Βιβλίο Ο τελευταίος Κένταυρος του Πηλίου 
Συγγραφέας Χρήστος Μπουλώτης
Εικονογράφος Φωτεινή Στεφανίδη
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα παιδί αγαπάει τόσο πολύ την ιστορία των Κενταύρων που κάνει τα αδύνατα δυνατά για να αποδείξει στους γύρω του ότι αυτά τα μαγικά πλάσματα, ένας συνδυασμός αλόγου και ανθρώπου, υπάρχουν ακόμη κι έτσι ανεβοκατεβαίνει στο Πήλιο και αναζητά τα ίχνη τους. Όποτε κουράζεται ξαποσταίνει σ’ ένα πλάτωμα κοντά στην πόλη, όπου υπάρχουν αραδιασμένα τα φημισμένα εργαστήρια πλινθοκεραμοποιίας. Εκεί καθημερινά χιλιάδες μάστορες και τεχνίτες πλάθουν από πηλό χιλιάδες τούβλα και κεραμίδια και τα ψήνουν στους κλίβανους. Μια μέρα το αγόρι εντοπίζει διάφορα σημάδια και ακολουθεί τα ίχνη τους, με χίλιες δυο απορίες στο μυαλό του γι’ αυτά. Ανήκουν όντως σε Κένταυρο ή είναι παιχνίδι της φαντασίας του; Τα καρύδια που τον συντροφεύουν σε κάθε του αναζήτηση, σαν από θαύμα, είναι γεμάτα με χρήσιμες και σημαντικές πληροφορίες για την κεραμοποιία και για τη συναρπαστική διαδικασία της επεξεργασίας των πρώτων υλών. Άργιλος και πηλός, πλάσιμο και ψήσιμο δημιουργούν αντικείμενα σημαντικά για την καθημερινή χρήση, όχι μόνο οικοδομικά αλλά και καθημερινά, όπως σκεύη για το νοικοκυριό, παιχνίδια και ειδώλια.

Ο δεύτερος πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι ο γλυκός και τρυφερός Κένταυρος, γεμάτος λύπη και στενοχώρια που ξέρει πως οι άνθρωποι δεν τον βλέπουν αφού δεν πιστεύουν ότι υπάρχει. Αυτό δεν τον εμποδίζει όμως να συμπεριφέρεται με αλτρουισμό και να τους βοηθάει σε δύσκολες στιγμές χωρίς να εμφανίζεται, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι να αποδίδουν τη βοήθειά του σε θαύμα. Ο Κένταυρος δεν έχει σταματήσει να μπερδεύεται με τους κατοίκους του Πηλίου, να μοιράζεται τις αγωνίες τους, να χαίρεται με τη χαρά τους και να τους συμπονάει. Όσο κι αν τους αγαπάει όμως, ξέρει πως, αν προσπαθήσει να εμφανιστεί μπροστά τους, εκείνοι θα τον κλείσουν σε ζωολογικό κήπο ή σε τσίρκο και θα τον κάνουν πειραματόζωο. Είναι ένα μυθικό πλάσμα, οπότε ζει αιώνες στη γη, γι’ αυτό και μέσα από τις συναρπαστικές του αφηγήσεις ταξιδεύουμε στα αρχαία και στα μυθολογικά χρόνια, συναντάμε τον Φρίξο και την Έλλη, ακόμη και τους Αργοναύτες κι από κει φτάνουμε στους πρόσφυγες της Νέας Ιωνίας Βόλου και στα πρώτα βήματα των πλινθοκεραμοποιείων του τόπου. Ο Κένταυρος μάλιστα παραδέχεται πως τα μουγκρητά των μηχανών και η μαυριδερή όψη τους τον φοβίζουν! Ακόμη και τον Θεόφιλο γνώρισε που ζωγράφιζε τα σπίτια του τόπου και αναζητούσε κι αυτός τον Κένταυρο! Επομένως, μήπως έφτασε η ώρα το αγόρι της ιστορίας να τον συναντήσει και να γνωριστούν; Η εικονογράφηση της Φωτεινής Στεφανίδη κινείται σε παλ χρώματα και αποτυπώνει με καλοδουλεμένη προοπτική και ενδιαφέρουσες οπτικές γωνίες τη θέα από το βουνό του Πηλίου, την Πλινθοκεραμοποιία Τσαλαπάτα και τον Παγασητικό κόλπο. Ποικίλες εκφράσεις σε πρόσωπα, ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες όπως ο καπνός που παίρνει το σχήμα του Κένταυρου ή η γατούλα που ψαχουλεύει στα τούβλα, οι σωστές διαστάσεις παιδιού και Κένταυρου, το φόντο και το βάθος που υπάρχουν σε πολλές εικόνες είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά της δουλειάς που έκανε η Φωτεινή Στεφανίδη.

«Ο τελευταίος Κένταυρος του Πηλίου» είναι μια υπέροχη ιστορία για τη δύναμη της φαντασίας που όλα μπορεί να τα κάνει πραγματικότητα, όπως με τον Κένταυρο: αν έστω και ένα παιδί πιστεύει πως υπάρχει, αυτός θα εξακολουθεί να κινείται στη σφαίρα του θρύλου και του μύθου και δε θα χαθεί, δε θα εξαφανιστεί από τη συλλογική μνήμη, δε θα δοθεί στη λήθη. Καλογραμμένο κείμενο, με πλούσιο λεξιλόγιο και μικρές προτάσεις, με παραστατική αφήγηση, με πολλά πραγματολογικά στοιχεία που παρατίθενται ευσύνοπτα και με ένα υπέροχο, συγκινητικό φινάλε. Με μια αλληγορική προτροπή, ο συγγραφέας μέσω του Κένταυρου προτρέπει τα παιδιά να συγκεντρώνουν, να ψάχνουν, να απολαμβάνουν, να μαθαίνουν τους μύθους, τα παραμύθια και τις παραδόσεις του τόπου τους, ώστε να φτιάξουν μια «πολιτεία ξεχασμένων μύθων και σπάνιων παραμυθιών» για να μην ξεχάσουν τις ρίζες τους και την καταγωγή τους, να σεβαστούν έτσι την παράδοση και να τη συνεχίσουν στο μέλλον. Στο τέλος του βιβλίου υπάρχουν εγκυκλοπαιδικές πληροφορίες για όσα ιστορικά και μυθολογικά στοιχεία αναφέρονται στο παραμύθι, δοσμένες με τέτοιο τρόπο που θα ωθήσουν τα παιδιά να ψάξουν περισσότερο γι’ αυτές.

Βιβλίο Η παραμάνα 
Συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γιώτα Γουβέλη μάς ταξιδεύει στη Θεσσαλία του 1910, σε μια εποχή πολιτικών, εργατικών, κοινωνικών και εκπαιδευτικών ζυμώσεων για τον τόπο και πλάθει μια ενδιαφέρουσα πυκνή πλοκή γεμάτη ρεαλισμό και τεκμηριωμένα γεγονότα. Η ιστορία ξεκινάει το 1910 με μια σατανική συμφωνία: να πεθάνουν και τα τέσσερα παιδιά του Νικήτα Κοντόπουλου. Ποιος δίνει την εντολή και ποιος θα την πραγματοποιήσει; Ποιος είναι τόσο απελπισμένος από την απάνθρωπη δουλειά στα καπνά που να δεχτεί να διαπράξει ένα τέτοιο έγκλημα; Κι έτσι επιστρέφουμε στο 1908, όπου γνωρίζουμε τις οικογένειες Κωστούλα και Κοντόπουλου, τις ταξικές και οικονομικές τους διαφορές, τη σκληρή από τη μια και τρυφηλή από την άλλη ζωή, τις δυσκολίες, τα προβλήματα, τα εμπόδια, την απελπισία, την κακοποίηση, τις προδοσίες που βιώνουν τα μέλη τους. Στο φτωχό καπνοχώρι εργάζεται σκληρά ο Ζήσης Κωστούλας με τη γυναίκα του («… ένα ξερό κορμί μαθημένο στον παιδεμό», σελ. 210) και τη δεκαεξάχρονη κόρη τους, Μελιχιώ, εκ του αρχαίου ελληνικού ονόματος Μελία και του τούρκικου Μιλιχά που σημαίνει γλυκιά. Η μάνα της όμως που βλέπει τα καμώματά της, μέλι και οχιά την αποκαλεί. Ζουν υποταγμένοι στη θέληση των τσιφλικάδων και δυστυχώς, πότε κακές σοδειές, πότε δάνεια για τα καλλιεργητικά, πότε κακοτυχίες, τα δάνεια έχουν φτάσει στον θεό. Κι ας απελευθερώθηκε η Θεσσαλία είκοσι χρόνια πριν, τίποτα δεν άλλαξε στην κατάστασή τους, παρά μόνο ο αφέντης, ο οποίος πλέον έχει και το δικαίωμα να τους διώξει από τα πατρογονικά τους με οποιαδήποτε αφορμή. «Πώς περνάει ο καιρός. Οι έγνοιες, το αδιάκοπο χερομάχημα μέρα μπαίνει μέρα βγαίνει έκαναν τον χρόνο να κυλάει μέσα από τα χέρια της σαν το νερό» (σελ. 119).

Η Μελιχιώ φυσικά και θέλει να φύγει απ’ αυτήν τη μιζέρια, ντρέπεται «για τα παλιόρουχα, για τη φτώχεια της, για τη μυρωδιά του καπνού που ξερνούσε ο ιδρώτας της» (σελ. 21). Ανεβοκατεβαίνει στη δουλειά της με το τρένο, χαζεύει τα κτήρια της πρωτεύουσας, τους δρόμους, τους ανθρώπους. Καταλαβαίνει πως τίποτα δε θα αλλάξει κι ας αρχίζουν να κινητοποιούνται οι καπνεργάτες για καλύτερες συνθήκες εργασίας, γνωρίζει τη σκληρή πλευρά της ζωής μέσα από γεγονότα που τη σημαδεύουν, την ατσαλώνουν και τη γεμίζουν μίσος απέναντι στους τσιφλικάδες. Ο έρωτάς της με τον Λαυρέντη τη στηρίζει και τη γεμίζει ελπίδες, η ζωή τους όμως κάθε άλλο παρά στρωμένη είναι. Δυσκολίες και εμπόδια, φτώχεια και ανέχεια αλλά και τα ιστορικά γεγονότα θα είναι τα κύρια χαρακτηριστικά που ή θα τους κρατήσουν χώρια ή θα τους ενώσουν για πάντα. Η ιστορία έχει πολλές ανατροπές και οι αλληλεπιδράσεις είναι καλοσχεδιασμένες και άκρως ρεαλιστικές, με αποτέλεσμα η ιστορία να ξεκινάει αλλιώς και διαφορετικά να καταλήγει. Προσεγμένες και τεκμηριωμένες είναι οι περιγραφές της καπνοπαραγωγής και της μεταξουργίας, οι διάφορες θέσεις εργασίας, οι αγροτικές δουλειές, η καπνοκαλλιέργεια και τα προβλήματά της. Και τι τραγική ειρωνεία: «Φυματοδότρα, ωραία λέξη για να πεις πώς γίνεται φθισικός κανείς…» (σελ. 10).

Από την άλλη έχουμε τα αδέλφια Κοντόπουλου, με τον Νικήτα να έχει τη διαχείριση της περιουσίας, μιας και ο πατέρας τους δεν έκρινε τον Βλάση κατάλληλο. Και πράγματι, ο τελευταίος παντρεύτηκε τη Βιργινία, κόρη μεγάλου και τρανού καπνέμπορου στο Κάιρο, για να της ξεκοκαλίσει την περιουσία. Ως γνήσιος μπον βιβέρ και τεμπέλης έκανε μια σειρά από λάθος χειρισμούς, με αποτέλεσμα να εξανεμιστούν τα λεφτά και να ζουν από την ελεημοσύνη του αδελφού του σε ένα κάπως άνετο σπίτι. Ο Βλάσης είναι ο κλασικός κακός χαρακτήρας της ιστορίας που επηρεάζει με τις πράξεις του πολλές εξελίξεις, είναι γυναικάς και αδιαφορεί για τη σύζυγό του, η οποία αρχίζει να χάνει την ψυχραιμία και τη λογική της, βλέποντας τον εαυτό της να ξεπέφτει τόσο τραγικά. Ο Νικήτας Κοντόπουλος, παντρεμένος με την Ταρσίτσα, χειρίζεται σωστά την περιουσία, προσπαθεί να τη μεγαλώσει με δίκαιους και νόμιμους τρόπους και απολαμβάνει τα παιδιά του, τη Θέκλα, την Έλλη, την Καλλιόπη και τον Κωστή. Στη ζωή τους μπαίνει η Μελιχιώ ως παραμάνα και η ιστορία απογειώνεται.

Αυτή είναι μόνο η αρχή μιας ιστορίας γεμάτης ανατροπές και απρόσμενες εξελίξεις που κλιμακώνουν την αγωνία, την ένταση και το σασπένς από σελίδα σε σελίδα. Ολοκληρωμένοι χαρακτήρες που αλλάζουν και επηρεάζονται δρουν σε μια εποχή όπου οι καπνεργάτες αρχίζουν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους και ξεσπάνε οι μεγάλες καπνεργατικές απεργίες του Βόλου (1908-1911). Τα γεγονότα των τριών απεργιών αλλά και η εξέγερση του Κιλελέρ είναι ένα προσεγμένο, τεκμηριωμένο ιστορικό φόντο που αναπτύσσεται εύληπτα και χωρίς να δυσχεραίνει τη ροή της ανάγνωσης. Η συγγραφέας, μέσα από συζητήσεις και μαρτυρίες των ηρώων του βιβλίου, αναβιώνει τα τραγικά εκείνα γεγονότα δίνοντας αξιομνημόνευτη αληθοφάνεια στο κείμενο. Πολλές φορές κάποια γεγονότα που γνωρίζω λίγο ή πολύ τα προσπερνώ όταν τα συναντώ σχεδόν αυτούσια σε ένα μυθιστόρημα, η γραφή όμως της κυρίας Γουβέλη με κράτησε από την αρχή ως το τέλος των ελάχιστων παρένθετων αφηγήσεων κι αυτό είναι κάτι που δύσκολα καταφέρνει ένας συγγραφέας. Η ματιά της είναι ακριβοδίκαιη και καταφέρνει να εισχωρήσει σωστά στην ψυχολογία όσων παρίστανται, όσων ακούνε τα περιστατικά, όσων επηρεάζονται από αυτά. Ποιοι λοιπόν οδήγησαν τις εξελίξεις στο Κιλελέρ του 1910; Ήταν δημαγωγοί και επαναστάτες ή καταπιεσμένοι φτωχοί εργάτες; Και τι συνέβη αργότερα στη δίκη τους; Εξίσου συναρπαστική είναι και η ίδρυση του Παρθεναγωγείου Βόλου το 1908, με τον γοητευτικό Αλέξανδρο Δελμούζο («…έναν απόστολο του μαλλιαρικού φρενοκομείου», σελ. 253) να είναι το αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των εργατριών. Τα Αθεϊκά του 1911 επίσης εντάσσονται σωστά στην καθημερινότητα της οικογένειας Κοντόπουλου και μου χάρισαν άφθονες πληροφορίες και σωστή οπτική γωνία για το κοινωνικό και οικονομικό status quo της εποχής.

Όλα αυτά δείχνουν πως η συγγραφέας έχει δουλέψει πολύ πάνω στο θέμα της, χωρίς ταυτόχρονα να χάνει το ταλέντο της ή να παρασύρεται από την ορμή των εξελίξεων και να αποπροσανατολίζεται με τις ζωές των χαρακτήρων της. Μια ιστορία που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί απλά ρομαντική και να είναι γεμάτη κλισέ του είδους μετατρέπεται σε ένα στιβαρό ιστορικό και κοινωνικό μυθιστόρημα, χωρίς περιττές σελίδες, πλατειασμούς, ατέλειωτες σκέψεις ή σχοινοτενείς ερωτικές σκηνές. Μέσα από τις σελίδες του μυθιστορήματος ξεπηδούν και φωτογραφίζονται αδρά ενδιαφέρουσες σκέψεις γύρω από τις δύσκολες κοινωνικές και οικογενειακές συνθήκες που βίωναν οι γυναίκες στις αρχές του 20ού αιώνα, όπου ο πατέρας και στη συνέχεια ο μεγάλος αδελφός αποφασίζουν γι’ αυτές, δεν προχωράνε ποτέ στο γυμνάσιο, είναι καταπιεσμένες από παντού, οπότε σε δεύτερο επίπεδο αρχίζουν οι σκέψεις για το αν πρέπει γενικότερα ο άνθρωπος να σκύβει το κεφάλι ή να επαναστατεί, να διεκδικεί το δίκιο του ή να καταπίνει την πικρία του. Δεν πρέπει να ξεσηκωθεί απέναντι σε ό,τι τον προσβάλλει, τον μειώνει, τον σκοτώνει είτε σε επαγγελματικό είτε σε οικογενειακό είτε σε ατομικό επίπεδο; Πάνω σε αυτό κουμπώνουν και οι αντιδράσεις των εργατών που οδήγησαν στο Κιλελέρ του 1910 κι έτσι το μυθιστόρημα δείχνει πως είναι αφιερωμένο σε όσους γεννήθηκαν στη λάθος μεριά του κόσμου, είτε φτωχοί εργάτες είναι αυτοί είτε γυναίκες. Και ποια είναι η δάδα που θα ανάψει το σπίρτο της διαφοράς; Η μόρφωση, εξ ου και στην πορεία της ανάγνωσης δε σταματούν να συγκρούονται οι μαγγανείες και τα μυθεύματα των απλών χωρικών που στηρίζονται στη μαμή για την υγεία τους και στις μάγισσες για τη βελτίωση της ζωής τους, με την επιστήμη.

«Η παραμάνα» της Γιώτας Γουβέλη είναι μια τρυφερή μα και σκληρή, ανατρεπτική, καλοδουλεμένη ιστορία γεμάτη συγκρούσεις, προδοσίες, έρωτα και διαρκείς ανατροπές, με το αρχικό ερώτημα περί εκτέλεσης των τεσσάρων δολοφονιών να περιπλέκεται όσο προχωράμε, γιατί εμφανίζονται αρκετοί χαρακτήρες που θα μπορούσαν είτε να δώσουν την εντολή είτε να σκοτώσουν. Ποιοι είναι οι πραγματικοί ένοχοι όμως αποκαλύπτεται σε κατάλληλο σημείο που πυροδοτεί εξελίξεις και γεγονότα που φέρνουν το μυθιστόρημα σε εντελώς άλλο επίπεδο, επίσης γεμάτο αγωνία και αποκαλύψεις. Παραστατικοί διάλογοι, καλοδουλεμένα πραγματολογικά στοιχεία, σωστό ιστορικό φόντο, άρτια σχεδιασμένη πλοκή, αληθινοί χαρακτήρες, ακριβοδίκαιη παρουσίαση γεγονότων, μελετημένα ψυχογραφήματα είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά ενός μυθιστορήματος που με ξενύχτησε και με αποχαιρέτησε μ’ ένα γλυκόπικρο χαμόγελο.

Βιβλίο Η συμμορία των πέντε
Συγγραφέας Αντιγόνη Σδρόλια
Κατηγορία Παιδικό μυθιστόρημα / Περιπέτεια
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ποιος κλέβει τα ζαρζαβατικά από τους κήπους; Γιατί εξαφανίζονται τα μισοφαγωμένα μπισκότα των παιδιών; Ποιος παίρνει το λάδι από τα ξωκλήσια; Τι σχέση έχουν όλα αυτά με τις παραστάσεις που έρχεται να δώσει ένα ιταλικό τσίρκο στον Βόλο και στα περίχωρά του; Γιατί ο μικρός τσιγγάνος Φεντερίκο κακοποιείται από τον ιδιοκτήτη του τσίρκου; Θα καταφέρει να ξεφύγει από τα νύχια του;

Ένα συναρπαστικό κείμενο για παιδιά από 9 ετών και πάνω, γεμάτο αγωνία, μυστήριο, αποκαλύψεις και ανατροπές, εφάμιλλο των έργων της Enid Blyton! Η συγγραφέας έχει δέσει αρμονικά τις ιστορικές και γεωγραφικές πληροφορίες για τον Βόλο και το Πήλιο με μια περιπέτεια που θα ενθουσιάσει τους μικρούς αναγνώστες! Επιπλέον, έχει διαλέξει να μεταφέρει στα παιδιά πολλά και σημαντικά μηνύματα: αγάπη προς τα ζώα και όχι κακοποίησή τους, ειδικά αν πρόκειται για παράσταση σε τσίρκο (δεν ήξερα ότι πλέον έχει πάψει διά νόμου να επιτρέπεται στα τσίρκο να παρουσιάζουν ζώα, εφόσον αυτά κρατούνται σε συνθήκες αιχμαλωσίας!), απεξάρτηση από κάθε είδους κινητή ηλεκτρονική συσκευή που απομακρύνει τους μικρούς ήρωες της καθημερινότητάς μας από την επικοινωνία με τον γύρω τους κόσμο και κοιμίζει το ενδιαφέρον τους για τη γνώση και τον συνάνθρωπο, την ελαφρότητα κάποιων κατ’ όνομα γονέων να δίνουν τα παιδιά τους έναντι αμοιβής σε περιπλανώμενους θιάσους για να μάθουν και καλά την τέχνη, στην ουσία όμως για να τα ξεφορτωθούν.

Υπέροχο και τρυφερό, διασκεδαστικό και συναρπαστικό, είναι άλλο ένα καλογραμμένο βιβλίο που εντάσσεται στη σειρά των εκδόσεων «Μίνωας» με θέμα «Ταξίδια στην Ελλάδα». Μην το χάσετε!

Βιβλίο Άννα Σικελιανού: Ο έρωτας και το όνειρο
Συγγραφείς Κωνσταντίνος Ι. Γουργουλιάνης / Νίκος Κ. Κυριαζής
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Καστανιώτης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ένα πολύ καλογραμμένο μυθιστόρημα, με ρέουσα γραφή, άφθονα καλολογικά στοιχεία, γραμμένο από άντρες (και μάλιστα δύο!). Η ζωή της Άννας Σικελιανού, από Καμπανάρη και γόνος αστικής οικογένειας με καινοτόμες και πρωτοπόρες ιδέες για την εποχή της σε σύζυγος ενός σημαντικού και μεγάλου λογοτέχνη. Μου άρεσε πολύ που το βιβλίο δεν καταντά «κίτρινο» και ντύνει τον έρωτα της Άννας με τον Άγγελο με πολύ διακριτικό αν και έντονο ντύμα. Οι Σικελιανοί γνωρίστηκαν όσο η Άννα ήταν παντρεμένη με γιατρό σανατορίου στο Πήλιο (ρημαγμένο σήμερα). Πώς χειρίστηκε τα αισθήματά της; Πώς τα έζησε; Ο γιατρός πώς αντέδρασε; Ρομαντισμός σε έπακρο κι ίσως αυτό θεωρηθεί παρωχημένο για σήμερα όμως είναι τόσο όμορφο να ζεις τα όνειρά σου!

Όπως λένε και οι συγγραφείς: «Η ρηχή αγάπη μεταβάλλεται εύκολα σε αδιαφορία, ζήλια, ακόμη και μίσος. Η βαθιά αγάπη φανερώνεται στη δύναμη να φτάσεις στη θυσία, να προσφέρεις τη χαρά σε εκείνη που αγαπάς, ακόμα κι αν η χαρά της είναι ο δικός σου πόνος» (σελ. 157). Η αναπαράσταση της εποχής εξαιρετική, δουλεμένη σε όλη τη λεπτομέρεια, λες και βλέπεις ζωγραφικό πίνακα με θέμα την Μπελ Επόκ. Η μόνη μου αντίρρηση είναι στις μακροσκελείς αφηγήσεις των αρρώστων στο σανατόριο, νομίζω ότι οι αναμνήσεις τους και οι συμβουλές τους δεν έχουν σχέση με το υπόλοιπο μυθιστόρημα και δεν κολλάνε πουθενά. Πάντως το βιβλίο πρέπει να το διαβάσετε.

Βιβλίο Μέσα απ’ τις ζωές των άλλων
Συγγραφέας Κώστια Κοντολέων
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα ξεκινάει την εποχή του Μεσοπολέμου και ολοκληρώνεται μετά τη Δικτατορία του 1967, παρουσιάζοντάς μας τρεις γενιές γυναικών που, όσο αγωνίζονται να ξεφύγουν από το πνιγηρό περιβάλλον και να ανακαλύψουν τις προσωπικότητές τους, τόσο η μοίρα τις εμποδίζει και τις θέτει αντιμέτωπες με γεγονότα και καταστάσεις που θα ατσαλώσουν τον χαρακτήρα τους και θα τις γεμίσουν μίσος, ζήλεια και ψυχολογικά προβλήματα. Δε θα σηκώσει άραγε καμιά το κεφάλι της; Τι ρόλο θα παίξουν οι άντρες στο πλάσιμο του χαρακτήρα τους; Ποια είναι η Πέτρα και πώς θα δημιουργήσει τη δική της επανάσταση; Οι εποχές αλλάζουν, δημιουργούν καλύτερες συνθήκες ζωής, είναι όμως όλοι πρόθυμοι να βελτιωθούν και να ξεφύγουν από έναν δοτό βραχνά;

Η διακεκριμένη κυρία Κώστια Κοντολέων χρησιμοποιεί υπέροχη γλώσσα, με σπάνιες και πανέμορφες λέξεις όπως «θρασομανούσαν», «διακονήσουν» κ. ά., πειραματίζεται με τη σύνταξη των προτάσεων, βάζοντας σε μερικές το ρήμα σε απρόσμενη θέση, κάτι που δίνει αναπάντεχο βάρος σε δευτερεύουσες προτάσεις και επιρρήματα. Σε κάποια σημεία διαβάζουμε αναφορές στο μέλλον, όπως «δεν ήξερε τον όλεθρο που θα ακολουθούσε» κλπ, που περισσότερο εντείνουν την αγωνία παρά χαλάνε την έκπληξη του μη αναμενόμενου. Ταυτόχρονα, σημαντικές αναδρομές στο παρελθόν σε κρίσιμα σημεία της πλοκής τραβούν την προσοχή σε άλλους συντομευμένους αφηγηματικούς άξονες, χωρίς να χάνεται ο αναγνώστης ούτε μια στιγμή από τον βασικό κορμό της πλοκής. Επίσης ενδιαφέρουσα βρήκα τη διαρκή εναλλαγή της αφήγησης από αόριστο σε ενεστώτα, πολλές φορές και στην ίδια σελίδα. Το κείμενο αποπνέει λυρικότητα που ελαφραίνει τις τραγικές ζωές, με ωραίες μεταφορές, όπως «…ορφανή πια από αντιστάσεις» (σελ. 75) και παρομοιώσεις: «… τα τόσο γνώριμά της προπολεμικά σπίτια στέκουν ακόμη εκεί… φτιασιδωμένα όπως όπως για να κρύβουν τις τρύπες από τους όλμους της εμφύλιας διαμάχης, σαν ξεπεσμένες κοκότες που με μπογιατίσματα της κακιάς ώρας προσπαθούν να κρύψουν την αμείλικτη φθορά του χρόνου» (σελ. 267).

Οι χαρακτήρες είναι ολοκληρωμένοι, συνεπείς και, παρ’ όλο που πλάθονται από γεγονότα, καταστάσεις και αποφάσεις άλλων, η μαγιά τους παραμένει σε κάποιο σημείο της ψυχής για να βγει στην επιφάνεια την κατάλληλη στιγμή και να ανατρέψει ή να βελτιώσει τις εξελίξεις. Από γενιά σε γενιά διαπίστωσα μια ποικιλία από αίτια και αιτιατά που μπορούν να καταστρέψουν μια ανθρώπινη ψυχή και να κλείσουν την κάνουλα του συναισθήματος με ολέθριες συνέπειες για την ανατροφή του παιδιού. Εδώ έρχεται ο απροσδόκητος ανθρώπινος χαρακτήρας που είτε θα υπακούσει στο προγραμμένο είτε θα επαναστατήσει λοξοδρομώντας σε άνομα μονοπάτια ή νιώθοντας δύναμη, ασφάλεια και σιγουριά σ’ έναν δοκιμασμένο έρωτα.

Τα παιδιά της Ροδάνθης, η Φωτεινή (η μεγάλη, που πρέπει να δίνει το καλό παράδειγμα, να είναι πρότυπο), ο Φίλιππος (ο μοναχογιός, αμελής στα μαθήματα, με τον νου του στην αλάνα, στο παιχνίδι και στα κοριτσόπουλα) και η Δέσπω (το κορίτσι που θα επωμιστεί δοτούς ρόλους, συδαυλίζοντας έτσι το μίσος της προς τη μεγαλύτερη) είναι τρεις τραγικές φιγούρες που δεν περιμένεις ούτε πώς θα εξελιχθούν ούτε πώς θα ολοκληρώσουν τον ρόλο τους στο μυθιστόρημα. Τα γεγονότα θα έρθουν έτσι που τα παιδιά αυτά θα εκτεθούν στη ζωή, φορτωμένα με όσα οι γονείς τούς επέβαλλαν, κι οι χαρακτήρες τους θα βγουν στο φως, πλασμένοι από άγνοια και θεσιθηρικές στάσεις ζωής. Και τα χρόνια περνάνε, οι γενιές το ίδιο, μόνο τα όνειρα μένουν σε γενικές γραμμές ίδια: ένα καλύτερο μέλλον, λίγη μόρφωση παραπάνω, μια καλή δουλειά, ένας κατάλληλος γάμος.

Αν δεν κάνω λάθος, διέκρινα μια αποστασιοποίηση της συγγραφέως απέναντι στους ήρωές της ή έστω μια αρνητικότητα για τα μελλούμενά τους. Οι θετικές αλλαγές είναι καλοδεχούμενες για κείνη, απλώς ένιωσα πως δίνει βάρος στις αρνητικές αποφάσεις που με τη σειρά τους ανοίγουν κάθε φορά και νέο ασκό του Αιόλου, όχι γιατί μισεί αυτό που δημιούργησε αλλά γιατί θέλει να δείξει με όσο γίνεται παραστατικότερο και αληθοφανή τρόπο τις συνέπειες της πανάρχαιας ρήσης: «Αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα». Άνθρωποι που μεγαλώνουν τα παιδιά τους στην τύχη, εθελοτυφλώντας για τα όνειρά τους, εκβιάζοντας αθώες ζωές με τα δικά τους όνειρα, αναθρέφουν χωρίς γνώση, χωρίς ούτε καν συναίσθημα αλλά με πρόχειρα και ελλιπή παραδείγματα από τα δικά τους μικράτα. Και κανείς δεν μπορεί να καταλάβει πως με το ζόρι δε γίνεται κανείς να ενταχθεί σε άλλον κοινωνικό κύκλο απ’ αυτόν που προορίζεται, όσο και να το επιθυμεί και να το επιδιώκει. Πείσμα και θέληση δεν αρκούν στο αγκαθωτό συρματόπλεγμα που λέγεται ζωή κι αυτό το μάθημα αφήνει ανεξίτηλα τα σημάδια του σε ψυχές που ωριμάζουν κρεμασμένες από το καρφί της ελπίδας. «Ερμαφρόδιτες λύσεις» για το «ανυπόφορο τώρα και το εφιαλτικό μετά». Η πάλη για ένα καλύτερο αύριο, η βελτίωση των συνθηκών ζωής ποτίζουν τις σελίδες του μυθιστορήματος και κυκλώνουν κάθε μπουμπούκι που ξεπηδά μέσα από τις σελίδες. Κάποιοι τα καταφέρνουν, κάποιοι όχι, μαγκωμένοι όλοι στα γρανάζια της μηχανής που λέγεται ριζικό.

Αδρές και καλοζυγισμένες γραμμές ζωντανεύουν όλους τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μιας και δεν έχουμε μόνο την οικογένεια της Ροδάνθης αλλά και μια πλειάδα από ενδιαφέροντες άλλους χαρακτήρες, άντρες και γυναίκες, όπως ο δημόσιος υπάλληλος Πέτρος, ο άτολμος, δειλός και πειθήνιος στη μάνα Λεωνίδας-Λούης που καταφεύγει σε κρυφό δεκαπεντάχρονο αρραβώνα, η Αναστασία Λυμπεράτου, η αγία γυναίκα της γειτονιάς, όπως την αποκαλούν κάποιοι, που «όταν οι περιστάσεις το απαιτούν, απεκδύεται το ρούχο της αγιοσύνης για να ενδυθεί εκείνο της στυγνής εκμετάλλευσης» (σελ. 129), με τα επτά παιδιά (κάποια δικά της, κάποια του συζύγου, κάποια κοινά), ο Σήφης της Ναυσικάς που από το στενό παράθυρό του «εκπέμπει ικεσίες για παρέα», μιας και η μάνα του του απαγορεύει συναναστροφές με παιδιά της ηλικίας του κι όταν βγαίνουν τις Κυριακές του παίρνει τα παπούτσια, αφήνοντάς τον ξυπόλητο, μακριά από το παιχνίδι. Αν και ταξιδεύουμε σε πολλά σημεία της Ελλάδας και πηγαινοερχόμαστε σε διάφορα σημεία του παρελθόντος και του παρόντος, μεγάλη έκταση λαμβάνει στο μυθιστόρημα η ζωή των γυναικών στην περιοχή του Αγίου Παύλου, μεταξύ Σταθμού Λαρίσης και πλατείας Βάθη, όπου έχουμε μια πανσπερμία ανθρώπων, κοινωνικών τάξεων και συμπεριφορών.

Η γειτονιά αυτή ζωντανεύει με τη γνωστή αριστοτεχνικότητα και παρατηρητικότητα της συγγραφέως, με τα παιδιά που παίζουν, με τους έχοντες και κατέχοντες, με την ΕΒΓΑ, με τα κηρύγματα του πατέρα Σεβαστιανού, με τα δουλικά να έρχονται από τα χωριά τους για να υποταχτούν σε καθώς πρέπει αλλά και σε «μη, δεν πρέπει» αφεντικά, με τα πρώτα ερωτικά σκιρτήματα (τα αθώα της παιδικής και τα πιο προκλητικά της εφηβικής ηλικίας), με τις γυναίκες να κάθονται στις αυλές και στα κατώφλια των σπιτιών τους για κουτσομπολιό. «Ένας κόσμος που ζει και κινείται μέσα στο ψέμα και στην υποκρισία μιας αμφιλεγόμενης ηθικής» (σελ. 146). Η συγγραφέας πάντως κι εδώ είναι αυστηρή και δε με αφήνει να απολαύσω τα καλά και τα κακά του μικρόκοσμου αυτού: «Ωραιοποίηση ενός περίγυρου που τίποτα ωραίο δεν είχε» (σελ. 242).

Η Πέτρα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και πολύπτυχες προσωπικότητες του βιβλίου,  μεγαλώνει «στην αυλή των θαυμάτων», όπως τη λένε χαριτολογώντας οι μεγάλοι κι εκεί αποκτάει τις πρώτες της εμπειρίες. Ο μικρόκοσμος της αυλής, μικρογραφία της μεταπολεμικής Αθήνας, γίνεται το ζωντανό της σχολείο… «Σ’ εκείνη την αυλή, ανάμεσα στους μεροκαματιάρηδες, στους τεμπέληδες και στους θεοσεβούμενους… Σ’ αυτήν την αυλή, ανάλογα με τον αριθμό των δωματίων που κρατάει κάποιος, με το αν έχει εσωτερική κουζίνα και μπάνιο με βρύσες που τρέχουνε νερό, ανεβαίνει κοινωνικά σε σχέση με τους άλλους, τους πιο μέσα, που βιώνουν σχεδόν λούμπεν καταστάσεις» (σελ. 126-127). Ο Β΄ Παγκόσμιος πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, τα Ιουλιανά, η Δικτατορία του 1967 και το Πολυτεχνείο, ακόμη κι ο Μάης του ’68 είναι ιστορικά γεγονότα που θ’ αλλάξουν τις προτεραιότητες και θ’ αμβλύνουν ελάχιστα τους χαρακτήρες, χωρίς να δίνουν επιπλέον βάρος στη ροή και το περιεχόμενο του μυθιστορήματος.

Ακόμη και η σχετικά μικρή αναφορά στην προσωπικότητα του ιατρού Γεωργίου Καραμάνη, που υπηρέτησε με ζήλο στη μάχη κατά της φυματίωσης, δημιουργώντας ένα περίφημο και σταδιακά ξακουστό σανατόριο στο Πήλιο από το 1909, είναι άξια σχολιασμού, μιας και πρόκειται για μια σημαντική προσωπικότητα, για την οποία ελάχιστα γνώριζα. Βοήθησε ουσιαστικά και πρωτοπόρα πολύ κόσμο σε μια εποχή που η φυματίωση ήταν ταμπού και ανασταλτικός παράγοντας στις ανθρώπινες σχέσεις ενώ από τις εγκαταστάσεις του πέρασαν ο Κωστής Παλαμάς, ο Γεώργιος Σεφέρης, ο Μιλτιάδης Μαλακάσης και άλλοι. Μέχρι το 1960 νοσηλεύτηκαν τουλάχιστον 2.500 άτομα αλλά έκλεισε τέσσερα χρόνια μετά, με τον θάνατο του Καραμάνη να σηματοδοτεί την ολοκλήρωση μιας άνευ προηγουμένου φροντίδας ανθρώπων σε ανάγκη όταν η κοινωνική κατακραυγή τους δίωκε.

Από τη Σαντορίνη στην Αθήνα και το Πήλιο, από τη Φιλιππούπολη στην Καλαμάτα και τη Βόρειο Ήπειρο μα «Εκείνη η αυλή, τα δυο δωμάτια, ο δρόμος τους. Ψαρών 52 το σπίτι τους, η γειτονιά τους. Μια εποχή. Κι όλοι οι κόσμοι, οι κόσμοι τους, που μέσα της κλείστηκαν. Ιστορίες των άλλων μα και δικές τους» (σελ. 125). Και η Πέτρα που δε θέλει πια να ζει μέσα από τις ζωές των άλλων αλλά να χαράξει τη δική της πορεία. Θα τα καταφέρει ή η οικογενειακή κληρονομιά είναι ένας βραχνάς που δε θα καταφέρει ποτέ ν’ απαλλαγεί από αυτόν; Άνθρωποι και πεπρωμένο παρουσιάζονται ανάγλυφα και με πολυεπίπεδο διάκοσμο πλοκής σ’ ένα μυθιστόρημα που με ταξίδεψε και με συγκίνησε.

Βιβλίο Γάλα Μαγνησίας
Συγγραφέας Κώστας Ακρίβος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μεταίχμιο
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Μπράσκας ή Εμμανουήλ Λαρυγγάκης, με πεταχτά μάτια και φουσκωτά χείλη σαν το ομώνυμο ψάρι, ο κοντούλης Αχιλλάκος Μαραϊδώνης, ο Μικ ή Γιάννης Μόσιος που τραυλίζει κι έχει για ίνδαλμά του τον Μικ Τζάγκερ κι ο Ζερβής ή Θανάσης Κουτσόπουλος, αριστερόχειρας και αριστεροπόδαρος στα σουτ, είναι μια παρέα παιδιών σχετικά παράταιρων με τα υπόλοιπα: «Τα πιο πολλά ήταν τύπος και υπογραμμός… πήγαιναν στο κατηχητικό, κοπάνα και σκασιαρχείο δεν ήξεραν τι θα πει. Ενώ εμείς… Καμιά σχέση μ’ αυτό που λένε καλά παιδιά. Αν είχαμε γεννηθεί έτσι, ή αν γίναμε αυτά τα χρόνια που ήμασταν στο οικοτροφείο, δεν το ξέραμε. Το μόνο που ξέραμε ήταν πως κάθε τόσο κάτι μας έπιανε και λέγαμε ή κάναμε το αντίθετο απ’ ό,τι οι άλλοι» (σελ. 15). Από τις πρώτες τάξεις του γυμνασίου σταδιακά είδαν πως ταιριάζουν τα χνότα τους κι έτσι τώρα, στην πέμπτη, έγιναν μια γροθιά κι αν έκανε ένας κάποιο αδίκημα τιμωρούνταν όλοι κι ένιωθαν μάλιστα περηφάνια γι΄ αυτό. Δεν ήταν από κακή πάστα, δε θα τους έλεγε κάποιος αληταράδες, απλώς ήταν περισσότερο ζωηροί απ’ ό,τι θα έπρεπε, με τις αγωνίες τους, τα χόμπι τους, τα ακούσματά τους και τις φυσιολογικές ατασθαλίες της ηλικίας τους. Τα πραγματικά ονόματα των παιδιών και οι ιστορίες των οικογενειών τους βγαίνουν σταδιακά στην επιφάνεια, σχεδιάζοντας έτσι τμηματικά τις προσωπικότητές τους και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται τα γεγονότα της εποχής. Μέσα από αυτές τις συναναστροφές βγαίνει μια κοινωνική τοιχογραφία της εποχής και του τόπου, η οποία αποτελείται από αρχιτέκτονες και ιεράρχες μέχρι εργάτες σε εργοστάσια και νοικοκυρές. Όλοι τους ένιωσαν την ανάγκη να σπουδάσουν τα παιδιά τους κι ένα εκκλησιαστικό οικοτροφείο ήταν η ιδανική λύση.

Στρώσιμο κρεβατιών, πειθαρχία, φιλομάθεια, ποδόσφαιρο, πλάκες, προσευχή, δισκάκια μουσικής, τσιγάρα, βερμούτ, Πελόμα Μποκιού, τα πρώτα βήματα της τηλεόρασης, «Τα χριστιανόπουλα θα πάμε με φτερά» (στα συν η γκεστ εμφάνιση του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου ως Μητροπολίτου Δημητριάδος), κινηματογράφος («Εξορκιστής», «Υπολοχαγός Νατάσα», Γκουσγκούνης και Αγγελόπουλος), άφιλτρα τσιγάρα, κλίμα «Μακριά από πούστηδες και κουκουέδες γιατί θα σου κόψω τα ποδάρια»! Μέσα από τα περιστατικά βιώνουμε την ανοργανωσιά της επιστράτευσης με την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974, την αγανάκτηση των αγροτών που καλλιεργούσαν τα χωράφια που προέκυψαν από την αποξήρανση της λίμνης Κάρλας ως προς τη ληστρική φορολογική συμπεριφορά του κράτους απέναντί τους, τη θρυλική συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη μετά την επάνοδο της Δημοκρατίας, το δημοψήφισμα για το πολίτευμα της χώρας και πάρα πολλά άλλα γεγονότα που δεν παρατίθενται με κουραστικό τρόπο και πολλές λεπτομέρειες, απλώς καθρεφτίζονται σε κινήσεις και πράξεις των ανθρώπων που συναναστρέφονται τα παιδιά, που δοκιμάζουν έτσι κι αυτά τις γνώσεις τους και την παρατηρητικότητά τους.

Η γραφή ποικίλλει. Τα κεφάλαια που αναφέρονται στο γεγονός του πνιγμού έχουν ξεκάθαρη ημερομηνία και είναι γραμμένα σε τρίτο πρόσωπο ενώ τα υπόλοιπα, που συγκροτούν και το μεγαλύτερο μέρος του μυθιστορήματος, έχουν γενικούς τίτλους που αντιστοιχούν στο εκάστοτε περιεχόμενο και πρωτοπρόσωπη αφήγηση από τον Ζερβή, που αργότερα θα γίνει συγγραφέας και δημοσιογράφος. Ο σχολικός περίγυρος αποδίδεται με παραστατικότητα: μονήρεις καθηγητές, ευθυγραμμισμένοι στις εγκυκλίους κι όχι στις ανάγκες των παιδιών, ξύλο για όποιον παρεκκλίνει (ευτυχώς, έχουν περάσει οι εποχές κι έτσι πέφτουν μόνο σφαλιάρες κι αυτές ελάχιστες), με το παιδί που αργότερα θα πνιγεί να είναι το δεξί χέρι του διάκου που εποπτεύει τους μαθητές και λογοδοτεί στον διευθυντή που με τη σειρά του λογοδοτεί στον Σεβασμιότατο, με ένα ανατριχιαστικά ρεαλιστικό περιστατικό σεξουαλικής παρενόχλησης που φυσικά καλύπτεται και χιλιάδες άλλα περιστατικά, δοσμένα όλα με αληθοφάνεια, στιβαρή γραφή και παραστατικούς διαλόγους.

Αυτό το πινγκ πονγκ των εναλλακτικών αφηγήσεων και ο τρόπος με τον οποίο πλησιάζουμε στην αλήθεια κλιμακώνει την ένταση, μόνο που όσα συνέβησαν το 1975 έχουν τον απόηχό τους στην καθημερινότητα των παιδιών αρκετά χρόνια αργότερα, με αποτέλεσμα κάποιος να κινήσει ξανά τα νήματα και να αναβιώσει τα όσα συνέβησαν ώστε να ηρεμήσει η ψυχή του και να προχωρήσει. Όσο μου άρεσαν τα γεγονότα του χτες, ο ρεαλισμός τους, το δέσιμο και η ροή τους, τόσο με ξάφνιασε η τροπή που πήρε το μυθιστόρημα στη σημερινή εποχή και ακόμη περισσότερο το αναπάντεχο φινάλε. Ξεκινάει ένας αγώνας δρόμου χαμένων ψυχών με μόνο έπαθλο την αλήθεια και τη γαλήνη, αλλά η ολοκλήρωση της ιστορίας ήταν κάπως απότομη, ασαφής και σχετικά βιαστική, αν τη συγκρίνει κανείς με το πόσες σελίδες χρειάστηκαν για την καταγραφή των χρόνων του οικοτροφείου.

Κλείνοντας το βιβλίο, μου γεννήθηκαν ακαθόριστα συναισθήματα. Αναρωτιόμουν αν επρόκειτο για μια νοσταλγική για κάποιους καταγραφή των εφηβικών χρόνων της δεκαετίας του 1970 ή για μια πειραματική γραφή του κυρίου Κώστα Ακρίβου, που όσο συγκεκριμένος και ρεαλιστής ήταν στην αρχή τόσο θέλησε να παίξει με τον σουρεαλισμό στο τέλος. Μήπως είναι ένα κοινωνικό μυθιστόρημα που βαδίζει στα χνάρια του Ισίδωρου Ζουργού («Η ψίχα εκείνου του καλοκαιριού») και του Stephen King («Στάσου πλάι μου»), απλώς έχει κι ένα αστυνομικής χροιάς συμβάν ώστε να δείξει πώς επηρεάστηκε ο ψυχισμός των παιδιών; Οι σκεπτικισμοί αυτοί, που σπάνια μου γεννώνται, δείχνουν πως έχουμε ένα καλό δείγμα γραφής και πως το βιβλίο θα κρατήσει συντροφιά στον αναγνώστη αρκετό καιρό μετά το πέρας της ανάγνωσης.

Το «Γάλα Μαγνησίας» είναι ένα καλογραμμένο και τεκμηριωμένο μυθιστόρημα για μια παρέα παιδιών που προσπαθούν να μάθουν πέντε πράγματα, να γνωρίσουν τον εαυτό τους και τους γύρω τους, να αποκτήσουν γνώσεις που θα τους βοηθήσουν σε ένα καλύτερο μέλλον, να ερωτευτούν, να κάνουν σχέδια, να βιώσουν τα ιστορικά και πολιτιστικά γεγονότα της εποχής τους, μόνο που η εφηβεία τους αμαυρώθηκε από την κατηγορία δολοφονίας ενός συμμαθητή τους κι αυτό θα τους κυνηγάει ως την ενήλικη ζωή τους. Σωστή σκιαγράφηση χαρακτήρων, μελετημένα πραγματολογικά στοιχεία, συναρπαστική κλιμάκωση των εξελίξεων και μια χούφτα παιδιά που θα μεγαλώσουν νωρίτερα απ’ ό,τι περίμεναν!