Βιβλίο Η λέσχη του κακού 
Συγγραφέας Πάνος Αμυράς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μπορεί να είναι εκδοτικά το τέταρτο μυθιστόρημα με ήρωα τον αγαπημένο μου Νίκο Αγραφιώτη, πρόκειται όμως για την πρώτη του υπόθεση, η οποία διαδραματίζεται τον Αύγουστο του 1939, έναν μήνα πριν την εισβολή της Γερμανίας στην Πολωνία και έναν χρόνο πριν την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Είναι η περίοδος εορτασμών της τρίτης επετείου της δικτατορίας της 4^ης Αυγούστου και ταυτόχρονα το δυσοίωνο πρελούδιο για την Ευρώπη, μιας και σύννεφα πολέμου μαζεύονται στα σύνορα της Πολωνίας. Η κοσμική Αθήνα έχει μετατραπεί σε κέντρο διεθνούς κατασκοπείας και όσο προχωράει η υπόθεση παρακολουθούμε τα διπλωματικά γεγονότα που θα οδηγήσουν στο ξέσπασμα του πολέμου: σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, άμεση ανάγκη για επιστροφή του βασιλιά από την Κέρκυρα, Συμφωνία του Μονάχου («δεν ήταν ο θρίαμβος της ειρήνης αλλά το τρόπαιο που αποθράσυνε το Βερολίνο») και πολλά άλλα, καταστάσεις που δημιουργούν έναν ασφυκτικό κλοιό όσο ο Νίκος Αγραφιώτης προσπαθεί να λύσει την υπόθεση.

Ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος είναι ένας νεαρός αξιωματικός της Αστυνομίας που δουλεύει στο ΙΗ΄ Τμήμα στα Σφαγεία, έναν προορισμό δυσμενούς μετάθεσης για τους μη αρεστούς της Διοίκησης Πρωτευούσης, μιας και μεθύστακες, χαρτοκλέφτες και κλεφτρόνια αποτελούν τη μικρή αλλά σταθερή πελατεία του. Ο Αγραφιώτης μόλις έναν χρόνο πριν κέρδισε μια θέση για μετεκπαίδευση στην Εγκληματολογική Υπηρεσία του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, που τον βοήθησε πολύ, προτιμά όμως να μείνει προσγειωμένος και σιωπηλός παρά να αγχωθεί για την ανέλιξή του στο Σώμα. Είναι ένας άνθρωπος που δε διαφέρει και πολύ από αυτόν που εξελίχθηκε στα επόμενα βιβλία: «…απέφευγε όσο μπορούσε τη θάλασσα και τους ολοκληρωτισμούς, και τα δύο του προκαλούσαν ναυτία» (σελ. 136). Προχωρώντας στις έρευνές του, διαπιστώνει πόσο δύσκολη είναι η υπόθεση και, ακόμη χειρότερα, πόσο αναλώσιμη είναι η θέση του, πως πρόκειται ουσιαστικά για ένα αναπόσπαστο κομμάτι μιας καλοστημένης παγίδας. Πώς θα αντιδράσει λοιπόν σε αυτήν τη διαπίστωση, πώς θα αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού; Τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν οι ανώτεροί του, ο αστυνομικός διευθυντής Λουκάς Πουρνάρας και ο Υποδιοικητής Γενικής Ασφάλειας Σπύρος Παξινός, ορίζουν τον Θανάση Τσουγκανέα ως βοηθό του! Πρόκειται για άσπονδο φίλο του, δεν τα πάνε καλά, είναι εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες, ίσως όμως είναι μια καλή επιλογή για την υπόθεση, αφού γνωρίζει καλά την πιάτσα. Θα καταφέρουν να συνεργαστούν αρμονικά;

Ο Κώστας Κρίσπης ήταν πολύ καλός πυγμάχος, φαβορί για τους επερχόμενους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1940 και αθλούνταν στον Πυγμαχικό Σύλλογο Πετραλώνων, όντας το καλύτερο παιδί του. Ποιος θα ήθελε λοιπόν το κακό του; Πώς γίνεται ο θάνατός του να συνδέεται με τα πλοκάμια που έχει εξαπλώσει η Γερμανία ανά την Ευρώπη; Τα βήματα των ερευνών οδηγούν τον Αγραφιώτη στην τραγουδίστρια Μίρα, που φαίνεται να είχε ιδιαίτερους δεσμούς με τον πυγμάχο, ποιος είναι όμως ο πραγματικός ρόλος της στην ιστορία; Θα βοηθήσει ή θα προδώσει τον Αγραφιώτη; Στον κύκλο της συναντάμε τον Θωμά Χατζηλάμπρου, από τους βασικούς προμηθευτές καπνών στη Γερμανία και αντιπρόσωπο γερμανικών εταιρειών, τον Ηλία Δραγάτση, ανώτατο διευθυντικό στέλεχος της Ανώνυμης Ελληνικής Τηλεφωνικής Εταιρείας που πηγαινοέρχεται στη Γερμανία και τη γυναίκα του, Θάλεια, η οποία έρχεται σε επαφές με σημαίνοντα πρόσωπα της ιταλικής αριστοκρατίας, τον φιλοβρετανό γιατρό Γιάννη Βασιλείου, τον βασιλιά των καμπαρέ Μηνά Κελμπή, που πλουτίζει από το εμπόριο γυναικών και μαδά κορόιδα στις χαρτοπαικτικές λέσχες και πολλούς άλλους.

Το μυθιστόρημα είναι γραμμένο με τον γνωστό τρόπο που αγάπησα και στα υπόλοιπα της σειράς: γρήγορη αφήγηση, λιτοί διάλογοι, κλιμάκωση της πλοκής κι ένα άψογα στημένο πραγματολογικό φόντο με άφθονες ιστορικές και άλλες πληροφορίες που όμως δε με κούρασαν στιγμή. Κακόφημα στέκια και πολυτελείς επαύλεις, τζογαδόροι και πράκτορες, μυστηριώδεις γυναίκες και ντίβες της τζαζ, αγώνες πυγμαχίας και προετοιμασίες για τους Ολυμπιακούς Αγώνες, αυξημένες εμπορικές σχέσεις Ελλάδας-Γερμανίας ώστε να περιοριστεί ο οικονομικός ρόλος της Μεγάλης Βρετανίας στη χώρα και σταδιακά να προωθηθούν όπλα στην Ελλάδα για στρατιωτική εξάρτηση της χώρας και μέσω αυτού πιο εύκολη πρόσδεση στο άρμα του Χίτλερ κ. π. ά., όλα σε αυτό το συναρπαστικό μυθιστόρημα. Η ζωντάνια και η απεικόνιση της τοπογραφίας της Αθήνας εκείνης της εποχής, που στηρίχτηκε σε κοπιώδη και προσεγμένη μελέτη των σχετικών πηγών και της βιβλιογραφίας, είναι παρούσα και εδώ. Οδοί και λεωφόροι, συνοικίες και νοσοκομεία, καφενεία και ζαχαροπλαστεία, εμβληματικά κτήρια και πολυκατοικίες αποκαλύπτουν τα μυστικά τους, κάνοντάς με και πάλι να τρέχω σε αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών, συνεπαρμένος από το αναπάντεχο κυνήγι γνώσης στο οποίο με έριξε το βιβλίο.

Το κτήριο της Γενικής Ασφάλειας επί της οδού Στουρνάρη, με το ενδιαφέρον Εγκληματολογικό Μουσείο στον τρίτο όροφο, η κοντινή και όμορφη λουτρόπολη της Γλυφάδας, με την έντονη κοσμική ζωή για τους πλούσιους και τα σκιερά δασάκια για την Κυριακή της φτωχολογιάς, ο Ιππόδρομος στο Φάληρο με τους αγώνες, τα στοιχήματα, τα άλογα να παίρνουν φωτιά (τίποτα δεν κατάλαβα απ’ όσα παρέθεσε ο συγγραφέας, γκανιάν, πλασέ, ποσοστά, κέρδη κλπ. ένας αχταρμάς στο μυαλό μου, τριτοδεσμίτης γαρ), τα προσφυγικά παραπήγματα στη Νέα Κοκκινιά και στην Καλλιθέα, με τη δεύτερη να χαρακτηρίζεται ως «η Μονμάρτη της Αθήνας» χάρη στη σύνδεση των νεοφερμένων προσφύγων με τους κατοίκους της περιοχής και με τον Σωτήρη Σκίπη και τον Ιωάννη Γρυπάρη να προσφέρουν λίγο φως στη σκοτεινιά των καιρών. Είμαστε στην περίοδο όπου μόλις γκρεμίστηκε το Υπουργείο Οικονομικών στην πλατεία Κλαυθμώνος, ο ξεπεσμένος Αρμάνδος Δελαπατρίδης ζητιανεύει, η ατμόσφαιρα και το κλίμα της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά με τα λόγια του αρχηγού της κυβέρνησης, με την προπαγάνδα, με τα έργα στην πόλη, με το κυνήγι των κομμουνιστών, με τις παράτες της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας να δίνουν ένα ενδιαφέρον και άκρως ρεαλιστικό φόντο για την εξέλιξη της ιστορίας. Οι πολεμικές προετοιμασίες κρύβουν μεγάλα κέρδη και άρα τίποτα δεν είναι ικανό να τις σταματήσει, αλλά πώς συνδέονται όλα αυτά με τον χώρο της πυγμαχίας;

«Η λέσχη του κακού» είναι μια συναρπαστική περιπέτεια κατασκοπείας, γεμάτη μισές αλήθειες και ατόφια ψέματα, που διαδραματίζεται λίγες μέρες πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου. Ο νεαρός αξιωματικός της αστυνομίας Νίκος Αγραφιώτης έχει να επιλύσει μια δύσκολη υπόθεση που μπλέκεται από σελίδα σε σελίδα όλο και περισσότερο, με τον συγγραφέα να παρεμβαίνει για καλύτερη κατανόηση των γεγονότων με συναρπαστικές πληροφορίες και σημαντικές εξελίξεις. Ιωάννης Μεταξάς, Εμμανουέλε Γκράτσι (ανατρίχιασα με τη συζήτηση που είχε με τον Μεταξά, με τα διπλωματικά του λόγια και με τα ξεκάθαρα του Μεταξά ως προς τα ζωτικά συμφέροντα και την ακεραιότητα της Ελλάδας, όλα αυτά έναν χρόνο πριν ξαναμιλήσουν και οδηγηθούμε στην κήρυξη του πολέμου), Αρθούρος Ζάιτς, Κώστας Κοτζιάς, Αριστοτέλης Κουτσουμάρης και άλλοι αναμιγνύονται με τους φανταστικούς ήρωες του βιβλίου και όλοι μαζί συγκροτούν μια συναρπαστική και μελετημένη εικόνα μιας πόλης και μιας εποχής, ένα ικανοποιητικό ρεαλιστικό παζλ. Ο συγγραφέας μάλιστα φρόντισε να υπάρχει ένα παράρτημα στις τελευταίες σελίδες με όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τα ιστορικά πρόσωπα που σκιαγραφούνται στο έργο του. Η γραφή παραμένει κοφτή και γρήγορη, οι ρυθμοί αφήγησης κινηματογραφικοί, παντού υποδόριο σαρκαστικό χιούμορ. Και πάλι δεν υπάρχουν ψυχογραφήματα, όμως το ιδιαίτερο στυλ και η ξεκάθαρη ταυτότητα στη γραφή είναι από μόνα τους αρκετά για να συνεχίσουν να μου αρέσουν τα βιβλία του συγγραφέα με πρωταγωνιστή αυτόν τον ιδιαίτερο αστυνομικό. «Η λέσχη του κακού» είναι μια άκρως ρεαλιστική τοιχογραφία της Αθήνας του 1939 και ταυτόχρονα μια καλογραμμένη περιπέτεια με συνεχείς ανατροπές και μια άρτια σφιχτοδεμένη πλοκή γεμάτη αγωνία και σασπένς.

Βιβλίο Τα λύτρα
Συγγραφέας Πάνος Αμυράς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η δεύτερη περιπέτεια του Νίκου Αγραφιώτη είναι γραμμένη με τον γνωστό τρόπο που με τράβηξε και στο πρώτο βιβλίο της σειράς, με πληθώρα πραγματολογικών και ιστορικών στοιχείων που ζωντανεύουν με μοναδικό τρόπο την Αθήνα και τη γενικότερη ατμόσφαιρα της εποχής. Η καθαυτή ιστορία μπλέκεται από σελίδα σε σελίδα όλο και περισσότερο, με τον συγγραφέα να παρεμβαίνει εγκαίρως για καλύτερη κατανόηση των γεγονότων με συναρπαστικές πληροφορίες και σημαντικές εκπλήξεις ενώ η υπόθεση της απαγωγής της γερμανοπούλας κουμπώνει με απρόσμενο τρόπο με την όλη κατάσταση. Στα πλεονεκτήματα του μυθιστορήματος είναι και το γεγονός πως μια λεπτομέρεια που δεν πρόσεξα κατά την ανάγνωση έρχεται στο φως κλείνοντας και την τελευταία εκκρεμότητα μιας ιστορίας γεμάτης προδοσίες, χαφιεδισμό και τρόμο.

Ο Νίκος Αγραφιώτης, μετά τις μάχες στο Ελ Αλαμέιν, είναι πλέον λοχαγός και οι συμμαχικές δυνάμεις αναγνωρίζουν τις δυνατότητες και τις ικανότητές του. Για τον λόγο αυτόν τον στέλνουν σε χωριό της Σπερχειάδας για να έρθει σε επαφή με τις αντιστασιακές ομάδες του βουνού και να οργανώσει κοινή συνάντηση μεταξύ ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ. Τελικά, τα πράγματα πήγαν στραβά κι αναγκάστηκε να φύγει, αφήνοντας την Έλλη στα χέρια των Γερμανών. Το σχέδιό τους όμως να διεισδύσουν στις γραμμές του εχθρού, ν’ αποσπάσουν πληροφορίες και να σπάσουν τον κώδικα επικοινωνίας πρέπει να συνεχιστεί. Μετά από κρυφή συνάντηση στο εκκλησάκι της Παναγίας Ντινιούς στην Εύβοια (άλλη αναπάντεχη έκπληξη η τοποθεσία και η ιστορία αυτού του μέρους), ο Αγραφιώτης αναλαμβάνει να εισχωρήσει στην Ειδική Ασφάλεια που έχει μετατραπεί σε μηχανισμό δίωξης και βασανισμού πατριωτών, αυτήν τη φορά με πλαστή ταυτότητα, για να διαλύσει εκ των έσω τα Τάγματα Ασφαλείας που συγκρότησε ο νέος πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης, για την εξόντωση των Ελλήνων ανταρτών. Η αλληλοεξόντωση αυτή μεταξύ εθνικιστών και κομμουνιστών φυσικά βοηθάει τους Γερμανούς, δυσκολεύει όμως την οργάνωση που υπάρχει για να μεταδίδει  πληροφορίες στους Συμμάχους!

Αυτή είναι η αρχή άλλης μιας συναρπαστικής περιπέτειας κατασκοπείας, με τον Αγραφιώτη να περιβάλλεται από υπανθρώπους που θέλει να σκοτώσει για την ατιμία και την ανανδρία τους παρά να κάνει πράγματα μαζί τους, έστω και για το όνομα της πατρίδας. Η θέση του δίνει την ευκαιρία στον συγγραφέα να καταγράψει κάπως περισσότερο από το πρώτο βιβλίο την ψυχοσύνθεση του Αγραφιώτη: «Ο εμφύλιος σπαραγμός, η διχόνοια και οι προδοτικές συμπεριφορές ήταν ένα διαρκές πια έγκλημα. Μέσα σε δύο χρόνια η Ελλάδα είχε απωλέσει το φρόνημα που την εξύψωσε στα βουνά της Πίνδου και είχε πέσει για άλλη μια φορά στην παγίδα του διχασμού» (σελ. 52). Επιπλέον, και στους κύκλους της βρετανικής πολιτικής και στην ελεύθερη κυβέρνηση υπήρχαν φόβοι για μετάβαση της Ελλάδας στο κομμουνιστικό μπλοκ, κάτι που ενισχύει τον διχασμό ώστε αυτός ο κίνδυνος να εξαλειφθεί. Αυτός ο διπολισμός καταγράφηκε εξίσου εύληπτα και τεκμηριωμένα από τον συγγραφέα. Φανταστείτε λοιπόν να ζείτε σε ένα περιβάλλον αλληλοσκοτωμού και να υποχρεούστε να καταταγείτε στη χωροφυλακή, που είχε πάρει εντελώς διαφορετική κατεύθυνση ως προς τα καθήκοντά της από την Αστυνομία ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930.

Η ζωντάνια και η απεικόνιση της τοπογραφίας της Αθήνας εκείνης της εποχής, που στηρίχτηκε σε κοπιώδη και προσεγμένη μελέτη των σχετικών πηγών και της βιβλιογραφίας, είναι παρούσα και εδώ. Μάλιστα, περπατάμε στους ίδιους σχεδόν δρόμους δυο χρόνια μετά το προηγούμενο βιβλίο κι έτσι, με τον γνωστό παραστατικό τρόπο γραφής, βλέπουμε τις αλλαγές και τις διαφορές, αναφέρονται ιστορικά γεγονότα της ενδιάμεσης περιόδου, υπάρχουν αλλαγές ακόμη και στους ανθρώπους, μιας και τα συσσίτια της Αρχιεπισκοπής και τα εφόδια από Σουηδούς και Ελβετούς ανέκοψαν κάπως τον λιμό, χωρίς όμως να έχουν εξαλείψει εντελώς την πείνα. Μάλιστα, είναι η περίοδος κατά την οποία η Ιταλία έχει συνθηκολογήσει κι οι Γερμανοί έχουν πάρει το πάνω χέρι, κυνηγώντας τους πρώην συμμάχους τους. Περπάτησα από την Αχαρνών ως την πλατεία Καρύτση κι από το Ψυχικό ως την Γ΄ Σεπτεμβρίου. Οδοί και λεωφόροι, συνοικίες και νοσοκομεία, εμβληματικά κτήρια και πολυκατοικίες αποκαλύπτουν τα μυστικά τους, τον τρόπο επίταξης και χρήσης από τις δυνάμεις του εχθρού, κάνοντάς με και πάλι να τρέχω σε αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών, συνεπαρμένος από το αναπάντεχο κυνήγι γνώσης στο οποίο με έριξε το βιβλίο.

Η κατεδαφισμένη, χάρη σε περίφημο και σημαντικό σαμποτάζ, Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση (που στρατολογούσε Έλληνες για να πολεμήσουν με τους Ναζί), τα γραφεία της Ειδικής Ασφάλειας σε Δεριγνύ και Γ΄ Σεπτεμβρίου, τα κτήρια του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός» και της Ειδικής Ασφάλειας, το καφενείο της Δεξαμενής, οι Φυλακές Αβέρωφ, η Αρχιεπισκοπή, η Οργάνωση Εθνικών Δυνάμεων Ελλάδος, καθώς και υπηρεσίες όπως η Κομαντατούρ, η Γερμανική Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία, η Γκεστάπο, τα Ες Ες, η Βέρμαχτ, ζαχαροπλαστεία, ξενοδοχεία, ακόμη και καζίνο συγκροτούν μια συναρπαστική και μελετημένη εικόνα μιας πόλης και μιας εποχής. Δεν είναι όμως μόνο τα κτήρια αλλά και οι άνθρωποι, μιας και σημαντικά ιστορικά πρόσωπα εξακολουθούν να αναμιγνύονται με τη φαντασία του συγγραφέα. Ο Νίκος Αγραφιώτης στην καθημερινότητά του και υπό συγκεκριμένες συνθήκες συναντάει δωσιλογικές αλλά και ηρωικές προσωπικότητες που συγκροτούν και πάλι ένα ικανοποιητικό ρεαλιστικό παζλ της εποχής. Ο τότε δικηγόρος Ιωάννης Γεωργάκης, ο αφανής ήρωας Αλέξανδρος Καΐρης και άλλοι αντιπαραβάλλονται με τον Αλέξανδρο Λάμπου και τον Ευσέβιο Παρθενίου, με τον ταξίαρχο Γιούργκεν Στρόοπ (που ανέλαβε εξ ολοκλήρου τη διοίκηση Χωροφυλακής, Αστυνομίας και Ταγμάτων Ευζώνων για να μεθοδεύσει εμφύλια αιματοχυσία) και άλλους «Εφιάλτες» και «Ξέρξηδες». Ο συγγραφέας μάλιστα φρόντισε να υπάρχει ένα παράρτημα στις τελευταίες σελίδες με όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τα ιστορικά πρόσωπα που σκιαγραφούνται στο έργο του.

Στο δεύτερο βιβλίο της σειράς η γραφή παραμένει κοφτή και γρήγορη, οι ρυθμοί αφήγησης κινηματογραφικοί κι επιπλέον το υποδόριο σαρκαστικό χιούμορ αρχίζει να ξεμυτάει και να εμφανίζεται πιο συχνά, δίνοντας στο σύνολο του κειμένου μια ματιά «σαρκαστική», ως όπλο απέναντι στις θηριωδίες και τις απανθρωπιές που καλείται ο συγγραφέας να ζωντανέψει και όχι ως απαξίωση απέναντι στους χαρακτήρες ή υποτίμηση των γενναίων πράξεων και των ηρωισμών που φωτίζονται. Παράδειγμα: «Οι φήμες με τα καλά νέα τα τελευταία δύο χρόνια έσβηναν ταυτόχρονα με τη δύση του ήλιου αλλά οι ταλαίπωροι πολίτες δεν το έβαζαν κάτω. Κρέμονταν από την επόμενη πληροφορία μέχρι να διαψευστεί κι αυτή» (σελ. 235). Οι απλές, περιγραφικές λέξεις έχουν τη δύναμη παρ’ όλ’ αυτά να με κάνουν να κοντοστέκομαι σε αποσπάσματα όπως αυτό που περιγράφει τη συνάντηση του Οδυσσέα Ελύτη και του Νίκου Γκάτσου στο πατάρι του Λουμίδη ενώ δίπλα τους μαυραγορίτες κάναν τους λογαριασμούς τους: «…πετούσαν στον αέρα νούμερα και εκατομμύρια, που όμως δεν έπιαναν μία στους θησαυρούς που είχαν στις σημειώσεις και στα τετράδιά τους οι ποιητές της διπλανής παρέας» (σελ. 263). Και πάλι δεν υπάρχουν ψυχογραφήματα όμως το ιδιαίτερο στυλ και η ξεκάθαρη ταυτότητα στη γραφή είναι από μόνα τους αρκετά για να συνεχίσουν να μου αρέσουν τα βιβλία του συγγραφέα με πρωταγωνιστή αυτόν τον ιδιαίτερο, πρώην πια, αστυνομικό.

«Τα λύτρα» είναι μια άκρως ρεαλιστική τοιχογραφία της κατεχόμενης Αθήνας του 1943 και ταυτόχρονα μια καλογραμμένη περιπέτεια που με πήρε από τους δρόμους της Αθήνας και με μετέφερε στα βουνά της Σπερχειάδας και τους δρόμους του ορεινού εθνικού δικτύου, σε μια εποχή που άρχιζαν να συγκροτούνται οι αντίπαλες δυνάμεις που θα αιματοκυλήσουν την Ελλάδα, τη μητέρα όλων τους. Η περιπέτεια και το αστυνομικό στοιχείο είναι επιπλέον θετικά γνωρίσματα, οι ανατροπές είναι συνεχείς και ο ανθρωπισμός συμπαρατάσσεται με την προδοσία σε μια δυνατή ιστορία.

Βιβλίο Ο λιμός
Συγγραφέας Πάνος Αμυράς
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα /  Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το πρώτο ιστορικό μυθιστόρημα του κυρίου Πάνου Αμυρά είναι μια συναρπαστική και τεκμηριωμένη τοιχογραφία της κατοχικής Αθήνας του 1941 και ταυτόχρονα μια καλογραμμένη και γεμάτη δράση και ανατροπές αστυνομική περιπέτεια. Η υπόθεση που καλείται να εξιχνιάσει ο Αγραφιώτης τον οδηγεί σε κυκλώματα λαθρεμπορίου τροφίμων και μαύρης αγοράς, στα οποία εμπλέκονται τρανταχτά ονόματα των δυνάμεων κατοχής αλλά και της ελληνικής κυβέρνησης. Σε κάθε του βήμα μπαίνει όλο και πιο βαθιά σ’ έναν βούρκο που αναγκάζεται να διασχίσει και πρέπει να σχεδιάζει με μεγάλη προσοχή το επόμενό του βήμα. Οι έρευνες και οι ανακρίσεις είναι καλογραμμένες και η υπόθεση έχει ενδιαφέρουσες εξελίξεις, ώσπου ενώνεται με την ομάδα των ανθρώπων που προετοιμάζουν την ενημέρωση της συμμαχικής κοινής γνώμης πάνω στο θέμα του λιμού. Από κει και πέρα η ένταση ανεβαίνει κατακόρυφα, οι εκπλήξεις είναι απανωτές και η ιστορία με τράβηξε ως το λυτρωτικό και ανακουφιστικό τέλος, αφήνοντάς με γεμάτο από ιστορικές πληροφορίες και συναισθήματα.

Αυτό που μου έκανε μεγάλη εντύπωση ήταν η ζωντάνια και η απεικόνιση της τοπογραφίας της Αθήνας εκείνης της εποχής, που στηρίχτηκε σε κοπιώδη και προσεγμένη μελέτη των σχετικών πηγών και της βιβλιογραφίας. Περπάτησα από το Βατραχονήσι και τον αφρισμένο Ιλισό απέναντι από το Καλλιμάρμαρο ως τη «Μεγάλη Βρετανία» και τα προσφυγικά του Παγκρατίου, από το Γκαζοχώρι ως το Μπαρουτάδικο κι από τα Πατήσια ως τον Πειραιά. Οδοί και λεωφόροι, συνοικίες και νοσοκομεία, εμβληματικά κτήρια και πολυκατοικίες αποκαλύπτουν τα μυστικά τους, τον τρόπο επίταξης και χρήσης από τις δυνάμεις του εχθρού, κάνοντάς με να τρέχω σε αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών, συνεπαρμένος από το αναπάντεχο κυνήγι γνώσης στο οποίο με έριξε το βιβλίο. Κομαντατούρ, Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση (που στρατολογούσε Έλληνες για να πολεμήσουν με τους Ναζί), Γερμανική Μυστική Στρατιωτική Αστυνομία, Γκεστάπο, το Αρχηγείο της αστυνομίας στη γωνία Στουρνάρη και Πατησίων, ζαχαροπλαστεία, ξενοδοχεία, ακόμη και καζίνο συγκροτούν μια συναρπαστική και μελετημένη εικόνα μιας πόλης και μιας εποχής κατά τις οποίες ένας «τελευταίος τροχός αμάξης» αγωνίζεται να διαλευκάνει μια υπόθεση από την οποία δε θα βγει κερδισμένος.

Δεν είναι όμως μόνο τα κτήρια αλλά και οι άνθρωποι, μιας και σημαντικά ιστορικά πρόσωπα αναμιγνύονται με τη φαντασία του συγγραφέα. Ο Νίκος Αγραφιώτης στην καθημερινότητά του και υπό συγκεκριμένες συνθήκες συναντάει ανθρώπους όπως ο Άγγελος Έβερτ, ο Αριστοτέλης Κουτσουμάρης, ο Άγγελος Σικελιανός, ο Νίκος Παπαδημητρίου, ο Γεώργιος Τσολάκογλου, η Λιλίκα Νάκου (που με την «Κόλαση των παιδιών» ζωντάνεψε τις κακουχίες των αθώων ψυχών από την πείνα), η Μαρία Ιορδανίδου και η Ιωάννα Τσάτσου, η Γερμανίδα ηθοποιός Κίρστεν Χάιμπεργκ και άλλοι ενώ Πατριάρχης Αθηναγόρας, Ουίνστον Τσόρτσιλ, Σπύρος Σκούρας και πολλοί άλλοι δίνουν τον δικό τους αγώνα γύρω από τον λιμό της Αθήνας. Ο συγγραφέας μάλιστα φρόντισε να υπάρχει ένα παράρτημα στις τελευταίες σελίδες με όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τα ιστορικά πρόσωπα που σκιαγραφούνται στο έργο του.

Ήταν πραγματικά δύσκολος και σκληρός ο χειμώνας του 1941 για όλους, σε αστικά κέντρα και χωριά. Πείνα, κρύο, εξαθλίωση, πληθωρισμός, μαύρη αγορά, αβιταμίνωση: «Όλων των Ελληνόπουλων τα μάτια είχαν μεγαλώσει τους τελευταίους μήνες. Όχι μόνο γι’ αυτά που έβλεπαν αλλά κυρίως γι’ αυτά που δεν έτρωγαν» (σελ. 55). Οι περιγραφές είναι ωμές και σκληρές, δημιουργούν την ατμόσφαιρα της εξαθλίωσης που υπήρχε και ο συγγραφέας δε διστάζει δίπλα στα σάρκινα κουβάρια που ζεσταίνονταν στις σχάρες της Ομόνοιας πάνω από το τρένο, που ζητιάνευαν στις γωνίες, που πέθαιναν στον δρόμο και πετιόνταν σε ομαδικούς τάφους να τοποθετήσει τους μαυραγορίτες, τους καταδότες, τους κατασκόπους και όλους όσοι είχαν πλουτίσει από αυτήν την κατάσταση να ζουν μια τρυφηλή ζωή, γεμάτη ανέσεις και πολυτέλειες.

Το σύστημα της μαύρης αγοράς σε ευσύνοπτη και γεμάτη πολλές πληροφορίες εξιστόρηση με βοήθησε να κατανοήσω πολλά και να γελάσω με τη σκηνή που δημιούργησε ο Αγραφιώτης μ’ έναν μαυραγορίτη σαν άλλος Ιησούς έξω από τον Οίκο του Κυρίου. Ακόμη και ο τρόπος που καταγράφεται το κύκλωμα ήταν τόσο απλός και συναρπαστικός που με βοήθησε να καταλάβω πολλά και να τρομάξω με τον τρόπο που λειτουργούσε η τοκογλυφία και πώς ξεγελιούνταν άνθρωποι που ξεπουλούσαν λεφτά, κοσμήματα, ακόμη και σπίτια ή μαγαζιά από γυπαετούς που δρούσαν απάνθρωπα σε μια εποχή που η δραχμή κατρακυλούσε στην υποτίμηση με φρενήρη ταχύτητα! Εξίσου συγκινητικές και συχνές είναι και οι αναφορές του συγγραφέα στις ένδοξες στιγμές της εποποιίας του 1940, τις οποίες αντιπαραβάλλει με τις εικόνες των ανθρώπινων ρακών που ζητιανεύουν τώρα στους δρόμους για ένα ξεροκόμματο. Τον ενοχλεί τον Αγραφιώτη το πώς άλλαξε μέσα σ’ ένα χρόνο η κατάσταση και κυρίως πόσο απάνθρωπη είναι η μπότα που καταπατάει κάθε ανθρώπινο δικαίωμα και αξιοπρέπεια. Εξοργιστικές είναι οι αναφορές από «ανθρωπάρια» της δοτής κυβέρνησης για τον λόγο του λιμού και πώς έριχνε ο ένας κατακτητής στον άλλον την ευθύνη, διαστρεβλώνοντας την αλήθεια. Όλα αυτά όμως ωχριούν όταν βγαίνει στο προσκήνιο ο Αριστοτέλης Κουτσουμάρης, ένας άνθρωπος τον οποίο ο Νίκος Αγραφιώτης θαυμάζει και ο συγγραφέας φροντίζει να ζωντανέψει με τα καλύτερα λόγια ως προς το ήθος και την καριέρα του  που σπιλώθηκε από φανατικούς εχθρούς στο Κίνημα του 1935.

Εξαιρετικό το πρώτο κεφάλαιο με το οποίο στήνεται η αρχή της συναρπαστικής υπόθεσης, όπου ο λουστράκος Στέλιος Ιωσηφίδης πηγαίνει στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία» για να βρει φαγητό. Είναι το πρώτο δείγμα μιας στρωτής γραφής που ξέρει να ζωντανεύει παράλληλες ιστορίες, μπολιάζοντάς τες με συναρπαστικά πραγματολογικά και περιγραφικά στοιχεία. Έτσι και στο υπόλοιπο κείμενο: «Ο ήλιος είχε βάλει τα δυνατά του να κοροϊδέψει τον χιονιά από τις πρώτες κιόλας ώρες της ημερήσιας τροχιάς του, πριν παραδεχτεί οριστικά τη συντριβή του από το ψύχος του Δεκεμβρίου» (σελ. 31). Ρεαλιστική γραφή, εναλλαγές σκηνών, μετρημένα βήματα, ένα άρτιο σχέδιο που αποκαλύπτεται σταδιακά κι όλα αυτά μ’ ένα διακριτικό χιούμορ που κάποιες φορές βγαίνει στο προσκήνιο: «-Δεν έχεις διαβάσει βιβλία του Στέφαν Τσβάιχ; -Σε ποια λογοτεχνική σχολή ανήκει; -Εάν θέλουμε να κυριολεκτήσουμε, στην καλοψημένη. Βλέπεις, τα βιβλία του Τσβάιχ είναι μεταξύ αυτών που έκαιγαν οι Ναζί το 1933 για να πετύχουν την εθνοκάθαρση στα μυαλά τους» (σελ. 134). Σε κάποια σημεία η ταχύτητα αφήγησης αποτυπώνεται στον γραπτό λόγο με ελλειπτικές προτάσεις, που δε με ενόχλησαν καθόλου, αντίθετα, δημιούργησαν τον ρυθμό που χρειάζεται για να ενταχθώ στο κείμενο και να παρακολουθήσω από κοντά τις περιπέτειες του Αγραφιώτη.

Αυτό που μου έλειψε αρκετά στο κείμενο ήταν μια βαθύτερη ψυχογραφία των χαρακτήρων, μιας κι ένιωθα, με εξαίρεση τον Κουτσουμάρη για τον οποίο έμαθα πολλά, πως δεν σκιαγραφούνται επαρκώς οι ήρωες. Ο υπαστυνόμος Νικόλαος Αγραφιώτης, ετών 30, υπάγεται στο Β΄ Τμήμα Αστυνομίας Πόλεων με έδρα την Πλάκα και τέθηκε σε διαθεσιμότητα τον Μάιο του ίδιου έτους που διαδραματίζεται η ιστορία μας μετά το περιστατικό στην Ακρόπολη με τη γερμανική σημαία. Σπούδασε Εγκληματολογία στη Χαϊδελβέργη το 1937 όπου είδε μαζικές ωμότητες του ναζισμού και τις σιχάθηκε. Είχε μια ερωτική απογοήτευση, πίνει πολύ κρασί για να ξεχάσει την πείνα του και, σχεδόν ξαφνικά ερωτεύεται. Ένιωσα πως δεν υπήρξε επαρκής φωτισμός της νοοτροπίας του, πλην των αυτονόητων: μίσος για την κυβέρνηση-ανδρείκελο, απέχθεια προς τους κατακτητές, αγάπη για την πατρίδα, αυταπάρνηση κλπ. Ίσως το βάρος που δόθηκε στα ιστορικά γεγονότα, η συναρπαστική λεπτομέρεια του σκηνικού και κάποια παρένθετα γεγονότα να μην άφησαν χώρο για την περαιτέρω ανάπτυξη του πρωταγωνιστή, χωρίς όμως αυτή η παρατήρηση να μειώνει σε κύρος και αξία το σύνολο του μυθιστορήματος. Από την άλλη οι υπόλοιποι χαρακτήρες επίσης δεν αποδόθηκαν με βαθύτερη ματιά, μιας και τοποθετήθηκαν για να εξυπηρετούν τις ανάγκες της πλοκής, δίνοντας όμως όλοι τους ένα απαραίτητο κομμάτι στο συνολικό παζλ. Τέλος, το πολύπλοκο των γερμανικών δυνάμεων, με υπηρεσίας αντικατασκοπίας, αστυνόμευσης και ανακρίσεων καταγράφεται εξίσου κατανοητά και με βοήθησε και σε αυτόν τον τομέα να ξεδιαλύνω διάφορες απορίες.

Λιμός λοιπόν. Πείνα και αβιταμίνωση. Τα τρόφιμα του «Κουρτουλούς» δε φτάνουν, ο λαός χρειάζεται σιτάρι. Σκληρό λαθρεμπόριο γύρω από το εμπόριο τροφίμων, σπιούνοι και απατεωνίσκοι που εκμεταλλεύονται την κατάσταση, παιδιά με πρησμένες από την αβιταμίνωση κοιλιές, δελτία που δε φτάνουν για να χορτάσουν ούτε ένα δευτερόλεπτο πείνας. Και μέσα σε αυτό το κλίμα ένας αστυνόμος αγωνίζεται να βγάλει άκρη σε κάτι που του αναθέτουν και στο οποίο δεν μπορεί να αρνηθεί, κάτι που ξεκινάει ως τυπική έρευνα και καταλήγει σε κάτι αναπάντεχο, με πλοκάμια που απλώνονται σε απρόσμενα μονοπάτια! Ρεαλισμός και ατμόσφαιρα συντροφεύουν μια καλή ιδέα: αστυνομικό μυθιστόρημα τον καιρό της Κατοχής!