Βιβλίο Η γυναίκα του Ίσνταλ
Συγγραφέας Βαγγέλης Γιαννίσης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα /  Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Βαγγέλης Γιαννίσης, με αφορμή την πραγματική υπόθεση της γυναίκας χωρίς ταυτότητα στη Νορβηγία του 1970, έγραψε τη δική του οπτική γωνία γι’ αυτό το έγκλημα με τον γνωστό συναρπαστικό τρόπο. Μάλιστα, ο Jørn Lier Horst γράφει στην εισαγωγή περισσότερα πάνω σ’ αυτό. Ο Βαγγέλης Γιαννίσης λοιπόν έκανε ενδελεχή έρευνα σε όσα στοιχεία μπόρεσε να βρει και κατάφερε να ταιριάξει τις ελάχιστες αποδείξεις με τη γόνιμη φαντασία του, δημιουργώντας ένα δυνατό stand-alone μυθιστόρημα, γεμάτο καρτέλ ναρκωτικών, δίκτυο διαφυγής εγκληματιών πολέμου σε χώρες της νότιας Αμερικής, προσωπικά προβλήματα σε πολλούς χαρακτήρες και μια συναρπαστική ατμόσφαιρα γεμάτη απανωτές ανατροπές και αποκαλύψεις.

Είμαστε στο 1970. Ο Ρολφ Στόλεσεν, προϊστάμενος του Τμήματος Εγκλημάτων Κατά Ζωής της Αστυνομικής Διεύθυνσης του Μπέργκεν, έναν χρόνο μετά τη δολοφονική απόπειρα εναντίον του που, παρ’ όλ’ αυτά, στοίχισε τη ζωή της γυναίκας του, Μπέτε, αναλαμβάνει την υπόθεση μιας μυστηριώδους γυναίκας που βρέθηκε νεκρή στην κοντινή κοιλάδα του Ίσνταλ, την Κοιλάδα του Θανάτου όπως την αποκαλούν οι ντόπιοι. Μεγαλώνει μια έφηβη κόρη, την Ίντε, με την οποία τα πράγματα χειροτέρεψαν μετά τη μοιραία νύχτα, με αποτέλεσμα συνεχείς καβγάδες μεταξύ τους, ενώ ο πατέρας του, Άρνε, πρώην αλκοολικός, νιώθει πως του κάνει τη ζωή δυσκολότερη, μιας και πιστεύει πως διαιωνίζει τα δικά του λάθη στην ανατροφή της Ίντε.

Γύρω από τον Στόλεσεν κινούνται εξίσου ενδιαφέροντες χαρακτήρες, όπως ο αρχιφύλακας Ούλε Στραντ, που έχει χωρίσει με τη γυναίκα του, η οποία έμαθε πως είναι έγκυος κι αυτό του δημιουργεί άγχος που δεν μπορεί να αντιμετωπίσει με σωστό τρόπο, η ασυμβίβαστη αρχιφύλακας Ελίσε Μπόλερ που έχει μια σκιά στο παρελθόν της, οι αστυφύλακες Αλφ Μάρνουμ και Έμπε Φάρνες (ή Ψάρι, μιας και είναι το νεότερο μέλος του τμήματος), οι οποίοι συνδέονται άρρηκτα με κάτι που καλύτερα είναι να μείνει κρυφό, ο Άνερς Φλο, ειδικός πράκτορας του Εγκληματολογικού που καταφτάνει από το Όσλο σχεδόν αμέσως για να αναλάβει την υπόθεση, έξυπνος και διορατικός, που νιώθει να πνίγεται στο περιβάλλον του Μπέργκεν, μια πόλη που σαφώς δεν είναι καλύτερη από το Όσλο αλλά τον κάνει να αισθάνεται πιο βρώμικος, ο διοικητής της Αστυνομικής Διεύθυνσης του Μπέργκεν Φρανκ Λίκεν και άλλοι. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι μπλέκουν σ’ ένα αρχικά αξεδιάλυτο κουβάρι χωρίς άκρες, ο καθένας με τα μυστικά του και τις φιλοδοξίες του, σταδιακά όμως οι κρίκοι ενώνονται, οι εξελίξεις δημιουργούν νέα ερωτήματα, η υπόθεση κορυφώνεται σταδιακά και οδηγεί σε πολλά μονοπάτια. Ποιο είναι όμως το σωστό; Τι σχέση έχει μια οικογενειακή τραγωδία της Γερμανίας του 1940 με το σήμερα; Είναι αλήθεια όσα λέγονται για γνωσστούς Ναζί εγκληματίες πολέμου; Ναι, αλλά ποια είναι η γυναίκα του Ίσνταλ και τι σχέση έχει με όλα αυτά;

Το μυθιστόρημα σέβεται απόλυτα την εποχή του 1970 και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν αστυνομικές διευθύνσεις και μυστικές υπηρεσίες. Το ένα βήμα οδηγεί στο άλλο, οι χαρακτήρες αλληλοεπιδρούν με απρόσμενο τρόπο, η ιστορία ξεφεύγει πολλές φορές από τα κλισέ και τις ασφαλείς πεπατημένες και δε διστάζει να δείξει διαφορετικά προσωπεία και απρόσμενες αντιδράσεις. Η υπόθεση της γυναίκας του Ίσνταλ γίνεται όλο και πιο περίπλοκη ενώ το ασφυκτικό περιβάλλον της Νορβηγίας κάνει τα πράγματα ανυπόφορα: «Οι νύχτες στην πόλη τέτοια εποχή, στις παρυφές του χειμώνα, ήταν μεγάλες, πηχτές σαν πίσσα, σε έσφιγγαν στη μαύρη και μελαγχολική αγκαλιά τους μέχρι η ομίχλη της κατάθλιψης να τυλίξει το μυαλό και να το κάνει να αποζητήσει παρηγοριά στο μπουκάλι ή στην καραμπίνα» (σελ. 49). Πιο συγκεκριμένα, στο Μπέργκεν: «Οι φόροι, ο θάνατος και η βροχή ήταν οι μοναδικές σταθερές της ζωής» (σελ. 56).

Μαζί με τον υποδειγματικό τρόπο συνένωσης επιμέρους ιστοριών και τις επεκτάσεις της καθαυτής πλοκής, μου άρεσε ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκε ο συγγραφέας μια γνωστή θεματική επιλογή που θα συναντήσουμε σε πολλά μυθιστορήματα, την οποία τοποθέτησε σε εντελώς διαφορετικές βάσεις, εξίσου ρεαλιστικές και ανθρώπινες όμως. Επίσης, πολλές διαχρονικές παρατηρήσεις με έβαλαν σε σκέψεις: «Τα συναισθήματα ήταν κουραστικά. Ειδικά αυτά που είχαν να κάνουν με άτομα τα οποία δεν υπήρχαν πια. Τα συναισθήματα δίχως ανταπόκριση. Εξουθένωναν» (σελ. 188). Ο συγγραφέας δεν είναι υπέρμαχος της μοίρας: -«Πώς νομίζεις ότι θα εξελιχθεί το παιδί ενός μέθυσου το οποίο κακοποιούνταν συστηματικά ή ένα παιδί που μεγάλωσε στον δρόμο; -Κι αυτό είναι αποτέλεσμα μιας μοίρας που αποφάσισε το μέλλον του παιδιού αυτού, ή γινόμενο του συνόλου της ελεύθερης βούλησης όσων ατόμων σχετίζονται με το άτομο αυτό» (σελ. 266). Η ποικιλία των χαρακτήρων δίνει και διάφορες ερμηνείες στους βασικούς θεματικούς άξονες της ιστορίας, όπως με τον ηλικιωμένο εγκληματία πολέμου που έκανε εντύπωση στην Μπόλερ: «-Αν συναντούσα κάποιον από αυτούς στον δρόμο, δεν θα μου περνούσε από το μυαλό ότι μπροστά μου βρίσκεται ένα τέρας. -Νομίζεις πως είναι τέρατα; -Δεν είναι; -Σίγουρα έκαναν τερατώδεις πράξεις. Και σίγουρα θέλουμε να πιστεύουμε πως είναι τέρατα… Γιατί, αν δεν είναι τέρατα, αν είναι καθημερινοί άνθρωποι σαν κι εμάς, αυτό σημαίνει πως είμαστε κι εμείς οι ίδιοι ικανοί να κάνουμε τέτοιες τερατώδεις πράξεις αν οι συνθήκες μας ωθήσουν» (σελ. 271),

Εκτός από την πικρία που άφησε ο πόλεμος στα θύματα, εκτός από τις βρώμικες δουλειές που παίζονται σε σκοτεινά υπόγεια, έχουμε και μια στοργική (όσο γίνεται) ματιά στις ανθρώπινες σχέσεις που αναπτύσσονται σε μια καταθλιπτική χώρα. Ειδικά οι οικογενειακοί δεσμοί του Στόλεσεν με την κόρη και τον πατέρα του είναι πολύ δυνατοί: ο μεν πατέρας (Άρνε) παραδέχεται πως μισεί τον γιο του γιατί του θυμίζει τη νεκρή μητέρα του αλλά με το πέρασμα του χρόνου κατάλαβε πως ο πόνος της απώλειας ελαττώνεται («Κάποια στιγμή, όταν χάνεις κάθε ελπίδα, τα κύματα αραιώνουν. Δεν χαμηλώνουν σε ύψος, αλλά πάντως αραιώνουν. Σου δίνουν χρόνο να πάρεις μια ανάσα, και, όσο περνάει ο καιρός, καταλαβαίνεις ότι η συχνότητά τους μικραίνει», σελ. 118), ο δε γιος (Ρόλφε) μεταχειρίζεται εξίσου σκαιά, αν και με τύψεις, την κόρη του, με αφορμή τη δολοφονία της δικής του γυναίκας. «Ήταν τρία σπασμένα κομμάτια γυαλί τα οποία κάποτε ανήκαν στο ίδιο βάζο…» (σελ.176). Θα καταφέρουν να εξισορροπήσουν αυτές τις λεπτές θέσεις;

«Η γυναίκα του Ίσνταλ» είναι ένα ανατρεπτικό μυθιστόρημα που βασίζεται σε πραγματική υπόθεση που ακόμη ταλανίζει τη Νορβηγία και μας ταξιδεύει πίσω στη δεκαετία του 1970 αλλά και στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου και στο κοντινό μας μέλλον. Καλοδουλεμένοι χαρακτήρες, πλούσια πλοκή, ενδιαφέρουσες απόψεις, διαχρονικά μηνύματα, διεισδυτικότητα και σασπένς είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά που συναντώ σε κάθε βιβλίο του Βαγγέλη Γιαννίση και πάντα μου χαρίζουν την ίδια, αν όχι μεγαλύτερη, αγωνία και απόλαυση.

Βιβλίο Ο αλεξιπτωτιστής ήταν δικός μας 
Συγγραφέας Θοδωρής Δεύτος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Υδροπλάνο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Θοδωρής Δεύτος επιστρέφει μ’ ένα δυνατό αισθηματικό και ιστορικό μυθιστόρημα, στο οποίο καταγράφει μια χιλιοειπωμένη ιστορία αγάπης, την οποία όμως μπολιάζει με πρωτότυπες εκτροπές της πλοκής και ταυτόχρονα τη χρησιμοποιεί ώστε να καταγράψει τεκμηριωμένα τα γεγονότα της Μάχης της Κρήτης, της Κατοχής, της Εθνικής Αντίστασης, τη ζωή των ανταρτών στα βουνά, την πείνα της Αθήνας, ακόμη και την ισοπέδωση της Δρέσδης από τους Συμμάχους. Ο έρωτας προχωράει χέρι με χέρι με τον όλεθρο ως το τέλος της ιστορίας, μια ολοκλήρωση που κορυφώνεται στη σημερινή εποχή, τοποθετώντας καίρια τη θέση της Γερμανίας στην ευρωπαϊκή κονίστρα αλλά και της ευρωπαϊκής ηπείρου απέναντί της.

Η Ροδάνθη Μανουσογιαννάκη, φιλομαθής και όμορφη, το 1937 επιλέχτηκε μαζί με άλλους μαθητές από σχολεία της Κρήτης να συμμετάσχει στις ανασκαφές του Γερμανού αρχαιολόγου Καρλ Χόφμαν στην Κνωσό. Ο Έρικ φον Κράιπε σπούδασε κλασική ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και αρχαιολογία. Φιλέλληνας και ευρωπαϊστής, ανοιχτόμυαλος και πολυμαθής, αρνείται σθεναρά να ενταχθεί στους εθνικοσοσιαλιστές, παρ’ όλο που από ένα σημείο και μετά οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και τα πιστεύω του αρχίζουν να δέχονται τις πρώτες απειλές. Ζητά να συμμετάσχει στις ανασκαφές του Χόφμαν κι έτσι γνωρίζεται με τη Ροδάνθη.

Το μυθιστόρημα ξεδιπλώνεται στρωτά και κορυφώνεται σταδιακά. Από τις συνέπειες της ερωτικής γνωριμίας στις καρδιές τους και τον αντίκτυπό της στην κλειστή κοινωνία του Μάλεμε φτάνουμε στο σχέδιο «Ερμής» για την κατάληψη της Κρήτης που ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1941 κι έτσι η ιστορία σπάει στα δύο: η μεν Ροδάνθη ακολουθεί τον αξιωματικό πλέον σύζυγό της στην Αθήνα, προσδοκώντας κάποια στιγμή να καταφύγουν στη Γερμανία, η δε οικογένειά της καταφεύγει στα βουνά και γίνεται μέλος των ανταρτών. Προς Θεού, σε καμία περίπτωση η Ροδάνθη δε γίνεται προδότρα της φυλής και της πατρίδας της, αντίθετα, η σχέση της με τον Έρικ κινείται παράλληλα με τις θηριωδίες των συμπατριωτών του τελευταίου, από τις οποίες αγωνίζονται να ξεφύγουν συναισθηματικά και σωματικά.

Η Ροδάνθη εντυπωσιάζεται από το μέγεθος της Αθήνας αλλά και, λόγω του ψυχρότατου χειμώνα, της γεννιούνται συναισθήματα ανθρωπιάς, πόνου, αγωνίας για το μέλλον της ανθρωπότητας, ακόμη και μίσους απέναντι στη Γερμανία, σκέψεις που τις μοιράζεται με τον Έρικ, με τον οποίο ζει έναν δύσκολο έρωτα στα μαύρα χρόνια της Κατοχής. Ο συγγραφέας «χρησιμοποιεί» την αθωότητα και την αγνότητα της ψυχής της ώστε μαζί της να γνωρίσω μαζί της από πρώτο χέρι τις δύσκολες καταστάσεις της Κατοχής: μαυραγορίτες, δωσίλογοι, υποτίμηση νομίσματος, πείνα, ευτελισμός, Εθνική Αντίσταση, ΕΑΜ όσο οι δικοί της πολεμούν στα βουνά, τους οποίους και πάλι ακολουθεί καταπόδας ο συγγραφέας, για να αποτυπώσει τις δύσκολες συνθήκες επιβίωσης και μάχης των ανταρτών. Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι ζει διάφορες περιπέτειες, γνωρίζεται με πολλούς ανθρώπους, κάνει σχέδια και όνειρα, χωρίς να ξεχνάει ούτε στιγμή σε πόσο δύσκολες συνθήκες επιβιώνουν. Η αγωνία κορυφώνεται όταν τελικά το ζευγάρι εγκαθίσταται στη Δρέσδη λίγο πριν την ισοπέδωσή της από τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς. Ο συγγραφέας επιφυλάσσει πολλές εκπλήξεις κατά τη διάρκεια των γεγονότων και καταφέρνει με σωστό και καθόλου παρατραβηγμένο τρόπο να τα συνδέσει με τον 21^ο αιώνα, μέσα από ένα κεφάλαιο που με συγκίνησε και μου έδειξε τη θέση της Γερμανίας στην εποχή μας.

Κάθε κεφάλαιο ξεκινάει με μια μαντινάδα που χαρίζει ρυθμό και μέλος πριν βυθιστούμε στις σκοτεινές μέρες του πολέμου και τις λαμπερές νύχτες του ζευγαριού. Όμορφες παρομοιώσεις και μεταφορές ζωντανεύουν την Κρήτη, ντοπιολαλιά, γεύσεις, ιστορία, νοοτροπίες ξεδιπλώνονται και προσθέτουν ρεαλισμό στα δρώμενα. Ενδιαφέροντα πρωθύστερα κράτησαν αμείωτο το ενδιαφέρον μου και φώτιζαν κάποιες άλλες πτυχές της πλοκής, ζωντανεύοντας παλαιότερα γεγονότα (Ελευθέριος Βενιζέλος κ. ά.). Η ερωτική ιστορία των δύο πρωταγωνιστών δίνεται στρωτά και όμορφα, με τέτοιο τρόπο που τονίζει τον παραλογισμό του πολέμου και τη δύναμή της αγάπης να ξεπερνάει όλα τα εμπόδια. Σκόρπια πραγματολογικά στοιχεία ζωντανεύουν την εποχή και τα ιστορικά γεγονότα που επηρεάζουν τις τύχες των χαρακτήρων, χωρίς όμως να με κουράσουν, αντίθετα τα οικειοποιήθηκα άνετα, αγνοώντας τα τυπογραφικά λάθη του κειμένου. Η Μάχη της Κρήτης δίνεται σε όλη της την έκταση και σημασία, κυρίως μέσα από τις ιστορίες των κατοίκων του Μάλεμε και της γύρω περιοχής. Ηρωισμός, αυταπάρνηση και αγάπη προς την πατρίδα όπλισαν τους αμάχους που επιτέθηκαν κατά των εχθρών. Η Ροδάνθη από τη μεριά των Ελλήνων, ο Έρικ που αναγκάστηκε να στρατολογηθεί από την άλλη, ο αδερφός της, ο Γιωργής που τελικά βγήκε στο βουνό, και πάνω απ’ όλους η μάνα-ηρωίδα και μάνα-πρότυπο, η Ευδοκία, η σύζυγος που κουλαντρίζει με τον τρόπο της τον άντρα της και δέχεται τις αποφάσεις των παιδιών της, ακόμη και την επιλογή της μοναχοκόρης της, είναι χαρακτήρες που αγάπησα και με γέμισαν δυνατά αισθήματα!

Το «Ο αλεξιπτωτιστής ήταν δικός μας» είναι ένα μυθιστόρημα που διατρανώνει το σημαντικό μήνυμα της ειρήνης για την πρόοδο και την ευημερία των λαών, ισορροπώντας σωστά μεταξύ του ρομάντσου και της τραγικότητας. Λάθη, αδικίες μα και χαρές, αγάπη, ελπίδα εναλλάσσονται στις σελίδες του, συγκροτώντας ένα απολαυστικό, «γεμάτο» μυθιστόρημα.

Βιβλίο Άγγελοι από στάχτη
Συγγραφέας Πασχαλία Τραυλού
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Είμαστε στο 1998, αρκετά χρόνια μετά τα συγκλονιστικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στα πρώτα δύο βιβλία της σειράς, τα απόνερα όμως των πράξεων είναι ακόμη εδώ και ταράζουν σκέψεις και νοοτροπίες. Φριχτά μυστικά, αβάσταχτες αποκαλύψεις, κρίκοι που ενώνονται, ένας κατά συρροή δολοφόνος που κρύβεται πίσω από τον εξαγνισμό του νεοναζισμού και ένας αστυνομικός που διαπιστώνει πως η υπόθεση πάει πολύ βαθιά και πολύ πίσω είναι μερικά από τα βασικά γνωρίσματα του δυνατού αυτού μυθιστορήματος. Η αστυνομική χροιά δίνει την αφορμή για έρευνα, ανακρίσεις και μελέτη από έναν άνθρωπο ιδιαίτερο, πιστό στο καθήκον αλλά και ταυτόχρονα αρνητή της γραφειοκρατίας. Η φιλία του με τον Έμπερχαρντ είναι το εφαλτήριο για μια σειρά από γεγονότα που με ταξίδεψαν πίσω στα σκοτεινά χρόνια της δεκαετίας του 1940 και που ξανάφεραν στο φως τις ανθρώπινες κτηνωδίες στο όνομα της ευγονικής.

Δυνατός και αξέχαστος είναι ο τρόπος που συνέδεσε η συγγραφέας τα πρόσωπα του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, αφού πρώτα έριξε διάφορες στάχτες αμφιβολίας ως προς τους πραγματικούς δεσμούς τους. Ένα διαρκές πινγκ-πονγκ πραγματικών ταυτοτήτων που οδήγησε σε σοκαριστικές αλήθειες, η ανάγκη για συγχώρεση και για την απαραίτητη αναγνωστική «κάθαρση» και λύτρωση πρωτοστατούν στον χορό αυτής της σύγχρονης τραγωδίας. Αλήθειες που έπρεπε να μείνουν στο φως, μυστικά που ανατριχιάζουν και το ηθικό δίλημμα αν πρέπει να ειπωθεί όλη η αλήθεια ή καθόλου με ταλάνισαν από την αρχή ως το τέλος και με γέμισαν αμφιβολίες, φόβο και ένταση. Αγάπη και συγχώρεση αντιπαραβάλλονται στο κακό και το μίσος και ίσως κάποια στιγμή καταφέρουν να κερδίσουν αυτόν τον διηνεκή πόλεμο. «Κανένας πόλεμος δεν τελειώνει μόνο όταν παύουν τα πυρά μεταξύ εχθρών. Οι χειρότεροι πόλεμοι είναι εκείνοι που ξεσπούν στη σιωπή. Εκείνοι που έχουν την κάλυψη και τη συνενοχή της ειρήνης» (σελ. 449).

Στο βιβλίο υπάρχει, αρχικά τουλάχιστον, ένας σχετικά απαλός κυματισμός μέχρι να παρατεθούν πλήρως όλες οι λεπτομέρειες που θα απαρτίσουν το σύμπαν της αφήγησης και θα συνδεθούν με το ματωμένο χτες. Τα προϋπάρχοντα ερωτηματικά συντροφεύουν καινούργια που ξεφυτρώνουν στην πορεία της αφήγησης, χωρίς αυτό να σημαίνει πως πρέπει να έρθει το τέλος για να δοθεί η τελική λύση. Ποιος είναι ο μυστηριώδης Ενίλ Λόις, ασθενής με αμνησία, και πώς θα καταφέρει ο Χανς να του επαναφέρει τη μνήμη; Πόση ντροπή κουβαλάει ο χαρακτηρισμός «παιδί της Βέρμαχτ» όταν κάποιος γεννιέται από μάνα Ελληνίδα και πατέρα Γερμανό; Ποιες τραγικές συνέπειες από τη «φυλετική κάθαρση» που πρόταξε ο Αδόλφος Χίτλερ βιώνουν σήμερα κάποιοι, ειδικά αν σκεφτεί κανείς πως, εκτός από τις δολοφονίες των Εβραίων, των αναπήρων, των ομοφυλόφιλων κλπ. («κάθαρση») υπήρξε και «φυλετική αναβάθμιση», κατασκευάζοντας έτσι ανθρώπους με κατάφωρη παραβίαση της φύσης τους; «Τα Εβραιόπουλα είναι τα χάμστερ πάνω στα οποία δοκιμάζονται όλες οι μέθοδοι της ευγονικής και της φυλετικής αναβάθμισης» (σελ. 369). Τι σχέση έχει ένα παιδί που πέθανε το 1943 με έναν άνθρωπο από στάχτη που βασανίζεται από εφιάλτες και άγνωστες γλώσσες; Γιατί μεγάλωσε με ξένες αναμνήσεις, φιλοξενούμενος στην ίδια του τη ζωή; Τι μυστικά υπάρχουν στην καταγωγή του και γιατί δείχνει να έχει υψηλότερο δείκτη ευφυίας από τους συνομηλίκους του;

Κάποιες αποκαλύψεις γίνονται, κάποια μυστικά βγαίνουν στο φως κι έτσι η ένταση και η αγωνία αυξάνονται από σελίδα σε σελίδα μέχρι να διαπιστώσω πού οδηγεί όλη αυτή η κούρσα και πώς θα κλείσουν οι ανοιχτοί λογαριασμοί με το χτες. Τα πρόσωπα είναι άψογα συγχρονισμένα, ο δεσμός με το παρελθόν είναι άρρηκτος ακόμη και στις πιο μικρές του λεπτομέρειες ενώ η κεντρική ιδέα δεν επαναπαύεται στον «μύθο» των δύο προηγούμενων βιβλίων αλλά ανεβάζει ακόμη περισσότερο τον πήχη με ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες και αρμονικό συγκερασμό των επιμέρους σημείων της υπόθεσης εν όλω, ενώ ταυτόχρονα θέλει να δείξει τις σημερινές συνθήκες του ρατσισμού και της ξενοφοβίας. Ναι, υπάρχει στη σύγχρονη κοινωνία το αβγό του φιδιού, που έχει σπάσει εδώ και πολύ καιρό και τα αποτελέσματα της επώασης κυκλοφορούν ανενόχλητα, επηρεάζοντας και δημιουργώντας νέες τάξεις πραγμάτων, μιας και βρίσκουν πρόσφορο έδαφος στο προσφυγικό και το μεταναστευτικό που έχουν αυξηθεί ως προβλήματα ενώ οι διαφυλετικές επαφές έχουν ενταθεί.

Αυτό βέβαια δε σημαίνει πως το παρελθόν πρέπει να λησμονηθεί ούτε να εκμεταλλεύονται κάποιοι ψυχοπαθείς αυτήν την ιδεολογία για να ξεδίνουν τα προσωπικά τους ένστικτα. Η στάση της συγγραφέως είναι επαμφοτερίζουσα: «Απόψε θα διαπιστώσεις πόσο ύπουλη παγίδα είναι κάποιες φορές η αλήθεια. Πόσο πιο φιλικές στους ανθρώπους είναι η άγνοια και η λησμονιά» (σελ. 214). Ενώ η ιδέα του ρατσισμού κατά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο έχει συνδυαστεί με την αντισημιτική ιδεολογία, στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα προβάλλεται στην ολότητά της, όπως εκδηλώνεται και βιώνεται στις μικρές καθημερινές ανθρώπινες σχέσεις παράλληλα με την πολιτική διάστασή του. «Η απελπισία και ο πόνος… αποτελούν τις ακράδαντες αποδείξεις της ισότητας των ανθρώπων» (σελ. 398).

Οι «Άγγελοι από στάχτη» κλείνει με συγκίνηση και με σωστή ενορχήστρωση τη σκληρή, δύσκολη, πανειρηνική και ανθρώπινη ιστορία που άπλωσε η Πασχαλία Τραυλού σε τρία μυθιστορήματα. Μια παλιά τραγωδία, ένα αμείλικτο μυστικό και μια συγκλονιστική αλήθεια αναδεικνύουν το μέγεθος και τις προεκτάσεις των εγκλημάτων του Χίτλερ και της ιδεολογίας του ναζισμού που εκφύει ασταμάτητα νέα πλοκάμια και προκαλεί τερατογενέσεις και στρεβλώσεις ιδεών. Ταξίδεψα, πόνεσα, δάκρυσα, ανακουφίστηκα χάρη σε αυτό το σκληρό και αποδοτικό ταξίδι.

Βιβλίο Το κορίτσι της ντροπής
Συγγραφέας Σοφία Βόικου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Σοφία Βόικου ξεσκίζει κάθε περιτύλιγμα και παρουσιάζει μια ιστορία χωρίς φτιασίδια και ωραιότητες, με μια συναρπαστική γραφή και μια πολυεπίπεδη πλοκή που μου έκοψε την ανάσα. Το μυθιστόρημα ξεκινάει με τις απαραίτητες ρομαντικές νότες ενός ειδυλλίου, όσο ρομαντικές μπορούν να είναι όταν έχουμε σχέση Ελληνίδας με Γερμανό κατακτητή, μόνο και μόνο για να εξελιχθεί σε μια αναζήτηση ταυτότητας και τελικά ν’ αγκαλιάσει ολόκληρο κεφάλαιο του σχετικά πρόσφατου παρελθόντος που αφορά τα παιδιά αυτών των σχέσεων σε κάθε χώρα που κατέκτησαν οι Γερμανοί. Από την αρχή, η στιβαρή γραφή και η ακριβοδίκαιη ματιά με προετοίμασαν για μια ιστορία άγνωστη στους πολλούς, σοκαριστική στην αλήθεια της και με συγκλονιστικές συνέπειες ακόμη και (ή μάλλον κυρίως) σήμερα.

Δε χωράνε στερεότυπα στα βιβλία της Σοφίας Βόικου, η οποία πλέον ανεβαίνει άφοβα με κάθε νέο της μυθιστόρημα όλο και ψηλότερα, βελτιώνοντας αισθητά το στυλ της, τη ματιά της, την ίδια της τη γραφή. Μια ιστορία σαν αυτή που αποτελεί τον κορμό στο «Κορίτσι της ντροπής» κάλλιστα θα μπορούσε να γίνει ένα ωραίο ροζ μελόδραμα, με κλισέ, προβλεπόμενη εξέλιξη και φυσικότατα το αναμενόμενο happy end, όχι όμως όταν τη γράφει κάποιος με αξιώσεις και εμπειρία στον χώρο. Η παραμικρή λεπτομέρεια της εξιστόρησης είναι προσεγμένη, κεντημένη σφιχτά στον κορμό της πλοκής και ξαφνιάζει τον αναγνώστη με τις απανωτές ανατροπές της και τη δύναμη της αλήθειας της. Ο καθένας θα μπορούσε να πει, διαβάζοντας την περίληψη, ότι ξέρει πώς θα εξελιχθεί η κεντρική ιδέα: Γερμανός συν Ελληνίδα, δωροδοκίες βρώσιμης μορφής, να και το παιδί, ο Γερμανός πάει τελικά στο μέτωπο και σκοτώνεται ενώ η ερωμένη του μεγαλώνει δακτυλοδεικτούμενη ένα νόθο κλπ. Ναι, καλά! Η αίσθηση αυτή απαλείφεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες και αφέθηκα να ταξιδέψω σε μια ταραγμένη περίοδο, σε μια σκληρή εποχή, να γνωρίσω ολοκληρωμένους χαρακτήρες με πιστότητα και συνέπεια στη νοοτροπία και τις πράξεις τους ενώ η πλοκή καθαυτή δεν ήξερα και δεν ήθελα να μάθω πού θα καταλήξει. Ήθελα να μείνω κι άλλο με τη Βιολέτα, τον Γκούσταφ, τη Λένη, τον Νικηφόρο, τον Γιόχαν, ακόμη και την Γκρέτα, τη Φρίντα ή τη Μόνικα. Ήταν άνθρωποι που μου κέντρισαν το ενδιαφέρον όσο διάβαζα για τις ζωές, τις σκέψεις ή τις απόψεις τους, κάποιους τους μίσησα, κάποιους τους αγάπησα, κάποιος ήθελα να τους αγκαλιάσω. Κι όσο το μυθιστόρημα προχωρούσε και άλλαζε η οπτική της αφήγησης, τόσο καταλάβαινα πόσο δύσκολο είναι να συγκροτήσεις ένα άρτιο από κάθε άποψη μυθιστόρημα και πόσο χαιρόμουν που αυτόν τον άθλο τον ανέλαβε μια έμπειρη και δοκιμασμένη συγγραφέας.

Μέχρι στιγμής ήξερα ή έστω διαισθανόμουν πως όταν οι Γερμανοί πάτησαν το πόδι τους στην Ελλάδα όλοι ανεξαιρέτως οι κατακτημένοι είτε θα ενσωματώνονταν στην Εθνική Αντίσταση είτε θα εκμεταλλεύονταν τις καταστάσεις και θα γίνονταν μαυραγορίτες είτε θα κάθονταν φοβισμένοι στα σπίτια τους. Δεν περίμενα πως θα υπήρχαν άνθρωποι σαν τη Βιολέτα που είχαν την περιέργεια να δουν πώς είναι φυσιογνωμικά αυτή η άρια φυλή και πως θα τους συμπαθούσαν επειδή ήταν καθαροί και λαμπεροί ενώ οι στρατιώτες μας, αδέλφια και σύζυγοι, ακόμη και πατεράδες, γύρισαν βρώμικοι, λεροί και ταπεινωμένοι. Και δε μιλάω για τις συνέπειες της γερμανικής προπαγάνδας αλλά για αυθόρμητες σκέψεις, που πηγάζανε από αυτήν την ανούσια σύγκριση. Δεν μπορούσα να πιστέψω πως υπήρξαν και τέτοιοι άνθρωποι, από τη στιγμή που κάποιος εισβάλλει στη χώρα σου και σου στερεί τα πάντα: αξιοπρέπεια, τρόφιμα, ελευθερία.

Η Βιολέτα λοιπόν είναι ο πρώτος ολοκληρωμένος χαρακτήρας που γνώρισα, παρακούει εντολές και ηθικές επιταγές, δε λογαριάζει τα λόγια και τους φόβους των άλλων, ατίθαση, «η στόφα της δεν ήταν για στερήσεις και βάσανα», «ήθελε να ζήσει και να ονειρευτεί». Μου ήταν αδιανόητο να διαβάζω για έναν άνθρωπο τόσο ελαφρόμυαλο που υποδέχτηκε κατ’ αυτόν τον τρόπο τους κατακτητές, αδιαφορώντας για τον ηρωισμό και τα ανδραγαθήματα των Ελλήνων που γύρισαν απ’ το μέτωπο. Εξοργίστηκα όταν διάβασα: «Δεν πάει να έλεγαν οι άλλοι, η ίδια το ένιωθε, ξεκινούσε κάτι όμορφο για την πόλη. Ο πόλεμος ήταν πλέον παρελθόν» (σελ. 40-41). Δεν τις άντεχε τις κακουχίες, την πείνα, τη βρώμα, «ήθελε η αναπνοή της να μυρίσει ξανά ανεμελιά» (σελ. 49). «Οι Γερμανοί είχαν έρθει για να μείνουν. Έπρεπε να προσαρμοστούν. Εάν ήθελαν να ζήσουν, έπρεπε ν’ αλλάξουν μυαλά» (σελ. 67). Εξίσου άσχημα μου χτύπησε το γεγονός πως την άνοιξη του 1942 «Δεν ήταν πια περίεργο Έλληνες και Γερμανοί να συναναστρέφονται μεταξύ τους» (σελ. 80) ενώ η μάνα της Βιολέτας δεχόταν με ευχαρίστηση τα δώρα κι ας υποπτευόταν από πού έρχονταν, όπως και η γειτονιά, μιας και η πρωταγωνίστρια του βιβλίου βοηθούσε με όλη της την καρδιά φίλους και γείτονες.

Τα πάντα αλλάζουν με την Απελευθέρωση, οπότε η διαπόμπευση και το κάρφωμα είναι συνήθεις τακτικές να ξεπλύνουν οι «καθαροί» τη βρωμιά από πάνω τους. Εκεί έπαθα το δεύτερο σοκ από τη γλαφυρότητα και την ειλικρίνεια των στιγμών που καταγράφονταν. Οι μαυραγορίτες έβγαιναν ξανά στην κοινωνία, αυτήν τη φορά ως εθνοσωτήρες ενώ οι ερωμένες των Γερμανών κυκλοφορούσαν κουρεμένες και στιγματισμένες. Το μυθιστόρημα κατέρριψε από την αρχή λοιπόν κάθε στερεότυπο ή ψήγμα ρομαντισμού που είχα στο μυαλό μου και καταγράφει τα γεγονότα «όπως δει». Πάντως, όποιος κι αν έφταιγε, όσο μίσος κι αν υπήρχε εκείνη την εποχή, δεν μπορώ με τίποτα να συγχωρέσω, ακόμη κι υπό το πρίσμα της ιστορικότητας, τον παπα-Λάμπρο, ιερέα της εκκλησίας του Αγίου Στυλιανού στου Γκύζη όπου μένει η Βιολέτα, και εκπρόσωπο μιας θρησκείας που συγχωρεί και αγκαλιάζει με αμερόληπτη αγάπη κάθε αμαρτωλό αλλά ο ίδιος αρνείται να κοινωνήσει τη Λένη, ένα μικρό πλάσμα, αθώο για τα κρίματα που το βαραίνουν, και να το εντάξει στους κόλπους της Εκκλησίας που αυτός ο «άνθρωπος» εκπροσωπεί. Ωμότητα, ρεαλισμός, αλήθεια μου κρατούσαν συντροφιά στις δύσκολες εποχές που κλήθηκε η Βιολέτα να μεγαλώσει τη Λένη ενώ το ερωτηματικό για την εξαφάνιση του Γκούσταφ παραμένει ένα μεγάλο μυστήριο που θα λυθεί κι αυτό στην ώρα του.

Εξίσου συναρπαστικά περιγράφεται ο Γερμανός δεκανέας Γκούσταφ Μίλερ, που λατρεύει τους αρχαίους ελληνικούς μύθους, γοητεύτηκε από τις ανακαλύψεις του Σλήμαν και σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Εδώ έχουμε την πρώτη απόπειρα της συγγραφέως να εισαγάγει τον αναγνώστη στην κεντρική ιδέα που θα μας απασχολήσει καθ’ όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος: την ιδεολογία του ναζισμού, την πλύση εγκεφάλου που υπέστησαν χιλιάδες άνθρωποι και το πώς αντιμετώπισε ο καθένας την άνοδο του Τρίτου Ράιχ και την ήττα που κανείς δεν περίμενε. Είναι ξεκάθαρο πως, παρασυρμένος από το ορμητικό ποτάμι της εποχής, ασπάστηκε το εθνικοσοσιαλιστικό ιδεώδες και το δόγμα περί ανωτερότητας της γερμανικής φυλής. Ακολούθησε πιστά αλλά όχι φανατικά την ιδεολογία της φυλετικής ανωτερότητας, αρραβωνιάστηκε τη Φρίντα, μια γυναίκα-πρότυπο της φυλής τους. Κι όλα αυτά εξαφανίζονται στο βλέμμα της Βιολέτας.

Η Λένη…. Αχ, η Λένη… Πόσες φορές σταμάτησα με αγανάκτηση για όσα άκουγε ή τράβαγε κι αναρωτιόμουν γιατί συμπεριφέρονται έτσι σ’ ένα παιδί που δεν έφταιξε! Μάτια στεγνά, χωρίς δάκρυ, να μαρμαρώνει μπροστά στις απειλές, να μένει ακίνητη στις φτυσιές και να συστήνεται ως «το μπάσταρδο της Βιολέτας». Να αποζητά με λαχτάρα τα γράμματα και να της λέει η γιαγιά της «Δεν είναι το σχολείο για σένα». Δύναμη; Αντοχή; Άγνοια; Ποιος ξέρει… Για να μην αναφερθώ στη στάση του αδελφού της Βιολέτας, μέλους της Εθνικής Αντίστασης, όταν ανακάλυψε τι συνέβαινε στο σπίτι του κατά την απουσία του κι όσο αγωνιζόταν για τη «Λαοκρατία» κι ένα καλύτερο αύριο για τη μάνα και την αδελφή του. Σκηνές καλογραμμένες, δυνατές, μεστές αισθημάτων και έντασης που δε θ’ αφήσουν κανέναν ασυγκίνητο.

Το 2004, η Λένη, παντρεμένη σαράντα χρόνια με τον Γιόχαν Κράους και κρυμμένη στο Μάρκεν της Ολλανδίας, δέχεται μια επιστολή που την ενημερώνει για τον θάνατο της μητέρας της κι έτσι επιστρέφει διστακτικά στον γενέθλιο τόπο της. Στα κεφάλαια που παρεμβάλλονται στον κυρίως κορμό της αφήγησης, μαθαίνουμε για το πλασματάκι αυτό, τι έκανε στη ζωή της, πώς εξελίχθηκε η σχέση με τη μάνα της και τη γιαγιά της όσο μεγάλωνε και πώς αντέδρασε στο επαχθές φορτίο που κουβαλούσε. Εδώ μάλιστα έχουμε και την ιδέα να υπάρχει, αντί περιγραφικού αορίστου, ενεστώτας διαρκείας κι αντί για ολοκληρωμένες προτάσεις να έχουμε κοφτές, απότομες και λιτές, κάτι που επιτείνει την αγωνία για το τι έγινε μετά το κρίσιμο σημείο του χτες, όποτε η πλοκή επιστρέφει στο σήμερα. Τι συνέβη στη Λένη επομένως και γιατί παράτησε την ως τότε ζωή της κι έφυγε μακριά; Ούτε αυτός ο δεύτερος άξονας αφήγησης είναι γραμμικός, μιας και η Λένη έχει πάρα πολλά κενά από το παρελθόν των γονιών της. «… αισθάνθηκε ελεύθερη που έφευγε μακριά, μακριά απ’ όλους όσοι την πλήγωσαν, μακριά απ’ όλους αυτούς που δεν την αποδέχτηκαν. Μόνο που δεν ήξερε ακόμα πως δεν μπορούσε να φύγει μακριά από τον ίδιο της τον εαυτό» (σελ. 219), γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας.

Έχουμε λοιπόν και στο σήμερα εμπόδια, ανατροπές, εκπλήξεις κι έναν υπέροχο, γλυκό Νικηφόρο, έναν γείτονα ερωτευμένο με τη Βιολέτα, ζωγράφο και σημαντικό χαρακτήρα για την πορεία των δραματικών εξελίξεων. Πόσο παραστατικά και τραγικά περιγράφονται οι στιγμές που τα ψυχολογικά τραύματα από το μέτωπο βγαίνουν στην επιφάνεια, πόσο όμορφα και τρυφερά καταπίνει τον έρωτά του για τη Βιολέτα, ξέροντας κατά βάθος κι ο ίδιος πως η συμπεριφορά του πλέον δεν είναι ισορροπημένη για να παγιδέψει μια γυναίκα στη ζωή του, και τον μετατρέπει σε άδολη, αγνή φιλική αγάπη. Αυτή η σιωπηλή φιγούρα, που κυκλοφορούσε μέρα νύχτα έξω από το σπίτι γιατί οι τοίχοι τον έπνιγαν, αντί να μετατρέψει την αγάπη του σε μίσος για την «ευτυχία» που ζούσε η αιώνια αγαπημένη του έμεινε κρυμμένος στη γωνιά του, παρατηρώντας και ζωγραφίζοντας τα πάντα. Έβλεπε, σημείωνε, κρυβόταν, λαχταρούσε. Η πραγματικότητα και το λειψό του μυαλό αντιπαλεύανε σ’ ένα υπέροχο μείγμα ρεαλισμού και φαντασίας, αναμιγνύοντας τα γεγονότα των ζωών τους με τις αναμνήσεις του από το μέτωπο και τις φοβίες που του κολλήσανε σα βδέλλες στο μισερό μυαλό του. Μια απαραίτητη νότα τρυφερότητας στη λαίλαπα των ζωών των πρωταγωνιστών στο μυθιστόρημα.

Ένα άλλο μεγάλο προτέρημα της Σοφίας Βόικου είναι ο τρόπος με τον οποίο παρατηρεί και καταγράφει τις εξελίξεις στην οικογένεια ειδικότερα και την κοινωνία γενικότερα. Κατάφερε με συναρπαστικό τρόπο και χωρίς αδικαιολόγητα κενά ή περιττά γεγονότα να με ταξιδέψει από την Κατοχή, την Απελευθέρωση και τον Εμφύλιο στα πέτρινα χρόνια του 1950, στα χρόνια της μετανάστευσης του 1960, στη μουδιασμένη (στην Ευρώπη λόγω της επαναδόμησης της Γερμανίας και στην Ελλάδα λόγω της Χούντας) περίοδο του 1970 και από κει στο 2000 της επανόρθωσης και της συγχώρεσης. Με πρωθύστερο σχήμα, το βιβλίο με ταξίδεψε από το χτες στο σήμερα, χωρίς να χάνω στιγμή τη ροή της αφήγησης, χωρίς να μπερδευτώ και κυρίως χωρίς να κουραστώ. Σε αυτό βοήθησε και η εναλλαγή της αφήγησης, μιας και τα γεγονότα εκτυλίσσονται μέσα από τις προσωπικές ιστορίες των βασικών χαρακτήρων. Ο καθένας είναι λες και περιμένει τη σειρά του να πάρει τη σκυτάλη, να φωτίσει κάποια γεγονότα και να αποκρύψει κάποια άλλα. Βιολέτα, Νικηφόρος, Λένη, Γιόχαν και Γκούσταφ συγκρότησαν ένα αρραγές σύνολο και με βοήθησαν ν’ αγκαλιάσω πιο σφιχτά την ιστορία τους.

Μέσα λοιπόν από αυτά τα συγγραφικά τεχνάσματα, περιγράφεται η ελληνική κοινωνία όπως ήταν: οι γείτονες, οι συνήθειές τους, η συμπεριφορά τους, τα ατέλειωτα κουτσομπολιά. Και τα παιδιά, αυτά τα σκληρά, άκαμπτα παιδιά: «Ήταν σκληρά και άγρια τα παιχνίδια εκείνα τα χρόνια, γιατί σκληρή και άγια ήταν η ίδια η ζωή. Έπαιζαν με πέτρες, ξύλα, ξεχασμένες σφαίρες και άσκαστες χειροβομβίδες. Ο θάνατος ήταν καθημερινή υπόθεση, είχαν εξοικειωθεί μαζί του. Για τον λόγο αυτό, και τα παιχνίδια τους μύριζαν κίνδυνο και θάνατο. Γόνατα χτυπημένα, κεφάλια ανοιγμένα, κομμένα δάχτυλα, σκόνη και αίμα ήταν τα παράσημα της φιλίας» (σελ. 189). Κι όταν φτάνουμε στη δεκαετία του 1960 και την ελληνογερμανική συμφωνία «περί απασχολήσεως Ελλήνων εργατών στη Γερμανία», η Σοφία Βόικου συνεχίζει να καταγράφει ακριβοδίκαια τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που ανάγκασαν χιλιάδες νέους ανθρώπους να ξενιτευτούν για να επιβιώσουν αυτοί και οι οικογένειες που άφησαν πίσω τους. Όλα αυτά είναι οι ιστορικοί άξονες που θα βοηθήσουν την πλοκή να προχωρήσει παρακάτω.

Αυτό που δεν περίμενα και που έδωσε την τραγικότερη νότα στο βιβλίο ήταν η προσωπικότητα ενός άντρα, που μέσα από την ιστορία του ξεδιπλώθηκε όχι μόνο η φρίκη κι ο παραλογισμός του Τρίτου Ράιχ αλλά κυρίως η μάχη μέχρις εσχάτων που έδιναν οι ίδιοι οι κάτοικοι του Βερολίνου, πιστοί στην ιδεολογία και τα πιστεύω του ναζισμού, όταν μπήκαν οι Σοβιετικοί στην πόλη. Εδώ έχουμε το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της αφήγησης: δεν υπήρχε μόνο το «κορίτσι της ντροπής», σπορά Γερμανού κατακτητή αλλά και τα νόμιμα παιδιά των ίδιων των Γερμανών αξιωματικών, ειδικά των αρχιμακελάρηδων της γενοκτονίας των Εβραίων και της όλης ανθρωπότητας. Δεν έχουν ψυχικά τραύματα και ασήκωτα βάρη μόνο τα νόθα παιδιά ενός κατακτητή αλλά και αυτά που μεγάλωσαν σε ιδανικό, κατά την άρια φυλή, περιβάλλον, είχαν ευτυχισμένα παιδικά χρόνια, γαλουχήθηκαν με αυτά τα άρρωστα ιδεώδη κι όταν επήλθε η ταπεινωτική ήττα, κάτι για το οποίο κανείς ποτέ δεν ήταν προετοιμασμένος, κι ακόμη χειρότερα όταν βγήκαν στο φως οι απάνθρωπες, οι φρικιαστικές κτηνωδίες, βρέθηκαν μπροστά σ’ ένα φριχτό κενό: πώς μπορείς να ζεις όταν ξέρεις πως ο πατέρας σου ήταν υπεύθυνος για εκατομμύρια θανάτους, ταγμένος σ’ ένα απάνθρωπο ιδεώδες; Τι γίνεται λοιπόν όταν η γλυκιά ανάμνηση της Εύας Μπράουν που σε χάιδευε και σε κανάκευε ή όταν ο κύριος με το μουστάκι που επιβραβεύει τη σωματική σου ρώμη δεν είναι κομμάτια της ζαχαρωμένης καραμέλας που λέγεται «παιδική ηλικία» αλλά κομμάτια ενός αιματοβαμμένου παζλ; Κι όλα αυτά τα βλέπεις με τεκμήρια, αποκόμματα εφημερίδων, συνεντεύξεις, δοκίμια, μελέτες, κατακραυγή; Πώς αντέχει η καρδιά σου και δε σπάει σε κομμάτια όταν βλέπεις πόσο λάθος είναι η οπτική γωνία υπό την οποία μεγάλωσες κι ανατράφηκες; Κι όχι μόνο αυτό αλλά κάποιος, γνωρίζοντας για την κληρονομικότητα, φοβάται πως «θα μπορούσε κι εκείνος με την ίδια ευκολία να βασανίσει ανθρώπους, να ξεκληρίσει οικογένειες, να κάψει όσους θεωρούσε με μια αρρωστημένη λογική πως δεν άξιζε να ζουν» (σελ. 313).

Άλλο ένα παιδί της ντροπής λοιπόν αναζητά τον δικό του δρόμο ανάμεσα στα «ασύστολα ψεύδη των εχθρών της Γερμανίας, κάποια ήταν απλώς γεγονότα που συμβαίνουν στον πόλεμο» (σελ. 317). Μου άρεσε όμως πάρα πολύ η λύση που έδωσε η συγγραφέας για τη διέξοδο του πόνο του, χωρίς υπερβολές και ακρότητες. Άκρως ανθρώπινη και βαθιά ηθική η επιλογή του. «Αρκούσε μία μόνο γενιά για να σβήσει η λήθη τα τραύματα της ιστορίας; Και ποιος ο λόγος να υπάρχει ιστορία εάν τελικά δε μάθαινε κανείς από αυτήν» (σελ. 389); Μέσα από συναρπαστικά γεγονότα και ασύλληπτες εξελίξεις αντικαθρεφτίζονται οι διαφορετικές ιδεολογίες που αναπτύχθηκαν από τους επιγόνους των Ες, Γκαίρινγκ, Γκέμπελς κ. ά.: είτε παλεύεις να σβήσεις την προπαγάνδα που αμαυρίζει τη μνήμη των γεννητόρων σου, πρωτοστατώντας σε νεοναζιστικές εξελίξεις είτε απαρνείσαι την ταυτότητά σου, τη θρησκεία σου, την ταπεινωμένη πατρίδα σου και αγωνίζεσαι για τη συγχώρεση.

Δεν είναι μόνο η πίστη των Γερμανών γενικότερα και των Βερολινέζων ειδικότερα κατά τη λήξη του πολέμου, όπου νέοι και γέροι «γίνονταν ανώνυμοι ήρωες που θα τους ξεχνούσε γρήγορα η ιστορία» (σελ. 263) και κάθε σπιθαμή γης κατακτούνταν με μεγάλη δυσκολία, αλλά και ο τρόπος που δέχτηκε αυτή η κοινωνία χρόνια αργότερα αυτό το παρελθόν. Η συγγραφέας αναπαριστά με δεξιοτεχνία τις συνθήκες ζωής στις τελευταίες μέρες του Βερολίνου, την ντροπή και την ταπείνωση που αισθάνονταν οι Γερμανοί που δεν ήθελαν με τίποτα να παραδοθούν για να μην ατιμαστούν περισσότερο και φυσικά ρημάζει με ακριβοδίκαιη ιστορικότητα όλη την κατακόκκινη τσιχλόφουσκα στην οποία ζούσαν ο Χίτλερ και το επιτελείο του, καταστρέφοντας τα πάντα από το ειδυλλιακό ησυχαστήριο στις Άλπεις και από την πανίσχυρη πόλη του Βερολίνου. Και σα να μη φτάναν όλα τ’ άλλα, με σαδιστική σχεδόν καθαρότητα περιγράφονται οι βιασμοί, οι ατιμώσεις και οι κλοπές των Ρώσων «νικητών», κάτι που θα στοιχίσει την απώλεια αθωότητας μιας παιδικής ψυχής. «Το καλοκαίρι του 1945, το Βερολίνο είχε τη μυρωδιά της στάχτης, τον ήχο της σιωπής και τη γεύση του κουρνιαχτού που κολλούσε στη γλώσσα σου κι έκανε τα χείλη σου να πρήζονται» (σελ. 279).

Είναι ανατριχιαστικός ο τρόπος με τον οποίο η κυρία Βόικου δείχνει τον εξευτελισμό, την ταπείνωση, την ήττα των Γερμανών αλλά και τη στάση κάποιων άλλων που επέζησαν και δε δίστασαν, αντίθετα με την τάση της εποχής ν’ αποκηρύσσουν όλοι το παρελθόν τους, να μεγαλώσουν παιδιά κι ανίψια με «πρωσική πυγμή» χωρίς να προδώσουν τις θυσίες, να κρεμάσουν στο σαλόνι τους τη φωτογραφία του ήρωα πατέρα, αδελφού κλπ. γιατί πολέμησε για τα ναζιστικά ιδεώδη και προτίμησε ν’ αυτοκτονήσει παρά «να υποταχθεί στη βούληση των εχθρών του», ενός κίβδηλου δηλαδή και προκατειλημμένου δικαστηρίου, όπως αυτό του Διεθνούς Στρατιωτικού Δικαστηρίου  στη Νυρεμβέργη! Είναι ανατριχιαστική η αποτύπωση όλων αυτών των ποικίλων, παράλογων και αντίθετων στην πραγματικότητα συναισθημάτων! Η συγγραφέας είναι χειμαρρώδης: «Οι περισσότεροι αποδέχτηκαν πως είχαν κάνει ένα τραγικό λάθος, πως δεν έπρεπε αν συμβούν όλα αυτά, όμως ήταν ένα λάθος συλλογικό, ένα λάθος που το είχαν διαπράξει όλοι μαζί, άρα γρήγορα απέκλεισαν την ατομική τους ευθύνη. Βρήκανε αμέσως κάλυψη κάτω από την πρόφαση πως ένας παρανοϊκός και δυο τρεις άλλοι σχιζοφρενείς τους είχαν παρασύρει. Έριξαν το ανάθεμα στους άλλους, στους κακούς, στους σατανάδες κι οι ίδιοι συνέχισαν να ζούνε τη ζωή τους, με ελεύθερη τη συνείδησή τους απ’ τα αμαρτήματα του κοντινού παρελθόντος» (σελ. 294-295).

Παρά την τραγικότητά της, η ιστορία κλείνει αισιόδοξα για τα «παιδιά της Βέρμαχτ». Η συγγραφέας καταλαβαίνει και σέβεται τις ατομικές πληγές που δε θα κλείσουν ποτέ, όσες φορές κι αν τις χαϊδέψουν επίσημα χέρια, οφείλει όμως να αναγνωρίσει και πάλι ακριβοδίκαια πως οι Λένες της Ευρώπης έχουν δικαίωμα, όνομα και ταυτότητα: «Η γερμανική κυβέρνηση έχει ανοίξει για όλους εμάς, τα παιδιά της Βέρμαχτ, τα αρχεία της. Αναγνωρίζει την ύπαρξή μας. Δεν είμαστε πλέον παιδιά-φαντάσματα. Διεκδικούμε και το όνομα και την υπηκοότητα. Είναι χρέος τους, είναι ανάγκη μας» (σελ. 424). Σε ατομικό επίπεδο, οι χαρακτήρες ζουν μια σειρά από απροσδόκητα γεγονότα που θα τους αλλάξουν, θα τους ατσαλώσουν ή λυγίσουν, θα τους ωριμάσουν. Κάποιους θα τους αποχαιρετήσουμε, με κάποιους θα ατενίσουμε αισιόδοξα το μέλλον. Ευρύτερα όμως η συγγραφέας δηλώνει ξεκάθαρα στον αναγνώστη πως σε κάποιες περιπτώσεις πρέπει να έχουμε τη δύναμη της συγχώρεσης και να δεχτούμε με σεβασμό και υπακοή την επούλωση της λύτρωσης: «Ίσως τελικά να μην μπορεί κανείς να ξεφύγει από το χώμα που φύτρωσε. Όσες γλάστρες κι αν αλλάξεις, οι ρίζες σου μένουν ίδιες…» (σελ. 382). Ακόμη και η ερωτική ιστορία ανάμεσα στον Γκούσταφ και τη Λένη, με την οποία άρχισαν όλα: «Δεν ήταν λάθος τους… Ήταν πάνω από τις δυνάμεις τους… Έτσι ήταν οι αγάπες τότε. Καταδικασμένες» (σελ. 375).

«Το κορίτσι της ντροπής» είναι ένα δυνατό, ωμό, ρεαλιστικό και ανατρεπτικό μυθιστόρημα, γεμάτο ολοκληρωμένους χαρακτήρες, παραστατικές σκηνές, διαχρονικά μηνύματα και συναρπαστικά γεγονότα, κάποια άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ό,τι ξεκινάει στο βιβλίο ως ερωτική ιστορία καταλήγει σε παγκόσμια τραγωδία, με ασύλληπτες συνέπειες σε εκατομμύρια ψυχές, μέρος των οποίων διαλέγει η Σοφία Βόικου να αποτυπώσει σε αυτές τις σελίδες. Αγάπη και μίσος, συγχώρεση και τιμωρία, προδοσία και ελπίδα, ανθρωπιά και κτηνωδία, όλα εδώ, σ’ ένα εκρηκτικό στέρεα δομημένο μίγμα, που ωριμάζει τον ίδιο τον αναγνώστη χωρίς να το καταλάβει. Κλείνοντάς το χαράζεται ένα γλυκόπικρο μειδίαμα που αφιερώνεται με ντροπή στην κόλαση του Δεύτερου Παγκοσμίου πολέμου και ταυτόχρονα με αισιοδοξία σ’ ένα καλύτερο αύριο.