Βιβλίο Middlesex
Τίτλος πρωτοτύπου Middlesex
Συγγραφέας Jeffrey Eugenides
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Προσοχή SPOILERS:

Ξεκινάμε λοιπόν με την ιστορία του παππού και της γιαγιάς στην Προύσα του 1919. Σε ένα έρημο χωριό, χωρίς άλλα νέα παιδιά που θα μπορούσαν να αγαπήσουν αυτό το ζευγάρι, ο αδερφός και η αδερφή καταπνίγουν τα αισθήματά τους ο ένας για τον άλλον (εν τω μεταξύ πριν από αυτό διάβασα καπάκι το «Θείο Τάκη» του Ξανθούλη και το «Πεθαμένο λικέρ» του ιδίου, όπου πάλι υπάρχουν έντονο το αιμομικτικό στοιχείο μεταξύ αδελφών και παραλίγο να ουρλιάξω όχι άλλο κάρβουνο). Τελικά τα αδέρφια πειθαναγκάζονται να ερωτευτούν, να αγγίξουν το ένα το άλλο ολίγο διαφορετικά από το πρέπον, παρ’ όλες τις προκαταλήψεις και τους φόβους για την αιμομιξία. Παράλληλα με αυτούς ζούμε τις τελευταίες στιγμές του ελληνικού απελευθερωτικού στρατού στη Σμύρνη με τα μάτια του Πλαστήρα. Συγκλονιστικότατες οι εικόνες της καταστροφής της Σμύρνης που μου έφεραν δάκρυα στα μάτια, μυθιστορηματικός ο τρόπος που δραπέτευσε το ζευγάρι, το οποίο επιπλέον εκμεταλλεύτηκε τον πόνο και τη θηριωδία για να ζήσει τον έρωτα του, κάνοντας μια νέα, «νόμιμη» αρχή.

Λεπτομερειακή παρουσίαση της σηροτροφίας της εποχής και των συνηθειών των μεταξοσκωλήκων. Γλυτώνουν λοιπόν τα παιδιά χάρη στην ευφυία και την προνοητικότητα του συζύγου-αδελφού και καταφεύγουν Πειραιά, με σκοπό να πάνε Αμερική. Έτσι όπως περιγράφει τις καταστάσεις ο συγγραφέας, πραγματικά θα πάθαινα κι εγώ πολιτισμικό σοκ. Ξέρεις τι είναι να ζεις στην Προύσα της δεκαετίας του 1920, να ζεις στο αίμα σου τη σφαγή και τη φρίκη της τουρκικής θηριωδίας και μετά από 1 μήνα ταξίδι να εμφανίζεσαι στην Αμερική με τους ουρανοξύστες, σε έναν τόπο τόσο μακρινό που τίποτα δεν τον αγγίζει; Σοκ πραγματικά. Και πάλι καλά που το χειρίστηκαν έτσι οι πρώτοι ήρωες του μυθιστορήματος. Εγώ θα έμενα άφωνος. Σκαρώνουν λοιπόν ένα παραμύθι στο κρουαζιερόπλοιο και κάνουν ότι γνωρίζονται πρώτη φορά μπροστά στον κόσμο. Φλερτάρουν, ερωτεύονται από την αρχή και τελικά παντρεύονται με τις ευλογίες των επιβατών και του πληρώματος. Είναι ελεύθεροι επιτέλους να ζήσουν τον έρωτά τους. Πραγματικά ταξιδεύεις μαζί τους στα υπερπόντια ταξίδια των μεταναστών και είναι τόσο δυνατή και αθώα η αγάπη τους που τους συγχωρείς την αιμομιξία. Φτάνουμε Νέα Υόρκη όπου περνάμε έλεγχο υγείας και ικανότητας και καταλήγουμε Ντιτρόιτ, όπου ζούσε η ξαδέλφη της γυναίκας και τους κάλεσε να ζήσουν μαζί της.

Ως προς το Ντιτρόιτ έχουμε αναλυτικότατη χαρτογράφηση και ιστορική καταγραφή της πόλης, με τα στενά, τους κατοίκους, τα μέσα μεταφοράς και τις μεγάλες βιομηχανίες αυτοκινήτων. Το ζευγάρι ξεκινά να ζει τη ζωή του και παρατηρούμε παράλληλα με τις κοινωνικές εξελίξεις της πόλης, την άνοδο και την πτώση των αυτοκινητοβιομηχανιών, τις συνθήκες εργασίας της εποχής κτλ. Σύντομα ο άντρας αναγκάζεται να κάνει κι άλλες δουλειές παράνομες για να θρέψει την οικογένειά του και παρακολουθούμε και την περίοδο της ποτοαπαγόρευσης. Τέσπα, μεγαλώνουν, κάνουν παιδιά (μετά φόβου Θεού, γιατί η γυναίκα δεν ξεχνάει ότι ο Θεός τιμωρεί τις αιμομιξίες), ζούμε τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο, ζούμε όλη την ιστορία της Αμερικής, το κίνημα των χίπηδων, τον πόλεμο του Βιετνάμ, την εισβολή στην Κύπρο κλπ. κλπ. Κι όλα αυτά αφηγείται η Καλλιόπη ή Καλ, την οποία γνωρίζουμε επίσης αναλυτικότατα και παρακολουθούμε την αγωνία της να γνωρίσει τον εαυτό της και το γύρω περιβάλλον. Μαθαίνουμε για τη ζωή των παιδιών στα σχολεία, για το χασίς και τα ναρκωτικά, για την ιστορία των Κάντιλακ κι ένα σωρό άλλα. Ώσπου φτάνει η ώρα της αλήθειας για την Καλ: στην εφηβεία, τα σημάδια της δε συμβαδίζουν με την εφηβεία των άλλων κοριτσιών. Άσε που ερωτεύεται και μια συμμαθήτριά της και έρχονται τα πάνω κάτω. Αφού λοιπόν πληροφορούμεθα και για τα κινήματα της ομοφυλοφυλίας στην Αμερική, και για τις γενετικές διαταραχές των γονιδίων και όλα τα βιολογικά στοιχεία που απαιτούνται για να κατανοήσουμε την ταυτότητα του κοριτσιού (ή αγοριού) όταν έρχεται η ώρα μαθαίνει με άσχημο τρόπο την πραγματική της ταυτότητα και το σκάει. Κάνει ωτο-στοπ, γνωρίζεται με την παρακμή της αμερικανικής κοινωνίας και καταλήγει σε ένα προχωρημένης μορφής peep show στο Σαν Φρανσίσκο (το οποίο επίσης εξηγεί πώς και γιατί κατάντησε κατεξοχήν τόπος γκέι και λεσβιών), το οποίο κλείνει με τη βία η Αστυνομία και την μπαγλαρώνουνε κι αυτήν μαζί με τους άλλους κι αναγκάζεται να γυρίσει στο σπίτι, όπου γίνεται αποδεκτή με τη νέα της ταυτότητα. Κι ο κύκλος κλείνει με τη συγχώρεση που ζητά η γιαγιά γιατί ένιωθε ότι κάποια στιγμή θα τιμωρηθεί η αιμομιξία της. Φανταστείτε πόσες άλλες περιπέτειες και ιστορίες παρελαύνουν ανάμεσα σε αυτές τις γραμμές μέσω των οποίων εξελίσσεται όχι μόνο η οικογενειακή ιστορία αλλά και η ιστορία της Αμερικής (και σε κάποια σημεία και της Ελλάδας). Δεν παύει να σε κερδίζει όμως επαναλαμβάνω, ακριβώς χάρη σε αυτές τις λεπτομέρειες. Κι εκεί που λες ότι δεν χρειάζονταν τόσα χρόνια αφήγησης, το τέλος κλείνει αυτόν ακριβώς τον κύκλο.

Τα γεγονότα τα αφηγείται ο Καλ που πλέον έχει διαπρέψει στο διπλωματικό σώμα και καταφέρνει στη Φρανκφούρτη να βρει μια γυναίκα που θα τον αγαπήσει γι’ αυτό που πραγματικά είναι. Η περιγραφή της ερμαφρόδιτης Καλλιόπης ίσως ξενίσει και θυμώσει κάποιους και το θέμα που διαπραγματεύεται το βιβλίο ίσως φανεί αναρχικό σε πολλούς. Πράγματι είναι ένα διαφορετικό βιβλίο, με πολλά βιολογικά χαρακτηριστικά κι επεξηγήσεις (μεγάλη επιμονή να δοθεί επιστημονική εξήγηση σε αυτήν την ανατομία της) αλλά δεν παύει να σε ταξιδεύει σε έναν κόσμο ολότελα διαφορετικό από το συνηθισμένο. Φοβόμουν ότι θα είναι ένα βιβλίο οικτιρμού και αυτολύπησης (είναι λάθος το σώμα μου αυτό, εγώ είμαι άντρας, και τι θα κάνω, κι ερωτεύτηκα γυναίκα κλπ. κλπ.). Καμία σχέση. Έχουμε ένα πρόβλημα (πρόβλημα;), θα το αντιμετωπίσουμε και θα σταθούμε στα πόδια μας. Στην αρχή με δυσκολία αλλά θα υπάρξει υποστήριξη από το γύρω μας περιβάλλον και κυρίως από τον ίδιο μας τον εαυτό. Ουφ, το τελείωσα….

Βιβλίο Αυτόχειρες παρθένοι
Τίτλος πρωτοτύπου Virgin suicides
Συγγραφέας Jeffrey Eugenides
Μεταφραστής Άννα Παπασταύρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Πατάκης
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το πρώτο μυθιστόρημα του Τζέφρυ Ευγενίδη, που μας χάρισε αργότερα το αξεπέραστο Middlesex, είναι μια τομή στη βολεμένη ζωή του γείτονα, που χαζεύει ευχαρίστως τη δυστυχία του άλλου, χωρίς να βοηθάει ουσιαστικά όμως ή να βάζει το λιθαράκι του για βελτίωσή της. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση δίνει ρυθμό και ένταση ενώ η χρήση λέξεων όπως «πειστήρια» ή «τι συνέβη αργότερα» ή «τι ξέρουμε σήμερα» δίνουν την εντύπωση πως ο αφηγητής είναι αστυνομικός ή κάτι σχετικό. Κι όμως η πραγματική ταυτότητά του είναι κάτι πιο απλό, ακόμη και συγκινητικό για τον βαθμό αφοσίωσής του σε αυτήν την ιστορία. Είναι απλώς ένα μέλος των έφηβων αγοριών, που κάποιοι πρόλαβαν να φιλήσουν μερικές από τις αδελφές. Ξέρουν λοιπόν πως τα κορίτσια αυτά είχαν αισθήματα, όνειρα, σχέδια, ελπίδες. Τι συνέβη λοιπόν και ξαφνικά τις εξοστράκισαν από τον κόσμο;

Το μυθιστόρημα δεν δίνει απάντηση στα ερωτήματα τύπου «γιατί οδηγήθηκαν στην αυτοκτονία;» ή «μήπως τις έδερναν ή τις κακοποιούσαν σεξουαλικά οι γονείς τους;». Αντίθετα, με έναν πρωτοποριακό θεματικό άξονα, ο αφηγητής καταλαβαίνει πως δεν πρόκειται ποτέ να παρεισφρήσει στη ζωή αυτών των ανθρώπων. Η ένταση, η αγωνία, η αβεβαιότητα για το μέλλον των κοριτσιών πηγάζει από τη διηνεκή παρατήρηση της καθημερινότητας των Λίσμπον ΕΞΩ από το σπίτι τους. Άνθρωποι που μένουν απέναντι, ο γαλατάς, συνάδελφοι του πατέρα Λίσμπον, συμμαθητές των «αυτόχειρων παρθένων» περιγράφουν όσο μπορούν καλύτερα το μπες-βγες, που κι αυτό ήταν ελάχιστο, κυρίως των γονιών. Πουθενά δε γίνεται αναφορά σε βρισιές, χτυπήματα, έστω φωνές, ώστε να μεταφερθεί έξωθεν η εσωστρέφεια αυτών των περίεργων ανθρώπων. Οι περιγραφές, όποτε καταφέρνει το κέντρο βάρος της ιστορίας να μεταφερθεί στο σαλόνι ή, τι τύχη, στις κρεβατοκάμαρες, είναι ανατριχιαστικές: σάπια τρόφιμα, κονσέρβες και ξηρά τροφή μιας και η μητέρα Λίσμπον έπαψε να βγαίνει για ψώνια, απλωμένα ρούχα μες στα μπάνια, σκόνη και βρωμιά! Πουθενά όμως και ποτέ δεν εξετάστηκε η αντίληψη, η νοοτροπία, τα αίτια και οι συνέπειες αυτής της συμπεριφοράς. Οι γνωστοί και οι φίλοι, μαζί και ο αναγνώστης, μένουν οριστικά και αμετάκλητα έξω από το σπίτι και περιμένουν με αγωνία τυχόν εξελίξεις, μιας και τα έφηβα κορίτσια είμαστε σίγουροι πως κάποια στιγμή θα ξεσπάσουν. Και ξεσπάνε, με ένα συγκλονιστικά ανατριχιαστικό γκραν φινάλε.

Μιας λοιπόν και η οικογένεια αυτή καθαυτή δεν μας δίνει πολλές πληροφορίες εκ των έσω, ο συγγραφέας, μέσω των μαρτυριών και σε μια προσπάθειά του να σκιαγραφήσει αυτούς τους ανθρώπους μέσα από τον σχολικό, κοινωνικό και επαγγελματικό τους κύκλο, αρχίζει να γνωρίζει στον αναγνώστη κάποιους από τους γείτονες και συμμαθητές, που ο καθένας είναι ξεχωριστή και μοναδική περίπτωση είτε για κλάματα είτε για γέλια. Στις ιστορίες αυτές ίσως επεκτείνεται υπέρ το δέον ο Τζέφρι Ευγενίδης, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους της αφήγησης, είναι όμως απολαυστικός και διερευνητικός, καίριος και ρεαλιστικός όπως πάντα. Φυσικά και υπάρχει ακόμη και Ελληνίδα γιαγιά, η Καραφύλλη από την Προύσα, αφού ο συγγραφέας έχει καταγωγή από κει, απλώς τοποθετείται στρωτά στον άξονα του βιβλίου και με το απαραίτητο χιούμορ για να αλαφρύνει λίγο η βαριά ατμόσφαιρα εγκλεισμού τεσσάρων αθώων κοριτσιών.

Οι «Αυτόχειρες παρθένοι» είναι ένα διαφορετικό μυθιστόρημα, με εξαιρετική διαύγεια και αληθοφάνεια, που τέμνει καίρια και διαστρωματικά την αμερικανική οικογένεια ενώ ταυτόχρονα η αφήγηση πρωτοτυπεί, αφήνοντας απ’ έξω τα αίτια και τα αιτιατά της τραγωδίας και εστιάζοντας στο γύρω περιβάλλον, στην προσπάθεια να βγει συμπέρασμα για αυτήν την απάνθρωπη κατάσταση.