίδου έχει βελτιωθεί πάρα πολύ και το συγκεκριμένο μυθιστόρημα με γέμισε τόσα πολλά αντιφατικά αισθήματα για τους χαρακτήρες και με τόσες λυρικές και σκληρές εικόνες που το αγάπησα θερμά. Είναι τόσο δύσκολο να γράψω εντυπώσεις χωρίς να αποκαλύψω κάποιες πτυχές της πλοκής αλλά θα κάνω μια προσπάθεια κι αν κάπου το ξεπεράσω συγχωρέστε με. Η συγγραφέας πρέπει να επαινεθεί με το δάφνινο στεφάνι της επιβράβευσης κι ίσως ο ενθουσιασμός κάπου με παρασύρει.

Έχουμε λοιπόν ένα μυθιστόρημα που το πρωταγωνιστικό ζευγάρι το χωρίζει η Ιστορία. Το δράμα τους εξελίσσεται στη δεκαετία του 1940 αλλά γιγαντώνεται στα δύσκολα χρόνια αυτής του 1950. Η Κασσιανή ζει ήρεμα, τυπολατρικά και χωρίς ενθουσιασμό σε χωριό της δεκαετίας του 1930. Ο αυστηρός, δυσκοίλιος, γραμματιζούμενος θεολόγος και ιεροκήρυκας πατέρας της διαφεντεύει με τον τρόμο και τα θρησκευτικά πιστεύω τις δύο του κόρες. Ώσπου στο γειτονικό σπίτι έρχεται ο ανιψιός Λυκούργος για να διαβάσει για τις εξετάσεις απερίσπαστος και ο έρωτας τρυπώνει ανάμεσα στην Κασσιανή και στον υποψήφιο φοιτητή. Δίνεται η ευκαιρία λοιπόν στην κυρία Θεοδωρίδου να μας δείξει με την άφθαστη μαστοριά της τις δύσκολες κοινωνικές συνθήκες για μια γυναίκα που μεγαλώνει στο χωριό, ένα πλάσμα ταμένο να κάνει δουλειές, κλεισμένο στο σπίτι, που δε σηκώνει κεφάλι σε ξένο άνθρωπο και δε βγαίνει από το σπίτι παρά μόνο τις Κυριακές και τις εορτές. Με τη συγκλονιστική ανατροπή που με άφησε άφωνο και ως εξέλιξη και ως περιγραφή, η Κασσιανή και ο Λυκούργος καταφεύγουν στην κοντινή πόλη (αν κατάλαβα καλά μάλλον είναι ο Βόλος, ίσως και όχι) για να ζήσουν τη ζωή τους, ξαφνιασμένοι και οι δύο από το αναπάντεχο. Η οικογένεια του μέλλοντα συζύγου της δεν υποδέχεται την Κασσιανή καθόλου καλά και έτσι ξεκινάει ένα νέο μαρτύριο για την κοπέλα. Ειδικά από τη στιγμή που ο Λυκούργος εντάσσεται στον κομμουνισμό και ξεσπάει ο πόλεμος, τα πράγματα γίνονται χειρότερα.

Αυτή είναι μόνο η αρχή του υπέροχου μυθιστορήματος, ένα συγκλονιστικό κείμενο για τη γυναίκα που υποτάσσεται στη μοίρα και στη θέληση του άντρα της, που ακροβατεί ανάμεσα στα πρέπει του συζύγου και στα θέλω του παιδιού της, ανάμεσα στα λόγια του κόσμου και στην πραγματικότητα του δικού της σπιτιού. Η Κασσιανή περιβάλλεται από καλούς και κακούς ανθρώπους, κουράζεται, ταλαιπωρείται αλλά αυτό δεν είναι τίποτα σε σύγκριση με όσα ζει λόγω του βάρους της σκιάς του κομμουνιστοσυμμορίτη άντρα της, κάτι που η γειτονιά δε θα συγχωρέσει εύκολα. Ο Εμφύλιος και οι συνέπειές του χωρίζουν το ζευγάρι, χωρίς γράμμα, χωρίς γραφή, η Κασσιανή μεγαλώνει, ωριμάζει, αντρώνεται, ατσαλώνεται, σκληραίνει, υφίσταται εξευτελισμούς, ερωτικές επιθέσεις ως απροστάτευτη γυναίκα αλλά είναι όρθια εκεί, όχι να περιμένει μάταια την επιστροφή ενός ανθρώπου που πρώτος την ξέγραψε αλλά να αγωνίζεται να μεγαλώσει αξιοπρεπώς και με σωστά εφόδια την κόρη της.

«Πέρασαν μέρες, μήνες, χρόνια από κείνη τη μέρα κι απόμεινε η ελπίδα της να βολοδέρνει αστήριχτη στο διάβα του καιρού και να μαραίνεται ολόστεγνη. Δεν ήταν εύκολο να κρατηθεί ολάνθιστη, χωρίς επιπλέον ευοίωνες ειδήσεις. Κι η αλήθεια είναι πως μαράθηκε αργά, αναμενόμενα, δίχως επώδυνες διαψεύσεις. Έσβησε απλά και ταπεινά, άηχα θα ‘λεγε κανείς, πέρα από κάποια οδυνηρά ξεσπάσματα σε νύχτες αγρύπνιας. Είχε μάθει να ζει δίχως αυτόν και θα συνέχιζε έτσι τη ζωή της, νυμφευμένη ανύμφευτη, να αναμένει την επανασύνδεση ως άλλη Πηνελόπη, της ραπτομηχανής, στη δική της περίπτωση κι όχι του αργαλειού. Έβριθε, εξάλλου, από Πηνελόπες τούτος ο τόπος από την εποχή του Ομήρου» (σελ. 332).

Δυνατές σκηνές, καθαροί διάλογοι, υπέροχες λυρικές περιγραφές που πότε ζωγραφίζουν με όμορφα χρώματα την ιστορία και πότε τη μουντζουρώνουν, άνθρωποι που ξεγυμνώνονται μπροστά στον αναγνώστη, με τα καλά τους και με τα στραβά τους, αλλαγές στην Ιστορία που ενσωματώνονται στην καθημερινότητα των χαρακτήρων, χωρίς να κουράζουν ή να συνταιριάζονται με το ζόρι, όλα αυτά δείχνουν πόσο ωρίμασε η πένα της λατρεμένης συγγραφέως και πως εξακολουθεί να είναι ικανή, χωρίς να επαναλαμβάνεται ή να κουράζει τον αναγνώστη της, να ταξιδεύει τον άνθρωπο που θα εμπιστευτεί το γραπτό της σε άλλες εποχές με ενάργεια και σεβασμό.

«Η χώρα και η πόλη ανασύντασσαν στο διάστημα αυτό τις δυνάμεις τους, η καθημερινότητα επέστρεφε αργά μα σταθερά, πόνοι, καημοί και πίκρες μαραίνονταν στο καμίνι της, μέχρι που μια μικρή σπίθα τα ξανάφερε όλα στο προσκήνιο. Οι πληγές υπαρκτές ακόμα αγωνίζονταν να σχηματίσουν κακαδο» (σελ. 332).

Ίσως οι τόσες πολλές κακουχίες, οι τόσες ευτυχισμένες στιγμές, η αγωνία να κρατηθεί το ενδιαφέρον του κοινού από μια σχετικά στατική πλοκή (πόσα πράγματα μπορούν να γίνουν στη ζωή μιας γυναίκας που αγωνίζεται για το μεροκάματο και μεγαλώνει μόνη ένα παιδί για πάνω από 10 χρόνια, παντρεμένη-ζωντοχήρα ή ακόμη και παντρεμένη-χήρα;) να δημιούργησαν την «κοιλιά» που κάνει το μυθιστόρημα κάπου προς το τέλος, κάτι που με ενόχλησε κάπως, σύντομα όμως μια νέα ανατροπή, τραγική, απαράδεκτη, ακατανόητη, δίνει την οριστική μαχαιριά στη ζωή της Κασσιανής και με γέμισε οργή. Ζει τελικά ο άντρας της; Αν ναι, γιατί δε φάνηκε τόσα χρόνια, εφόσον τα πράγματα στην Ελλάδα ημέρευαν σιγά σιγά, έστω και υπό άγριες συνθήκες; Αν όχι, πού χάθηκε και γιατί; Τι αποφάσεις πήρε στη ζωή του που έντυσαν με συνέπειες ακόμη και τη γυναίκα του;

Κλείνοντας, θα τονίσω ότι, όσο ολοκληρωμένος χαρακτήρας ήταν η Κασσιανή, λιγότερο προσεγμένος ήταν ο χαρακτήρας του Λυκούργου. Φιλομαθής, με όνειρα και σπουδές, πήρε την ευθύνη των πράξεών του και των συναισθημάτων του, αντρώθηκε μέσα σε μια φοβερή στιγμή, ασπάστηκε τον κομμουνισμό κι από τότε διαλύθηκαν όλα. Πίνει νερό στο όνομα μιας ιδεολογίας που διώχτηκε από την Ιστορία και αποδεδειγμένα ήταν ανεδαφική (πολύ σκληρή η σκηνή με τις θαμμένες λίρες, που ο Λυκούργος ήθελε να τις δώσει στον αγώνα και η Κασσιανή να τις κάνει γάλα για το παιδί της), εξαφανίζεται από τη ζωή της και καλά αγωνιζόμενος για ένα καλύτερο κοινό τους αύριο και μετά τι; Οι σελίδες που έδωσαν φως στη ζωή του στο Παραπέτασμα μου φάνηκαν αδικαιολόγητες, εκτός κι αν ήταν όντως τόσο δειλός και ρίψασπις ζωής που κατάφερε η συγγραφέας να μου μεταλαμπαδεύσει αυτά τα αισθήματα όχι από λιγότερη αγάπη ή αμέλεια για τον χαρακτήρα του Λυκούργου αλλά από συγγραφική δεινότητα. Δηλαδή δεν προχειρόγραψε τον πρωταγωνιστή της αλλά τον έντυσε με μελανά χρώματα για να δώσει έναν διαφορετικό από τους συνηθισμένους άνθρωπο. Και τα κατάφερε. Τον μίσησα. Τάχτηκα με το πλευρό της Κασσιανής και εναντιώθηκα με τον τρόπο ζωής του Λυκούργου εκεί στα ξένα. Το τέλος όμως θα είναι σκληρό για όλους, αναγνώστη και πρωταγωνιστές.

Το «Στεφάνι από ασπάλαθο», τα Πέτρινα χρόνια της λογοτεχνίας, είναι ένα κείμενο για τη γυναικεία ψυχοσύνθεση που καλείται να παραμείνει γυναίκα, άνθρωπος και μάνα σε δύσκολες συνθήκες, ένα κείμενο για τον ρομαντικό που παρασύρεται από ρεύματα, αφήνοντας πίσω του στόματα άθρεφτα, τάχα μου με το ελαφρυντικό της ιδεολογίας και του καλύτερου αύριο, ένας κόλαφος για τις κλειστές κοινωνίες που με χαρά βγάζουν τα μάτια του άλλου πριν βγουν τα δικά τους. Σκληρό, ρομαντικό, αληθινό, κοινωνικό, ένα ψυχολογικό αριστούργημα.

Βιβλίο Σπανιόλικα παπούτσια και άλλες ιστορίες
Συγγραφέας Άλκη Ζέη
Κατηγορία Συλλογή διηγημάτων
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα καλειδοσκόπιο συναισθημάτων και ερεθισμάτων, μια μεγάλη και ξένοιαστη (αλλά και αποφασιστική όταν το καλούσε η ανάγκη της Ιστορίας) παρέα σημάδεψαν την Άλκη Ζέη και σφυρηλάτησαν τον χαρακτήρα της και το στυλ της. Η ταλαιπωρημένη Άλκη Ζέη, που έγινε πολιτική πρόσφυγας στην Τασκένδη στον Εμφύλιο για να μην προδώσει τον σύζυγό της και μετά ξανά με την οικογένειά της στο Παρίσι γιατί δεν άντεχε τα δεσμά της Χούντας.

Σε αυτήν τη συλλογή ενθυμημάτων από τη ζωή της βρίσκονται τα σπάργανα του αυτοβιογραφικού «Με μολύβι φάμπερ νούμερο δύο» που κυκλοφόρησε τέσσερα χρόνια μετά από αυτήν τη συλλογή. Μικρές αναμνήσεις της αγαπημένης συγγραφέως από τη Σάμο, την οδό Λευκωσίας και την πλατεία Θάσου στην Κυψέλη, από την εξορία στη Μόσχα και στο Παρίσι, άνθρωποι και κατοικίδια, στιγμές και καιροί, εποχές και καταστάσεις. Διερευνητικά, διεισδυτικά, τρυφερά, μελαγχολικά. Αφεθείτε στις ιστορίες της αξεπέραστης αυτής συγγραφέως φορώντας τα αγαπημένα σας παπούτσια και αφαιρώντας κάθε δυσκολία της ζωής σας.

Βιβλίο  Οι καιροί της μνήμης
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτό το βιβλίο έπεσε στα χέρια μου τον Ιούνιο του 2012 που ταξίδευα για Θεσσαλονίκη. Δεν ήξερα τίποτα για το τι θα με περίμενε. Λέω, Ψυχογιός είναι, καλό θα είναι, βλέπω τούβλο 600 σελίδων (λατρεύω τα τούβλα κι ας με καθυστερούν) και βυθίστηκα στην ανάγνωση. Σπάνια διαβάζω τα οπισθόφυλλα με προσοχή, οπότε στη σελίδα 100 διαβάζω κάτι που δεν έπρεπε: το βιβλίο ήταν το ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ βιβλίο μιας ΤΕΤΡΑΛΟΓΙΑΣ. Και ακόμη δεν είχαμε φτάσει Λάρισα καν! Οπότε, τι κάνουμε; Συνεχίζουμε την ανάγνωση ή όχι; Ευτυχώς το σταμάτησα και το έβαλα πείσμα όταν γυρίσω στην Αθήνα να βρω και τα υπόλοιπα. Έτσι μπήκα στο υπέροχο ταξίδι που χαρίζει ο συγγραφέας σε κάθε τυχερό αναγνώστη.

Στο τελευταίο βιβλίο περιγράφονται οι περιπέτειες των ηρώων στη μετεμφυλιακή Ελλάδα. Η Αγγέλα και η Αριάδνη αγωνιούν για την τύχη του Οδυσσέα στις φυλακές, η Μέλπω γεννά παιδί και πέφτει θύμα εμπορίας βρεφών, ο Οδυσσέας, η Γιάννα, ο Σπύρος και η Κατερίνα ζουν στο Σιδηρούν παραπέτασμα. Θα λυτρωθούν; Θα βρουν την ευτυχία; Κατά πόσο το Κόμμα θα εξακολουθήσει να τους καθοδηγεί και κατά πόσο θα επηρεάσει τη στάση ζωής η ήττα (συγνώμη, η προσωρινή υποχώρηση για ανασύνταξη δυνάμεων όπως λέει το ΚΚΕ) και η καθημερινότητα στις σοσιαλιστικές χώρες; Κι όταν πεθάνει ο Στάλιν τι θα συμβεί στον σοσιαλισμό;

Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι.

Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές στην καθημερινότητα των κομμουνιστών που κατέφυγαν σε Τασκένδη, Βουδαπέστη, Βουκουρέστι, που παρέμεναν νούμερα για το Κόμμα και όχι ξεχωριστοί άνθρωποι με διακριτές ταυτότητες. Συνθήκες ζωής στα εργοστάσια για τη «γραμμή», πέτρινα χρόνια στην ξενιτειά, κι όμως εξακολουθούν να υποστηρίζουν το Κόμμα, τον Στάλιν, την ιδέα. Και φυσικά η μεγάλη σφαγή, ένας μικρός εσωτερικός εμφύλιος, που ξέσπασε σε όλο το Σιδηρούν Παραπέτασμα με τον θάνατο του Στάλιν και την αποσταλινοποίηση του κόμματος. Σφαγή για να γίνει το ξεκαθάρισμα, όχι αντικειμενικά βέβαια, αλίμονο, απλώς άλλαξαν τα οφίτσια χέρια! Σοκ και δέος!

Οι ήρωες αρχίζουν να βρίσκουν τον προορισμό τους, κάποια πάθη αποσοβούνται, κάποιες αδικίες επιδιορθώνονται, κάποια πράγματα μπαίνουν σε μια σειρά. Κάποιοι βρίσκουν τη λύτρωση, κάποιοι δεν αντέχουν το βάρος και τρελαίνονται, άνθρωποι και μίση, άνθρωποι και πάθη, ένα αριστούργημα ψυχολογίας και ανθρωπογνωσίας, βρίσκει την κορύφωσή του με αυτόν τον τόμο.

Ο συγγραφέας πλέον δεν κρατιέται: «Προλεταριακή αναδιαπαιδαγώγηση οι σύντροφοι στο Κόμμα, εθνική αναμόρφωση οι εχθροί στην πατρίδα, γλιτωμό από πουθενά οι άνθρωποι, δε φτάνει που έδωσαν τα νιάτα τους και τις ζωές τους για ένα μάταιο αγώνα, καταδικασμένο από τυχοδιωκτισμούς, δογματισμούς, προχειρότητες, μεγαλοστομίες και τραγικά λάθη, οι νικημένοι μια φορά στον πόλεμο νικιόνταν τώρα και στην ειρήνη κι από εχθρούς κι από συντρόφους. Ανάσα να μην πάρουν, μια ζωή καθήκοντα, μια ζωή χρέη, σε ποιον, για ποιον, γιατί; Γιατί αγκάλιασαν την ιδέα ενός καλύτερου, πιο δίκαιου κόσμου και προδόθηκαν δυο φορές. Γιατί πίστεψαν σε ένα όνειρο που αποδείχτηκε φρικτή αυταπάτη. Γιατί χειραγωγήθηκαν σκληρά από ηγέτες ανίδεους, αμόρφωτους, εγωπαθείς, και απαράδεκτα αναίσθητους κι έπειτα βασανίστηκαν φρικτά από άλλους ανθρώπους, εξαγριωμένους, αμέρωτους, αριβίστες και καπηλευτές της δόλιας πατρίδας.

Ούτε μέρος να πατήσουν, ούτε γη να σταθούν. Εκτοπισμοί, εξοντώσεις και φυλακίσεις μες στην Ελλάδα απ’ τους ταξικούς εχθρούς, εκτοπισμοί, φυλακίσεις κι εξοντώσεις κι έξω απ’ την Ελλάδα απ’ τους συντρόφους στον αγώνα, αυτό το δεύτερο αφόρητο, αβάσταχτο, πώς να χωρέσει το μυαλό τους που, από τη μια στιγμή στην άλλη, από συμπολεμιστές που μοιράστηκαν αίμα, σφαίρες και ψωμί, χρόνια στα άπαρτα βουνά, βρέθηκαν ύποπτοι, χαφιέδες, πράχτορες, ρεφορμιστές, οπορτουνιστές, φραξιονιστές και της μάνας του Στάλιν το κέρατο. Μεταξύ σφύρας και άκμονος υπήρξαν στιγμές που έχαναν το μυαλό τους και την ίδια τους την ψυχή, γιατί το βόλι απ’ τον εχθρό αντέχεται, το βόλι απ’ το σύντροφο δεν αγαντάρεται με τίποτα» (σελ. 428-429).

Για το παιδομάζωμα γράφει πάλι ο συγγραφέας:

«Στο όνομα του λαού στημένο το ικρίωμα, παιδοσώσιμο και παιδοφύλαγμα να το βαφτίζει το Κόμμα, άρπαγμα, απομόνωση, ορφάνια και μισεμός να είναι μόνο. Παιδιά φυλακισμένα, παιδιά χαμένα στο πουθενά, σκορπισμένα στους πέντε ανέμους. Σαν τις φωνές τους που έσβηναν πια, για άλλη μια φορά πνιγμένες στην απόγνωση. Σαν τις φωνές τους που ακούγονταν αχνά την ίδια τρυφερή λέξη να προφέρουν, τη λέξη της καρδούλας τους: «Μάνα…» (σελ. 116).

SPOILERS

Δεν είχε νόημα να κρατήσω αναλυτικές σημειώσεις για το πού πάει ο καθένας και τι κάνει εκεί. Όλοι οι χαρακτήρες του βιβλίου δοκιμάζονται και φτάνουν πια στα όριά τους. Στα πλαίσια της καλύτερης εικόνας τα σοσιαλιστικά κράτη δέχονται να δώσουν πίσω στην Ελλάδα κάποια από τα παιδιά του παιδομαζώματος, ανάμεσά τους και την Ελενίτσα. Ο κύκλος κλείνει και αποχωρίζομαι τους ήρωες με μεγάλη μου λύπη και κάποια ανακούφιση για όσους λυτρώθηκαν και κατάφεραν να ευτυχήσουν.

Βιβλίο  Τα δάκρυα των αγγέλων
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο τρίτο βιβλίο περιγράφονται τα αιματηρά και βδελυρά γεγονότα του 1949, οι μάχες και η οριστική νίκη του ελληνικού στρατού (παρά τις δηλώσεις του Νίκου Ζαχαριάδη ότι το κόμμα κρατά «το όπλο παρά πόδα», μια πρόταση που τρομοκράτησε το ελληνικό κράτος, με συνέπεια τις εξορίες και τις διώξεις των κομμουνιστών ακόμη και μετά το τέλος του εμφυλίου). Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι.

Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές στο περιβόητο παιδομάζωμα και τις παιδουπόλεις της Φρειδερίκης, τις αιματηρές μάχες σε Γράμμο και Βίτσι, τη διαφωνία του Τίτο με τον Στάλιν με αποτέλεσμα η Γιουγκοσλαβία να κλείσει τα σύνορά της και να μειωθεί αρκετή από την οικονομική και άλλη ενίσχυση προς τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδος, τα όνειρα και τις προσδοκίες του ΚΚΕ, το οποίο με την Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση που συγκρότησε, ένα ψευδο-κράτος που ποτέ καμία χώρα και καμία κυβέρνηση δεν αναγνώρισε (άσε που περιοριζόταν σε δυο κορυφογραμμές μόνο ανάμεσα Βίτσι-Γράμμο) είχε την πρόθεση να διχοτομήσει τη χώρα και να αποσπάσει το βόρειο κομμάτι της για να εκπληρωθούν τα σχέδια του Στάλιν για Βαλκανική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία (μάλιστα το ΚΚΕ στηριζόταν στους προαιώνιους εχθρούς της πατρίδας, Γιουγκοσλάβους και Βούλγαρους).

Οι ηρωίδες αρχίζουν να έρχονται κοντά η μία στην άλλη, αρχίζουμε να αποχαιρετάμε κάποιους χαρακτήρες που μας συντρόφεψαν για τόσες σελίδες, ο συγγραφέας βαδίζει πια στα ίχνη του Ομήρου αφηγούμενος έναν πιο πρόσφατο πόλεμο, έναν πόλεμο θύμα του οποίου υπήρξε ο παππούς του, ένας άμαχος εργάτης στη σιδηροδρομική γραμμή στα Μαράσια Ανατολικής Θράκης (επί τη ευκαιρία περιγράφονται οι σχέσεις των ντόπιων βουλγαρόφωνων και σλαβόφωνων κατοίκων με τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί το 1922, μια δύσκολη σχέση μέχρι και το ξέσπασμα του εμφυλίου). Ειλικρινά αν το περιστατικό που περιγράφεται στις σελίδες 179-181 όντως το έζησε ο πατέρας του συγγραφέα και όντως ο πατέρας του συγγραφέα ήταν αυτόπτης μάρτυς στην τυχαία ανατίναξη μιας νάρκης από εργάτη με τον οποίο δούλευε ο συνονόματος παππούς του, τότε δεν έχω λόγια για τους αυτόπτες μάρτυρες τέτοιων φρικιαστικών και άδικων σκηνών, που σε μια στιγμή μέσα σού καταστρέφουν ό,τι υπήρξες ποτέ στη ζωή σου. Και μπράβο στον συγγραφέα που μετέτρεψε τον πόνο του σε έργο, σε δημιουργία, κατακόκκινη από το αίμα, μαύρη από την αδικία αλλά δημιουργία.

Ο συγγραφέας είναι δριμύτατος: «Γιατί λοιπόν; Γιατί όλη αυτή η σφαγή; Πέρα από τις εθνικές κορόνες του νικηφόρου ελληνικού στρατού και τους λαϊκούς δεκάρικους του ηττημένου ΚΚΕ, το γιατί η λαοπρόβλητη κι αλάθευτη ηγεσία του τιμημένου κόμματος επέλεξε την τελική σύγκρουση και τη βέβαιη ήττα κι έτσι ωμά και ανυπολόγιστα θυσίασε τον ανθό του ελληνικού λαού, μένει αναπάντητο και κανείς λογικός κι εχέφρων νους δεν μπορεί να εξηγήσει» (σελ. 308).

Έληξε ο πόλεμος, οι αντάρτες ηττήθηκαν (το Κόμμα ποτέ δεν ηττάται, απλώς έχουμε μια υποχώρηση!), οι ζημίες και τα θύματα καταμετρήθηκαν. Και τώρα; Σε αυτό το ερωτηματικό απαντάει ο συγγραφέας στο επόμενο και τελευταίο βιβλίο του. Ανυπομονώ να το διαβάσω!

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Στο Μυριόφυλλο, οι αντάρτες έχουν εγκατασταθεί για τα καλά κι αναγκάζουν τους κατοίκους του χωριού να τους παραδίδουν κάθε τρόφιμο που έχουν, να μαγειρεύουν φαγητό για όλους τους. Επιπλέον όσοι είναι δυνατοί και ικανοί για δουλειά, άντρες και γυναίκες, αναγκάζονται να φτιάξουν οχυρωματικά έργα. Ανάμεσα στους αντάρτες είναι και ο Ηλίας, ο οποίος αρνείται τη φιλοξενία της μητέρας του και γίνεται μάρτυρας σε ένα δυσάρεστο επεισόδιο: τυφλωμένος από την καθοδήγηση του κόμματος αναγκάζεται να δεχτεί ότι ο αγαπημένος του γερο-Ζιάκας, ο σεβάσμιος γέροντας του χωριού και δεύτερος παππούς του, είναι εχθρός των ανταρτών και η μαρτυρία του οδηγεί τον ηλικιωμένο στο εκτελεστικό απόσπασμα. Το καλοκαίρι του 1948 μετά από σειρά γεγονότων οι αντάρτες υποχωρούν από το Γράμμο κι έτσι η ζωή των κατοίκων επανέρχεται σε γνώριμους ρυθμούς, αν εξαιρέσεις ότι η Χωροφυλακή εκτοπίζει στην εξορία κάθε συγγενή και φίλο των ανταρτών που δρουν στα βουνά, αποκόπτωντάς τους έτσι κάθε φίλιο έδαφος!.

– Η Φανή, στα 16 της πια, είναι κομματική επίτροπος και κομματική υπεύθυνη στις γυναίκες του στρατοπέδου εφοδιασμού του Αρχηγείου Μακεδονίας του ΔΣΕ. Εκεί πολεμάει μαζί με τον πατέρα της εναντίον των «μοναρχοφασιστών» στις τελευταίες απελπισμένες και λυσσώδεις μάχες του ΔΣΕ. Αργότερα, με υπερηφάνεια ο Σπύρος ανακοινώνει στην κόρη του τα νέα της καθήκοντα: «Από το Μάρτη που μας πέρασε, το Κόμμα μας πήρε μια μεγάλη απόφαση για το μέλλον του λαϊκού αγώνα. Αποφασίσαμε να μαζέψουμε τα παιδιά των περιοχών που ελέγχουμε και να τα στείλουμε στις Λαϊκές Δημοκρατίες, για να τα προστατέψουμε από τους μοναρχοφασίστες και τον πόλεμο, για να τα σώσουμε από το κακό και τη σφαγή» (σελ. 104). Έτσι η Φανή στέλνεται στο Βελιγράδι εμπιστευτικά μαζί με πέντε άλλες κοπέλες για να προετοιμάσουν τους χώρους υποδοχής των παιδιών και να πείσουν τους αδελφούς σοσιαλιστικούς λαούς για το σκοπό της αποστολής των παιδιών.

Έτσι ξεκινάει η πρωτόγνωρη και οδυνηρή εμπειρία που έζησε η ελληνική ύπαιθρος ενάμιση αιώνα μετά την παύση του γενιτσαρισμού. Συνολικά τη διετία 1948-1949 περίπου 28.000 παιδιά από βρέφη έως 14 ετών συγκεντρώθηκαν από το ΚΚΕ και τους αντάρτες και εστάλησαν στις κομμουνιστικές χώρες ολομόναχα και υπό τις χειρότερες συνθήκες. Κάποια παραδόθηκαν με τη συγκατάθεση των γονέων τους για να σωθούν από τον πόλεμο, κάποια άλλα μαζεύτηκαν από μονάδες στρατολόγησης αλλά τα περισσότερα ξεριζώθηκαν από τα χωριά τους και εγκαταστάθηκαν σε στρατόπεδα. Προς το τέλος του εμφυλίου, που τα πράγματα δυσκόλευαν για τους αντάρτες, όσα ήταν πάνω από 13 ετών οδηγήθηκαν πίσω στην Ελλάδα και πολέμησαν στις τελευταίες μάχες. Ταυτόχρονα με το παιδομάζωμα συγκέντρωσε και η Φρειδερίκη 18.000 παιδιά σε Παιδουπόλεις που λειτούργησαν είτε ως ορφανοτροφεία είτε ως αναμορφωτήρια (για όσα ήταν παιδιά ανταρτών). Τα περισσότερα με το τέλος του εμφυλίου επέστρεψαν στις οικογένειές τους ενώ από τα 28.000 παιδιά που άρπαξε το ΚΚΕ ελάχιστα επέστρεψαν (χάθηκαν ή εξαφανίστηκαν, μιας και οι ανατολικές κομμουνιστικές χώρες απέκρυβαν κάθε στοιχείο των παιδιών κι αρνούνταν στις διεθνείς επιτροπές να επισκεφθούν τα στρατόπεδα).

Η Φανή πολεμάει στο Μπέλες και ζει πολύ άσχημα περιστατικά. Όταν σφίγγει ο κλοιός, το κόμμα τη στέλνει στο Γράμμο κι η χαρά της είναι μεγάλη γιατί θα ανταμώσει την κόρη της και τον άντρα της. Η Γιάννα και ο καπετάν Οδυσσέας συμμετέχουν σε μια από τις μάχες του ΔΣΕ και ο Οδυσσέας της σώζει τη ζωή. Στο νοσοκομείο όπου νοσηλεύεται, η Γιάννα και ο Οδυσσέας αποκαλύπτουν τα αισθήματά τους ο ένας για τον άλλον αλλά τα καταπνίγουν γιατί το κόμμα απαγορεύει τις σχέσεις μεταξύ των συναγωνιστών. Η Φανή φτάνει στις Πρέσπες κι επιτέλους βρίσκει τον άντρα της αλλά έντρομη ανακαλύπτει ότι η κόρη τους έχει ήδη ξεκινήσει για αλλού. Μέσα στην ανάπαυλα του πολέμου, βρίσκουν την ευκαιρία να κάνουν έρωτα και να ξεκλέψουν λίγες στιγμές ευτυχίας και χαράς. Πολύ λίγες.

Η Φανή με ραδιοσήμα ενημερώνεται για τις τελευταίες εξελίξεις και το Κόμμα την καλεί πίσω στο Βίτσι και στο Γράμμο, οπότε ξεκινάει με τις συντρόφισσές της να επιστρέψουν στην Ελλάδα. «Λίγο οι απανωτές ήττες και πολύ περισσότερο ο φανατικός δογματισμός και το άφρον πείσμα, η κατάσταση στις γραμμές των ανταρτών θύμιζε φρενοκομείο» (σελ. 341). Έτσι ο Σπύρος, όταν φτάνει η κόρη του στη μάχη, τη βάζει μαζί με άλλες τέσσερις κοπέλες να πάει στην πρώτη γραμμή και να μιλήσει με χωνιά στους στρατιώτες απέναντι, σίγουρος ότι θα τους μεταπείσει και θα έρθουν με το μέρος των κομμουνιστών! Έτσι και τα πέντε κορίτσια βρίσκουν φριχτό θάνατο. Ο συγγραφέας στις σελίδες 346-347 κεντά με χρυσοκέντητη κλωστή τις αδικοχαμένες τελευταίες στιγμές πέντε ανθών, πέντε νέων ανθρώπων που πίστεψαν σε κάτι απίστευτο.

– Η Κατερίνα συμμετέχει στην εφοδιοπομπή που κατευθύνεται προς την Κρυσταλλοπηγή, όπου τα όπλα και τα εφόδια θα δοθούν στους αντάρτες που θα τα περνούσαν στο ελληνικό έδαφος και θα τα μετέφεραν με ασφάλεια στις αντάρτικες μονάδες, αλλά στην πορεία τραυματίζεται και νοσηλεύεται στο Ζντάνοφ, το γιουγκοσλαβικό χωριό όπου το ΚΚΕ είχε φτιάξει αναρρωτήριο και θεραπευτήριο για τους πληγωμένους. Η Κατερίνα συνεχίζει να γράφει πυρετωδώς γράμματα στη μητέρα της, γράμματα που ποτέ δε θα παραλάβει εκείνη, η μάνα που της λείπει τόσο μα τόσο πολύ.

Μετά τη σύγκρουση Τίτο-Στάλιν η Γιουγκοσλαβία κλείνει τα σύνορά της για τους Έλληνες αντάρτες και παύει να τους ενισχύει. Έτσι οι τραυματισμένοι αντάρτες μεταφέρθηκαν σε βουλγαρικό και αλβανικό έδαφος. Η Κατερίνα μεταφέρεται στην αλβανική πλευρά της Μεγάλης Πρέσπας και προσφέρει τις υπηρεσίες της ως νοσοκόμα, έχοντας πια γίνει καλά. Η προϋπηρεσία της την καθιστά ικανή να υπηρετήσει στο νοσοκομείο των ανταρτών στο Βροντερό, ανάμεσα στις δύο Πρέσπες. Με τη λήξη του πολέμου όλοι μαζί αποσύρονται στα εδάφη της Αλβανίας για να σωθούν πριν κλείσουν τα σύνορα.

– Στην Αθήνα η Αριάδνη γνωρίζει μέσω της φίλης της, Ιωάννας Τσάτσου, τον Γιώργο Σεφέρη. Η Αριάδνη δεν μπορεί να συνέλθει από τη μοναξιά της και με το που φεύγει ο αδερφός της, Μανώλης, για το μέτωπο, ζητά τη βοήθεια της Ιωάννας Τσάτσου να προσφέρει βοήθεια οπουδήποτε έξω από την Ελλάδα. Τελικά η Αριάδνη ταξιδεύει ως Γραμματέας Β΄ στο Ελληνικό Προξενείο Αδριανούπολης, που παίζει σημαντικό ρόλο και στηρίζει τους ανταρτόπληκτους χωρικούς του Έβρου και της Θράκης γενικότερα. Η Αριάδνη αναλαμβάνει να καταγράφει τις ελλείψεις και να παρέχει ιατροφαρμακευτική περίθαλψη σε πρόχειρο προσφυγικό καταυλισμό στα Μαράσια, κοντά στα ελληνο-τουρκικά σύνορα, όπου καταφεύγουν οι ντόπιοι από φόβο για τις ληστρικές επιδρομές των ανταρτών στα χωριά τους. Μετά την έκρηξη της νάρκης στην κοντινή γέφυρα (όπως ανέφερα ανωτέρω) αντάρτες επιτίθενται και ο στρατός τους αποδεκατίζει. Ανάμεσα στους νεκρούς και η Δήμητρα, φίλη της Μέλπως, που κουβαλούσε πάνω της φωτογραφία της Φανής (στην οποία απεικονιζόταν και η Κατερίνα!).

Η Αριάδνη που είναι αυτόπτης μάρτυς της ανατίναξης φροντίζοντας τα πτώματα βρίσκει τη φωτογραφία και παθαίνει σοκ. Επιστρέφει άρον άρον στην Αθήνα, μια Αθήνα που δεν έχει καμία σχέση με τα χωριά των συνόρων, μια Αθήνα που ζει ευτυχισμένη με τα εφόδια του Σχεδίου Μάρσαλ και της ΟΥΝΡΑ, μέχρι και θέατρα ανοίγουν κι ας συνεχίζεται η σφαγή στα βουνά της Μακεδονίας. Η Αριάδνη δεν καταφέρνει να κινήσει τα γρανάζια της γραφειοκρατίας ούτε με τη φωτογραφία της Κατερίνας της κι έτσι κλείνεται στο σπίτι της ξανά, όπου όμως βρίσκει το γράμμα του Γιάννη Στάκα και θυμάται την υπόσχεση που έδωσε στον εκτελεσμένο άντρα να βρει την οικογένειά του και να παραδώσει το γράμμα του. Γεμάτη τύψεις που έδωσε απερίσκεπτα το δαχτυλίδι του για να σώσει τη ζωή του παιδιού της χωρίς να ξέρει ότι δεν θα το πετύχει, με τη βοήθεια του αδερφού της, Μανώλη, πηγαίνει στο Μυριόφυλλο.

Και οι ηρωίδες επιτέλους γνωρίζονται:

Η Αγγέλα καλείται ως μάρτυρας στο Στρατοδικείο Καστοριάς μαζί με άλλες γυναίκες για να αναγνωρίσει τους αντάρτες από το δικό της χωριό και να δηλώσει τα πραγματικά τους ονόματα. Με χαρά παραδίδει τον Μήτσο Ντάκα, προσωπικό της εχθρό και γενικότερα persona non grata στο Μυριόφυλλο, στα χέρια της Χωροφυλακής. Την επομένη της εκτέλεσής του της παραδίδουν τα προσωπικά του αντικείμενα για να τα δώσει στην οικογένειά του. Έντρομη, ανακαλύπτει το δαχτυλίδι του συζύγου της! Όταν τις μεταφέρουν πίσω τις σταματούν στο δρόμο και τις ανακοινώνουν ότι τα χωριά τους καταλήφθηκαν πάλι από τους αντάρτες, οπότε είναι επικίνδυνο να τις γυρίσουν πίσω. Πάνω στον καβγά και τη φασαρία της απελπισίας, η Αγγέλα λιποθυμάει και δέχεται την περιποίηση της Αριάδνης, την οποία σταμάτησαν επίσης οι στρατιώτες, απαγορεύοντάς της να πλησιάσει το Μυριόφυλλο.

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες απογράφουν τα παιδιά και αρχίζουν να τα μαζεύουν. Η Βασίλαινα νιώθει το κακό να έρχεται αλλά δεν προλαβαίνει να το σκάσει με την εγγονή της. Οι αντάρτες την αρπάζουν και η πορεία της εξαθλίωσης των παιδιών αρχίζει. Η Βασίλαινα σώζει τη ζωή της εγγονής της από πνιγμό αλλά η ίδια, υπερήλικη και ταλαιπωρημένη, δεν τα καταφέρνει να επιβιώσει. Τα παιδιά και οι συνοδοί τους καταφεύγουν σε αλβανικό έδαφος.

Η Αγγέλα και η Αριάδνη παρακολουθούν μαζί στην Καστοριά τις εξελίξεις και τη νίκη του ελληνικού στρατού. Κάθε μέρα μεταβαίνουν στο στρατοδικείο για να εντοπίσουν τα παιδιά της Γιάννας. Εκεί συναντούν την αιχμάλωτη Μέλπω, η οποία λιποθυμά και η Αριάδνη, που την περιποιείται, παρά τις αντιρρήσεις των παρισταμένων, ανακαλύπτει ότι είναι έγκυος! Ανάμεσα στους αιχμαλώτους και ο Ηλίας Στάκας.

Βιβλίο  Οι μάνες της άδειας αγκαλιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι τα πράγματα δυσκολεύουν. Περιγράφονται τα γεγονότα των ετών 1945-1948, λίγο πριν ανάψει η σπίθα του Εμφύλιου πολέμου. Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι. Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές σε Μπούλκες, καταστροφή Καλαμάτας, αμνήστευση των εκτοπισμένων, βία και αναρχία από πρώην ταγματασφαλίτες, νυν μέλη ακροδεξιών συμμοριών. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄: «Μετά τη λαϊκή άφιξη του ηγέτη του ΚΚΕ, ήρθε κι η εθνικόφρων άφιξη του Βασιλέως των Ελλήνων. Το σκηνικό είχε στηθεί, οι πρωταγωνιστές χαιρέτισαν το κοινό τους, τώρα έμενε μονάχα να βγουν οι κομπάρσοι στο προσκήνιο. Αυτοί που θα πλήρωναν με το αίμα τους την παράσταση των δυο πρωταγωνιστών». (σελ. 333). Στις σελίδες 348-349 δίνονται σύντομα οι λόγοι δημιουργίας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ) και του Γενικού Αρχηγείου Ανταρτών και οι σκέψεις του Κόμματος για την έναρξη του ένοπλου κομμουνιστικού αγώνα.

Πλέον ο συγγραφέας, συγκλονισμένος, παίρνει θέση στα γεγονότα που περιγράφει:

«…άχρηστο κομματικό ιερατείο…αυτοί έγιναν οι πρώτοι και καλύτεροι κόλακες της νέας εξουσίας του, ενώ οι καπεταναίοι της Αντίστασης και οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονταν υποτιμητικά και απαξιώνονταν συστηματικά. Ο Ζαχαριάδης ήθελε να ξεγράψει τις πιο χρυσές σελίδες του Κόμματος, ιδίως επειδή δεν είχε λάβει μέρος σε αυτές» (σελ. 290).

Ή σε άλλο σημείο:

«Την απεγνωσμένη προσπάθεια ανάκαμψης του παραγωγικού ιστού της χώρας την αποδυνάμωναν και τη δυναμίτιζαν πλήρως οι απεργίες και οι διαδηλώσεις που εξαπέλυε σε καθημερινή βάση ο ΕΡΓΑΣ, ο οποίος ελεγχόταν από το ΚΚΕ και ο οποίος…οργίαζε στα εργατικά συνδικάτα και στις δημοσιοϋπαλληλικές ενώσεις, αδιαφορώντας προκλητικά για την τραγική κατάσταση της χώρας και του λαού, χωρίς να συναισθάνεται τις ευθύνες των καιρών ή χωρίς να υπολογίζει τίποτα και κανέναν μπροστά στα στενά συμφέροντα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αιτήματα πλήρως ανεδαφικά λόγω των περιστάσεων και αδιαφορία στις προσκλήσεις διαλόγου της κυβέρνησης, απουσία κάθε διάθεσης συμβιβασμού και σκληρή αρνητική στάση απέναντι στην κοινή εθνική προσπάθεια, αυτή ήταν η γραμμή που είχε επιβάλει το ΚΚΕ και επικρατούσε στα συνδικάτα, στα σωματεία και στις ομοσπονδίες που διοικούνταν από τον ΕΡΓΑΣ. Σήκωμα της γροθιάς, νταηλίδικη στάση, εύπεπτα και ευήκοα συνθήματα, εκτόξευση απειλών για παλλαϊκούς ξεσηκωμούς, φωνασκίες και κραυγές αλλά και πλήρη έλλειψη πειστικών, ουσιαστικών και πρακτικών προτάσεων και λύσεων…Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα. Ιδιαίτερα όταν ο κουφός έχει τα μάτια του στραμένα μόνο προς τον Βορρά, προς τον «πατερούλη» Στάλιν και τη Μεγάλη Σοβιετική Πατρίδα, από την οποία το ΚΚΕ περίμενε εναγωνίως εντολές για το κάθε του βήμα» (σελ. 251-252).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Η Αριάδνη επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τις πρώτες ομάδες ομήρων που απελευθερώθηκαν από τα χέρια των κομμουνιστών που έφευγαν από την Αθήνα ηττημένοι. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας ο ΕΛΑΣ (κατ’ ουσίαν το ΚΚΕ) αρνήθηκε ν’ αφήσει ελεύθερα 5000 άτομα, τα οποία ισχυριζόταν ότι είναι δωσίλογοι και συνεργάτες των Αρχών Κατοχής. Έτσι, μέσω του Συλλόγου προς Αναζήτηση Αγνοούμενων Ομήρων η Αριάδνη και ο αδερφός της, Μανώλης, ψάχνουν την Κατερινούλα τους. Για να μη σαλέψει το μυαλό της από την απραξία η Αριάδνη αποφασίζει να μεταβεί στην Καλαμάτα, όπου χειροτονήθηκε Μητροπολίτης ο Χρυσόστομος, βοηθός του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με τον οποίο η Αριάδνη συνεργάστηκε στην Κατοχή με τα συσσίτια και τις επισκέψεις σε φυλακισμένους. Η Αριάδνη προσφέρει έτσι εθελοντικές υπηρεσίες σε νοσοκομεία και συσσίτια αλλά και σε φυλακές κομμουνιστών όπου εκκρεμούν καταδίκες για πράξεις που τιμωρούνται από τον ποινικό κώδικα. Δυστυχώς η περίοδος δεν είναι και η πιο κατάλληλη. Στην επαρχία, εκτός από τη δυσκολία της μεταφοράς των τροφίμων, του ιματισμού και των φαρμάκων μέσα από τους κατεστραμμένους δρόμους, εκτός από την απουσία ουσιαστικού κυβερνητικού ελέγχου, οι προσωπικές διαφορές και οι βίαιες πολιτικές αντιδικίες έκαναν αφόρητη την καθημερινή ζωή. Οι κάτοικοι ακόμη και των μικρών αστικών κέντρων ήταν έρμαια στο έλεος των κάθε λογής ανεξέλεγκτων καπετανάτων (ακροδεξιών αποχρώσεων), οι οποίοι, ενθαρρυμένοι από την ανοχή των επίσημων κατά τόπους αρχών είχαν αποδυθεί σε κυνήγι αντεκδικήσεων με θύματα αμέτοχους πολίτες αριστερών πεποιθήσεων ή στοχευμένους ανθρώπους με τους οποίους είχαν προσωπικές διαφορές. Επιθέσεις εναντίον σταθμών Χωροφυλακής, δολοφονίες και λεηλασίες έπαιρναν δέκα φορές πιο σκληρή απάντηση, ήτοι δολοφονίες αριστερών πολιτών, καταδιώξεις και συλλήψεις.

Ακόμη χειρότερα για την Καλαμάτα (και την Αριάδνη) τον Γενάρη του 1946 ξεκίνησε μια βεντέτα που βούλιαξε στο αίμα τη νότια Πελοπόννησο. Έτσι στις 20 Ιανουαρίου 1946 περίπου χίλιοι οργανωμένοι ακροοδεξιοί από όλη την Πελοπόννησο, συγκεντρώθηκαν στο χωριό Θουρία και επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στην πόλη της Καλαμάτας: κατέλυσαν όλες τις Αρχές, λεηλάτησαν, έσφαξαν, κράτησαν σε ομηρία όλη την πόλη ενώ η ισχνή δύναμη της Χωροφυλακής αμυνόταν όπως μπορούσε. Όλα αυτά ήταν ένας μικρός εμφύλιος που προμηνούσε τον μεγάλο, ο οποίος θα ξεκινούσε δυο μήνες αργότερα και θα βύθιζε τη χώρα σε τρίχρονο λουτρό αίματος. Ο Μανώλης, χάρη σε φίλο του δημοσιογράφο, με χαρά ανακαλύπτει μια φωτογραφία της Κατερινούλας χωμένη ανάμεσα σε αντάρτες, φωτογραφία τραβηγμένη πρόσφατα! Με χαρά τη δίνει στην Αριάδνη, που επέστρεψε τραυματισμένη από την Καλαμάτα και η οποία αρχίζει νέο γύρο ερευνών αλλά πάλι εις μάτην. Η Αριάδνη κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Ο φίλος του Μανώλη τον προειδοποιεί επίσης ότι το ΚΚΕ ετοιμάζεται να ξεκινήσει πόλεμο σύντομα.

– Στη Θεσσαλονίκη (όπου οι κάτοικοι ζούσαν με τον τρόμο, περιμένοντας τις εφόδους είτε της Χωροφυλακής παρουσία εισαγγελέα είτε ακροδεξιών συμμοριών σε σπίτια αριστερών πολιτών και αυθαίρετες συλλήψεις) η Μέλπω μαθαίνει ότι ο άντρας της, Σπύρος, πιάστηκε στη μεγάλη υποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα (αρχές Γενάρη 1945) και κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Μετά από πορεία διαμαρτυρίας η Μέλπω γυρίζοντας σπίτι της με τη φίλη της, Δήμητρα, πέφτουν πάνω σε έλεγχο ταυτοτήτων. Η Δήμητρα αρνείται να δείξει τη δική της, γιατί ο άντρας δε φορά στολή αστυνομικού, κάτι που προκαλεί την οργή του και τη χτυπά. Η Δήμητρα επικαλείται το όνομα του Βελουχιώτη και ότι θα νικήσει τους εχθρούς του κομμουνισμού. Ο άντρας, γελώντας, της πετά στη μούρη το φύλλο του Ριζοσπάστη, όπου το ΚΚΕ διαγράφει τον Βελουχιώτη ως τυχοδιώκτη, αφού αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα μαζί με τους υπόλοιπους αντάρτες. Ο Βλάσης Πεχλιβάνης και τα τσιράκια του τις ξυλοκοπούν. Μήνες μετά ο Σπύρος επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και φέρνει άσχημα νέα για τη Μέλπω του: σύντομα κατά διαταγήν του Κόμματος θα πάνε για στρατιωτική εκπαίδευση στο Μπούλκες, πάνω από το Βελιγράδι. Η Μέλπω καταλαβαίνει πως και πάλι δεν έζησε τον άντρα της πάνω από 24 ώρες. Ο Σπύρος από την άλλη της κρύβει το γεγονός ότι ίσως μαζί με τους άντρες περάσουν τα σύνορα για τη Γιουγκοσλαβία κάποιες γυναίκες και παιδιά.

Στις 30/3/1946, παραμονή των πρώτων ελεύθερων εκλογών, τις οποίες το ΚΚΕ κατήγγειλε απέχοντας από τη διαδικασία, το Κόμμα και οι οργανώσεις του, για να επιτύχουν το στόχο του μεγάλου ποσοστού αποχής που είχε θέσει, άσκησε κάθε νόμιμο μέσο πίεσης και προπαγάνδας αλλά και παράνομο κι αιματηρό. Ο καπετάν Οδυσσέας με άλλους αντάρτες επιτίθεται στο Λιτόχωρο, σκορπώντας φωτιά και όλεθρο, έχοντας δώσει γερό χτύπημα κι έχοντας περάσει το μήνυμα του ΚΚΕ στο επίσημο κράτος (το κλίμα τρομοκρατίας και φόβου που θα διαμορφωνόταν τις επόμενες μέρες θα ήταν αποτρεπτικό για συμμετοχή στις εκλογές). Παρ’ όλ’ αυτά η συμμετοχή του κόσμου στις εκλογές ήταν αθρόα, διαψεύδοντας τις προσδοκίες του ΚΚΕ. Μετά την επίθεση, ο καπετάν Οδυσσέας συζητά με τον Λιάκο Στάκα και μαθαίνει ότι ο νεαρός Λιάκος πήγε με τον Σπύρο Ελευθεριάδη στο Βελιγράδι και μάλιστα είδε και την κόρη του, Φανή!

Η Μέλπω ξαφνικά συλλαμβάνεται από ασφαλίτες που ψάχνουν να συνδέσουν τον θείο της, Φίλιππο Ντερίδη, με το ΚΚΕ και την οργάνωση. Ο Φίλιππος έχει συλληφθεί, οδηγούν μπροστά του τη Μέλπω, η οποία ατσαλώνεται και κάνει ότι δεν τον αναγνωρίζει. Το σοκ της πάντως είναι μεγάλο γιατί δεν ήξερε ότι ήταν κρυφό στέλεχος του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης. Ο Φίλιππος υποκύπτει στα τραύματά του κι οι ασφαλίτες τη στέλνουν στον Άη Στράτη. Ένα χρόνο μετά, στις 9/9/1947, μετά την άνευ όρων αμνηστία εις τους καταθέτοντας τα όπλα, αναθεώρηση των εκτοπίσεων και γενική αμνηστία μετά τη λήξη της ανταρσίας, όλα με την υπογραφή του Πρωθυπουργού Σοφούλη, η Μέλπω και η φίλη της, Δήμητρα, επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη. Πριν προλάβουν να ηρεμήσουν και να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, πάρθηκε απόφαση από την Κεντρική Επιτροπή το κέντρο βάρους της κομματικής δουλειάς να μεταφερθεί στον πολεμικό επιχειρησιακό τομέα κι έτσι ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας που συγκροτήθηκε να ενισχυθεί σημαντικά. Ο τρόμος τους μεγαλώνει όταν διαπιστώνουν ότι το κόμμα τις χρειάζεται στη Θράκη, στην οροσειρά του Μπέλες. Μετά από πορεία δύο μηνών φτάνουν στον προορισμό τους, όπου η Μέλπω βρίσκει γράμμα της κόρης της και δυο φωτογραφίες του άντρα της και του παιδιού της. Με απόφαση του κόμματος, η Δήμητρα τοποθετείται στα βουνά της Ροδόπης, στην Ταξιαρχία Θράκης ενώ η Μέλπω, που δεν είχε περάσει από εκπαίδευση και λόγω της συγγένειας του πιστού μέλους Σπύρου, θα παραμείνει στο Μπέλες. Οι δυο φίλες χωρίζονται κλαίγοντας.

– Στο Μυριόφυλλο, η Αγγέλα υποδέχεται με χαρά την επιστροφή του γιου της, Ηλία, και των συντρόφων του, οι οποίοι, κυνηγημένοι από τον τακτικό στρατό και τη Χωροφυλακή, κατευθύνονται προς τα σύνορα. Με λύπη του ο Ηλίας ανακοινώνει στη μητέρα του ότι η περιβόητη συμμορία του Καλαμπαλίκη επιτέθηκε στο στρατόπεδο του ΕΛΑΣ στα Άγραφα και το διέλυσε, αιχμαλωτίζοντας τα γυναικόπαιδα, ανάμεσά τους και τη Γιάννα! Στην πραγματικότητα, η Φανή και η Γιάννα είναι από τις πρώτες που ανακρίνουν οι συμμορίτες, οι οποίοι μάλιστα λιγουρεύονται τα κορίτσια. Η Φανή τραβά την προσοχή των αντρών και τους ερεθίζει για να μην ξεσπάσουν στη 12χρονη Γιάννα. Την «ανάκριση» διακόπτει ο λοχαγός Ιατρόπουλος της Εθνοφυλακής και ο λόχος του, ο οποίος επιπλήττει τους συμμορίτες και παίρνει τις γυναίκες του ΕΛΑΣ για τη Λάρισα ώστε να ανακριθούν κανονικά. Ανάμεσα σ’ αυτές τις γυναίκες είναι και η Κατερινούλα που την έφεραν αιχμάλωτη!

Στο δρόμο πέφτουν σε ενέδρα: μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την απόφαση για τη δημιουργία Σώματος Εθνοφυλακής που θα αναλάμβανε την τήρηση της τάξης μέχρι να δημιουργηθεί επαρκής τακτικός εθνικός στρατός, το Κομμουνιστικό Κόμμα αποφάσισε να διαβρώσει την καινούργια δύναμη και την κατάλληλη στιγμή να την ενσωματώσει στο σχεδιασμό του ή, έστω, να την αφαιρέσει από τον έλεγχο της κυβέρνησης. Έδωσε εντολή σε ολόκληρο τον κομματικό μηχανισμό να καταταγούν τα μέλη του στο νέο σώμα, δίχως όμως να φανερώσουν την κομματική τους ταυτότητα ή την πολιτική τους τοποθέτηση. Μέσα στις μονάδες θα οργανώνονταν με το γνωστό και δοκιμασμένο από την παρανομία σύστημα των τριάδων που εφάρμοζε το ΚΚΕ και θα άρχιζαν τη συνωμοτική δουλειά, τη διάβρωση και το σαμποτάρισμα του στρατού από τα μέσα. Πολλές φορές αυτοί οι πυρήνες του ΚΚΕ έγιναν πλειοψηφία μέσα στις μονάδες, με αποτέλεσμα να τις καταλάβουν ή να το σκάσουν, παίρνοντας τον οπλισμό και τα πυρομαχικά τους, ή ακόμη και να στραφούν εναντίον τους σε συνεννόηση με τους ομοϊδεάτες τους στα βουνά κι επιτιθέμενοι από κοινού (σελ. 165-166). Έτσι η Γιάννα, η Φανή και η Κατερίνα απελευθερώνονται από τους ομοϊδεάτες τους και το κόμμα τις στέλνει μαζί με άλλα γυναικόπαιδα σε ομάδες των πέντε, καθ’ υπόδειξιν του καπετάν-Οδυσσέα, σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας φίλα προσκείμενα και συμπαθούντα προς τον κομμουνισμό. Η Φανή και η Γιάννα ξεκουράζονται στο χωριό Ζιάκα των Αγράφων και ξανακερδίζουν τη φιλία τους μετά την αυτοθυσία της Φανής.

Τέλη καλοκαιριού του 1945 την έννομη τάξη πέριξ της πόλεως των Γρεβενών ανέλαβε επιτέλους η Χωροφυλακή και πολλές φορές πραγματοποιούνταν έφοδοι με τη συνδρομή των άτακτων ένοπλων ομάδων της Ακροδεξιάς. Σε μια από αυτές, την οριστική, η έφοδος στο Ζιάκα (τη μικρή Μόσχα όπως έλεγαν το χωριό) οδήγησε στη σύλληψη πολλών αντρών και γυναικών αλλά ακόμη χειρότερα διαλύθηκαν οι σύνδεσμοι, αποκαλύφθηκαν κρυψώνες, όλη η συνωμοτική οργάνωση του ΚΚΕ διαλύθηκε. Ακόμη χειρότερα κάποιες αντάρτισσες λύγισαν στα βασανιστήρια και αποκάλυψαν πολλά μυστικά, που εξάρθρωσαν το παράνομο δίκτυο του ΚΚΕ σε όλο τον νομό, με μεγαλύτερη απώλεια τα όπλα. Έτσι στη σύσκεψη του αρχηγείου ανταρτών Βοΐου και Γράμμου, για να αποφευχθούν αντίστοιχες προδοσίες στο μέλλον, αποφασίστηκε τα γυναικόπαιδα να περάσουν κρυφά τα σύνορα της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας και να καταφύγουν σε στρατόπεδα που παραχωρούν στο ΚΚΕ οι συναγωνιστές αυτών των δύο Λαϊκών Δημοκρατιών. Τα γυναικόπαιδα θα πάνε με τα πόδια και ας είναι μακριά και ας είναι χειμώνας, δεν υπάρχει άλλη λύση. Η Κατερινούλα εξακολουθεί να είναι στην ίδια ομάδα με τις δυο κοπέλες.

Στη συνέχεια παρακολουθούμε τη ζωή των κοριτσιών στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας: χωριό στη Βοϊβοντίνα που παραχωρήθηκε εν λευκώ από τον Τίτο στο ΚΚΕ κι εκεί οργανώθηκε ένα ιδιότυπο λαϊκό κράτος μέσα στο γιουγκοσλαβικό έδαφος. Εκεί εγκαταστάθηκαν περίπου 3.000 μέλη του ΚΚΕ αρχικά, τα οποία έφτασαν τις 7.000 όσο το Κόμμα έστελνε τους πιστούς του για να εκπαιδευτούν στρατιωτικά και κομματικά. Το Μπούλκες οργανώθηκε σαν αυτόνομη κοινότητα με σύνορα, νόμους, νόμισμα κλπ. Κύριος στόχος ήταν η παραγωγή μαχητών, ανταρτών αξιωματικών και κομματικών στελεχών που θα πολεμούσαν πίσω στην Ελλάδα κατά του ελληνικού στρατού. Παράλληλα όμως λειτούργησε απίστευτος χαφιεδισμός, σπίλωση και συκοφάντηση. Στα μέσα του 1948 βγαίνει διαταγή όλες οι γυναίκες από 14 και πάνω να φύγουν από το Μπούλκες και να παρουσιαστούν στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος στην Πύλη των Πρεσπών (οι κάτω των 16 θα μείνουν στο νοσοκομείο ή στην Επιμελητεία, οι άλλες θα πολεμήσουν).

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες επιστρέφουν για να δημιουργήσουν περιμετρικές οχυρώσεις, πολυβολεία και χαρακώματα. Όσοι έχουν ανθρώπους στον Ελληνικό Στρατό ή συμπαθούντες του Παπανδρέου το σκάνε πάλι στα βουνά. Με μεγάλη χαρά και έκπληξη η Αγγέλα δέχεται την ξαφνική επίσκεψη της Γιάννας που ήρθε να μείνει στο σπίτι της με τη Φανή και την Κατερινούλα, την οποία η Αγγέλα αναγνωρίζει. Η στάση της Φανής είναι απόλυτα προσαρμοσμένη στη γραμμή του κόμματος με τσιτάτα και λοιπά, κάτι που δυσαρεστεί την Αγγέλα και τη θεια Βασίλαινα.

Βιβλίο Η κοιλιά της πέτρας
Συγγραφέας Μάνια Διαμαντή
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Γαβριηλίδης (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το πρώτο μυθιστόρημα της κυρίας Διαμαντή με άφησε ικανοποιημένο. Υπέροχο λεξιλόγιο, όμορφη, στρωτή αφήγηση, με ένα ξεκάθαρο προσωπικό ύφος, διαφορετικό από τα συνηθισμένα. Πρωτότυπη δομή κεφαλαίων, όμορφοι χαρακτήρες, αληθοφανέστατοι και πειστικοί. Ίσως η εξέλιξη της ιστορίας να φανεί αναμενόμενη στους αναγνώστες και ίσως και να είναι, δεν παύει όμως να είναι δοσμένη με διαφορετικό τρόπο, με προσωπικό ύφος και υπέροχο λεξιλόγιο. Απόλαυσα κάθε λέξη, παρασύρθηκα στις εικόνες της Αθήνας και της Πάρου, συγκινήθηκα με τον τρόπο που οι άνθρωποι αλλάζουν στην πορεία του χρόνου και κυρίως σοκαρίστηκα με τον τρόπο που μας διαφεντεύει η μοίρα.

Το τέλος δε μου άρεσε. Έκανε έναν ωραίο κύκλο συγκριτικά με την αρχή του μυθιστορήματος, όμως τελειώνοντας τη σελίδα 183 γύρισα αμέσως στην επόμενη για να δω απλώς ότι το μυθιστόρημα είχε τελειώσει! Προσωπικά δε μου αρέσει το φινάλε να είναι ασαφές, θα ήθελα να παίρνει ο συγγραφέας την τύχη των ηρώων του στα χέρια του και να τους φτάνει ως το τέλος με τις αντίστοιχες επιπτώσεις και συνέπειες. Σε καμία περίπτωση όμως αυτή η επιλογή της κυρίας Διαμαντή δε με απογοήτευσε, ούτε μείωσε στα μάτια μου τη δυνατότητά της να γράφει στρωτά, ελληνικά, ανθρώπινα μυθιστορήματα. Περιμένω με χαρά ένα ακόμη πιο δυνατό δεύτερο βιβλίο!

Βιβλίο Η πένα και το ξίφος
Τίτλος πρωτοτύπου Mightier than the sword
Συγγραφέας Jeffrey Archer
Μεταφραστής Γιώργος Μπαρουξής
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ιστορίες, ανατροπές, άνθρωποι, ένα διακριτικό ιστορικό φόντο μα πάνω απ’ όλα η εκπληκτική γραφή του Jeffrey Archer με κράτησαν και σε αυτό το βιβλίο στο οποίο γυρνούσα μανιωδώς τις σελίδες για να προχωρήσω παρακάτω. Σε πολύ γενικές γραμμές το μοτίβο εξακολουθεί να είναι το ίδιο όμως ο στρατηγικός σχεδόν σχεδιασμός των εξελίξεων εξακολουθεί να με αφήνει με κομμένη την ανάσα. Πάλι έχουμε δολοπλοκίες με το χρηματιστήριο και με τα ποσοστά των μετοχών που ανεβοκατεβάζουν μέλη του ΔΣ όλη την ώρα ακριβώς την πιο κρίσιμη για τα σχέδια των καλών και των κακών στιγμή, ξανά δικαστικές σκηνές, ολοζώντανες, λες και ο συγγραφέας μετέτρεψε σε μυθιστόρημα πραγματικές δίκες, απλώς τώρα δε μας χωράει η Αγγλία και επεκτεινόμαστε στο Ανατολικό Βερολίνο και το Λένινγκραντ.

Η πρώτη μου σκέψη ήταν πως η περίπτωση του Μπαμπάκοφ δε με ενδιαφέρει και κακώς εντάχθηκε και αναπτύχθηκε ως ιδέα. Από την άλλη όμως είμαστε στη δεκαετία του 1960, επομένως πώς θα δώσει ιστορικό ρεαλισμό κάποιος σε αυτήν την περίοδο, αν δεν αναφερθεί στην τρομερή εποχή του Ψυχρού Πολέμου, με όλες τις συνέπειες που είχε για τον κόσμο, από τη στιγμή μάλιστα που η δράση εκτυλίσσεται στην κραταιά Μεγάλη Βρετανία; Έτσι λοιπόν απόλαυσα τη γραφή του Jeffrey Archer που μου θύμισε τα κατασκοπικά έργα του John Le Carre, αγνόησα την υπερφυσική ιδιότητα του Χάρι Κλίφτον να είναι σε θέση να απομνημονεύσει ολόκληρο βιβλίο και να το ξαναγράψει αυτολεξεί και συγκινήθηκα με τον αδιέξοδο έρωτα που γεννήθηκε μεταξύ Τζάιλς Μπάρινγκτον και Κάριν Μπραντ, της διερμηνέως του. Μέσα από αυτές τις ιστορίες αναπαραστάθηκαν πειστικά οι συνθήκες διαβίωσης και σχεδόν φυλάκισης των κατοίκων στο Ανατολικό Βερολίνο και στη Ρωσία, οι ιστορίες των ανθρώπων που παγιδεύτηκαν και χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους. Ειδικά ως προς το Βερολίνο οι διαδικασίες των συνόρων (στο Σημείο Ελέγχου Τσάρλυ είχα μεταβεί κι εγώ πρόσφατα κι ακόμη υπάρχει μια ανατριχίλα) ήταν ρεαλιστικές και απόλυτα αληθοφανείς.

Δε θα ξεχάσω επίσης ποτέ τον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε ο Χάρι Κλίφτον την υπόθεση του βιβλίου που έγραψε ο Μπαμπάκοφ για τον Στάλιν κι εξαιτίας του φυλακίστηκε κατόπιν μιας δίκης-παρωδία. Έφτασε σε σημείο να αναγκαστεί να υπογράψει μια δήλωση που θα τον ταπείνωνε σε όλο τον κόσμο και θα έριχνε την καριέρα του στα Τάρταρα, η αμάθεια όμως των Ρώσων τον βοήθησε να εκμεταλλευτεί την κατάσταση υπέρ του με τον πιο έξυπνο και ευρηματικό τρόπο που θα μπορούσε να φανταστεί κάποιος. Κάτι τέτοια μικροτεχνάσματα είναι που δε με αφήνουν να βαρεθώ όσο διαβάζω τα συναρπαστικά Χρονικά!

Από την άλλη, δε μου άρεσε η νέα προεκλογική εκστρατεία του Τζάιλς Μπάρινγκτον, μιας και πάλι είχαμε άγρα υποψηφίων, αναλυτική καταγραφή των διαδικασιών που απαιτούνται, debates (μέχρι και η ίδια ερώτηση περί των συζύγων των υποψηφίων διατυπώθηκε) και ξανά η διαφορά μεταξύ Βουλής των Λόρδων και Βουλής των Κοινοτήτων. Απλώς εδώ έγινε πιο ενδιαφέρον το πράγμα, μιας και αντίπαλον δέος του Τζάιλς ήταν ο ταγματάρχης Φίσερ! Ποιος λοιπόν από τους δύο θα εκλεγεί και τι συνέπειες θα έχει αυτό στη ζωή του αντιπάλου;

Η Μπάρινγκτον κατάφερε να αποκρύψει την απόπειρα της τρομοκρατικής επίθεσης του ΙΡΑ και το Μπάκιγχαμ τα πάει πολύ καλά ενώ γενικώς η ακτοπλοΐα πολυτελείας αρχίζει ν’ ανθίζει στον κόσμο. Παρ’ όλ’ αυτά ο Φίσερ και η Βιρτζίνια, ο Σλόουν και ο Μέλορ μπαινοβγαίνουν στο ΔΣ και στις ζωές των πρωταγωνιστών με πάμπολλα τερτίπια και μηχανορραφίες, με διαφορετικές κάθε φορά συνέπειες και κόστος. Δυστυχώς έφτασε η ώρα να αποχαιρετήσουμε κάποιον από αυτούς με έναν τρόπο που με κλόνισε. Τον θεώρησα άδικο και ίσως άκαιρο, σύντομα όμως κατάλαβα πως μόνο έτσι θα μπορούσε να δοθεί ολόκληρη η προσωπικότητα: ακεραιότητα μέχρι τέλους, πίστη και υποταγή σε έναν και μοναδικό σκοπό κι αν δεν τα καταφέρεις, θεαματική εξοδος!

Κλείνοντας, έχω να πω πως το τέλος του βιβλίου ήταν πραγματική έκπληξη! Διάβαζα, διάβαζα, γυρνούσα σελίδες, γυρνούσα και τσουπ! Ξαφνικά δεν είχε άλλο! Δε σταμάτησε δηλαδή το βιβλίο με ένα ολοκληρωμένο κεφάλαιο, αφήνοντας τη συνέχεια της ιστορίας σε εκκρεμότητα αλλά ήταν λες και διακόπηκε ξαφνικά το βιβλίο ή τελείωσε το χαρτί! Κι έμεινα μετέωρος! Όσο και να θες να αφήνεις τον αναγνώστη σε αγωνία για το επόμενο βιβλίο, δεν είναι καλό να ακολουθείς τέτοιες ιδέες. Σε αυτό ακριβώς το κρίσιμο σημείο κόβανε τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 τις περιπέτειες των ηρώων τους τα λαϊκά μυθιστορήματα και τα εξαίσια δείγματα παραλογοτεχνίας, τύπου Μικρός Ήρως και Μικρός Αρχηγός κλπ. Κατ’εμέ λοιπόν, αν και χωρίς ιδιαίτερες λογοτεχνικές και ψυχογραφικές αξιώσεις, τα Χρονικά των Κλίφτον και κυρίως οι αναγνώστες τους δεν αξίζουν μιας τέτοιας αντιμετώπισης. Κάτι τέτοια είναι που με αναγκάζουν να συγκεντρώνω πρώτα όλα τα βιβλία της σειράς και μετά να τα διαβάζω. Πάω για το επόμενο!

Βιβλίο Χάρτινες ζωές
Συγγραφέας Πέρσα Κουμούτση
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η καθεμιά έχει τη δική της ιστορία, με έρωτες και προδοσίες, με απογοήτευση και μοναξιά, που ξεδιπλώνονται τρυφερά και λυρικά στο χαρτί. Σε ελάχιστα σημεία κουραστικό, στα περισσότερα όμως αρκετά ενδιαφέρον. Η συγγραφέας μάς συστήνει τρεις γυναίκες, τόσο διαφορετικές και όμως τόσο όμοιες μεταξύ τους, που επηρεάζουν τις ζωές των επόμενων γενεών χωρίς να το ξέρουν και χωρίς να το θέλουν. Καλογραμμένο και λυρικό.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

“Αλήθεια, πόσο εύκολα, όταν κυλά ο χρόνος, οι ζωές μας χάνουν την πραγματική τους υπόσταση! Δε μένει από το παρελθόν άλλο από στιγμιότυπα αποτυπωμένα πάνω σε χαρτί! Με το χρόνο, οι ζωές μας αφήνουν την πνοή και την ανάσα τους και μετουσιώνονται σε αθόρυβες και άψυχες στιγμές καταγεγραμμένες σε μια φωτογραφία. Χάρτινες ζωές, των οποίων οι παλλόμενες και σφύζουσες από ζωή αλήθειες του χθες μετατρέπονται σε σκόρπιες μνήμες, που άλλοτε μας συγκινούν και άλλοτε μας πληγώνουν, σε κάθε περίπτωση όμως απόλυτα και σκληρά μας διαφεντεύουν!” (σελ. 220).

“Λένε πως η πραγματική αγάπη πάντα κρατά κάτι κρυφό, κάτι σαν απώλεια ή κάποιο μικρό μίσος, που στην αρχή δε φανερώνουμε σε κανέναν. Όσοι από εμάς έχουμε απορριφθεί ή αγνοηθεί ξέρουμε καλά γι’ αυτό, γιατί όταν επιτέλους ο αγαπημένος φτάνει σε μας, ασχέτως αν η χαρά φουντώνει ή ριζώνει, υπάρχει η πικρία για το ότι άργησε πολύ, γιατί περίμενε, γιατί έκανε άλλη επιλογή και τώρα είναι αργά, γι\’ αυτό και είναι δύσκολη η συγχώρηση” (σελ. 264).

“Ελευθερία δεν είναι μόνο αντίδραση, δεν είναι μόνο επιλογή και τελικά ίσως είναι ανθρώπινη υποκρισία να ισχυριζόμαστε ότι, μόνο και μόνο επειδή έχει επιλογές, ο άνθρωπος είναι ελεύθερος. Η πραγματική ελευθερία βρίσκεται στην αυτοσυνείδηση, στην επίγνωση που αποκτά κανείς με τα χρόνια, αλλά κυρίως βρίσκεται στη συναισθηματική μας ολοκλήρωση” (σελ. 310).