Βιβλίο Η πλεξούδα
Τίτλος πρωτοτύπου La tresse
Συγγραφέας Laetitia Colombani
Μεταφραστής Γιάννης Στρίγκος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Laetitia Colombani έγραψε ένα αισιόδοξο μα και σκληρά ρεαλιστικό μυθιστόρημα που μας ταξιδεύει στη θρησκόληπτη Ινδία, στο φωτεινό τοπίο της Ιταλίας και στο δύσκολο εργασιακό περιβάλλον του Καναδά. Η Σμίτα ανήκει στη χαμηλότερη κοινωνική τάξη, μαζεύει περιττώματα για να βγάζει το μεροκάματο και αποφασίζει αυτό να μην το ζήσει η κόρη της. Η ξέγνοιαστη Τζούλια ανακαλύπτει πως η οικογενειακή τους βιοτεχνία είναι έτοιμη να φαληρίσει και προσπαθεί να βρει τρόπους να τη σώσει ενώ ερωτεύεται μάλλον τον λάθος άνθρωπο. Η Σάρα που εργάζεται σκληρά σε μια σημαντική δικηγορική εταιρεία μαθαίνει πως έχει καρκίνο και διαπιστώνει πως τα όσα κατάφερε τόσα χρόνια μπορούν να της αφαιρεθούν μέσα σε μια στιγμή. Μια πλεξούδα λοιπόν από τρεις τούφες μαλλιά που πλέκονται μεταξύ τους, έτσι διασταυρώνονται οι ζωές των τριών γυναικών του μυθιστορήματος που δε θα συναντηθούν ποτέ.

Η Σμίτα ανήκει στην κάστα των Ανέγγιχτων (Ντάλιτ), στο χαμηλότερο σκαλοπάτι της ινδικής κοινωνίας. Εκατομμύρια άνθρωποι σαν κι αυτήν βρίσκονται εκτός κοινωνικού συστήματος, γιατί ανήκουν σ’ ένα είδος που θεωρείται πολύ μιασμένο για να έρχεται σ’ επαφή με άλλα είδη. Ζουν έξω από τις πόλεις, στην περιφέρεια της ανθρωπότητας. Η Σμίτα ζει σε άθλιες συνθήκες σ΄ ένα χωριό «μια ζωή ανάμεσα σε άλλες», δουλεύει στα αποχωρητήρια των σπιτιών, μαζεύει τις ακαθαρσίες με τα χέρια, είναι το καθήκον της, το ντάρμα της, μια δουλειά που περνάει από μάνα σε κόρη! Ταυτόχρονα, ο άντρας της πιάνει ποντίκια, μια δουλειά που επίσης περνάει από γενιά σε γενιά και βοηθάει τα χωράφια και τις σοδειές των άλλων! Μάλιστα, τους αρουραίους μπορούν να τους φάνε, είναι «η κότα του φτωχού»! Η συγγραφέας περιγράφει χωρίς ωραιοποιήσεις τη σκληρή ζωή της ηρωίδας, τις ανύπαρκτες συνθήκες υγιεινής στα χωριά, όπου «οι αρρώστιες μεταδίδονται σαν σπίθα σε μπαρούτι», τη θέση της γυναίκας όπου ο βιασμός είναι σε πρώτο πλάνο για το παραμικρό, χωρίς τιμωρία των ενόχων ή σωτηρία των θυμάτων. Η κόρη της Σμίτα, Λαλίτα, είναι το στήριγμά της και μια μέρα θα πάρει την παράτολμη απόφαση να τη στείλει σχολείο για να μη βιώσει όσα κάνει η ίδια στη ζωή της, για να μάθει ανάγνωση και γραφή και να μην ξανασκύψει το κεφάλι, για να αποκτήσει αξιοπρέπεια, να ζήσει καλύτερα, να τη σέβονται. Τα πράγματα όμως δεν εξελίσσονται όπως τα περίμεναν, μιας και ο ταξικός διαχωρισμός οδηγεί σε ταπεινώσεις, τιμωρίες και κακοποίηση. «Ο ρόλος του σχολείου είναι να διδάσκει, όχι να υποτάσσει», θυμώνει η Σμίτα κι έτσι στη συνέχεια πραγματοποιεί μια σιωπηλή, αθόρυβη, σχεδόν αόρατη επανάσταση.

Ταυτόχρονα, η Τζούλια Λανφρέντι, κόρη βιοτέχνη περουκών στο Παλέρμο, μιας οικογενειακής επιχείρησης που βρίσκεται σε αδιέξοδο λόγω σημαντικών κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών, ερωτεύεται έναν Ινδό μετανάστη και θα γνωρίσει μια διαφορετική πλευρά της ζωής ενώ ταυτόχρονα θα ανακαλύψει τη δεινή οικονομική θέση της βιοτεχνίας του πατέρα της, όπου εργάζονται σα μια οικογένεια πολλές εργάτριες. Με παραστατικότητα και ωραίες περιγραφές η συγγραφέας μας δίνει ένα κλίμα συναδελφικότητας και αλληλεγγύης ανάμεσα στις γυναίκες αυτές που ξέρουν μυστικά, γελάνε, υποστηρίζουν, φιλιώνουν και ξανατσακώνονται σε έναν αέναο βουερό κύκλο. Χάρη στην ιστορία της Τζούλια έμαθα για την κασκατούρα, παλιά παράδοση της Σικελίας όπου τα μαλλιά των ανθρώπων που πέφτουν ή κόβονται φυλάσσονται για ποστίς και περούκες που κατασκευάζει πλέον ως η τελευταία της παράδοσης η βιοτεχνία Λανφρέντι. Τα μαλλιά είναι πάθος για την οικογένεια, γι’ αυτό και η Τζούλια δεν προχώρησε στις σπουδές της και αφοσιώθηκε στην επιχείρηση. Παρ’ όλ’ αυτά μπορεί να χαθεί με τις ώρες σ’ ένα λογοτεχνικό βιβλίο και αγαπά την ησυχία και την ηρεμία της βιβλιοθήκης. Μας δίνονται παραστατικές εικόνες της συγκομιδής των τριχών από τα νοικοκυριά και τα κομμωτήρια, τρυφερές στιγμές πατέρα-κόρης και ρομαντικά περιστατικά της Τζούλια με τον αγαπημένο της. Η κοπέλα είναι γαλουχημένη από γενιές προκαταλήψεων και στερεότυπων για τις ανθρώπινες σχέσεις και τότε αναπάντεχες εξελίξεις κλονίζουν την ήρεμη ζωή της.

Τέλος, η Σάρα Κοέν είναι μια πετυχημένη δικηγόρος στο Μόντρεαλ, της οποίας κάθε λεπτό της ζωής της μετράει, η μέρα της είναι χρονομετρημένη στο χιλιοστό, τα πάντα προγραμματισμένα, οργανωμένα, προσχεδιασμένα. Είναι εργαζόμενο στέλεχος, διαζευγμένη δυο φορές και μητέρα τριών παιδιών, αγαπάει τη δουλειά της, που είναι η προσωπική της δικαίωση, η επιτυχία της, και έχει καταφέρει να διαπρέψει σ’ ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον,. Επόμενος στόχος είναι η θέση του γενικού διευθυντή που συνταξιοδοτείται αλλά ο καρκίνος ανατρέπει τα πάντα στη ζωή της. Η συγγραφέας αναπτύσσει ένα ενδιαφέρον κείμενο γεμάτο αντιθέσεις: από τη μια η αφοσίωσή της στη δουλειά, εξαιτίας της οποίας θυσίασε πολλά απ’ τις ζωές των παιδιών της, έχασε στιγμές μαζί τους κι έτσι η ενοχή έγινε μόνιμη φίλη της κι από την άλλη οι νέες προοπτικές που της ανοίγει η ασθένεια, στις οποίες αντιστέκεται και τις κρύβει σα να μη συμβαίνει τίποτα ώσπου γίνεται ένα μοιραίο λάθος. Ανατρίχιασα με το γεγονός πως η Σάρα στη δουλειά δεν είπε τίποτα για τα παιδιά της και κατάφερε να κρύψει τις εγκυμοσύνες της, ώστε να μη χάσει ευκαιρίες ανέλιξης, με αποτέλεσμα να υπάρχει ένα τείχος ανάμεσα στην επαγγελματική και στην οικογενειακή της ζωή, ένα τείχος εύθραυστο με ρωγμές που κάποια μέρα θα καταρρεύσει.

Η συγγραφέας σχεδόν δεν της χαρίζεται: μια όμορφη, πετυχημένη μητέρα και συνέταιρος με μια ζηλευτή καριέρα αλλά έχει ένα τραύμα βαθιά κρυμμένο κάτω από τα ταγέρ και το μακιγιάζ, ένα τραύμα που θα την κόψει στα δύο. Δεν αφήνει τίποτα στην τύχη, «προηγείται των πραγμάτων» και τότε έρχεται ο καρκίνος και ο αποκλεισμός του εργασιακού της περιβάλλοντος. Με επίσης έντονο ρεαλισμό και ολοζώντανες σκηνές μαθαίνουμε πώς είναι η ψυχολογία της, πώς αλλάζουν οι προτεραιότητές της, ποια είναι τα συναισθήματά της πριν και μετά, γιατί δεν αντιδρά στην είδηση, τι θα κάνει, πώς θα παλέψει; Η Σάρα ισχυρίζεται πως θα το χειριστεί όπως χιλιάδες άλλες υποθέσεις της, δεν έχει χάσει ποτέ δίκη και δε θα το αφήσει να τη φοβίσει όσο κακόβουλο κι αν είναι, οπότε οπλίζεται με θάρρος, επιμονή κι υπομονή για να κερδίσει μια αμφίρροπη μάχη ενώ ταυτόχρονα θα διεξαγάγει έναν ύπουλο πόλεμο με τη δουλειά της. Μόνο που: «όταν κάποιος κολυμπά ανάμεσα σε καρχαρίες, καλύτερα να μην αιμορραγεί».

Τρεις ενδιαφέρουσες, συγκινητικές, τρυφερές μα και σκληρές ιστορίες που μπλέκονται μεταξύ τους, σταματώντας σε κρίσιμο σημείο για να δώσουν τη θέση τους η μία στην άλλη, μας συστήνουν γυναίκες στιγματισμένες μα αποφασισμένες, ορμητικές και ουσιαστικά ελεύθερες και αποφασισμένες. Η Σάρα είναι προνομιούχα και σταδιακά στιγματίζεται, η Σμίτα γεννιέται και μεγαλώνει στιγματισμένη, η Τζούλια προσπαθεί να αποφύγει τον στιγματισμό. Τρεις γυναίκες σφιχτά δεμένες με τις πλεξούδες ενός ψεύτικου καθωσπρεπισμού, υποχρεωμένες να υπακούσουν στις προσταγές των γονιών ή / και της κοινωνίας. Αν αντιδράσουν, αν επαναστατήσουν, είναι έτοιμες να πληρώσουν το τίμημα; Με τι κόστος θα εναντιωθούν σε απόψεις αιώνων; Στην κλειστή, αυστηρή κοινωνία της Ινδίας οι γυναίκες σε όποια τάξη κι αν ανήκουν είναι ασήμαντες για τους άντρες, στην προοδευτική Ιταλία η κόρη αναγκάζεται να υπακούσει και να δοθεί σε άντρα που δεν θέλει, στον Καναδά η ασθένεια είναι εμπόδιο για την πορεία των εργασιών και γκρεμίζει σε μια στιγμή ό,τι έχει καταφέρει για χρόνια μια γυναίκα σ’ ένα περιβάλλον αντρών. Τρεις γυναίκες που τελικά θα έρθουν κοντά με απρόσμενο και έξυπνο τρόπο, κάνοντάς με να θαυμάσω το στήσιμο της ιστορίας και πώς ουσιαστικά έβλεπα το ίδιο πρόσωπο από τρεις διαφορετικές μεριές, με την κάθε μία να απέχει χιλιόμετρα από την άλλη, όσο και οι τρεις αυτές γυναίκες ενώ ταυτόχρονα οι ιστορίες τους συγκλίνουν, κάνοντάς με να τελειώσω το βιβλίο με δάκρυα στα μάτια αλλά και γεμάτος αισιοδοξία.

Βιβλίο Πέρα από την αιωνιότητα
Συγγραφέας Ιουλία Ιωάννου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πηγή
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Ιουλία Ιωάννου έγραψε ένα απρόσμενο μυθιστόρημα, με ένα εντελώς διαφορετικό θέμα από τα προηγούμενα βιβλία της, την έννοια της αθανασίας και πώς μπορεί αυτή να επιτευχθεί. Κατέστρωσε προσεκτικά τρεις παράλληλες ιστορίες, του Μενέλαου, του Αντόνιο και της Αριάδνης, τις ανέπτυξε και τις ένωσε σ’ ένα κείμενο που πραγματεύεται την αγωνία και την αβεβαιότητα του θανάτου χωρίς όμως να αποπνέει απαισιοδοξία ή θλίψη. Κάθε επιμέρους πλοκή έχει ποικίλους κι ενδιαφέροντες χαρακτήρες που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους, ερωτεύονται, προδίδονται, ελπίζουν, γίνονται εμμονικοί και δρουν σε διαφορετικούς χώρους και χρόνους, τους οποίους επίσης η συγγραφέας κατέγραψε με ρεαλισμό και διεισδυτικότητα κι έτσι απόλαυσα πραγματικά ένα μυθιστόρημα γεμάτο συναισθήματα και ανατροπές όσο περπατούσα στους δρόμους που με σεργιάναγαν οι ήρωές του.

Το 1916 ο μικρός Μενέλαος Γαλανός μεγαλώνει με δυσκολίες και σε συνθήκες φτώχειας. Ο μεταλλωρύχος πατέρας του βιοπορίζεται από μια δουλειά εξαντλητική και πολύωρη και το παιδί, για όσο κρατάει ο χειμώνας, φιλοξενείται από έναν θείο του στη Χώρα που έχει σχολείο. Τα απεργιακά γεγονότα του Αυγούστου του 1916 αλλάζουν την κοσμοθεωρία του μικρού και τον πεισμώνουν να σπουδάσει και να βοηθήσει τους δικούς του χωρίς να δουλέψει στα ορυχεία. Έτσι, η ζωή τον οδηγεί από τη Σέριφο στον Πειραιά, από το μεροκάματο σε χωράφια και ζώα στην Αρχιτεκτονική του Μετσόβιου Πολυτεχνείου και στην καθοδήγηση του Δημήτρη Πικιώνη. Πίσω στο 1896, γνωρίζουμε τους παππούδες του Μενέλαου που ζουν σε εξίσου άθλιες συνθήκες στο Λαύριο κι αρχίζει να λύνεται το κουβάρι της μυστηριώδους εξαφάνισης της γιαγιάς Αριάδνης, την οποία ο γιος της, Λεωνίδας, ακόμη αναζητά. Τι συνέβη εκείνη τη μοιραία μέρα της εξέγερσης των μεταλλωρύχων κατά του Τζιάκομο Σερπιέρι; Πού πήγε η Αριάδνη και γιατί δεν κατάφερε να γυρίσει στην Ελλάδα;

Στο Παλέρμο του 1920, την Πάνορμο των αρχαίων Ελλήνων, ο Αντόνιο Γκαλιάνι εργάζεται ήδη τρία χρόνια στο πλευρό του γιατρού Σαλάφια ως μαθητευόμενος. Ο Σαλάφια βοηθάει τον Αντόνιο να σπουδάσει για να αναλάβει το ιατρείο του και να συνεχίσει τη δουλειά τους. Η κόρη του γιατρού, Λάουρα, είναι το αντικείμενο του πόθου του Αντόνιο αλλά καταλαβαίνει πως είναι κατώτερος της οικογένειας για να τη ζητήσει σε γάμο. Η μέθοδος της ταρίχευσης στην οποία ειδικεύεται ο Σαλάφια εξιτάρει γιατρό και μαθητευόμενο που προσπαθούν να την τελειοποιήσουν. Θα εξασφαλίσουν στους νεκρούς αιώνια γαλήνη και ταυτόχρονα μια ανθρώπινη όψη χωρίς να τους μουμιοποιούν; Μήπως αν τα καταφέρουν το επόμενο βήμα θα είναι η αθανασία κι αυτό αποτελέσει ύβρι; Πού σταματάει η λογική και πού αρχίζει η υπεροψία; Πώς μπορούμε να εκμεταλλευτούμε την επιστήμη για το καλό της ανθρωπότητας; Τι θα ανακαλύψει ο Αντόνιο που θα τον φέρει στο νησί της Σερίφου και πόσα απρόσμενα γεγονότα θα ζήσει εκεί;

Στο μυθιστόρημα έχουμε λεπτομερείς μα όχι κουραστικές περιγραφές της Σερίφου, του Παλέρμο και άλλων σημείων, πραγματικά ιστορικά γεγονότα για φόντο και ανατροπές απόλυτα λογικοφανείς μα απρόσμενες. Η ιστορία του Μενέλαου και της οικογένειάς του είναι η αφορμή για να ξεδιπλωθούν τα βάσανα και οι κακουχίες της δουλειάς του μεταλλωρύχου, μια εργασία χωρίς ωράριο, πολύ σκληρή και δύσκολη. Από την απεργία του Λαυρίου το 1896 στις κινητοποιήσεις του 1916 στο νησί με υποκινητή τον Κωνσταντίνο Σπέρα καταγράφονται άφθονες πληροφορίες για τις πρώτες μεγάλες απεργίες μεταλλωρύχων που τελικά πνίγηκαν στο αίμα. Το σιδηρό νησί ζωντανεύει παραστατικά, με τα τοπόσημα να έχουν ενεργό ρόλο στην ιστορία και να μη χρησιμοποιούνται απλά για τουριστικούς λόγους, κάτι που δείχνει πόσο βαθιά βίωσε την καθημερινότητα και πόσο σκληρά μελέτησε την ιστορία του νησιού η συγγραφέας. Αυτό φαίνεται ακόμη περισσότερο όταν μας μεταφέρει πότε στο χτες και πότε στο σήμερα, περπατώντας κάποιες φορές στα ίδια σημεία, τα οποία όμως αποτυπώνει σύμφωνα με τα μέτρα και τις διαστάσεις της εποχής. Η φυσική ομορφιά του νησιού είναι διάχυτη και κρύβει βαθιά μέσα της όχι μόνο το αίμα των εργατών που έχασαν τη ζωή τους δουλεύοντας σε άθλιες συνθήκες αλλά και μια ανείπωτη τραγωδία που θα ξετυλιχθεί με απρόσμενες συνέπειες όσο πλησιάζουμε στο τέλος του βιβλίου.

Δεύτερο γεγονός που έδωσε έμπνευση στην Ιουλία Ιωάννου είναι η ταρίχευση της μικρής Ροζαλία Λομπάρντο, δουλειά που είχε αναλάβει ο Αλφρέντο Σαλάφια, το πτώμα της οποίας διατηρείται ακόμη και σήμερα σε καλή κατάσταση και μπορεί να το δει κανείς στις κατακόμβες του Παλέρμο. Η ιταλική αυτή πόλη, με τα μνημεία της, τη ρυμοτομία της και τις κατακόμβες με τις ταριχευμένες σορούς των καπουτσίνων μοναχών αλλά και των επιφανών της πόλης με καλωσόρισε με την ίδια ζέση και αγάπη όσο σ’ ένα σπίτι κάποιοι προετοιμάζονται για το ελιξήριο της αθανασίας. Και σιγά σιγά, χωρίς να το καταλάβω, ο ρεαλισμός αρχίζει να αναμιγνύεται με τη μακάβρια ατμόσφαιρα της Μαίρη Σέλλεϋ και να δημιουργείται ένα κείμενο καλό, δυνατό, πρωτότυπο, που κάθε σελίδα είναι δικαιολογημένη, κάθε αντίδραση είναι συνέπεια της προηγούμενης δράσης και διαπίστωσα πόσο αρμονικά μπορούν να παντρευτούν διαφορετικά μεταξύ τους είδη χωρίς να χαλάσει το σύνολο και χωρίς να ξεχειλώσει ούτε μία κλωστή. Ο έλεγχος θα μπορούσε να χαθεί ανά πάσα στιγμή, η συγγραφέας θα μπορούσε να θυσιάσει χαρακτήρες ή ακόμη και την ίδια της την ιστορία στην προσπάθειά της να δημιουργήσει ένα κείμενο που ακροβατεί ανάμεσα στο ρομαντικό και στο gothic περιεχόμενο, η εμπειρία της όμως στη γραφή τη βοήθησε να κρατήσει τον έλεγχο και να παραδώσει ένα κείμενο συναρπαστικό, γεμάτο σκεπτικισμό και σασπένς, όπου παντρεύονται οι ήρωες της μυθοπλασίας με πραγματικά πρόσωπα, όπως τον σημαντικό αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη, τον συνδικαλιστή Κωνσταντίνο Σπέρα, τον Τζιάκομο Σερπιέρι κ. ά. Είναι τέτοιο το θέμα του βιβλίου που η συγγραφέας καταγράφει ποικίλες σκέψεις και πολλούς προβληματισμούς γύρω από την αιωνιότητα, τον χρόνο και το εφήμερο της ανθρώπινης ύπαρξης από φιλοσοφικής και όχι μόνο άποψης, χωρίς ίχνος απαισιοδοξίας ή άσχημης διάθεσης. Τονίζει πως ο άνθρωπος, όσο λίγη κι αν είναι η ζωή του, μπορεί να ζήσει την κάθε του μέρα κάνοντας ό,τι καλύτερο μπορεί για κείνον και τους άλλους κι έτσι το μυθιστόρημα, εκτός από αγωνία και ένταση λόγω των ανατροπών και των σταδιακών αποκαλύψεων των σχέσεων μεταξύ των χαρακτήρων, διαπνέεται κι από μια νότα αισιοδοξίας που με συντρόφευε για πολύ καιρό αφότου τελείωσα το βιβλίο.

Οι φαινομενικά ασύνδετες μεταξύ τους ιστορίες αρχίζουν σταδιακά να  δένονται και να ενώνονται με αξιοπρόσεκτο τρόπο και να συγκροτούν μια πολυδιάστατη ιστορία γεμάτη προδοσία, έρωτα, απάτες, εκδίκηση και ύβρι. Βρήκα εξίσου ενδιαφέρουσες και τις μεταγενέστερες εξελίξεις από το σημείο όπου τέμνονται οι επιτέλους οι παράλληλοι άξονες της αφήγησης, με το κείμενο να δείχνει τα τερτίπια της μοίρας και την πλοκή να γεννάει απρόσμενα συναισθήματα που θα πυροδοτήσουν τις εξελίξεις και θα χαρίσουν τύψεις, φόβο, λαχτάρα κι αξημέρωτα βράδια στους ανυποψίαστους πρωταγωνιστές. Τα πρωθύστερα και τα διαφορετικά σημεία αφήγησης των επιμέρους ιστοριών δε με κούρασαν καθόλου, αντίθετα, η συγγραφέας κατάφερε να με καθοδηγήσει σωστά και να μου συστήνει κάθε φορά και λίγο περισσότερο τους ήρωές τους. «Πέρα από την αιωνιότητα» λοιπόν τι υπάρχει; Μας ενδιαφέρει να μάθουμε ή να το προλάβουμε; Κι αν αγγίξουμε την ύβρι στην αναζήτησή μας αυτή; Πόσο πολύτιμη είναι η ζωή μας και γιατί τη σπαταλάμε σε μια άνευ ουσίας ρουτίνα; Πόσο αποφασισμένοι είμαστε να σώσουμε με κάθε τρόπο και με κάθε κόστος τα πρόσωπα που αγαπάμε; Αυτά και άλλα ερωτήματα απαντώνται σε ένα ενδιαφέρον, πολυεπίπεδο μυθιστόρημα γεμάτο ανατροπές, έρωτα, εκπλήξεις, κρυμμένα μυστικά και αφανέρωτες αλήθειες που θα ενωθούν χρόνια αργότερα κάτω από τον ήλιο της Σερίφου.