Βιβλίο Η Οδύσσεια που μας κρύβουν 
Συγγραφέας Πολυχρόνης Κουτσάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα /  Χιούμορ
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Γέλασα πάρα πολύ με αυτό το βιβλίο, με τις καταστάσεις που περιγράφονται και με τις θανατηφόρες ατάκες που πετάγονται τήδε κακείσε, κάτι που δείχνει τη λογοτεχνική χροιά ενός κειμένου που πατάει στα χνάρια, τις δομές και σε κάποιες φράσεις του πρωτότυπου κειμένου αλλά δημιουργεί ένα εντελώς διαφορετικό και ξεχωριστό σύμπαν γεμάτο απίθανες καταστάσεις, συμπτώσεις, μυστικά, ανατροπές και θαύματα! Χωρίζεται σε 24 κεφάλαια, όσες είναι δηλαδή και οι ραψωδίες της αυθεντικής Οδύσσειας, και ζωντανεύει με αναπάντεχο τρόπο την ομηρική Ελλάδα, διακωμωδώντας όλα τα θέσφατα που έχουμε διδαχτεί από τα σχολικά και πανεπιστημιακά μας χρόνια. Υπέροχο, λυτρωτικό, ξεκαρδιστικό χιούμορ και απίθανες ακρότητες από την αρχή ως το τέλος και παρ’ όλ’ αυτά μένει πιστό, σε γενικές γραμμές τουλάχιστον, στο έπος του Ομήρου, με το κάθε κεφάλαιο τσάτρα πάτρα να ακουμπάει στη γενική περίληψη της κάθε μίας ραψωδίας και ν’ ακολουθεί τη δομή του πρωτοτύπου αλλά με την ιστορία να απογειώνεται σε άγνωστα και απρόσμενα μονοπάτια, κάτι που μόνο η φαντασία ενός πεπειραμένου συγγραφέα μπορεί να αποδώσει.

Η Αθηνά πείθει τον Δία να βοηθήσουν τον Οδυσσέα να γυρίσει στην πατρίδα του κρυφά από τον Ποσειδώνα, ο Τηλέμαχος ξεκουνιέται να ψάξει πληροφορίες για τον χαμένο του πατέρα, ο Οδυσσέας ναυαγεί στο νησί των Φαιάκων κι αφηγείται τις περιπέτειές του πριν την Καλυψώ, οι μνηστήρες έχουν κάνει το παλάτι της Ιθάκης χοιροστάσιο, ναι σε όλα, όμως οι καταστάσεις που περιγράφονται, οι συμμαχίες που συνασπίζονται, οι έρωτες που δημιουργούνται προκαλούν άφθονο γέλιο και αξέχαστες σκηνές! Απολαύστε για παράδειγμα τη «νέκυια», τη ραψωδία όπου ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη και χαζεύει την Αλκμήνη να τσακώνεται με την Αντιόπη για το ποιας ο γιος είναι σημαντικότερος στον κόσμο («-Εγώ γέννησα τον Ηρακλή… Χαλόου; Έχουμε νικητή νομίζω, ναι;», σελ. 250), με τη μάνα του, την Αντίκλεια, να τον μαλώνει που δε φοράει ζακέτα, με τον Τειρεσία να έχει χαλάσει το λογισμικό και να λέει μαντείες για όσα έχουν ήδη γίνει, με τον Αχιλλέα και τον Πάτροκλο να έχουνε δωματιάκι σένιο και τόσα άλλα! Τρανό παράδειγμα του σεβασμού και της προσοχής που έδωσε ο συγγραφέας είναι το γεγονός πως απέφυγε τη μακροσκελή αφήγηση του Οδυσσέα στον Αλκίνοο με όσα είχε περάσει πριν φτάσει καραβοτσακισμένος στο νησί των Φαιάκων, διαλέγοντας να παραθέσει αποσπασματικά τα γεγονότα εν είδει ονείρων ή αναμνήσεων κι έτσι γλυτώνουμε την κούραση! Ιδιωματικές λέξεις («σαλούφας», «λυγρό», «λαπούρδα», «αυτοψυχοψάξιμο») αναμιγνύονται με λόγιες («κακοθανάτισε», «ροδοδαχτυλάτη»), με προφορικό, μάγκικο αλλά και ποιητικό λόγο που προσομοιάζει με νεοελληνική μετάφραση του έπους (ένα ευχαριστώ σε Νίκο Καζαντζάκη και Ι. Θ. Κακριδή επ’ ευκαιρία, σε Ζήσιμο Σιδέρη, Ιάκωβο Πολυλά, Αργύρη Εφταλιώτη κ. ά.) είναι εκφραστικά μέσα που ζωντανεύουν ατάκες, αστεία, τραγικωμικές σκηνές.

Φυσικά οι θεοί δε μένουν στο απυρόβλητο, γίνονται κι αυτοί αντικείμενα γελαστικής εκμετάλλευσης, με τον Όλυμπο να μας δείχνει σχεδόν όλα του τα μυστικά και ο καθένας από τους θεούς να έχει κι ένα κουσούρι. Για παράδειγμα, ο Δίας θέλει μια στιγμή ησυχίας, να ρεμβάσει ένα ηλιοβασίλεμα αλλά τα παιδιά του τον απασχολούν συνέχεια με τα προβλήματά τους, φτάνει πια: «Είχαν μεγαλώσει πια όλα τους, ας τραβούσαν τον δρόμο τους, να πάνε στην ευχή του θεού, δηλαδή του Δία, δηλαδή του ίδιου» (σελ. 13). Χειρότερη όλων είναι η Αθηνά, με εκείνο το «μπαμπούλη, θέλω να σου πω» να προηγείται ή να έπεται κάποιας καταστροφής. Αυτήν τη φορά θέλει να αποδοθεί δικαιοσύνη και να επιστρέψει ο Οδυσσέας στην Ιθάκη που λείπει κοντά 19 χρόνια (τα τελευταία επτά έχει αράξει στην Ωγυγία με τη φαυλόβια Καλυψώ). Ο Δίας δέχεται για δικούς του λόγους κι ας πάει αντίθετα στη θέληση του Ποσειδώνα που θέλει τον Οδυσσέα φυλακισμένο ως εκδίκηση που του σκότωσε τον γιο του, τον Πολύφημο. Με τον αδελφό του τον Ποσειδώνα θα λογαριαστούν μετά: «Το multitasking δεν ήταν το φόρτε του Δία» (σελ. 22). Ο Ερμής γράφει ημερολόγιο, στίχοι της Σαπφούς αναμιγνύονται με στίχους τραγουδιού του Θέμη Αδαμαντίδη, όλη η αρχαία Ελλάδα είναι ένα κρεβάτι με ανυπολόγιστες κατοπινές συνέπειες, το ΔΣ στον Όλυμπο έχει πάντα πλάκα, ειδικά όταν τσακώνονται Ποσειδώνας και Αθηνά, μύλος!

Να ρίξουμε το βλέμμα μας στη γη; Ωιμέ! Ή μάλλον ευοί! Όχι, αυτό είναι για ευωχία! Τέλος πάντων! Ο Τηλέμαχος είναι ερωτευμένος με την παρακόρη Αγαθόκλεια ή Κλει, προσπαθεί να βρει έναν τρόπο να ξεκινήσει σχέση μαζί της και όχι να την κατακτήσει με το στανιό γιατί την αγαπάει πραγματικά αλλά παραφυλάει η μητέρα του, Πηνελόπη, που δε θα επιτρέψει μια τέτοια επαφή. Είναι τόσο βαθιά ερωτευμένος που αδιαφορεί μέχρι και για την Ελένη του Μενέλαου, άσε που πρεσβεύει θεωρίες του στυλ: «Όταν είσαι λίγο με τον καθέναν, δεν είσαι ποτέ βαθιά με έναν» (σελ. 92). Κατά την έρευνά του για τον πατέρα του σε Πύλο και Σπάρτη και αλλαχού (πςςς!) έχει διαπιστώσει πως είναι γόνος ενός σεξόσογου: η μάνα του με τους μνηστήρες (Αγέλαος, ένας από τους πιο φετάδες μνηστήρες με 8-pack κοιλιακούς, τυχαίο παράδειγμα του γράφοντος), η Ελένη με όποιον έβρισκε, όλοι λάτρεις της ηδονής, μακριά από ψυχικά χαρίσματα. Και μέσα σ’ όλα, ο Τηλέμαχος δέχεται αντιπολίτευση από τον Αντίνοο που προσπαθεί να πάρει τον λαό με το μέρος του υποσχόμενος νέα δάνεια και μες στον χαλασμό δεν ακούει κανείς τον μάντη Αλιθέρση που πέφτει θύμα των fake news. Δε γίνεται να μη γελάσεις με τέτοιες ατάκες: «…στο κρεβάτι την περίμενε ο Έλατος, ένας από τους πιο προικισμένους μνηστήρες, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα που συνήθως δεν μπορούσε να συγκρατήσει τις κραυγές της και φώναζε «ω Έλατο! ω Έλατο! μ’ αρέσει, πώς μ’ αρέσει» ξανά και ξανά μες στη νύχτα» (σελ. 32). Ή και αργότερα: «-Εγώ είμαι ευτυχισμένη με τον Οδυσσέα και σκοπεύω να ζήσω μαζί του για πάντα, να τον κάνω κι αυτόν αθάνατο θεό. -Αθάνατο με τα γουρουνόπουλα που του μαγειρεύεις; Η χοληστερίνη του θα χτυπήσει διακοσοπενηντάρια» (σελ. 99).

Κατά βάθος όμως έχουμε ένα κείμενο για τις σχέσεις γονιών και παιδιών, πατεράδων με κόρες και γιους, μαμάδων με παιδιά, συζύγων που προσπαθούν να ζήσουν μαζί, με περίεργα αποτελέσματα και μετά να ζήσουν χώρια, με ακόμη πιο περίεργα αποτελέσματα, για τις ενδοοικογενειακές σχέσεις, για τις ευαίσθητες ισορροπίες, για την ηθική και την αρετή (δεν είναι τυχαίο που αν απομακρύνετε το βιβλίο από κοντά σας θα δείτε πως τα χέρια του Κύκλωπα στο εξώφυλλο σχηματίζουν μια ραγισμένη καρδιά). Δεν είναι ένα μυθιστόρημα που απλώς προκαλεί γέλιο ή / και παρωδεί την Οδύσσεια αλλά ένα καλογραμμένο κείμενο, μεστό, με λογοτεχνικές και αφηγηματικές αρετές, που δίνει άλλες οπτικές σε κάποια γεγονότα και δείχνει ολοκληρωμένους χαρακτήρες. Είναι ένα αύταρκες, ολοκληρωμένο μυθιστόρημα, με πλοκή και χαρακτήρες που μπορεί να σταθεί στα δικά του πόδια και να προσφέρει αναγνωστικές απολαύσεις σαν αυτές ενός καλού μυθιστορήματος. Υπάρχει σάτιρα, υπάρχει διακωμώδηση, υπάρχουν αστείες ατάκες αλλά όλα ακολουθούν έναν στέρεα δομημένο σκελετό και έχουν λόγο ύπαρξης, αρχή και τέλος, ο συγγραφέας δηλαδή δεν κανιβαλίζει ούτε κάνει μια εύκολη αρπαχτή στηριγμένος σ’ ένα έτοιμο κείμενο που ανά τους αιώνες έχει αποτελέσει πηγή έμπνευσης για πολλές παρωδίες και κωμωδίες. Αντιθέτως, χρησιμοποιεί την εμπειρία του και το ταλέντο του για να παρουσιάσει μια άλλη οπτική του ομηρικού έπους και μέσα από αυτήν να στηλιτεύσει διαπροσωπικές σχέσεις, κοινωνικές και οικονομικές καταστάσεις όχι μόνο της εποχής αλλά ακόμη και του 21^ου αιώνα. «Το πλήθος θέλει θέαμα και οι θεοί θυσίες, το ξέρουν απ’ το Πέραμα ως πέρα στις Ινδίες». Γι’ αυτό και σεις κοπιάστε στου Κουτσάκη το βιβλίο, τη ρουτίνα σας ξεχάστε και στον χρόνο πείτε αντίο!

Βιβλίο Κίρκη 
Τίτλος πρωτοτύπου Circe
Συγγραφέας Madeline Miller
Μεταφραστής Κλαίρη Παπαμιχαήλ
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Κίρκη ήταν νύμφη, κόρη του Ήλιου και της Πέρσης, μιας από τις Ωκεανίδες. Βασίλισσα στο νησί της Αίας, όπου μεταμόρφωνε τους εχθρούς της σε ζώα με τη χρήση μαγικών φίλτρων, μιας και ήξερε για τα βότανα και τις φαρμακευτικές τους ιδιότητες. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην Οδύσσεια του Ομήρου, όπου μεταμόρφωσε κάποιους από τους συντρόφους του βασιλιά της Ιθάκης. Ο Οδυσσέας, χρησιμοποιώντας το μώλυ που του έδωσε ο Ερμής, γλύτωσε από τα μάγια της κι η Κίρκη τον ερωτεύτηκε. Οι ναύτες έμειναν έναν χρόνο στο νησί μόνο που κάποια στιγμή οι Μοίρες είχαν προγράψει πως ο Οδυσσέας έπρεπε να γυρίσει σπίτι. Ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς και ο Ησίοδος διαφωνούν ως προς τους απογόνους που απέκτησε η Κίρκη από τον Οδυσσέα. Ο Τηλέγονος είναι ο επικρατέστερος, σύμφωνα με τον Ησίοδο και η μοίρα του δένεται τραγικά με αυτήν του Οδυσσέα.

Το μυθιστόρημα, με πρωτοπρόσωπη αφήγηση, μας συστήνει λοιπόν αυτήν τη θεότητα, που μεγαλώνει σ’ ένα περιβάλλον ουσιαστικά πνευμάτων και μας αφηγείται την καθημερινότητά της σ’ έναν κόσμο με θεούς, Ναϊάδες και νύμφες, όπου ο Ήλιος και ο Ωκεανός τρώγανε μαζί συχνά σαν ξαδέλφια που ήταν, στα βάθη της θάλασσας και πάνω στη γη. Ονομάστηκε Κίρκη, γεράκι δηλαδή, από τα κίτρινα μάτια της και τον ψιλό ήχο που έβγαζε όταν έκλαιγε. Κεφάλαιο προς κεφάλαιο αναπτύσσεται μια ενδιαφέρουσα και πολύπλευρη προσωπικότητα, μέσω της οποίας μαθαίνουμε «από πρώτο χέρι» την ατμόσφαιρα που επικρατούσε στα παλάτια θεών, θεοτήτων και ημίθεων ενώ διάφορα πραγματολογικά στοιχεία ξεπηδούν για να προσδώσουν αληθοφάνεια, όπως τα πρώτα βήματα της μέτρησης της ημέρας: «… υπήρχαν ορισμένοι άνθρωποι που λέγονταν αστρονόμοι κι η δουλειά τους ήταν να καταγράφουν πότε ανέτειλε και πότε έδυε… αλλά μερικές φορές ο πατέρας μου χασομερούσε πότε εδώ και πότε εκεί, αναστατώνοντας τους υπολογισμούς τους» (σελ. 21). Η αφήγηση είναι αείροη («Η βρεφική μου ηλικία ήταν ζήτημα λίγων ωρών, η νηπιακή μου κράτησε λίγα λεπτά περισσότερο», σελ. 14), συμπυκνωμένη («Οι μέρες των θεών κυλάνε σαν το νερό του καταρράκτη και δεν είχα μάθει ακόμη το ανθρώπινο κόλπο να τις μετράω», σελ. 17) και η εξέλιξη της ηρωίδας είναι απόλυτα συνυφασμένη με τα εξωτερικά της ερεθίσματα.

Η σχέση της με τα αδέλφια της, Πέρση, Αιήτη και Πασιφάη, η αγάπη της μητέρας της για τον πατέρα της, ο έρωτάς της για τον Γλαύκο, η στάση των γονιών απέναντί της που δεν ήταν και η καλύτερη, με τον Ήλιο να την αποκαλεί πάνω στον θυμό του «ξέθωρη και λειψή», που δε βρίσκει σύζυγο για κείνη ακόμη κι αν τον πληρώσει είναι τα πρώτα πετραδάκια που χτίζουν την προσωπικότητά της. Τα κουτσομπολιά στο παλάτι, οι  σκευωρίες, ο ατίθασος έρωτας, οι αναρίθμητοι απόγονοι, και ταυτόχρονα ο φόβος για τον πόνο και ο τρόμος από την ανυπακοή σε άγραφες άνωθεν εντολές είναι το φόντο μέσα στο πλαίσιο του οποίου δρουν οι ήρωες του μυθιστορήματος. Η Κίρκη έχει πολλά να μάθει που θα σφυρηλατήσουν τον χαρακτήρα της και μέσα από τις εμπειρίες της, τις γνωριμίες, τις απορίες, τα μαθήματα ζωής ταξίδεψα κι εγώ στους άγραφους νόμους μεταξύ των θεών και των Τιτάνων. Συναρπαστικές λεπτομέρειες, ανθρώπινες κατά βάθος αντιδράσεις, καλοδουλεμένες πληροφορίες, προσεγμένο λεξιλόγιο και απόλυτος σεβασμός στη μυθολογία είναι στοιχεία που με κράτησαν από το πρώτο ακόμη κεφάλαιο, ειδικά από τη στιγμή που η Κίρκη πρωταγωνίστησε σε σημαντικές στιγμές της μυθολογίας ενώ ταυτόχρονα αρκετές λεπτομέρειες που ίσως ο περισσότερος κόσμος να γνωρίζει αναφέρονταν περιληπτικά, κυρίως μέσα από τον παντογνώστη Ερμή σε κατοπινές συζητήσεις ή μέσω άλλων συμπρωταγωνιστών, με αποτέλεσμα να υπάρχει μια ολοκληρωμένη τοιχογραφία ως προς τα γεγονότα και ένα καθόλου κουραστικό κείμενο που δεν αναλώνεται σε περιττές λεπτομέρειες εις βάρος της καθαυτής δράσης.

Η Κίρκη από αποπαίδι μεταμορφώνεται σε γυναίκα με γνώσεις, κι ας τη θεωρούν ανυπάκουη και ψευτοπερήφανη. Ανακαλύπτει τα βότανα που κανείς δε δέχεται τις θαυματουργές τους ιδιότητες και όσα κάνουν τα αποδίδουν στο αμετάβλητο της μοίρας, κάτι που τη φέρνει σε ρήξη με τον πατέρα της. Τελικά πικραμένη διαπιστώνει: «Κάθε στιγμή της γαλήνης μου ήταν ένα ψέμα, την είχα μονάχα επειδή έτσι γούσταραν οι θεοί. Δεν είχαν σημασία οι πράξεις, όσον καιρό κι αν ζούσα ήταν ικανοί από ένα καπρίτσιο α απλώσουν το χέρι τους και να με κάνουν ό,τι ήθελαν» (σελ. 314). Και στο τέλος, γίνεται μητέρα, κάτι που αφήνει αρκετό περιθώριο στη συγγραφέα να δείξει με λυρισμό και καλοδουλεμένες εικόνες τον πόνο και την αγωνία της θεάς που ξέρει και της μάνας που δε θέλει.

Τελικά την οδηγούν σε μια ανεπιθύμητη εξορία στο νησί της Αίας, όπου αφοσιώθηκε στα βοτάνια της. Η μαγεία είναι σκληρή δουλειά, «πρέπει να πετάξεις τα λάθη σου και να ξαναρχίσεις»! Εξασκήθηκε στις οφθαλμαπάτες, δοκίμασε, πειραματίστηκε, υπέταξε τα ζώα του νησιού, μια λιονταρίνα ήταν η μόνιμη σύντροφός της. Αυτό το κεντρικό σημείο του βιβλίου θα μπορούσε να είναι μια μονότονη αφήγηση αλλά διάφορα γεγονότα, όπως οι επισκέψεις του Ερμή που προχωράνε τις εξελίξεις του μύθου μέσα από τις σύντομες αφηγήσεις του, το αναγκαστικό ταξίδι στην Κρήτη του Μίνωα (πόσο συναρπαστικά γραμμένο είναι το πέρασμα από τα βράχια της Σκύλλας και πόση ανατριχίλα μου χάρισε η γέννηση του Μινώταυρου!), ακόμη και οι εμφανίσεις της Μήδειας (από τους πιο καλοδουλεμένους χαρακτήρες του μυθιστορήματος) και του Ιάσονα, γεμίζουν με ενδιαφέρουσες σκηνές το μυθιστόρημα ως την άφιξη του Οδυσσέα.

Μέσα από το κείμενο παρουσιάζονται με ενάργεια όλη η νοοτροπία, οι αντιλήψεις, η στάση ζωής της αρχαιότητας. Ερωτήματα όπως κατά πόσο απασχολούσαν τους θεούς οι ζωές των θνητών δίνονται σχεδόν χωρίς συναίσθημα: «Απ’ όλους τους θνητούς της γης, ελάχιστους έχουν ποτέ ακουστά οι θεοί. Σκεφτείτε το λογικά. Μέχρι να μάθουμε τα ονόματά τους, πεθαίνουν» (σελ. 142). Γιατί οι διαφορές τους είναι τεράστιες: «Έτσι αποκτούσαν δόξα οι θνητοί, συλλογίστηκα. Με την εξάσκηση και την εργατικότητα, φροντίζοντας τις δεξιότητές τους σαν τους κήπους, μέχρι να λάμψουν κάτω από τον ήλιο. Οι θεοί όμως είναι φτιαγμένοι από ιχώρ και νέκταρ, τα πρωτεία τους ξεχειλίζουν ήδη από τα ακροδάχτυλά τους. Αποκτούν, λοιπόν, τη φήμη τους αποδεικνύοντας τι μπορούν να καταστρέψουν: ξεκληρίζουν πόλεις, ξεκινάνε πολέμους, γεννάνε πανούκλες και τέρατα. Όλος εκείνος ο καπνός κι η γευστικότητα που υψώνονται από τους βωμούς μας αφήνουν πίσω τους μονάχα στάχτη» (σελ. 187). Η αλήθεια του Τρωικού πολέμου δίνεται με δυο φράσεις: «-Για ποιο λόγο πολεμήσατε; -Κάτσε να δω αν θυμάμαι… Για εκδίκηση. Πόθο. Ύβρη. Απληστία. Εξουσία. Τι ξέχασα; Α ναι, τη ματαιοδοξία και το πικάρισμα» (σελ. 274). Κι αμέσως το υπέροχο χιούμορ της συγγραφέως που εξισορροπεί την πικρία: «Ακούγεται σαν μια συνηθισμένη μέρα των θεών» (όπ. π.).

Κι ερχόμαστε στην άφιξη του Οδυσσέα, που αποδίδεται και αυτή με λυρισμό αλλά και ρεαλισμό: «Είχα δει πώς μπορούσε να ξεφλουδίζει τις αλήθειες από τους ανθρώπους σαν να ήταν κελύφη από όστρακα, πώς διάβαζε τις καρδιές με μια ματιά και μια καίρια κουβέντα» (σελ. 269). Στη συνέχεια: «Υπήρχαν πολλοί που έκλειναν τα μάτια τους και έκλωθαν φαντασιώσεις για τη δύναμη που θα ήθελαν να έχουν. Εκείνος όμως είχε χαρτογραφήσει και επιθεωρήσει τον εαυτό του, σημειώνοντας με απόλυτη ακρίβεια κάθε πετραδάκι και λοφίσκο. Υπολόγιζε τα χαρίσματά του μέχρι κεραίας» (σελ. 306). Ο Οδυσσέας και η Κίρκη έζησαν μαζί έναν χρόνο αλλά αυτή η σχέση ούτε μιαρή φάνηκε στα μάτια μου ούτε ρομαντική, ακριβώς χάρη στη ματιά της συγγραφέως που ξέρει να τοποθετεί τους ήρωές της σ’ ένα ειδυλλιακό περιβάλλον χωρίς να χάνει όμως τις πραγματικές διαστάσεις των περιστατικών. Έτσι κι εδώ, η Κίρκη πατάει γερά στα πόδια της: «Όλες εκείνες οι νύχτες στο κρεβάτι μου ήταν απλώς η σοφία του ταξιδευτή. Όταν βρίσκεσαι στην Αίγυπτο, λατρεύεις την Ίσιδα, στην Ανατολία, σφάζεις ένα αρνί για την Κυβέλη. Δεν είναι ανόμημα κατά της Αθηνάς που έχεις στην πατρίδα σου» (σελ. 304). Και συγκινήθηκα με την πικρή διαπίστωση: «Συνειδητοποίησα ότι η οικογενειακή ζωή μαζί μου έμοιαζε πιο πολύ με πρόβα» (σελ. 305), μιας και ο Οδυσσέας έπρεπε να γυρίσει σπίτι και να συνεχίσει τη ζωή του με την Πηνελόπη.

Όλα αυτά λοιπόν δίνονται με σωστές και μετρημένες παρομοιώσεις και μεταφορές που στολίζουν ακόμη περισσότερο το κείμενο: «Αυτή η γελαστή αλογόμυγα των θεών, ο Ερμής» (σελ. 126) που «μάζευε τα κουτσομπολιά όπως οι ποδόγυροι τη λάσπη» (σελ. 133) ή «Το φεγγάρι είχε συρρικνωθεί σε ένα θραύσμα έξω από το παράθυρο» (σελ. 307) και τέλος «Τα μάτια του ήταν καστανά, γεμάτα ζεστασιά σαν την καλοκαιρινή γη» (σελ. 315) είναι μερικά μόνο από τα στολίδια του βιβλίου. Το μυθιστόρημα όμως, όσο πλησίαζε προς το τέλος, μου φάνηκε συγκριτικά αδύναμο, με την Κίρκη να γενννά τον Τηλέγονο από το σμίξιμό της με τον Οδυσσέα και με διάφορα γεγονότα που δεν ήξερα ως προς τον θάνατο του βασιλιά της Ιθάκης και τα βήματα που ακολούθησε ο Τηλέμαχος με την Πηνελόπη μετά από αυτό. Οι τελευταίες εξελίξεις δεν είχαν τον ίδιο βαθμό έντασης με το υπόλοιπο κείμενο, χωρίς αυτό να σημαίνει πως έτσι εξαλείφεται η θετικότατη ματιά μου απέναντί του.

Το μυθιστόρημα δεν είναι μόνο η ιστορία της Κίρκης και η περιγραφή των κοινωνικών ισορροπιών της εποχής αλλά και σε ένα δεύτερο επίπεδο μια σαφής κατάδειξη των ζητημάτων που συνεχίζουν να απασχολούν τους ανθρώπους ακόμη και ως την εποχή μας: έπαρση και τιμωρία, ανισότητες και αδικίες (οι προνομιούχοι κατά των αδυνάτων), μοτίβα δράσεων που επιφέρουν την αντίδραση, εγωισμός και μισαλλοδοξία, ο φόβος για τη δύναμη του Θεού σε όποια μορφή κι αν είναι (κι αυτό αν κάποιος το χειριστεί καλά μπορεί να χειραγωγήσει πολύ κόσμο) ή, ακόμη χειρότερα, το γεγονός πως ό,τι κι αν κάνουμε δεν ξεφεύγουμε από τη μοίρα που Εκείνος δημιουργεί, η προνομιακή θέση του άντρα στην κοινωνία («τους γιους δεν τους τιμωρούσαν», σελ. 250), υπάρχουν ακόμη ανάμεσά μας δημιουργώντας έριδες, προστριβές, αγωνία, ακόμη και θάνατο. Η «Κίρκη» είναι ένα λυρικό μυθιστόρημα για μια λιγότερο γνωστή θεότητα της ελληνικής μυθολογίας, γεμάτο τεκμηριωμένη ατμόσφαιρα, συναρπαστικές πληροφορίες, ρεαλισμό και άφθαστη αληθοφάνεια, που συγκροτούν ένα κείμενο με ανατροπές και εκπλήξεις, αφιερωμένο στην αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από τη μοίρα και στη μάνα που θα κάνει τα πάντα για να προστατέψει το παιδί της.

Βιβλίο Οι περιπέτειες του Οδυσσέα
Τίτλος πρωτοτύπου Le avventure di Ulisse
Συγγραφέας Geronimo Stilton
Εικονογράφος Διάφοροι
Μεταφραστής Βίκυ Λιανού
Κατηγορία Περιπέτεια / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Κέδρος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το βιβλίο είναι ελεύθερη διασκευή του ομηρικού έπους, όμως είναι πιστό στην αφήγηση του Ομήρου! Ξεκινάει από τη συζήτηση στον Όλυμπο μεταξύ της Αθηνάς και του Δία για να κατευνάσουν τον Ποσειδώνα και να φύγει επιτέλους ο Οδυσσέας από το νησί της Καλυψώς, όπου κρατείται φυλακισμένος, συνεχίζουμε με το νησί των Φαιάκων, όπου ο Οδυσσέας γνωρίζει τη Ναυσικά και φιλοξενείται στο παλάτι του πατέρα της, βασιλιά του νησιού κι εκεί ο κοσμογυρισμένος ήρωας αφηγείται τα παθήματά του κλπ. Είναι ακριβώς η σειρά των γεγονότων που διαδραματίζονται και στην Οδύσσεια. Εκπληκτική εικονογράφηση, απλό κείμενο, οι εικονογράφοι δε διστάζουν να αναπαραστήσουν άσχημες εικόνες αλλά χωρίς βία (τύφλωση Πολύφημου, εξολόθρευση μνηστήρων από τον Οδυσσέα κλπ.) και κυρίως δεν ωραιοποιείται τίποτα, απλώς απαλύνονται λίγο κάποια σημεία. Το βιβλίο συμπληρώνεται από εκτενές λεξικό των προσώπων που υπάρχουν στο περιβάλλον του Οδυσσέα και μια ωραία εικονογράφηση των δώδεκα θεών του Ολύμπου. Σας το συνιστώ ανεπιφύλακτα για μια πρώτη επαφή με το ομηρικό έπος.

Βιβλίο Μια Οδύσσεια: ένας πατέρας, ένας γιος, ένα έπος
Τίτλος πρωτοτύπου An Odyssey: a father, a son and an epic
Συγγραφέας Daniel Mendelsohn
Μεταφραστής Μαργαρίτα Ζαχαριάδου
Κατηγορία Non fiction
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το κείμενο είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι στη μαγεία του ομηρικού έπους και ταυτόχρονα μια ανατρεπτική ενδοσκόπηση στις σχέσεις μεταξύ πατέρα και γιου. Ο Daniel Mendelsohn γράφει τόσο παραστατικά και με τέτοια αφηγηματική δεινότητα που δεν μπορούσα να σταματήσω το διάβασμα. Οι παρατηρήσεις του για τη γλωσσολογία, οι μεταφράσεις της «Οδύσσειας», η κριτική της θεώρηση, οι ενδιαφέρουσες απόψεις και σκέψεις των φοιτητών του γύρω από τα διαχρονικά και τα τεχνικά σημεία της «Οδύσσειας», οι αναμνήσεις από την οικογένειά του (μια στενά δεμένη παραδοσιακή εβραϊκή οικογένεια), οι ιστορίες από τους προπάτορές του, το μέλλον με τον πατέρα του που πολύ σύντομα θα ζήσει ένα σοβαρό εγκεφαλικό αναμιγνύονται αρμονικά και σωστά σ’ ένα κείμενο-ποταμός, σαφώς οριοθετημένο όμως και απόλυτα ακριβοδίκαιο. Ποιος είναι ο άντρας πίσω από τον πατέρα; Ποιες οι φιλοδοξίες του, τα σχέδια, τα όνειρά του και κατά πόσο είναι περήφανος για τις επιλογές του γιου του; Πώς κατάφεραν να συνυπάρξουν ένας φιλομαθής, παλαιάς κοπής θετικός επιστήμονας και ένας παθιασμένος κλασικός φιλόλογος; Τι κρύβει ο ένας από τον άλλον και πόσο αυτό θα επηρεάσει το μέλλον τους; Πόσο θα βοηθήσουν οι μαρτυρίες φίλων και συγγενών να γνωρίσει ο συγγραφέας καλύτερα τον πατέρα του;

Ακολουθώντας τη δομή των επών της κλασικής ελληνικής και ρωμαϊκής γραμματείας, ο συγγραφέας ξεκινάει μ’ ένα Προοίμιο, στο οποίο παρατίθενται συνοπτικά η ιστορία του παρόντος βιβλίου και μια ενδιαφέρουσα και συναρπαστική περιληπτική ανάλυση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, συγκριτικά με την Αινειάδα. Ένα μεγάλο ταξίδι με αέναους κύκλους είναι η Οδύσσεια, όπως ακριβώς η ζωή, όπως ακριβώς η σχέση και η ιστορία του συγγραφέα με τον πατέρα του. Μάλιστα, αυτό το δίπολο μου θύμισε αρκετά δικά μου βιώματα, μιας και είμαι της κλασικής, φιλολογικής κατεύθυνσης και όχι των μαθηματικών. Η αφήγηση είναι χειμαρρώδης, με πολλά πρωθύστερα σε παρελθόν, παρόν και μέλλον, που όλα όμως σχηματίζουν μια «κυκλική σύνθεση» (όπως ακριβώς και πάλι στην Οδύσσεια), γεμάτη εικόνες, χιούμορ, αμεσότητα και ειλικρίνεια. Οικογενειακές στιγμές εναλλάσσονται με ετυμολογικά παραδείγματα της αγγλικής γλώσσας (κατάλαβα σε τι διαφέρουν journey, voyage και travel που κατά βάση σημαίνουν το ίδιο, δηλαδή ταξίδι και πώς συναντώνται όλα αυτά στην υπέροχη λέξη «οδύσσεια») και παραλληλισμούς του περίφημου ομηρικού έπους με την οικογενειακή ζωή όχι μόνο του Daniel Mendelsohn αλλά και των γεννητόρων του, παππού και πατέρα.

Μα τι όμορφο και γοητευτικό να παραδέχεται κάποιος μη ελληνόφωνος τη σημασία, την αξία, τη λειτουργικότητα και την ομορφιά της ελληνικής γλώσσας! «Εκείνο όμως που έβρισκα πιο συναρπαστικό απ’ όλα, ήταν ο εκπληκτικός τρόπος μεταβολής των ρηματικών χρόνων, όπου η χρονική μετατόπιση υποδηλώνεται από προθέματα και προσφύματα που ενσωματώνονται σαν κρύσταλλοι κι από καταλήξεις που εκβάλλουν στις λέξεις σαν το μέλι που στάζει από το κουτάλι στο πιάτο» (σελ. 197). Με την ίδια αγάπη περιτύλιξα κάθε λέξη του συγγραφέα ως προς τη φιλολογική μελέτη και ανάλυση ως επιστήμη και μάλιστα χαμογέλασα όταν, έχοντας συμπλεύσει με την άποψη πως η γεωμετρία δε χρησιμεύει πουθενά στην καθημερινή μου ζωή, συνάντησα την ερώτηση: «Τι μπορεί να διδάξει στους μαθητές σήμερα η μελέτη των αρχαίων κλασικών;» και βρήκα την ωραία, διαφωτιστική απάντηση: «Χάριν της ανθρώπινης φύσης», εξ ου και φιλολογία σημαίνει «αγάπη για τη γλώσσα» (σελ. 73).

Εντάξει, κύριε Τζέι Μέντελσον, «Μόνο οι θετικές επιστήμες είναι επιστήμες»! Κι όμως αυτός ο ηλικιωμένος άνθρωπος έχει σφαιρική μορφή, ενδιαφέρουσα κοσμοθεωρία, στενούς ή κομμένους δεσμούς με ένα αδέλφι του κάθε φορά και δυναμιτίζει το σεμινάριο, όχι τόσο από ζήλια ή έπαρση όσο από ισχυρογνωμοσύνη! Η εμμονή του να αποκαθηλώνει τον Οδυσσέα από ήρωα γιατί κλαίει, γιατί έχασε τους συντρόφους του, γιατί τον βοηθάνε οι θεοί, γιατί απολαμβάνει τη συντροφιά της Καλυψούς είναι προβληματισμοί που πάνε εντελώς αλλού την πορεία του μαθήματος, πάντα όμως σε ενδιαφέρουσες φιλολογικές, κοινωνιολογικές κι ανθρωπολογικές παρατηρήσεις καταλήγουν, μετά από κοπιώδεις προσπάθειες του γιου του.

Οι ραψωδίες αναλύονται συναρπαστικά και καθόλου βαρετά μία προς μία μέσα από ενδιαφέρουσες αντεγκλήσεις ενώ ταυτόχρονα ταξιδεύουμε στις οικογενειακές και προσωπικές αναμνήσεις του συγγραφέα και του πατέρα του, κάνοντας έτσι το βιβλίο αυτό ένα διαφορετικό μέσον κατανόησης του ομηρικού έπους αλλά και των σχέσεων μεταξύ πατέρα και γιου (κυρίως). Μάλιστα, ο συγγραφέας, καταλαβαίνοντας πως η δομή αυτή σύντομα θα κουράσει, τοποθετεί αποσπάσματα και περιπέτειες της κρουαζιέρας ανάμεσα στη διδασκαλία αυτών των ραψωδιών, προχωρώντας αρκετά μπροστά, κι έτσι κερδίζει την προσοχή του αναγνώστη κι αποφεύγει την επανάληψη.

Τέλη Ιανουαρίου με αρχές Μαΐου 2011 κράτησε το σεμινάριο κι αμέσως μετά ο συγγραφέας ανακάλυψε μια δεκαήμερη θεματική κρουαζιέρα στη Μεσόγειο, βασισμένη στο ταξίδι του μυθικού βασιλιά της Ιθάκης: Τροία, Μάλτα, Σικελία, Καμπανία, Πύλος, Ιθάκη (προσπερνώ το γεγονός πως τελικά δεν πήγαν εκεί γιατί η Διώρυγα της Κορίνθου ήταν κλειστή λόγω απεργίας και δεν υπήρχε χρόνος για τόσο μεγάλο διάπλου, όπως αυτός της Πελοποννήσου).

Αυτά τα σημεία, που σαφώς καταλαμβάνουν λιγότερο χώρο στο κείμενο, δεν είναι τουριστικοί οδηγοί με βαρετές λεπτομέρειες αλλά αφορμές για περαιτέρω ενδυνάμωση της σχέσης και αφετηρίες για ενδιαφέρουσες συζητήσεις με τους συνεπιβάτες, που κανείς τους δεν είναι επιστήμονας, αντίθετα, είναι όλοι απλοί, καθημερινοί άνθρωποι. Στην κρουαζιέρα αυτή δε συναντάμε τους χαζοτουρίστες των σουβενίρ αλλά ανθρώπους πάσης φύσεως και ηλικίας, που κάποιοι έχουν εξαιρετικούς λόγους να κάνουν αυτό το ταξίδι: «Θέλαμε να κάνουμε κάτι που να έχει νόημα, μου είπε ένα βράδυ, και τι άλλο μπορεί να έχει περισσότερο νόημα από τον Όμηρο;» (σελ. 292), είπε μια μητέρα ενώ ένας ηλικιωμένος πιστεύει πως η Οδύσσεια του έσωσε τη ζωή, γιατί όταν πάλευε με τη μόλυνση από ένα τραύμα τον καιρό του πολέμου, ο καθηγητής του του διάβαζε λατινικά και Όμηρο: «Και νομίζω πως αυτός ο ήχος που άκουγα, ο ήχος μιας ανθρώπινης φωνής να απαγγέλλει ποίηση, με βοήθησε να γίνω καλά» (σελ. 296)! Τι τρυφερή παρατήρηση!

Είναι από τις ελάχιστες φορές που θα κάνω μνεία στη μετάφραση, γιατί η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου επιδόθηκε στην απόδοση των αρχαίων κειμένων στα νέα ελληνικά όχι χρησιμοποιώντας κάποια από τις υπάρχουσες σημαντικές αλλά κάνοντας αυτήν τη σκληρή κι επίπονη δουλειά η ίδια, μόνο και μόνο για να συμπλεύσει με το σκεπτικό του συγγραφέα που «φρόντισε ώστε οι αποδόσεις του να υπηρετούν και τους σκοπούς του μαθήματός του, να φωτίζουν δηλαδή κατεξοχήν τα σημεία εκείνα τα οποία επεδίωκε να τονίσει στους φοιτητές του» (σελ. 13).

Τέλος, ακριβώς επειδή γίνεται χρήση μακροσκελών προτάσεων παρένθετων στην κυρία αφήγηση, το «λοιπόν» ως δηλωτικό της επιστροφής στο αφηγηματικό παρόν επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά ενώ με δυσκόλεψε που παραλείπονταν οι παύλες στην αρχή των διαλόγων, κάνοντάς τους κομμάτι μιας συνεχούς αφήγησης ενώ χρειάζονται τη δική τους, ξεκάθαρη θέση για να κατανοήσει ο αναγνώστης πώς και ποιος μιλάει.

Το «Μια Οδύσσεια» είναι ένα υπέροχο και τρυφερό κείμενο για τις σχέσεις πατέρα και γιου μέσα από ενδιαφέρουσες συζητήσεις, παρατηρήσεις, ανακαλύψεις και αποκαλύψεις που ξεπηδούν μέσα από το πλούσιο, ποικίλο και εύληπτο κείμενο. Ταυτόχρονα, αναλύονται οι ραψωδίες του ομηρικού έπους με τέτοιο τρόπο που τελειώνοντας θέλησα να βουτήξω κι εγώ στις παρατηρήσεις της κλασικής φιλολογίας που έχουν γίνει από τον 3ο αι μ. Χ. μέχρι σήμερα και να ξαναδιαβάσω το αυθεντικό κείμενο, στο οποίο όσες αναγνώσεις κι αν χαρίσεις πάντα θα σε κερδίζει από την αρχή. Ένα διαφορετικό ταξίδι που οφείλουν όλοι να απολαύσουν!