Βιβλίο Λιμπερτάλια 
Συγγραφέας Ουρανία Τουτουντζή
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πνοή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Ουρανίας Τουτουντζή είναι πρωτότυπο, ενδιαφέρον και ανατρεπτικό. Έχει καλοσχεδιασμένους χαρακτήρες, ξεχωριστή πλοκή και διαχρονικά μηνύματα που περνάνε υποδόρια ανάμεσα στις σελίδες. Η επιδημία της πανώλης αποτυπώνεται με αδρότητα και ρεαλισμό, η ζωή της Σιμπίλ έχει πολλές ανατροπές και η δράση μεταφέρεται από τη στεριά της Γαλλίας στο καράβι που θα την απομακρύνει από κει και στο νησί όπου ουσιαστικά θα μεγαλώσει. Από το 1681 έως το 1694 η κοπέλα βιώνει εμπειρίες που θα ατσαλώσουν και θα ωριμάσουν τον χαρακτήρα της, θα γνωρίσει τον έρωτα, την αδικία, την αγωνία, τη λαχτάρα και θα πάρει τελικά μια απόφαση που θα σημαδέψει οριστικά τη ζωή της. Η ιστορία ξεκινάει με την καθημερινή ζωή στο Ετουάλ, κοντά στη Μασσαλία, πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την επιδημία της πανούκλας, με τη Σιμπίλ να μεγαλώνει μαζί με την εξαδέλφη της, Ελέν. Με την επιδημία η ήρεμη ως τότε ζωή της αλλάζει ριζικά. Η κατάσταση στην πόλη καταγράφεται με ενάργεια, αποτυπώνοντας συνθήκες παρόμοιες με την επιδημία που ζήσαμε κι εμείς πρόσφατα (κατ’ οίκον περιορισμός, καλό πλύσιμο χεριών, απαγόρευση μαζώξεων και εναγκαλισμών κ. π. ά.). Ο προοδευτικός πατέρας της Σιμπίλ δίνει τα πάντα για να θεραπεύει τους ασθενείς του σε μια τέτοια κρίσιμη περίοδο, ο χαρακτήρας του όμως αντιβαίνει στις επιταγές της Εκκλησίας που θέλει τους πιστούς υποχείριά της, γι’ αυτό και οι ιερείς κατηγορούν την πανούκλα ως αιτία των αμαρτημάτων των ανθρώπων. Μελέτη, γνώση και παιδεία πολεμούν με τη στενομυαλιά, τον χειρισμό και την τυφλή υπακοή σε θεϊκές εντολές κι αυτό είναι το μοτίβο που οδηγεί στον θάνατο του γιατρού. Στην παρέα των δύο κοριτσιών προστίθεται ο Ζακί, γιος αγρότη, που, όπως όλοι όσοι ζούσαν κοντά στη φύση, δεν αποκόπηκε από τον κύκλο της ζωής και διατηρεί δεσμούς με παγανιστικές αντιλήψεις και συνήθειες που η εκκλησία δεν κατόρθωσε να ξεριζώσει. Σταδιακά η Σιμπίλ διαπιστώνει πως έχει το χάρισμα να βλέπει ανεξήγητα αλλά προφητικά όνειρα μέρα και νύχτα κι αγωνίζεται να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό της και τις δυνάμεις της.

Το μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται με γρήγορους ρυθμούς, δίνει εμβάθυνση στους χαρακτήρες και αποτυπώνει μελετημένες λεπτομέρειες της εποχής (από τα σπίτια και τα ρούχα ως τα καράβια και τις πόλεις). Λιτοί διάλογοι, πρωτότυπο θέμα, έξυπνος χειρισμός της πλοκής είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα του κειμένου που κινείται θα έλεγα σε τρεις άξονες δράσης: Ετουάλ, πλοίο, Λιμπερτάλια. Ποιος θα σκεφτόταν για παράδειγμα το ταξίδι από τη Μασσαλία στο ιδανικό νησί να το γεμίσει με ενδιαφέροντα περιστατικά (μπουρίνια και θαλασσοταραχές, πλοία με κουφάρια νεκρών από πανώλη ή άλλα με ανεπιθύμητους και τρελούς) και όχι απλά να το αναφέρει και να φτάσει στην καθαυτή ιστορία; Κι όμως η Συμπίλ κατά τη διάρκεια του πλου αντικρίζει πρωτόγνωρες και ανοίκειες εικόνες που εμπλουτίζουν το σκεπτικό και τον ψυχισμό της. «Στο θαλασσινό ταξίδι όμως τα πράγματα ήταν διαφορετικά. Ξεκινούσες από έναν τόπο που σου ήταν οικείος… κι έπειτα από μέρες, ίσως και μήνες πλεύσης, έφτανες δίχως μεταβατικά στάδια και διαδοχικές αλλαγές σε μέρη που όμοιά τους δεν είχες ποτέ σου αντικρίσει… Όσα είχε δει και ζήσει στη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, της φαίνονταν σαν τα στάδια μιας μύησης» (σελ. 170).

Η Λιμπερτάλια (=καταφύγιο ελευθερίας) είναι μια αποικία στη Μαδαγασκάρη που ίδρυσαν ο Τζέιμς Μισόν και ο σινιόρ Καρατσιόλι. Οι κάτοικοι, ναυτικοί και πειρατές, έχουν τα ίδια δικαιώματα και προσφέρουν ό,τι μπορούν. Οι νόμοι είναι απλοί και αποσκοπούν στην περιφρούρηση των αρχών της ισότητας και της προστασίας της ζωής. «Ήταν ό,τι περισσότερο ονειρεύτηκε και ό,τι περισσότερο φοβήθηκε ποτέ η Ευρώπη» (σελ. 226). Εκεί η Σιμπίλ βιώνει πολλές και διαφορετικές καταστάσεις που εμπλουτίζουν τον τρόπο σκέψης της και μάλιστα γνωρίζει τον έρωτα. Με το πέρασμα του χρόνου όμως πολλά γεγονότα αλλάζουν και οι ανατροπές φέρνουν τους χαρακτήρες σε διλήμματα. Ταυτόχρονα, με έξυπνο τρόπο και χωρίς περιττολογίες, περνάνε από το κείμενο έννοιες όπως ο σεβασμός απέναντι στη φύση, η αγάπη για την ελευθερία, την ανεξαρτησία και την ισότητα όλων των ανθρώπων, η σημασία της παιδείας και της μόρφωσης για την πνευματική ανάπτυξη του ανθρώπου και άλλα. Όμως «…μια ιδανική κοινωνία δεν μπορεί να προφυλάξει τους ανθρώπους από τους πόνους του έρωτα και του θανάτου» (σελ. 365). Θα ζήσει για πάντα εκεί λοιπόν η ηρωίδα μας; Και οι άνθρωποι που άφησε πίσω της; Θα νιώσει νοσταλγία ή θα ριζώσει στο νησί; Θα στρέψει ποτέ η κραταιά Ευρώπη τη ματιά της σε αυτόν τον τόπο για να τον κατακτήσει; Δε θα υπάρξει σε αυτήν την ιδεώδη και ταυτόχρονα ιδεατή κοινωνία ένας προδότης, ένας κακός χαρακτήρας;

Το μυθιστόρημα της Ουρανίας Τουτουντζή «Λιμπερτάλια», με το κομψό και προσεγμένο εξώφυλλο, είναι ένα ενδιαφέρον μυθιστόρημα γεμάτο ρεαλισμό και φαντασία, αγάπη και προδοσία, πίστη και αισιοδοξία, ανατροπές και εκπλήξεις, με μια πλοκή που δεν είναι προβλέψιμη κι ένα τέλος που θα μου μείνει αξέχαστο και κλείνει με ιδανικό και πρωτότυπο τρόπο αυτήν την ξεχωριστή ιστορία.

Βιβλίο Παλίρροια
Συγγραφέας Μαρία Κωνσταντούρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λιβάνης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Μαρία Κωνσταντούρου στο νέο της μυθιστόρημα συνδυάζει με έξυπνο και ευρηματικό τρόπο το παρελθόν και το παρόν ενός στοιχειωμένου νησιού με ενδιαφέροντες χαρακτήρες, αναπάντεχες εξελίξεις και διαχρονικά μηνύματα. Μεταφερόμαστε πότε στον Μεσαίωνα για να βιώσουμε την αγωνία της διάδοσης της πανούκλας στην Ευρώπη, τους φριχτούς θανάτους και τις σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές που αυτή επέφερε και πότε σ’ ένα πιο πρόσφατο παρόν για να γνωρίσουμε από κοντά την κλειστή κοινωνία ενός τόπου όπου εξορίζονται βασανισμένες ψυχές για να βιώσουν μόνες τους τη σκληρή πλευρά μιας νοσηλείας. Αθώοι και ένοχοι, ασθενείς αλλά και υγιείς τρόφιμοι, επιστήμονες που αποσκοπούν σε προσωπικό κέρδος και νοσηλευτές που αγαπούν πραγματικά τους έγκλειστους, δημιουργούν ένα πολυπρισματικό παζλ με μικρές και μεγάλες ιστορίες που γεννούν ποικίλα συναισθήματα.

Η Φωτεινή Σιγάλα ή αρχόντισσα Λουτσία Μαρινέλι υποφέρει από κατάθλιψη, είναι όμως ο εγκλεισμός της η σωστή λύση; Η Ρεμίνα Σεστρίνι νιώθει σαν «…να είχε γεννηθεί μόλις χθες, μεγάλη, κουρασμένη και απογοητευμένη» (σελ. 22), μήπως όμως κατέφυγε στο άσυλο για να ξεφύγει από κάποιον; Μαζί τους φτάνει και η Δέσποινα Μεταξά, που είναι αποφασισμένη να περάσει καλά. «Μια ακούραστη παλίρροια στο μυαλό της, που άλλοτε τη ρουφούσε στον σκοτεινό βυθό της και άλλοτε την έσπρωχνε προς το εκτυφλωτικό φως του ήλιου» (σελ. 339). Είναι εριστική, ανυπότακτη, προκλητική και δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στο γύρω της περιβάλλον. Τρεις γυναίκες λοιπόν που κλείστηκαν στο νησί κουβαλώντας η κάθε μια το δικό της φορτίο, τρεις ενδιαφέρουσες ιστορίες που τέμνονται και αντιπαραβάλλονται. Στην ίδια βάρκα εκείνη τη μέρα επιβαίνει και ο Βιτόριο Λομπρόζο, που βιώνει κενά μνήμης και αποσυνδέεται ανά τακτά διαστήματα από το παρόν, είναι όμως αυτό ένδειξη ψυχικής διαταραχής;

Από την άλλη μεριά, έχουμε τον πράο και αντικειμενικό διευθυντή της κλινικής Κονταρίνι, που σύντομα βγαίνει στη σύνταξη κι αντικαθίσταται από τον Πάολο Πινιόλο, έναν καταξιωμένο και ταυτόχρονα αλαζόνα κι εγωιστή επιστήμονα που θέλει να πραγματοποιήσει τα δικά του σχέδια. Πόσο αποφασισμένος είναι να κάνει ορισμένες θυσίες που θα οδηγήσουν σε λάθη αλλά θα εξυψώσουν το κύρος του; Ποιοι πραγματικά κινδυνεύουν και πώς θα αντιδράσουν; Στην κλινική εργάζεται ως νοσοκόμος ο αγνός και ιδεαλιστής Αντρέα Ντελασούντα, ο οποίος, τόσα χρόνια στην Ποβέλια, κατάλαβε πως η ζωή εκεί είναι μια τραγωδία: τα όνειρα σβήνουν, οι προσπάθειές του για καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και πιο ανθρώπινες μεθόδους ίασης πρέπει πάντα να εγκρίνονται από ανωτέρους, από επόπτες, από τον κρατικό μηχανισμό. Οι ιστορίες των γυναικών τον συγκινούν κι αρχίζει τις δικές του άτυπες έρευνες που θα τον φέρουν μπροστά σε διαφορετικές τραγωδίες με κοινή όμως κατάληξη: τον ακούσιο εγκλεισμό στην κλινική. Στο πλάι του είναι η επίσης νοσοκόμα Τζιζέλα Αντιπόζο, με αγάπη για τους ασθενείς της, στους οποίους συμπαραστέκεται επηρεασμένη από προσωπικές της εμπειρίες.

Το μυθιστόρημα εκτυλίσσεται στους τέσσερις τοίχους ενός ιδρύματος γεμάτου με ανθρώπους δυστυχισμένους, που βιώνουν τη σκληρή απομόνωση εκόντες άκοντες, κάποιους από τους οποίους ευχαρίστως και χωρίς δεύτερη σκέψη ξεφορτώθηκαν οι δικοί τους σε αυτό το άσυλο. Το ίδρυμα συγκροτεί «Μια ταξική κοινωνία όπου βασίλευαν η εκμετάλλευση και η συνενοχή» (σελ. 56). Ηλεκτροσόκ και αντιψυχωσικά φάρμακα αλλά και εργαζόμενοι που ενδιαφέρονται λίγο παραπάνω για τους ασθενείς είναι ένα μοτίβο γεμάτο ενδιαφέροντα κοντράστ, μέσα από τα οποία ξεπηδούν ιστορίες ανθρωπιάς, πόνου και επιβίωσης. Στο μυθιστόρημα είναι διάχυτα η αγάπη και το ενδιαφέρον της συγγραφέως για τους ανθρώπους που εγκαταλείπονται σε άσυλο από συγγενείς που δεν τους θέλουν πια για να βιώσουν καταστάσεις δύσκολες, με εργαζομένους που απλώς κάνουν τη δουλειά τους, αδιαφορώντας για τις φοβίες, τις ανασφάλειες, τις ανάγκες, τις επιθυμίες των ασθενών. Η γιαγιά που έφτασε να δει εγγόνια και έγινε θυσία για όλους, τώρα όμως που μεγάλωσε και δυσκολεύεται μετατράπηκε σε περιττό βάρος και ο νοσοκόμος που βελτιώνει την καθημερινότητά της κρατώντας της το χέρι και ψιθυρίζοντάς της λόγια κατευναστικά είναι η αγαπημένη μου ιστορία που μου έφερε δάκρυα στα μάτια με τον άψογο χειρισμό της και την αποφυγή εύκολων μελοδραματικών λύσεων. Η μυστηριώδης Δέσποινα, η Ρεμίνα, η Λουτσία, ο Βιτόριο είναι χαρακτήρες που βιώνουν ποικίλες καταστάσεις, κρατώντας το ενδιαφέρον σε εγρήγορση, πώς συνδέονται όμως με τον Αλεσάντρο που έζησε στη Βενετία έξι αιώνες πριν;

Έτσι, ερχόμαστε στο ακόμη καλύτερο κομμάτι του μυθιστορήματος, την ιστορία του Αλεσάντρο στα χρόνια της πανούκλας. Δεν είναι μόνο μια ερωτική ιστορία που θεριεύει όσο γιγαντώνονται τα εμπόδια ανάμεσα σε δύο ερωτευμένους ανθρώπους αλλά και η καταγραφή των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων μιας κοινωνίας που δεν ξέρει με τι έρχεται αντιμέτωπη, αποδίδει το κακό στις ανθρώπινες αμαρτίες ενώ διάφορες φήμες και μαγγανείες διαδίδονται από στόμα σε στόμα ως θαυματουργές. Οι άνθρωποι κλείνονται στα σπίτια τους για να μην έρθουν σε επαφή με τους ασθενείς και μολυνθούν, κρύβονται, απελπίζονται, φτάνουν στα όρια της εξαθλίωσης αλλά και τα ξεπερνούν πολλές φορές. Όλα αυτά είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα που βιώσαμε πρόσφατα με την πανδημία του Covid-19, όμως στόχος της συγγραφέως δεν είναι να μας θυμίσει οικεία κακά, έστω και προσαρμοσμένα σε αυτήν τη μακρινή εποχή. Θέλησε να μας δείξει, καταγράφοντας μια γνώριμη στις βασικές της γραμμές ιστορία, πως οι άνθρωποι και οι κοινωνίες πάντα θα αντιδρούν σπασμωδικά μπροστά σε κάθε νέο κίνδυνο ενώ ο άνθρωπος οφείλει να είναι όσο γίνεται πιο προσεκτικός και να μην παρασύρεται από ψέματα και φήμες, κάτι που είναι αρκετά δύσκολο, μιας και οι πρωτόγνωρες συνθήκες ξυπνάνε πολλές φορές τον σκληρό εαυτό του («-Τι μας είχε κάνει αυτή η αρρώστια; Σε τι μας είχε μετατρέψει;», αναρωτιέται ο Αλεσάντρο).

Δεν είναι απλώς ένας αγώνας επιβίωσης αλλά και μια διαρκής πάλη με την ηθική και μια δοκιμασία που δείχνει στον πλούσιο Αλεχάντρο πως τα υλικά αγαθά δεν έχουν τόση σημασία μπροστά στην υγεία και στον κίνδυνο που την απειλεί. Από σελίδα σε σελίδα κι από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, με συνεχείς δοκιμασίες, ο αφηγητής γονατίζει, υποκύπτει, τσαλακώνεται, αλλάζει απόψεις και νοοτροπία. «Ποβέλιες υπήρχαν πολλές δυστυχώς και θα συνέχιζαν να υπάρχουν… η πανώλη της απανθρωπιάς εξαπλωνόταν ταχύτατα, ισοπεδώνοντας κάθε καλό που βρισκόταν στον δρόμο της… Η πανώλη της απανθρωπιάς δεν θα σταματούσε να εξαπλώνεται αν αδιαφορούσαν αυτοί που υποψιάζονταν, αν σιωπούσαν όσοι γνώριζαν και αν έμεναν αδρανείς εκείνοι που μπορούσαν κάπως να αντιδράσουν» (σελ. 353 και 356). Μέσα από αυτήν την ιστορία ξεπηδάνε διαχρονικά νοήματα, όπως ότι ο καταπιεσμένος άνθρωπος με την πρώτη ευκαιρία που θα βεβαιωθεί ότι δε θα τιμωρηθεί διαπράττει ασωτίες και κακουργήματα: «…ο άνθρωπος δεν είναι από τη φύση του καλός, όπως με έμαθαν να πιστεύω. Μόνο αν έχει τον φόβο του Θεού και των νόμων μπορεί να δαμάσει την κακία που κρύβει μέσα του» (σελ. 407-408). Από την άλλη όμως «…την αρρώστια δεν πρέπει να τη βλέπουμε μόνο σαν εχθρό. Είναι και δάσκαλος που μπορεί να διδάξει τους ξεχασμένους δρόμους της ηθικής» (σελ. 350). Ο Αλεχάντρο μπορεί να βιώνει καταστάσεις που ίσως με μαθηματική ακρίβεια οδηγήσουν στον θάνατο, συμβαίνουν όμως τόσες αλλαγές γύρω και μέσα του που εγείρουν το ενδιαφέρον ως την τελευταία σελίδα.

Η «Παλίρροια» είναι ένα πλούσιο και πολυδιάστατο μυθιστόρημα, με ενδιαφέρουσες μικρές ιστορίες που συντροφεύουν την κυρίως πλοκή, αποτελώντας αναπόσπαστο κομμάτι της. Είναι καλογραμμένο, ανατρεπτικό, αποφεύγει τις εύκολες λύσεις και τους εντυπωσιασμούς, αγκαλιάζει με σεβασμό κι αγάπη τους ψυχικά ασθενείς, τους οποίους φωτίζει πολύ προσεκτικά και αντικειμενικά, ενώ το δικαίωμα στον έρωτα και το αληθινό νόημα της δικαίωσης φυτοζωούν στα χαλάσματα μιας κατακερματισμένης κοινωνίας, η οποία όμως σύντομα θα αναγεννηθεί από τις στάχτες της, καλύτερη ας ελπίσουμε.

ΥΓ. Οι φωτογραφίες προέρχονται από άρθρο της εφημερίδας Πρώτο Θέμα.