Βιβλίο Το ποτάμι των χιλίων τυφλών 
Συγγραφέας Πάνος Δημάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το νέο μυθιστόρημα του Πάνου Δημάκη είναι μια συναρπαστική, σκοτεινή ιστορία που αποτυπώνει όλη την ψυχολογία του ελληνικού λαού μέσω της σκιαγράφησης των κατοίκων μιας σημαντικής κωμόπολης της Πελοποννήσου. Ο Εμφύλιος μόλις έχει τελειώσει και διαφαίνεται μια περίοδος ανάκαμψης και ηρεμίας στον τόπο, μόνο που μια γυναίκα, κλονισμένη από κάτι που μαθαίνει για την οικογένειά της, αρχίζει να στρέφει χθόνια πυρά στους συμπολίτες της. Το πρώτο σκέλος του σχεδίου της πηγαίνει αρκετά καλά με τα πάνω του και τα κάτω του, όταν όμως βαλτώνει έρχεται ένα δώρο σα μάννα εξ ουρανού και πυροδοτεί μια σειρά από αναπάντεχες εξελίξεις που θα βάψουν τον Μέλανα ποταμό που ρέει στην πόλη κατακόκκινο: «Σε ένα μανιφέστο μεγαλομανίας και άκρατης αλαζονείας, η Μάγδα εκείνο τον καιρό μπήκε στο ποτάμι, πάνω στη στέρεη, μισάνθρωπη βάρκα της και άρχισε να πλέει αργά…» (σελ. 69).

Ο συγγραφέας εξακολουθεί να ανιχνεύει σκοτεινές ψυχές και να αποτυπώνει με παραστατικότητα τα κίνητρα σκοτεινών πράξεων, στο παρόν βιβλίο όμως καταφέρνει και κάτι περισσότερο: να πλέξει με έξυπνο τρόπο μια ιστορία που φαίνεται να χωρίζεται σε δύο μέρη, ενώνονται όμως αναπάντεχα και συναποτελούν ένα ενιαίο κείμενο με κλιμακούμενη πλοκή, ανατροπές και διαυγείς ψυχογραφίες, με τις πρώτες ενέργειες να ξανάρχονται στο φως όταν πλέον αναρωτιόμουν γιατί ξεκινήσαμε από αλλού και αλλού κινούμαστε και να δίνουν ένα αναπάντεχο τέλος στην ιστορία. Η πολύ καλά σχεδιασμένη πλοκή στολίζεται με ενδιαφέρουσες παρομοιώσεις, μεταφορές και άλλα καλολογικά στοιχεία («Οι χιονισμένοι χειμώνες έτρεχαν πίσω από τα ιδρωμένα καλοκαίρια όσο η Ελλάδα βυθιζόταν στον βάλτο του Εμφυλίου», σελ. 69) που χαρίζουν μια μετρημένη λυρικότητα, χωρίς όμως να βαραίνουν το κείμενο που είναι γεμάτο μυστικά, φόνους και χειραγώγηση. Έχουμε ένα μυθιστόρημα που δείχνει με παραστατικότητα και απανωτές ανατροπές τα διαχρονικά κακά της ανθρωπότητας: όλοι θέλουν να ανήκουν σε μια παράταξη και ταυτόχρονα πάντα θα υπάρχουν αυτοί που θα εκμεταλλευτούν αυτήν την κατάσταση. Πάντα εριστικοί, πάντα αχόρταγοι για εξουσία και επιβολή, πάντα ευάλωτοι σε δημαγωγούς, αυτοί είναι οι λαοί γενικότερα και ο ελληνικός ειδικότερα.

Οι κάτοικοι της Μερζένιστας αλλά και η ίδια η πόλη είναι ένας συμβολισμός, με κάθε όνομα να είναι διαλεγμένο προσεκτικά από έναν συγγραφέα που λατρεύει την ελληνική γλώσσα και τις λέξεις της. Η ίδια η ονομασία προέρχεται από τη σλάβικη «μερζένια» που σημαίνει μίσος, άρα είμαστε στην πόλη του μίσους, όπου ζουν περίπου χίλιοι κάτοικοι με ενδιαφέρουσες προσωπικές ζωές, μυστικά και ολοκληρωμένους χαρακτήρες. Η πόλη δεν υπάρχει στην πραγματικότητα, η φαντασία όμως του Πάνου Δημάκη δίνει συναρπαστικές περιγραφές της, πλήρη ρυμοτομία, χαρακτηριστικά μέρη και τοπόσημα, την ιστορία της και τα αρχαιολογικά της ευρήματα όσο ξεδιπλώνει το παρελθόν των κατοίκων. Την πρωτοκαθεδρία ανάμεσά τους έχει φυσικά η χήρα Ζεΐρη, μια γυναίκα που προκαλεί ποικίλες αντιδράσεις: «Το πρόσωπό της απέπνεε αυστηρότητα…Οι αδρές γραμμές του ήταν φτιαγμένες από χώμα και δέος» (σελ. 13-14). Σημαντικό μέλος της τοπικής κοινωνίας, μορφωμένη χήρα του πρώην δημάρχου Χριστόφορου Ζεΐρη, για δεκατέσσερα χρόνια ήταν η πρώτη κυρία και άτυπη βασίλισσα του τόπου, εργαζόταν ως αυστηρή και απρόσιτη δασκάλα, είναι μια ηθική κολόνα πάνω στην οποία μπορούν όλοι να στηριχτούν και ταυτόχρονα μια άτυπη δύναμη που ασκούσε αντιπολίτευση, παρόλο που ποτέ της δεν είχε εκφραστεί πολιτικά. Αυτά έφταναν για να τη βάλουν στο μάτι οι άντρες, ειδικά από τότε που χήρεψε, ενώ αντίθετα οι γυναίκες προστρέχουν σ’ εκείνη για συμβουλές και γνώμες, αφού τη θεωρούν σοβαρή και μετρημένη,

Η Ζεΐρη βάζει έναν σκοπό στο μυαλό της κι αρχίζει ένα σχέδιο, τα πάντα όμως αλλάζουν όταν επισκέπτονται την πόλη τους οι βασιλείς κατά τη διάρκεια μιας περιοδείας και πέφτουν οι πρώτες σκέψεις για τουριστική αξιοποίηση. Έτσι ξεσπάει ένας εμφύλιος πόλεμος με το μισό χωριό να παίρνει το μέρος του νυν δημάρχου και το άλλο μισό της πρώην δημαρχίνας. Είναι εντυπωσιακός ο διαφορετικός τρόπος με τον οποίο υφαίνει τον ιστό της αυτή η γυναίκα απέναντι σε ανυποψίαστους συνομιλητές κι ο συγγραφέας παραθέτει μια ποικιλία επιχειρημάτων, μεθόδων και ευπείθειας, χειρίζεται πολύ καλά τις διαφορετικές οπτικές γωνίες που πηγάζουν από τους ξεχωριστούς χαρακτήρες κι όλο αυτό προσμετράει στο σασπένς και στην αγωνία για τη συνέχεια και για την επιτυχία του εκάστοτε σχεδίου που εξυφαίνει η Ζεΐρη. Άλλοι πείθονται εύκολα, άλλοι έχουν λίγο μυαλό στο κεφάλι και καθυστερούν να υπαναχωρήσουν, άλλοι ρίχνουν το βάρος στο θέλημα του Θεού, άλλοι είναι τόσο αφελείς και ελαφρόμυαλοι που πέφτουν σαν ώριμα φρούτα. Ποιους να πρωτοθυμηθώ: τον νυν δήμαρχο Διομήδη Νόβα, τον παπα-Βασίλη, τις κουτσομπόλες Τασία Πεζοπούλου και Ευγενία Πάλλη, τον γιατρό Ζώη Μαχαιό, τη δασκάλα Λευκή και τον σιδηρουργό σύζυγό της Στέλιο; Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν η Βέρα Δαναΐδη, μια γυναίκα παγιδευμένη σ’ έναν γάμο με έναν άντρα που την κακοποιεί καθημερινά και με ασήμαντες αφορμές, οπότε καταγράφονται με ενάργεια και αντικειμενικότητα η ψυχολογία και τα συναισθήματα της κακοποιημένης γυναίκας που παραμένει σε αυτήν τη σχέση παρά τις ευκαιρίες να σωθεί, και η ομορφότερη γυναίκα της Μερζένιστας, η Θεοφανώ, η οποία ζει για τον έρωτα και την τρέφει ο θαυμασμός των αντρών για κείνη, αλλά οι γυναίκες φυσικά την κοιτάνε με μισό μάτι αφού διασαλεύει την ηθική και ξελογιάζει τους άντρες τους, και η οποία είναι παντρεμένη με τον Όθωνα Δρούζη που έχει την ταβέρνα, μόνο που ο γάμος τους είναι ένα τέλμα, η προσωποποίηση της πλήξης.

«Όσο άκουγε έξω τη βροχή να λυσσομανάει, την ένιωθε να μεταμορφώνεται σε ένα μαύρο ποτάμι, έτοιμο να κυλήσει μέσα από τους ανθρώπους. Χίλιοι στρατιώτες θα πνίγονταν στα αφρισμένα νερά του, έχοντας σπρώξει πρώτα ο ένας τον άλλο μέσα» (σελ. 17). Έτσι ξεκινάει ένα συναρπαστικό αιματοβαμμένο χρονικό μιας πόλης που γίνεται υποχείριο φιλοδοξιών, εμπάθειας και πόλωσης ενώ με παραστατικότητα και αντικειμενικότητα καθώς και με προσεκτικό σχεδιασμό μεταβαίνει από τις προσωπικές ιστορίες μέσω των οποίων γνωρίζουμε το «εν μέρει» στο ευρύτερο σύνολο που ξεσηκώνεται και χωρίζεται σε δύο στρατόπεδα με αφορμή την περιβόητη τουριστική αξιοποίηση που προτείνει το βασιλικό ζεύγος. Ο νυν δήμαρχος το επικροτεί, η δε Μάγδα παρασύρει μεγάλο μέρος του πληθυσμού κατά της πρότασης ώστε μέσω της διαμάχης να ξανάρθει στα πράγματα. Διχόνοια μεταξύ γειτόνων αλλά και μελών της ίδιας οικογένειας, από τη μια στιγμή στην άλλη μια ασήμαντη θρυαλλίδα οδηγεί σε ομηρικούς καβγάδες και ξύλο, ο φανατισμός είναι τέτοιος που ακόμη και οι ουδέτεροι αναγκάζονται να στραφούν προς τον δήμαρχο ή την άτυπη αντιπολίτευση, με αποτέλεσμα όλων αυτών η πόλη και το ποτάμι να σιγοβράζουν. Κι αυτή η διχογνωμία είναι η αφορμή για να αποκαλυφθούν πάνω στους καβγάδες απιστίες, ζήλιες, μικροψυχίες για τα κληρονομικά, για τις σχέσεις, για τους συνεταιρισμούς, για τις φιλίες. Ο «Μέγας Αλέξανδρος» και η «Μεγάλη Αικατερίνη» ετοιμάζουν τους στρατούς τους χωρίς να ξέρουν πως τελικά θα χύσουν άφθονο αίμα. Μια μικρογραφία της Ελλάδας είναι τελικά η Μερζένιστα, γεμάτη πάθη, μίση, κακία, εντάσεις και ασήμαντες αφορμές για αιματοχυσία. Όταν η αποφασιστικότητα της Φραγκογιαννούς συναντά την καλοσύνη της Βέρα Ντρέικ και μαζί δρουν στο ελληνικό Ναγκίρεβ που μετατρέπεται από τη μια στιγμή στην άλλη σε θέατρο παραλογισμού τότε μιλάμε για αυτό το μυθιστόρημα κι όλο και κάποιο κομμάτι της ζωής μας και του εαυτού μας θα βρούμε στις σελίδες του.

Βιβλίο Δεκαεπτά κλωστές 
Συγγραφέας Πάνος Δημάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κάπα Εκδοτική
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα αρχίζει μ’ έναν εντυπωσιακό πρόλογο, στον οποίο το γεφύρι στην Ξεροσοβάλα μας αφηγείται πόσοι και πόσοι το διέσχισαν ανά τους αιώνες, κάτι που το γεμίζει με την πείρα και τη γνώση τού να ξέρει ποιος αλαφροπατάει, ποιος έχει έγνοιες και ποιος είναι δαίμονας σωστός, να, σαν αυτόν τον άντρα που κοχλάζει από θυμό: «Στέναζε κάτω από το βάρος του οδοιπόρου και της δαιμονικής συντροφιάς του και παρακαλούσε να περάσει γρήγορα και να εξαφανιστεί… ας μην ξαναπερνούσε από δω, να μην υπέμενε άλλη μια φορά το γεφύρι το φορτίο της ψυχής αυτού του περαστικού, γιατί έτρεμε ότι θα διαλυθεί» (σελ. 14). Κι η γέφυρα εμφανίζεται ξανά απρόσμενα στη συνέχεια: «Οι γέφυρες είναι σοφές. Όλες έχουν τη σοφία της πέτρας, ακόμα και οι φρεσκοχτισμένες, γιατί έχουν δει χιλιάδες ανθρώπους μες στους αιώνες και ξέρουν ότι θα δουν άλλους τόσους. Η πέτρα γνωρίζει τα πάντα γιατί υπήρχε εδώ πριν τους ανθρώπους» (σελ. 91-92). Ο Καστελάνης λοιπόν: «Άφηνε τη μία όχθη για να φτάσει στην άλλη με όλο και λιγότερη λογική» (σελ. 14). Ποιος είναι λοιπόν αυτός ο άνθρωπος (ή μήπως θηρίο; ) και πού πάει, τι τον έκανε να γεμίσει θυμό και αποφασιστικότητα; «Η φιγούρα του Καστελάνη ήταν πλέον σαν ένα μαύρο νήμα που κρεμόταν από τον ουρανό, μια κλωστή που έτρεμε σαν να καίγεται» (σελ. 16). Κι η ιστορία ξεκινάει, γυρνώντας μας πίσω στο 1907.

Ο Αντώνης Γερακίτης ή Καστελάνης καταγόταν από οικογένεια αρχοντάνθρωπων που δεν είχαν αίμα ευγενών αλλά θύμιζαν ιδιοκτήτες μεσαιωνικών κάστρων, εξ ου και το παρατσούκλι, όλοι τους μια γενιά σαν κλωστή που τους ενώνει με τους αιώνες «φτιαγμένη από χιλιάδες ίνες ανεπιτήδευτης ευγένειας» (σελ. 23). Ζούσε στα Αρωνιάδικα με πατέρα τσαγκάρη, σε μια εποχή που το νησί, με την Ενετοκρατία ακόμη να επηρεάζει γλώσσα, ήθη, ρούχα και εικόνες, ζει την belle epoque του, οπότε, θέλοντας να βελτιωθεί στην τέχνη του τσαγκάρη, πηγαίνει στη Χώρα για να μαθητέψει δίπλα στον αξεπέραστο τεχνίτη Δέρκο. Αδρά σκιαγραφημένοι είναι και οι γονείς του, με τη μητέρα προσγειωμένη και ρεαλίστρια, αλλά με φιλοδοξίες για καλύτερη ζωή, χωρίς ωστόσο να προβαίνει σε ακρότητες («αυτή η τύχη μου έλαχε, με αυτήν θα πορευτώ»), και με τον πατέρα δουλευταρά και λίγο πιο αισιόδοξο. Θέλουν κι οι δυο τους να φύγει το παιδί από κοντά τους, να αντρειωθεί, να προκόψει, να κάνει την οικογένειά του και τον στηρίζουν σε αποφάσεις κι επιλογές που κάνει, κάτι πρωτόγνωρο ή έστω δύσκολο για την αγροτική κοινωνία της εποχής. Ταυτόχρονα, στα Φράτσια, ζει η Άννα Καμπίτη με την εντελώς αντίθετη φυσιογνωμικά και συμπεριφορικά αδερφή της, Ρόζα, σα να είναι από άλλες γενιές η κάθε μια. Η μεγαλύτερη Ρόζα με κορμί και ομορφιά νέας κοπέλας αλλά μυαλό σαραντάρας, με έμφυτη τάση να κοιτάζει διερευνητικά και με ευθύτητα, να πετάει αιχμές και ανήλεα σχόλια, κάτι που της δημιούργησε κακό όνομα στην τοπική κοινωνία, έχει στο μυαλό της ένα σωρό ξεπερασμένες ιδέες, απόρροια της οπισθοδρομικής μητέρας τους. Από την άλλη, η Άννα είναι προσεκτική κι ενάρετη, συμμορφώνεται με τις νουθεσίες και τις διαταγές των γονιών της και να που συναντάει τον Αντώνη σ’ ένα πανηγύρι κι ερωτεύονται. Η Ρόζα βλέπει ότι σπάει η σειρά παντρειάς, καταλαβαίνει πως θα μείνει στο ράφι κι έτσι γεμίζει θυμό, μίσος, κακία και δηλητήριο για την τύχη της αδερφής της,

Δεν έχουμε όμως μόνο τις οικογένειες των δύο νέων αλλά και χαρακτήρες που προχωράνε την πλοκή παρακάτω, με την ιδιαίτερη προσωπικότητά τους, όπως ο Τζώρτζης Σκαλέρης που ζει στο Κατούνι, έμπορος με παντοπωλείο στο κέντρο του χωριού, επιχειρηματίας που έχει επεκτείνει το εμπόρευμα σε τέτοιο βαθμό που η ποικιλία του να απειλεί τα άλλα μαγαζιά αλλά δεν τον νοιάζει, έχει γίνει πλέον άπληστος. Είναι παντρεμένος με την Αντζολέτα, μια γυναίκα που γεννήθηκε φτωχή αλλά τώρα έχει οικονομική άνεση και φυσικά λατρεύει το χρήμα και μαζί θα αποτελέσουν και την αρχή του τέλους. Έχουμε επίσης την καθημερινότητα του Βρετού και της Ανθής Βιλάνου, ενός ζευγαριού που ζει με τα πεθερικά της Ανθής και τα τρία τους παιδιά, χωράφι και μαντρί εκείνος, το νοικοκυριό εκείνη, τι γλυκός ο μικρόκοσμος που ζωντανεύει κυρίως σε αυτές τις σελίδες, πόσο διεισδυτική η ματιά του συγγραφέα και πόσο προσεγμένη η γραφή του, πόσες όμορφες εικόνες φέρνει στο φως, πώς στήνει ένα νοικοκυριό που είναι χαρούμενο κι ευτυχισμένο με όσα έχει: «Μια τυπική μέρα είχε φτάσει στο τέλος της. Με την τέρψη των μικρών στιγμών που αθροίζονται στο τέλος της μέρας και σχηματίζουν αυτό που λένε ευτυχία, αφού πρώτα σπρώξουν την εξάντληση και τις μικροστενοχώριες και τις θάψουν στο μαλακό έδαφος» (σελ. 166). Κι αυτή η ομορφιά χάνεται σχεδόν αυτόματα όταν διαπιστώνεις πως ο ρόλος των Βιλάνων είναι άκρως τραγικός στο κείμενο!

Όλα ξεκινάνε λοιπόν σα μια κλασική ιστορία αγάπης που τρανώνεται όπως παντού εκείνη την εποχή κι έχουμε διαβάσει σε όλα τα σχετικά μυθιστορήματα. Προκομένοι νέοι, σεβαστικές οικογένειες, κρυφές ματιές στον χορό, προξενιά… Μόνο που η μοίρα φέρνει τούμπα τη ζωή όλων και συνεπακόλουθα το μυθιστόρημα, οπότε συνέχιζα να διαβάζω με κομμένη ανάσα, μαθαίνοντας για πλεκτάνες, για την κακή δύναμη του κουτσομπολιού, για όλα αυτά τα κύματα που πήγαν κι έπνιξαν τον Αντώνη, για τον Πειραιά, για τις ατυχίες που εξακολουθούσαν να τον κυνηγούν, για τον θυμό που μάζευε μέσα του κάθε φορά που κάτι του συνέβαινε. Και πόση ανατριχίλα αναδύεται από το σημείο-μηδέν που ξεκινάει το καθαυτό δράμα, που σπάει η ψυχή, που λυγίζει, που μεταμορφώνεται το πρόβατο σε αιμοβόρο τέρας! Το μυθιστόρημα είναι γεμάτο από χαρακτήρες, κάποιοι εκ των οποίων δε διστάζουν να καταστρέψουν τη φήμη και τη ζωή όποιου βάλουν στο μάτι μεταδίδοντας ακρίτως όσα κουτσομπολιά σκορπίζουν τεχνηέντως άλλοι φυσιολογικοί άνθρωποι σαν αυτούς, νοικοκύρηδες και ηθικοί. Τι τραγικότητα να χάνεται αυτή η ομορφιά μέσα στην κακοδαιμονία και τον φθόνο κι εξαιτίας όλων αυτών μια ψυχή να μαυρίζει όλο και περισσότερο! Προς τιμήν του, ο συγγραφέας δεν ξεφεύγει από τον στενό κύκλο του δράστη ούτε εξαπλώνει το κείμενό του τήδε κακείσε, παρά επικεντρώνεται στην καθαυτή ιστορία και στους παράγοντες που έφεραν το ειδεχθές τέλος. Καλοκαιρινές, Φράτσια, Κατούνι, Αρωνιάδικα, Πιτσινιάνικα, Αλοϊζιάνικα, ένας δοκιμασμένος τόπος, με τις γυναίκες, αχ, πάντα οι γυναίκες, να είναι οι ηρωίδες του καθημερινού μόχθου («Οι δώδεκα άθλοι του Ηρακλή ωχριούσαν μπροστά στα κατορθώματα αυτών των ηρωίδων στο περιβόλι, τον αργαλειό και την κουζίνα», σελ. 164) γιατί: «Αυτές είχαν πιο πολλούς περιορισμούς και περισσότερους ρόλους να εκπληρώσουν:  κόρες, σύζυγοι, μητέρες» (σελ. 51).

Η συγγραφική τέχνη του Πάνου Δημάκη δίνει αφειδώς λυρικές και προσεγμένες περιγραφές του τόπου, των χωριών, των σπιτιών, των δρόμων, των πλατειών, των κατοίκων: «..όσο οι κοκκινωπές σφαίρες της χαράς κυλούσαν μέσα στα καλάθια των χωριατισσών κι ύστερα συνθλίβονταν για να σταλάξουν το δώρο του γλεντιού…» (σελ. 41). Όλη η γεωγραφία του νησιού των Κυθήρων είναι στολισμένη με προσεγμένα καλολογικά αλλά και ρεαλιστικά στοιχεία. Ο συγγραφέας εντρυφεί ακόμη και στις γενικότερες κοινωνικές αντιλήψεις περί γάμου, αμωμίας κλπ. οι οποίες και φυσικά καταστρατηγούνται από κάποια ασυγκράτητα νιάτα, άλλωστε το νησί είναι της Αφροδίτης, όπως και η Κύπρος, μόνο που: «Αυτόν τον [αγνό] έρωτα αδημονούσαν οι νεαρές Κυθήριες δεσποινίδες να νιώσουν, παρόλο που η Κύπρια ξαδέρφη της δικιάς τους Αφροδίτης όλο και τους ψιθύριζε στ’ αυτί λάγνες υποσχέσεις και τις έκανε να ξεστρατίζουν στα απόμερα δασωμένα μέρη…» (σελ. 46). Με εντυπωσίασε επίσης η φροντισμένη έκδοση του βιβλίου, με την ωραία του γραμματοσειρά και το ελαφρύ χαρτί, με μια πρωτότυπη σελιδοποίηση, όπου το μαύρο κυριαρχεί στις πρώτες σελίδες, κάτι που εισάγει τον αναγνώστη από την αρχή στη σκοτεινιά της πλοκής, αλλά κι ενδιάμεσα στα κεφάλαια, τονίζοντας το ασφυκτικό περιβάλλον του δράστη και το αναπόφευκτο τέλος.

Πώς γίνεται λοιπόν αυτός ο φιλόδοξος νεαρός με τη φυσική συστολή και το μεγάλο ταλέντο της υποδηματοποιίας, ο σεβαστικός γιος, να μεταμορφωθεί σε τέρας διψασμένο για εκδίκηση; Ποιος τα έβαλε με την τιμή του και με ποιον τρόπο; Πώς μπορεί ένα σκάνδαλο να ατιμάσει για χρόνια και γενιές ολόκληρες ένα νησί; Πώς γίνεται να χειρίζεται κανείς τόσο καλά το κουτσομπολιό και τις φήμες που όχι μόνο να αναδειχθεί ήρωας αλλά να αυξήσει και τα έσοδά του; Τελικά τον πρώτο ρόλο στη ζωή μας τον έχει η μοίρα ή ο άνθρωπος; Πού σταματάει η δύναμη της μοίρας και πού αρχίζει η ανθρώπινη πρωτοβουλία; Ως πού μπορεί να φτάσει η κακεντρέχεια και ο φθόνος κάποιων για όποιον προοδεύει και δε δίνει ποτέ το παραμικρό δικαίωμα; Πόσα εγκλήματα κρύβουν άλλα εγκλήματα και πόσοι αργοπεθαίνουν παγιδευμένοι μακριά από τις επιθυμίες τους για τη φράση «τι θα πει ο κόσμος»; Να παίρνουμε τον νόμο στα χέρια μας; Ποιος πραγματικά οπλίζει το χέρι του θύτη; Τελείωσα το μυθιστόρημα μ’ ένα βάρος στην ψυχή και το μεγάλο ερώτημα να πλανιέται ακόμη μέσα μου: τελικά ποιος έφταιγε; Οι «Δεκαεπτά κλωστές» είναι ένα δυνατό και σκληρό κοινωνικό μυθιστόρημα με διεισδυτικά ψυχογραφήματα, διαχρονικά μηνύματα και μια πλήρη παράθεση γεγονότων, αίτιων και αιτιατών φωτισμένα από τη μυθιστορία και την αλήθεια αντάμα, γραμμένη με μετρημένο λυρισμό και προσεγμένη αντικειμενικότητα.