Βιβλίο Τρεις γενιές σιωπής: Βερεγγάρια 
Συγγραφέας Γιόλα Δαμιανού-Παπαδοπούλου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Τελεία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Γιόλα Δαμιανού-Παπαδοπούλου εμπνέεται από την πραγματική ιστορία του ξενοδοχείου «Βερεγγάρια» που, κλειστό κι εγκαταλειμμένο πλέον, δεσπόζει ακόμη στο όρος Τρόοδος της Κύπρου και δημιουργεί μια από τις ωραιότερες και συναρπαστικότερες ιστορίες που έχω διαβάσει ως τώρα. Παρελθόν και παρόν μπλέκονται αδιάσπαστα, αδικίες και προδοσίες περιμένουν τη λύτρωση, μια ιστορία αγάπης γεννιέται με φόντο το στοιχειωμένο κτήριο κι όλα αυτά θα δέσουν αρμονικά με το σήμερα μέσα από μια έξυπνη, καλογραμμένη, χορταστική, πολυεπίπεδη υπόθεση. Το 1916 μια ανεμοθύελλα εξαφανίζει την Αντριάννα και την Ερατώ, των οποίων τα ίχνη χάνονται σε μια στιγμή, με μόνο μάρτυρα τον σύζυγο και πατέρα, Αντωνή. Το 1950 ο Πίτερ Χάρισον ταξιδεύει ως την Κύπρο, παρά τις αντίθετες παροτρύνσεις της μητέρας του, για να περπατήσει στον τόπο της και να ανακαλύψει τα ίχνη της, να καταλάβει τι συνέβη και δε θέλει να ξαναδεί το χωριό της. Το 2000 ο Αλέξανδρος, γαλουχημένος με τη νοοτροπία της γιαγιάς του που πρεσβεύει «Άσε το παρελθόν να βρει γαλήνη», προσπαθεί να σκαλίσει το παρελθόν της. Τι κρύβει στο βαρύτιμο μπαούλο της; «Γαλήνη ζητούν οι ψυχές που χάνουν τον δρόμο τους», την ακούει να ψιθυρίζει τώρα που κοντεύει να φύγει «μακριά», όμως ποιο βάρος αποφεύγει να μοιραστεί με όσους αγαπάει; Ψυχές και σώματα σεργιανίζουν, περπατούν, κρύβονται, ζητούν βοήθεια.

Το όνομα «Βερεγγάρια» προέρχεται από τη σύζυγο του Ριχάρδου του Λεοντόκαρδου, Βερεγγάρια της Ναβάρρας, με την οποίο φημολογείται πως το 1191 μ. Χ. επισκέφθηκε το νησί μετά τον γάμο τους και πως στη Λεμεσό στέφτηκε βασίλισσα της Κύπρου. Η κατασκευή του κτηρίου ολοκληρώθηκε το 1931 και σύντομα αγαπήθηκε από διάσημους και εκλεκτούς καλεσμένους κι έγινε ξακουστό για τις χοροεσπερίδες του. Επιβλητικό, πετρόχτιστο, βλοσυρό, με διάχυτη χλιδή και ανεπιτήδευτη κομψότητα, σαν αετός που υπερίπταται πάνω από το δάσος, «σε έθελγε και λες και κρατούσε τις αισθήσεις σου σε ομηρία» (σελ. 64). Το 1984 έκλεισε κι έκτοτε το συνοδεύουν πολλοί μύθοι, καθιστώντας το «στοιχειωμένο» και πόλο έλξης για όσους αρέσκονται σε μεταφυσικά φαινόμενα. Η συγγραφέας έψαξε και έμαθε όσο μπορούσε περισσότερα γύρω από τη χλιδή του παρελθόντος αλλά και τη μυστηριώδη αύρα που ακόμη το περιβάλλει και κατάφερε να ζωντανέψει μια ιστορία που σίγουρα θα μπορούσε να είχε γίνει και στην πραγματικότητα. Το κύριο βάρος του βιβλίου σηκώνει η ιστορία του Πέτρου (Πίτερ) Χάρισον, που περιγράφει διεξοδικά την περιοχή και το ξενοδοχείο, δυο διαμετρικά αντίθετα άκρα ενός νησιού γεμάτου αντιθέσεις. Ο νεαρός, εκτός από τη φυσική ομορφιά του τοπίου και της παραδόσεις του νησιού, προσπαθεί να καταλάβει και τις σχέσεις των Κυπρίων με την Αγγλία, της οποίας αποτελούσε τότε αποικία. Ήταν σχέση κατακτητή και υπόδουλου ή κάτι άλλο; Στο φόντο υπάρχει ο τρόμος που πηγάζει από την επίδειξη δύναμης των κατακτητών, η λυκοφιλία σε κάποιες περιπτώσεις μεταξύ Κύπριων και Τούρκων, τα γεγονότα που βράζουν στα παρασκήνια, μιας και ο λαός θέλει την ελευθερία του, κουρασμένος από τις τόσες απανωτές κατακτήσεις. Αυτή η δίψα και ο κρυφός αγώνας έρχονται σε αντίθεση με την καθημερινότητα του Πέτρου που μεγάλωσε σε μια χώρα με δεδομένη την αγάπη για την πατρίδα, χωρίς να φανατιστεί ποτέ με κάτι, χωρίς να παλέψει για τα δίκια της χώρας του, κι αυτό τον εντυπωσιάζει και τον εξιτάρει, αφού κατά το ήμισυ είναι κι αυτός Κύπριος. Ερωτεύεται την Κασσάνδρα που εργάζεται στο ξενοδοχείο και αυτό θα είναι η αρχή μιας περίπλοκης σχέσης που θα δυσκολέψει αρκετά τις ζωές και των δύο για πολλούς και διάφορους λόγους.

Ο Πέτρος καταλύει στο «Βερεγγάρια» και κάνει παρέα με άλλους συνδαιτυμόνες. μέλη της αριστοκρατίας ή και απλούς πολίτες, ερωτεύεται, διασκεδάζει αλλά δεν ξεχνάει την ουσία του ταξιδιού του. Όλοι τους είναι άνθρωποι που σίγουρα έχουμε συναντήσει στα ταξίδια μας, μητέρες με παιδιά, ζευγάρια, όμορφες γυναίκες και σνομπ κύριοι, περίεργοι ή και αδιάφοροι τύποι. Η γεροντοκόρη Κάθριν (που έχει διαίσθηση, βλέπει οράματα και νιώθει πως ένα μεγάλο κακό τριγυρίζει το ξενοδοχείο) με την αδελφή της, Ντόροθι, ο μυστηριώδης Νικ Τζέσουα που φαίνεται να γνωρίζει τους πάντες στο ξενοδοχείο, η Ιβόν Τόμσον με τον μικρό Τζέρεμι, το νεαρό ζευγάρι Σάλι και Χάρι Τρόι που ήρθαν για μήνα του μέλιτος, ο Αιγύπτιος Φουάτ Νατίμ από την Αλεξάνδρεια με την πανέμορφη σύζυγό του, Σοφία, ο Άγγλος αρχιαστυνόμος Χάνιπαλ με τη γυναίκα του, Μαίρη, ο Κώστας Καρπερός, γιος του ιδιοκτήτη, όλοι λες και συμμετέχουν σε μυθιστόρημα της Agatha Christie και περιμένεις να γίνει ο φόνος. Φλερτ, απιστίες, ξενοιασιά, ανυπομονησία, ξενύχτια, διασκέδαση και μυστηριώδεις φιγούρες που αρχίζουν να στοιχειώνουν τους ενοίκους. Είναι φαντάσματα; Και τι θέλουν; Ποιος θα βρει την άκρη; Τι θέλει να πει η γιαγιά του στον Πέτρο που στοιχειώνει τους εφιάλτες του και δεν τον αφήνει να ηρεμήσει; Η Κασσάνδρα, που εργάζεται στο ξενοδοχείο, ξεναγεί τον αγαπημένο της στο χωριό της, στις συνήθειές τους, στα φαγητά τους, τον προετοιμάζει για τις κακές γλώσσες που θα τους δουν μαζί, κανείς τους όμως δεν περιμένει τις αναπάντεχες εξελίξεις που θα έρθουν στη συνέχεια.

Το μυθιστόρημα, εκτός από τη συναρπαστική και αναπάντεχη πλοκή, έχει άκρως ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ολοκληρωμένους, μεστούς, με σωστά ψυχογραφήματα. Ο Πέτρος που σκαλίζει το παρελθόν και γνωρίζει έναν κόσμο κι ένα νησί υποταγμένα και αλλάζουν την ψυχοσύνθεσή του και που επιμένει να φέρει σε πέρας την αποστολή του, η μητέρα του που επιστρέφει στο σκοτεινό παρελθόν και γεμίζει διάφορα συναισθήματα, όπως πόνο, φόβο, προσμονή, ελπίδα, η Κασσάνδρα που γνωρίζει τον έρωτα αλλά η συμπεριφορά της μητέρας της τη σκοτώνει κάθε μέρα είναι αδρά σχεδιασμένοι και οι αντιλήψεις τους δίνουν την αφορμή στη συγγραφέα να φωτίσει επιμέρους κομμάτια της κυπριακής και όχι μόνο πραγματικότητας. Για παράδειγμα, η Κασσάνδρα είναι μια από τις τελευταίες κοπέλες που δεν εξαρτώνται πλέον από τη θέληση των γονιών, κυρίως του πατέρα, αλλά είναι αυτάρκεις και ανεξάρτητες, ταυτόχρονα όμως δεν μπορούν να φύγουν χωρίς την ευχή τους ή δεν μπορούν ν’ αντιπαλέψουν ακόμη και τη σωματική κακοποίηση που ασκείται προκειμένου να περάσει το δικό τους. Επιπλέον, στην περίπτωση της κοπέλας, η μάνα της αρνείται τόσο επίμονα που κινεί υποψίες κι έτσι έχουμε κι άλλο νήμα να ξετυλίγεται, εξίσου ενδιαφέρον και σκληρό. Σε όλα αυτά, έχουμε και την αγωνία για την τύχη του Αντωνή που είχε θάψει τη γυναίκα του (τι του συνέβη, πώς προχώρησε τη ζωή του, γιατί οι συγχωριανοί του επιμένουν πως ζει μόνος στα άγρια βουνά, γιατί προέβη σε τέτοιο έγκλημα κ. π. ά.), έχουμε ατμόσφαιρα μυστηρίου και ανατριχιαστικά μεταφυσικά γεγονότα (που εξηγούνται άκρως πειστικά και συνδέονται άρρηκτα με το μυθιστόρημα), έχουμε τον κοσμοπολιτισμό των δεξιώσεων, έχουμε τη μαγεία της άγριας φύσης γύρω από το κτήριο που αποτυπώνεται με ωραίους επιθετικούς προσδιορισμούς και διακριτικά καλολογικά στοιχεία («αφέθηκε να αρμενίζει στον απέραντο κάμπο των ματιών της που άνθιζε αγιόκλημα και γιασεμί», σελ. 41-42), έχουμε τόσα κι άλλα τόσα που όλα δένουν τρυφερά και δικαιολογημένα με το σήμερα με τέτοιο τρόπο που έκλεισα δακρυσμένος το βιβλίο όταν έφτασα στο τέλος.

Πλούσιο, γεμάτο, πολυσέλιδο μυθιστόρημα το «Τρεις γενιές σιωπής: Βερεγγάρια», με κάθε κεφάλαιο, με κάθε πρόταση να είναι αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης, χωρίς τίποτα από αυτά περιττό, κουραστικό ή άκαιρο. Η λυρικότητα, ο χειρισμός της πλοκής και τα ψυχογραφήματα είναι τα θετικά χαρακτηριστικά που γλυτώνουν το μυθιστόρημα από το να χαρακτηριστεί επιφανειακό μελό και του χαρίζουν την αίγλη ενός καλού λογοτεχνικού κειμένου που με γέμισε αισθήματα και με ξενύχτησε. Πόσες άνομες πράξεις μπορεί να γίνουν για να θαφτεί ένα μυστικό, πόση υποκρισία υπάρχει για μια ζωή με ψεύτικο περιτύλιγμα, πώς θα δοθεί η συγχώρεση, πώς θα αποσοβηθεί ο κίνδυνος, πώς θα ησυχάσουν οι αδικημένες ψυχές; Ένα μυθιστόρημα όπου «άνθρωποι και πνεύματα αντιπαλεύουν να λύσουν αδικήματα του παρελθόντος» (σελ. 280) με τέτοιο τρόπο που μόνο η Γιόλα Δαμιανού-Παπαδοπούλου μπορεί να ζωντανέψει.

Βιβλίο Το Πριγκιπότο
Συγγραφέας Πηνελόπη Κουρτζή
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Πηνελόπη Κουρτζή στήνει γύρω από τις ξεχωριστές και διαφορετικές μεταξύ τους Αμάντα και Κλημεντίνη ένα γλυκό σκηνικό, που αποπνέει πάθος, έρωτα και θυμό, τον θυμό της αγάπης, που έχει ανυπολόγιστες συνέπειες για όσους βρεθούν μπροστά του. Η Αμάντα έχει μια ερωτική περιπέτεια με τον παντρεμένο Αλέξιο φον Έσελ Κασέλ ενώ η Κλημεντίνη, τραυματισμένη ψυχικά από ένα οδυνηρό γεγονός της εφηβείας της, ρίχνει το βάρος της και καμουφλάρει τις πραγματικές της ανάγκες πίσω από το χτίσιμο ενός ξενοδοχείου. Οι δυο γυναίκες δε θα σταματήσουν να έχουν επαφές, να εκμυστηρεύονται τα μυστικά τους, να έχουν ανάγκη η μία την άλλη ενώ τα πράγματα γίνονται χειρότερα όταν σε μια σημαντική για το ξενοδοχείο βραδιά δολοφονείται η σύζυγος του Αλέξιου. Ποιος τη σκότωσε και γιατί; Πόσο μπλεγμένη θα αποδειχθεί αυτή η υπόθεση και πώς θα καταφέρει να ανακαλύψει την αλήθεια ο χωροφύλακας Όμηρος Καραμάλλης;

Το μυθιστόρημα έχει όλα τα απαραίτητα συστατικά για μια καλογραμμένη ιστορία αγάπης: μια εποχή σαν την Μπελ Επόκ που επιτρέπει τους απαγορευμένους έρωτες, συνεχή εμπόδια και ανατροπές, μια πλειάδα καλοδουλεμένων χαρακτήρων, περιγραφές πλούτου και ευμάρειας, ιστορικά πρόσωπα σαν τον Περικλή Γιαννόπουλο και τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή που δίνουν αληθοφάνεια στο βιβλίο, και ένα όμορφο και στρωτό φινάλε. Εξωσυζυγικές σχέσεις, μανιοκαταθλιπτικές σύζυγοι, ερωτικά διλήμματα, απογοητεύσεις και καρδιοχτύπια, φανταχτερές βεγγέρες με πανάκριβα φαγητά και ποτά, το κουτσομπολιό τής καθώς πρέπει κοινωνίας δημιουργούν ένα καλογραμμένο μυθιστόρημα που αποφεύγει επιδέξια την αιματοβαμμένη περίοδο της πρόσφατης ελληνικής Ιστορίας από τους Βαλκανικούς και εντεύθεν, για να μην επιβαρυνθεί το κείμενο με τυχόν υπερβολικές συγκυρίες ή κραυγαλέο πόνο.

Οι πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος έχουν όνειρα, σχέδια, δύναμη και όρεξη για ζωή και δημιουργικότητα, οι γυναίκες αγωνίζονται να δείξουν την αξία του φύλου τους και να γκρεμίσουν τα στερεότυπα που επέβαλλαν στην κοινωνία οι άντρες, την ίδια στιγμή που κάποιοι από αυτούς ακροβατούν ανάμεσα στα «πρέπει» και στα «θέλω», ενδόμυχα αρνιούνται να δουν στη γυναίκα κάτι παραπάνω από τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά της ενώ κάποιος φτάνει μέχρι και τον φόνο για να γίνει αυτό που εκείνος θέλει. Βρήκα ενδιαφέρουσα την περιπλεγμένη ζωή της Κλημεντίνης, που αν και παντρεμένη, κάποια γεγονότα και νέες γνωριμίες έφεραν σημαντικές αλλαγές στη ζωή της. Μου άρεσε επίσης το παιχνίδι που κάνει η συγγραφέας, φέρνοντας στο «Πριγκιπότο» τη Νόρα Χιωτέλλη από το προηγούμενο βιβλίο, τα «Δεκατρία μπαλώματα» ενώ στις τελευταίες σελίδες του μυθιστορήματος γεννιέται ο Αργεντινός Χοσέ Θηρεσίας Αλφόνσο ντε Πρατ Αγουρδαμένδο, τον οποίο η κυρία Κουρτζή μας παρουσιάζει ως «ήρωα επόμενου βιβλίου»! Μήπως λοιπόν αργά αλλά σταθερά γεννιέται μια συγγραφέας που βαδίζει στα ίχνη της Johanna Lindsey και της Julia Quinn; Για να δούμε…

«Το Πριγκιπότο» είναι ένα ξενοδοχείο που έχει καλά κρυμμένα στους τοίχους του μυστικά και πάθη, απότοκα του παρελθόντος των ενοίκων, επισκεπτών και ιδιοκτητών του. Ανοίγει τις πόρτες του στις αναγνώστριες που θέλουν να ταξιδέψουν στις αρχές του εικοστού αιώνα, σε μια κομψή περιοχή όπως αυτή της Κηφισιάς και στο πανέμορφο νησί της Κέρκυρας, και τις καλωσορίζει σε μια τρυφερή και ρομαντική ιστορία που μοιράζονται μαζί τους η Κλημεντίνη και η Αμάντα. Μη βιαστείτε όμως να φύγετε μόλις σβήσουν τα φώτα από τη μεγάλη σάλα, γιατί τότε ξεκινάνε οι αποκαλύψεις και βγαίνουν στο φως τα κρυφά κι ανομολόγητα πάθη!

Βιβλίο Το παλιό ξενοδοχείο
Συγγραφέας Τίτσα Πιπίνου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το κείμενο είναι βατό, ρέει ανεμπόδιστα. Η κυρία Πιπίνου είναι σα μια φίλη που σε επισκέπτεται απόγευμα Κυριακής να πείτε τα νέα σας. Δε σε κουράζει, δεν κουτσομπολεύει, αντίθετα εξομολογείται, ανακαλεί, νοσταλγεί χωρίς να κατηγορεί τις αλλαγές στην εποχή που περνάει και χάνεται. Υπέροχες προτάσεις, πλούσιο λεξιλόγιο, χιούμορ και ρομαντισμός, όλα σωστά μοιρασμένα και τοποθετημένα. Η πένα της συγγραφέως με έπεισε να διαβάσω ολόκληρο το μυθιστόρημα κι ας περιέγραφε παραπάνω απ’ όσο χρειαζόταν αναλυτικά διάφορα συναισθήματα, καταστάσεις, περιστατικά, άσχετα με την πλοκή. Ήταν όλα τόσο μα τόσο καλογραμμένα που δεν ήθελα να σταματήσω. Ακριβώς όπως με μια φίλη που, αν περνάω καλά μαζί της, δε θέλω να τη διακόψω και συνεχίζω να ρουφώ τα λόγια της.

Η ζωή της Σοφίας ξεκινάει από τη Ρόδο, συνεχίζει στην Αθήνα των πανεπιστημιακών της χρόνων (μένει στην Κυψέλη και συγκεκριμένα στη Σπετσών, μετά στα Εξάρχεια), ακολουθούν ένα σωρό γεγονότα ευχάριστα και δυσάρεστα. Κι όμως, η σκέψη του Δημήτρη είναι πάντα εκεί, μέσα της και μπροστά της. Με μια έξυπνη ανατροπή, η συγγραφέας στο τέλος του βιβλίου μας περιγράφει και του Δημήτρη τη ζωή, κάτι που με βοήθησε να δω ολοκληρωμένα την ιστορία του βιβλίου. Και το φινάλε, μα τι έξυπνο, όμορφο και ανατρεπτικό!

Ξενοδοχεία είναι οι ζωές μας, κτήρια που παλιώνουν με τους ενοίκους τους ώσπου η αντιπαροχή του σήμερα μας δώσει μια και γκρεμιστούμε, αν δεν έχουμε προλάβει να ανακαινιστούμε. Ξενοδοχεία πολυώροφα, γεμάτα κλάματα, χαρές, απογοητεύσεις, λύπες, ελπίδες, αναμνήσεις, ανάσες, πόνο. Επιπλωμένα με τις απλίκες της χαράς, τα καρυδένια τραπέζια των οικογενειακών συγκεντρώσεων, τις καρέκλες των αγαπημένων ανθρώπων που τρέμεις μην αδειάσουν. Πρωινό στα πρώτα χρόνια σου, μεσημεριανό όταν είσαι μεσήλικας και ένα άνοστο βραδινό κοντά στο τέλος της ζωής σου, all inclusive σε προπληρωμένο πακέτο διακοπών. Υπάλληλοι, καλεσμένοι, μάγειρες, καθαρίστριες, καμαριέρες, ο καθένας με τον δικό του ρόλο στο ξενοδοχείο μας. Ένα αξιοπρεπέστατο ρομαντικό μυθιστόρημα που θα συντροφέψει πολλά μοναχικά βράδια και θα ταξιδέψει τον αναγνώστη στα κτήρια των ανθρώπων που συνάντησε η κυρία Πιπίνου. Ανυπομονώ για το επόμενο βήμα της!

Βιβλίο Η επιστροφή
Συγγραφέας Φιλομήλα Λαπατά
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η κυρία Φιλομήλα Λαπατά ξεναγεί τον αναγνώστη με τη συναρπαστική της πένα στην εποχή της οθωνικής Αθήνας, ζωντανεύοντας χιλιάδες γωνίες και κατοίκους, παραθέτοντας συναρπαστικά και εύληπτα πάρα πολλές πληροφορίες για τα πάντα: συγκοινωνίες, ρυμοτομία, επαγγέλματα, αρχιτεκτονική, πολεοδομία, κοινωνικές τάξεις, χιλιομετρικές αποστάσεις, συνθήκες υγιεινής και διαβίωσης, νοοτροπίες και αντιλήψεις. Άφθονα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που μόνο κατόπιν εμβριθούς μελέτης και έρευνας μπορεί κάποιος να εντοπίσει, να εμπεδώσει και να αναπαραστήσει. Η πλοκή εξελίσσεται σταδιακά, μιας και το μυθιστόρημα συστήνει έναν προς έναν τους κεντρικούς ήρωες που θα αποτελέσουν το σύμπαν του Βογιατζόγλου, με αφορμή μια γνωριμία μαζί τους ή ένα περιστατικό ή μια φήμη. Υπάρχει πληθώρα χρονικών, κοινωνικών και οικογενειακών αφετηριών (από τη μακρινή Λαμία ως τους νομάδες Σαρακατσάνους κι από το 1800 ως το 1821) που δείχνουν την εξέλιξη της πόλης, της χώρας, των ανθρώπων και τον τρόπο που φτάσαμε ως την ημέρα που ξεκινάει η ιστορία μας («…ένας αόρατος ομφάλιος λώρος ένωνε με τις παραδόσεις του τους Αθηναίους», σελ. 245). Νερουλάδες, γανωματήδες, αργόσχολοι πρώην αγωνιστές του 21, ζητιάνοι, πόρνες, ελάχιστοι γραμματιζούμενοι κι ακόμη λιγότεροι φραγκοφορεμένοι συχνάζουν σε ξενοδοχεία, καφενεία και λοκάντες, δυσαρεστημένοι από την κακή κατάσταση των δρόμων και την αφθονία σκόνης. Μέσα από τα μάτια του Βογιατζόγλου, η περιγραφή είναι ρεαλιστική και γλαφυρή: «Σε κάθε πρόσωπο Αθηναίου, με τον οποίο διασταυρωνόταν, ο Βογιατζόγλου έψαχνε, επί ματαίω, να βρει την ευγένεια της φυλής, ένα ηθικό και υπαρξιακό βάρος, κάτι τέλος πάντων να θυμίζει τους απογόνους μιας ένδοξης πόλης με επιβλητικό μεγαλείο, η οποία είχε κυριαρχήσει με το πνεύμα και την ισχύ της σε όλο τον αρχαίο κόσμο. Μια ακαθόριστη αίσθηση απογοήτευσης τον κυρίεψε. Ένιωσε κάπως σαν να είχε υποστεί έναν αδυσώπητο αισθητικό βιασμό» (σελ. 129). Το αφηγηματικό παρόν εναλλάσσεται συνεχώς με διάφορες φάσεις του παρελθόντος ανάλογα με τη χρονική αφετηρία που αφορά το συγκεκριμένο πρόσωπο, του οποίου την ιστορία μαθαίνουμε. Κάποια στιγμή, πηγαίνουμε ακόμη πιο πίσω, στα προεπαναστατικά χρόνια, να δούμε την υποτελή στους Τούρκους πολίχνη: «Σ’ εκείνη τη γη, τη γεμάτη αρχαία ιστορία και ηρωισμούς, οι χριστιανοί ζούσαν με θυμό, αυταπάτες και ξερό ψωμί… Οι Αθηναίοι, καταπιεσμένοι και πεινασμένοι, ήταν έτοιμοι να πεθάνουν ανά πάσα στιγμή γιατί δεν είχαν  άλλο λόγο για να ζήσουν» (σελ. 245-246). Και η αφήγηση, σαν ασταμάτητος νερόμυλος του χρόνου, μας φέρνει ξανά στο παρόν της Λέγκως και του Βογιατζόγλου.

Η συγγραφέας ξέρει να αφηγείται ιστορίες που θα κρατήσουν τον αναγνώστη μέχρι το τέλος κι ας καθυστερούν κατά κάποιον τρόπο την εξέλιξη της κυρίως δράσης. Ποιος δε θέλει να μάθει για τους κωμικούς τύπους που συχνάζανε στα καφενεία, για την κωμικοτραγική περιπέτεια μιας μοιχαλίδας, για το πώς εξελίχθηκε το περιτοιχισμένο τότε χωριό της Αθήνας σε κυψέλη εμπορικών και άλλων δραστηριοτήτων; Ποιος δε θέλει να σεργιανίσει σε τοπόσημα που σήμερα είναι μετονομασμένα ή εντελώς ξεχασμένα, θαμμένα ή κατεδαφισμένα; Ποιος δε θα αναρωτηθεί πώς συνδέονται μεταξύ τους όλα αυτά τα εκλεκτά και ξεχωριστά πρόσωπα που διάλεξε η κυρία Λαπατά να αφηγηθεί τις ιστορίες τους και τι ρόλο θα έχουν στη συνέχεια; Ειδικά όταν διαπιστώνει ο αναγνώστης πως δεν είναι μόνος στην εξέλιξη της ιστορίας, μιας και οι παρένθετες προτάσεις που υποδηλώνουν την κρίση της γράφουσας πετιούνται αναπάντεχα και δίνουν νέα διάσταση στην αφήγηση: «Το πέτυχε όμως; Έτσι νομίζουμε..Μπορεί και να κάνουμε λάθος όμως» (σελ. 191) ή αλλού: «Αυτά όμως έγιναν αργότερα» (σελ. 44) και «Τείνουμε να πιστέψουμε πως ήταν μονάχα κακοήθειες» (σελ. 59). Αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό επιτρέπει και σε μια κομψή νότα χιούμορ να παρεισφρήσει στις δύσκολες στιγμές, ελαφραίνοντάς τες.

Ομολογώ  πως, αθηνοτραφής γαρ και ερωτευμένος με την περιοχή της Πλάκας, στην οποία δε χάνω ευκαιρία να τριγυρίζω, μέχρι τη μέση του βιβλίου ρουφούσα άπληστα κάθε λεπτομέρεια που μου παρέθετε με αφειδώλευτη αγάπη και γερή γραφή η συγγραφέας, σεργιάνισα σε εκκλησίες που γκρεμίστηκαν, παζάρια που κατεδαφίστηκαν, μέρη όπου σήμερα μπορεί να βρει κανείς αναστηλωμένη την αρχαία Αγορά, σε στράτες που σήμερα έγιναν δρόμοι κυκλοφορίας αυτοκινήτων ή άλλαξαν χρήση ή σημασία. Ειδικά με τη λοκάντα της Κοραλίας Τζάβαλου στη γωνία Ερμαϊκής και Αιολικής οδού (σημερινές Ερμού και Αιόλου), το ανάκτορο στη ρούγα της Χρυσαλιώτισσας (σημερινή οδός Αδριανού) και το σπίτι της Λέγκως Βαρβαρέσου στην οδό Κυδαθηναίων, πριν αγοράσει αυτό απέναντι απ’ τα ανάκτορα, οι εικόνες που γεννά η αφήγηση είναι παραστατικότατες και με αέρα νοσταλγίας γι’ αυτά τα τόσο διαφορετικά χρόνια. Από ένα σημείο και μετά όμως, που είχα φτάσει στην εξέλιξη της κεντρικής ιδέας, τη θανάσιμη εκδίκηση, και καταγράφονται εξαίρετα ψυχογραφήματα θυτών και θυμάτων και όσο αποκαλύπτεται η πραγματική ταυτότητα της Λέγκως, ακόμη κι εκεί τοποθετήθηκαν ψηφίδες παρελθόντος ηρώων-δορυφόρων, που ενσωματώθηκαν συν τω χρόνω στο περιβάλλον της Λέγκως και της Κοραλίας. Είχα νιώσει γεμάτος και πλήρης αρκετές σελίδες πιο πίσω, είχα καταλάβει πώς ήταν η Αθήνα και οι κάτοικοί της, έβλεπα ολοκάθαρα το φόντο στο οποίο δρούσαν οι ήρωες και όσο πλησίαζα στο τέλος τόσο ήθελα να ολοκληρωθεί η ιστορία χωρίς άλλες παρένθετες αναφορές. Αυτό το συναίσθημα ενίσχυσαν και οι εκτενείς παράγραφοι. Έφτασα σε σημείο διχασμού: να αποστασιοποιηθώ από την πλοκή και να εντρυφήσω στις συναρπαστικές πτυχές της Ιστορίας ή να παραλείψω τις μικρολεπτομέρειες και να ψάξω να δω τι απέγιναν οι αγαπημένοι μου χαρακτήρες; Κανείς όμως δεν μπορεί να γυρίσει την πλάτη του στην κυρία Λαπατά ούτε να ξεχωρίσει με ποια γνωρίσματα της γραφής της θα ταξιδέψει στα βιβλία της.

Το ύφος και η αφηγηματική ικανότητα της συγγραφέως είναι αξεπέραστα. Με εξίσου άφθονα καλολογικά στοιχεία, μεταφορές και παρομοιώσεις, χιούμορ και τρυφερότητα, λυρικές περιγραφές, ο αναγνώστης γνωρίζει τον Σέργιο Βογιατζόγλου, τη λοκαντιέρα Κοραλία Τζάβαλου, τη μοιχαλίδα Πιπίνα Μπιμπίκου, τον έμπιστο αγωγιάτη Μπάμπη Τζίτζικα, τον κωμικό Γεργάκη Λελούδα, τη βοηθό Ανυσία Βουζίνη, τον νοτάριο Νεόφυτο Βαβύλα, τον περίεργο ιερωμένο Βαρνάβα Καψοκώλη και τόσους άλλους! Ολοζώντανες και διεισδυτικές περιγραφές, πάνθεον διαφορετικών ψυχολογικών και σωματικών γνωρισμάτων, χαρακτήρες τοποθετημένοι σωστά στο ιστορικό πλαίσιο του βιβλίου, συντεχνίες ανά περιοχή με τους δικούς τους κώδικες επικοινωνίας και διαφορετικές ανάγκες επιβίωσης…  Ζουν, περπατάνε, προσμένουν, αντιδρούν, ερωτεύονται σε μια μικρή πόλη όπου ο ελαιώνας της ανθούσε, η Πειραιώς δεν είχε χαραχτεί ακόμη, τα Πατήσια ήταν κτήματα πασά που δόθηκαν στο ελληνικό δημόσιο κι όσοι έχτιζαν εκεί θεωρούνταν ιδιότροποι (βλ. έπαυλη Μάλκολμ, σημερινό Άσυλο Ανιάτων). Όλη αυτή η μαγική αναπαράσταση ξεκινάει μ’ ένα συγκλονιστικό πρώτο κεφάλαιο, όπου ο Βογιατζόγλου φτάνει στον Πειραιά και ανεβαίνει στην Αθήνα. Εκεί είναι λες και σου ψιθυρίζει η κυρία Λαπατά, προσμετρώντας με το βλέμμα της έναν νοερό χάρτη της εποχής, τι θα δεις ανεβαίνοντας, τι θα θαυμάσεις, τι θα σε παραξενέψει. Με τον ίδιο τρόπο αποκτάει σάρκα και ψυχή η Αθήνα καθαυτή: «… μια πολίχνη εκείνα τα χρόνια με τούρκικο χρώμα: οκτώ πλατώματα με τριάντα έξι ενορίες» (σελ. 36). Εκτός από τη μαγεία που πρέπει να είχε η περιοχή του σημερινού Ελαιώνα, η Πλάκα, η αγαπημένη μου γειτονιά, αναπνέει με τον δικό της, αυθεντικό αέρα, ακόμη διαιρεμένη σε Αλίκοκκο και Ριζόκαστρο, συνοικίες σήμερα χαμένες για πάντα: «Τις παραμονές του χειμώνα τα σπίτια της Πλάκας έμοιαζαν ζωγραφισμένα με νερομπογιά» (σελ. 220). Έχουμε υπέροχες λυρικές περιγραφές και βαθιά διεισδυτικότητα στην ψυχογραφία των ανθρώπων που μας καλωσορίζουν στις ζωές τους, όπως στη σελ. 385: «Το πρόσωπό της είχε μια έκφραση περίεργη, σαν εκείνου που δεν αγάπησε τη ζωή και είχε γεννηθεί μοναχά από υποχρέωση», ή παρακάτω: «Άρχισε τότε να πέφτει μια βροχή ελαφριά, τρυφερή, που θύμιζε κλάμα παιδικό μιας πονεμένης παιδικής ηλικίας» (σελ. 155) και τέλος: «Σαν αγριόχορτα ξεφύτρωναν οι άνθρωποι στην Αθήνα του 1835» (σελ. 194).

Εκτός από τα τοπία και την ιστοριογραφία, καταγράφονται στο βιβλίο οι κοινωνικές εξελίξεις και οι αλλαγές των ηθών. Αντιλήψεις ξεπερασμένες σήμερα και τόσο αυστηρές τότε κυριαρχούν και προσδιορίζουν την κοινωνία όπου δρουν οι πρωταγωνιστές και οι δευτερεύοντες ήρωες. Η θέση της γυναίκας αποτυπώνεται σε αποσπάσματα σαν τα ακόλουθα: «Σιγά σιγά, καθώς τα χρόνια βάραιναν πάνω στη σχέση του ζεύγους Τζάβαλου, η Κοραλία μεταβλήθηκε σε πράγμα, το οποίο ο Τζώρτζης μπορούσε να κάνει ό,τι ήθελε» (σελ. 41). Ακόμη χειρότερα: «Θα γίνονται κάτι νυχτερινά αγγίγματα στο κορμί σου αλλά εσύ θα κλείνεις  τα μάτια, α σκέφτεσαι κάτι άλλο εκείνη την ώρα… Όταν θα κρατήσεις το παιδί σου στην αγκαλιά, θα νιώσεις πως αυτή η αναγκαστική βραδινή θυσία σου είναι τιποτένια μπροστά στο μεγαλείο της μητρότητας. Αυτό είναι ο γάμος!» (σελ. 253-255). Τονίζονται επίσης η αξία των γραμμάτων και η σοβαρή έλλειψή τους μετά από μια αιματοβαμμένη Επανάσταση («Εκείνη, βέβαια, ήθελε κόρες, γιατί πίστευε πως η πικρή και βασανισμένη γη της Ελλάδας, έπειτα από τόσους αιώνες με φωτιά και τσεκούρι, κλέφτικο, μάχες, θάνατο κι αίμα, είχε ανάγκη απ’ την τρυφεράδα, την αυτοεκτίμηση, την ηρεμία και την ειρήνη που μόνο οι γυναίκες είναι ικανές να δώσουν», σελ. 44). Η σκωπτικότητα και η έντονη αρνητικότητα για οτιδήποτε καινοτόμο ή ρηξικέλευθο που αντιτίθεται στα χρηστά ήθη είναι οι κινητήριοι άξονες για πολλές ενέργειες, που επιφέρουν φυσικά και τις αντίστοιχες συνέπειες μα πάνω απ’ όλα έναν έντονο φόβο Θεού: «Αυτά ήταν χαλαρά αθηναϊκά ήθη και διαβολικές συμπεριφορές, τις οποίες καταδίκαζε και η ίδια η Εκκλησία» (σελ. 276).

Κι όλα αυτά, οι μικρές και μεγάλες ιστορίες, τα παθήματα, οι περιπέτειες, τα γέλια και τα κλάματα δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια εισαγωγή στην τραγική ιστορία της Λέγκως Ασλάνογλου, μιας ανείπωτης προδοσίας με αναπάντεχες συνέπειες για όλη της την οικογένεια. Το κρυμμένο μυστικό βγαίνει επιτέλους στην επιφάνεια και συναγωνίζεται σε τραγικότητα και θάνατο την ιστορία των Ατρειδών. Ο διάλογος που αναπτύσσεται όταν φτάνει επιτέλους στον σκοπό της με τον άνθρωπο που ήρθε να εκδικηθεί ήταν ανυπέρβλητης αξίας και μου γέννησε έντονα και αντικρουόμενα συναισθήματα. Άλλη μια ιδέα που θέλει να περάσει η συγγραφέας είναι το κόστος μιας βεντέτας και το βάρος της ψυχής σε σταγόνες αίματος. Αξίζει λοιπόν κάποιος να εκδικηθεί, όσο βασανισμένος ή αδικημένος κι αν είναι; Πρέπει να συγχωρούμε; Ή μήπως όλο αυτό δεν είναι παρά ένας φαύλος κύκλος, μέσα στον οποίο θα αφανιστεί κάθε ηθική έννοια και αξιοπρέπεια ψυχής; «…βλέπει την έφιππη Λέγκω ν’ απομακρύνεται προς τη δημοσιά. Τη Λέγκω που έχει την ψυχική δύναμη να καταστρέφει ανθρώπους. Τη Λέγκω που τα έχει όλα… αλλά δεν έχει τίποτα» (σελ. 387). Πιστεύω ακράδαντα πως σε μια δεύτερη ανάγνωση θα αντιληφθεί εύκολα κάποιος το δίπολο Κοραλίας και Λέγκως, δύο εντελώς διαφορετικών γυναικείων χαρακτήρων, που ίσως (γιατί όχι;) εκπροσωπούν και τις δύο διαφορετικές προσωπικότητες της Ελλάδας: η μία θέλει να πάρει το αίμα της πίσω γυρεύοντας όσα της στέρησαν και η άλλη, κόντρα στην ηθική και τις αρχές της εποχής και του τόπου, παρ’ όλα τα χτυπήματα της μοίρας, δεν το βάζει κάτω και συνεχίζει να προχωρά. Έχουμε λοιπόν ένα μυθιστόρημα, έχουμε καλολογικά στοιχεία, έχουμε όμως και δεύτερες αναγνώσεις και κρυμμένα εννοιολογικά μυστικά!

«Η επιστροφή» είναι το πρώτο βιβλίο της σειράς «Οι κόρες της Ελλάδας» και διαδραματίζεται κυρίως μεταξύ των ετών 1836-1838 ενώ κάποια παρελθοντικά γεγονότα ταξιδεύουν τον αναγνώστη από τα μέσα του 18^ου αιώνα ως το 1800 κι από κει στα επαναστατικά χρόνια. Με εκτενείς παραστατικές περιγραφές, άφθονη συναρπαστική λεπτομέρεια τόπων, αντικειμένων μα πάνω απ’ όλα ψυχών, με μια ενδιαφέρουσα κεντρική ιδέα, το βιβλίο καταγράφει ήθη, έθιμα, εικόνες, εντυπώσεις, νοοτροπίες, αντιλήψεις μεροκαματιάρηδων και ανερχόμενων αστών σε μια πόλη που τρέφεται από τον Ελαιώνα της, σεργιανά στα ελάχιστα πλακόστρωτα δρομάκια της νέας πρωτεύουσας, καλωσορίζει με ελπίδες τον Όθωνα, αγωνίζεται να επιβιώσει μαζί με τη δυσβάσταχτα δανεισμένη Ελλάδα και αρχίζει να στήνει τα σωστά πιόνια που θα προχωρήσουν την πλοκή στο επόμενο βιβλίο. Γυναίκες, η ελπίδα της νέας εποχής και ταυτόχρονα βαθιά κρυμμένες στο νοικοκυριό του σπιτιού τους, άντρες, που κοκορεύονται, σουλατσάρουν, ξέρουν τα πάντα και τίποτα, καλοζούν, κρατούν τις τύχες του σπιτικού και της χώρας τους στα χέρια τους. Κάθε πράξη έχει και τις συνέπειές της, κάθε δράση και την αντίδρασή της. Το πρώτο βιβλίο της σειράς «Οι κόρες της Ελλάδας» είναι ένα εύπλουν, δυνατό καράβι που φτάνει στο λιμάνι κι αρχίζουν να κατεβαίνουν οι αναρίθμητοι επιβάτες του δεύτερου βιβλίου, σ’ ένα ταξίδι που δε θες να τελειώσει.