Βιβλίο Υποξία
Συγγραφέας Τέση Παπαθανασίου
Κατηγορία Αστυνομικό μυθιστόρημα
Εκδότης Νίκας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η Τέση Παπαθανασίου έγραψε ένα συναρπαστικό, πλούσιο σε δράση και πλοκή αστυνομικό μυθιστόρημα, γεμάτο κινηματογραφικές σκηνές, απανωτές ανατροπές, πολλά ερωτηματικά κι ένα δυνατό τέλος. Πρωταγωνιστεί ο αστυνόμος Παύλος Παβέρης, τον οποίο γνωρίσαμε στη «Λουκουμόσκονη» κι ο οποίος τώρα έχει μετατεθεί στην Πάρο. Η δολοφονία μιας χειρουργού λίγες μέρες πριν τη δίκη για τον θάνατο ενός ασθενούς της και δύο ηλικιωμένων ανθρώπων που ήρθαν στην Αντίπαρο για καλοκαιρινές διακοπές κινούν τα γρανάζια μιας σκοτεινής μηχανής που θα φέρει τον αστυνόμο μπροστά σε σπαζοκεφαλιές, πολλούς υπόπτους και καλά δικτυωμένους ενόχους. Παιχνίδια που παίζονται πίσω από τις πλάτες ασθενών από γιατρούς που έχουν μεγαλοπιαστεί, συζυγικές απάτες, ζήλια και προδοσίες δημιουργούν ένα σφιχτοδεμένο κουβάρι που με ξενύχτησε.

Η Γεωργία Αντωνοπούλου είναι χειρουργός κι έχει ανάγκη να καταφύγει για δύο εβδομάδες στο εξοχικό της στην Πάρο. Τι έχει συμβεί στη ζωή της για το οποίο αρχίζει να μετανιώνει και γιατί ο εραστής της και βοηθός της στις επεμβάσεις, Βασίλης Οικονόμου, προσπαθεί να την κάνει ν’ αλλάξει γνώμη πριν τη δίκη; Ακόμη και ο πρώην σύζυγός της, Αργύρης Καλλέργης, προσπαθεί να τη μεταπείσει κι αυτό τη θυμώνει γιατί βλέπει πως κανείς τους δε νοιάζεται για τα δικά της αισθήματα, τους δικούς της φόβους, τα δικά της «θέλω». Απλώς δε θέλουν να καταστραφεί η καριέρα της, από την οποία κάτι κερδίζουν: χρήμα, δόξα, δουλειά. Έτσι σχεδιάζει να τα τινάξει όλα στον αέρα: «Ο κύκλος της ζωής. Όπως ορμητικά άρπαξε τη ζωή όταν ήταν νέα και προσπάθησε να φτάσει ψηλά, με την ίδια φόρα την πέταγε τώρα έξω η φυγόκεντρος. Ίσως όχι άδικα, πιθανόν να ήρθε η ώρα να κλείσει αυτός ο κύκλος» (σελ. 77).

Την ίδια στιγμή μια σειρά από ανώνυμες απειλητικές επιστολές («Πρόσεχε, έρχεται η σειρά σου») πληθαίνουν σταδιακά και φοβίζουν τη γιατρό. Ποιος είναι ο ανώνυμος αποστολέας και γιατί την έβαλε στο μάτι; Τι του αρέσει στα ανώνυμα τηλεφωνήματα που κάνει και τι έχει βιώσει στην παιδική του ηλικία; Η συγγραφέας μας δίνει με τον καλύτερο τρόπο μια μοναχική, εσωστρεφή φιγούρα που έχει βιώσει κακοποίηση στην παιδική του ηλικία από τη μητέρα του. Είναι ανατριχιαστικές και σοκαριστικές οι σκηνές που αναβιώνουν το παρελθόν του, ειδικά με το ξύλο που τρώει με τη ζώνη της («Το καλύτερο πράγμα που μου άφησε ο πατέρας σας», όπως έλεγε χαρακτηριστικά), το πώς αυτοτιμωρείται και γιατί βρίσκει ανακούφιση κλεισμένος σε μια ντουλάπα. Ποιος όμως δολοφόνησε τη χειρουργό, εμποδίζοντάς τον να εκδικηθεί; Τι σκοπεύει τώρα να κάνει και εναντίον ποιανού θα στραφεί;

Ο Αντώνης και η Καίτη Μεταξά, που ζουν μόνιμα στον Καναδά, επιστρέφουν στην πατρίδα τους, την Αντίπαρο και ξανανιώνουν: «Ολόκληρη η Χώρα σαν ένα απέραντο γιορτινό τραπέζι όπου ξαναβρίσκεται η οικογένεια μετά από πολύ καιρό» (σελ. 104). Γιατί όμως τους αναστατώνει η δολοφονία στην Πάρο; Πώς κατέληξαν στο Τορόντο; Τι δουλειά έκαναν πριν συνταξιοδοτηθούν; Ταυτόχρονα, ο πρώην καλαθοσφαιριστής Αργύρης Καλλέργης γοητεύεται από τη μυστηριώδη Ρόζα και μπλέκεται μαζί της σε μια περιπέτεια γεμάτη πρωτόγνωρο πάθος ενώ ο δημοσιογράφος Σωτήρης Σπάθας, στην προσπάθειά του να βγάλει λαβράκι από την υπόθεση, κάνει μια σειρά από απανωτά λάθη που θα πυροδοτήσουν τις εξελίξεις. Κυνηγάει την είδηση με πάθος αλλά όχι με θεμιτά μέσα, δημιουργώντας έτσι μια ιδιότυπη σχέση με τον Παβέρη, ο οποίος δεν τον βλέπει με καλό μάτι.

Ο αστυνόμος Παύλος Παβέρης που αναλαμβάνει την υπόθεση είναι ένας ιδεαλιστής και ονειροπόλος άνθρωπος που, μόλις αρχίζει να υποψιάζεται συγκάλυψη στην ιστορία, κάνει τα δικά του, πιστός στην απόδοση της δικαιοσύνης και στην κυριαρχία του δίκιου. Ερευνά, ανακρίνει, ψάχνει, παρατηρεί, αγνοεί αρκετές φορές τις προειδοποιήσεις του ανωτέρου του, δημιουργεί προβλήματα στην Αθήνα, μόνο και μόνο γιατί θέλει να φτάσει στην αλήθεια. Είναι αξιέπαινη μάλιστα η επιλογή της συγγραφέως να συνδέσει την ιστορία με την υπόθεση της «Λουκουμόσκονης» όχι αποκαλύπτοντας στοιχεία της πλοκής (το μυθιστόρημα μπορεί να διαβαστεί και αυτόνομα) αλλά παρουσιάζοντας έναν διαφορετικό Παβέρη που έχει επηρεαστεί από τις εξελίξεις στη Σύρο, έχει αλλάξει σε κάποια σημεία, δεν παύει όμως να πιστεύει στην αλήθεια και στη δικαιοσύνη, όσο κι αν κάποιοι τα καταπατούν όλα αυτά. Στο πλάι του βρίσκεται η υπαστυνόμος Μαρίνα Νικολαΐδου, πολύτιμη βοηθός και πανέξυπνη γοητευτική γυναίκα, με ψύχραιμη και λογική ματιά που βοηθάει το μυαλό (και όχι μόνο) του αστυνόμου να καθαρίσει.

Στο μυθιστόρημα ξεχώρισα από την αρχή τις γλαφυρές περιγραφές, όπου σε κάθε κεφάλαιο στήνεται κι ένα διαφορετικό σκηνικό, φαινομενικά άσχετο με τα επόμενα. Στιγμιότυπα που λες και τα παρακολουθείς από κοντά θυμίζουν κινηματογραφικές σεκάνς, με τους διαλόγους να έχουν τη σωστή δομή και έκταση, αφήνοντας έτσι χώρο στην καθαυτή δράση. Στην αρχή έχουμε ελάχιστες πληροφορίες για τα πρόσωπα, σταδιακά όμως η πλοκή γίνεται πιο σφιχτή και αρχίζουν τα πράγματα να μπαίνουν σε μια σειρά. Λιτά μα δυνατά καλολογικά στοιχεία ζωντανεύουν τα χρώματα και τα αρώματα της φύσης στην Πάρο («Θαύμαζαν τα χρώματα, το δυνατό μπλε των παραθύρων και το μοβ της βουκαμβίλιας», σελ. 103) και στην Αντίπαρο, όπου εκεί οι προτάσεις είναι η μία καλύτερη από την άλλη: «…ένα κοχύλι που άνοιγε και από μέσα του ξεχυνόταν παντού η λάμψη του κατάλευκο μαργαριταριού» (σελ. 103), «μια νησίδα… του ήλιου, της πέτρας και του ανεξάντλητου μπλε» (σελ. 128), «μια μικρή καφετιά πινελιά ανάμεσα στο μπλε» (σελ. 168). Αξέχαστες θα μου μείνουν κάποιες σκηνές γεμάτες ένταση, όπως αυτή με την καταρρακτώδη βροχή στις στροφές του δρόμου μεταξύ Αλυκής-Φάραγγα, όπου διαπράττεται ο πρώτος φόνος.

Σε κάποια σημεία η Τέση Παπαθανασίου παρατηρεί και σχολιάζει με ευχέρεια και διακριτικότητα: «Η άνοιξη ήταν εποχή ντεμί-σεζόν. Άλλες φορές ο ήλιος τους έκανε τη χάρη να λάμπει συνεχόμενα από τον Μάρτιο… κι άλλες τους έπαιζε παιχνίδια κι εναλλασσόταν με ψυχρές νύχτες κι απότομες μπόρες…» (σελ. 80). Εξίσου ρεαλιστικά όμως περιγράφονται το Ψυχικό, η περιοχή του Λυκαβηττού και όλο το κέντρο της Αθήνας, από Ακαδημίας μέχρι Μοναστηράκι, με τα μαγαζιά τους, τους δρόμους, τις πλατείες, τον κόσμο που συχνάζει ή μένει εκεί, κάτι που δημιουργεί μια ιδιόμορφη ισορροπία στο κείμενο ανάμεσα στο ρομαντικό του νησιού και στο σκληρό της πόλης. Μία και μόνη πρόταση τα λέει όλα: «…οι δρόμοι της πόλης ένα κουβανέζικο χάος…»! Κι όλα αυτά χωρισμένα σε κεφάλαια που έχουν για τίτλους ιατρική ορολογία (εμβολή, φωτοϋποδοχείς, ενέσιμο ύδωρ, υποξία κ. ά.), με αποτέλεσμα να στήνεται μια υποβλητική ατμόσφαιρα φόβου, παρόμοια με αυτήν που βιώνουμε όταν αναγκαζόμαστε να νοσηλευτούμε.

Η «Υποξία» είναι ένα καλογραμμένο, γρήγορο και ανατρεπτικό αστυνομικό μυθιστόρημα που μας βυθίζει στον σκοτεινό κόσμο της χειρουργικής και μας συστήνει τους επηρμένους, καυχησιάρηδες γιατρούς που παίζουν με τις ανθρώπινες ζωές και ξεγλιστρούν αλλά και τους ιδεολόγους που αγωνίζονται χωρίς να περιμένουν ανταμοιβή. Φως και σκοτάδι παλεύουν την ώρα που ο ασθενής δίνει τη δική του μάχη, μικρές επιμέρους ιστορίες φέρνουν δάκρυα στα μάτια κι όσο προχωράμε βαθύτερα στην καθαυτή υπόθεση τόσο αυξάνονται τα διλήμματα και οι προβληματισμοί. Πόσο άσχημες συνέπειες έχει ένα ιατρικό λάθος στη ζωή του ασθενή και κυρίως των γύρω του; Πόσο αποφασισμένος είναι κάποιος να πραγματοποιήσει τα σκοτεινά του σχέδια; Τι συνδέει τους δύο φόνους με τον μυστηριώδη αποστολέα των απειλητικών επιστολών; Τι θα διακυβευτεί στη δίκη που δεν πρέπει να βγει στο φως; Και τελικά ποιος κρύβεται πίσω απ’ όλ’ αυτά;

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Ποια δύναμη έκανε άραγε τους ανθρώπους να δρουν ανεξέλεγκτα; Η ατιμωρησία. Ή η αίσθηση υπεροχής. Προσωπική ή της αγέλης, δεν έχει σημασία. Τι τους έσπρωχνε πέρα από τα όρια; Εμμονές. Τι τους ωθούσε στο κακό; Μια σειρά από αιτίες. Εγωισμός. Χρήμα. Εξουσία κι επιβολή. Ζήλια. Τρέλα. Εκδίκηση» (σελ. 235). «Άραγε, οι σκιές νικούν πάντα;» Όμως «Το φως είναι που γεννά τις σκιές, χωρίς αυτό δεν υπάρχουν» (σελ. 124).

«Το σύμπαν και η τέχνη, τα μόνα δύο πράγματα που η αναμέτρηση μαζί τους οδηγεί πάντοτε σε μια νίκη της ταπεινότητας. Μια νίκη της ψυχής» (σελ. 156).

«Η αλήθεια. Άτιμο πράγμα. Δεν είναι ξεκάθαρος ο πόνος που επιφέρει… Καλύτερα να ζεις λαβωμένος παρά σε πλάνη. Χωρίς αλήθεια δεν υπάρχει δικαιοσύνη» (σελ. 321).

Βιβλίο Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 
Συγγραφέας Βασίλης Κουτσιαρής, Γιάννης Διακομανώλης
Εικονογράφος Μιχάλης Κυλάκος
Κατηγορία Παραμύθι
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Βασίλης Κουτσιαρής και ο Γιάννης Διακομανώλης ζωντανεύουν εύληπτα την Ελληνική Επανάσταση και καταγράφουν τα γεγονότα με απλό λεξιλόγιο και συναρπαστική γραφή. Έχουν επιλέξει κι έχουν αναπαραστήσει συγκινητικά όλες τις στιγμές του ελληνικού ξεσηκωμού, από την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας και την άλωση της Τριπολιτσάς ως τις σημαντικότερες μάχες, την έξοδο του Μεσολογγίου, τις Εθνοσυνελεύσεις κ. π. ά. Με κατανοητό τρόπο οι συγγραφείς δείχνουν στα μικρά παιδιά τον τρόπο που πολέμησαν οι πρόγονοί μας, τα λάθη που έγιναν, τον ηρωισμό τους, τον τρόπο θανάτου τους. Λέξεις γεμάτες ηρωισμό αναπαριστούν σκηνές που έμειναν στην Ιστορία και στην καρδιά των επόμενων γενεών. Η εικονογράφηση του Θάνου Τσίλη αναπαριστά με ζωηρά χρώματα, λεπτομέρειες και ενδιαφέροντα φόντα τις σκηνές που περιγράφουν οι συγγραφείς. Πολύχρωμες λεπτομέρειες, ρεαλιστική απεικόνιση των γνωστών προσώπων της ιστορικής εκείνης περιόδου και ενδιαφέρουσες προοπτικές και οπτικές γωνίες δημιουργούν το σωστό εικονογραφικό πλαίσιο της σημαντικής αυτής μάχης. Ο Μιχάλης Κυλάκος φυσικά απέφυγε να δείξει έντονα τη βία μιας μάχης και ταυτόχρονα κατάφερε με την αφαιρετικότητα και την παραστατικότητά του να μου φέρει δάκρυα στα μάτια σε στιγμές όπως η έξοδος του Μεσολογγίου ή τα πρώτα βήματα του ελεύθερου ελληνικού κράτους μετά τη ναυμαχία του Ναβαρίνου. Η σειρά «Γνωρίζω την Ιστορία» των εκδόσεων Μίνωας μαθαίνει στα παιδιά έως πέντε ετών για βασικά γεγονότα της ελληνικής Ιστορίας και τα προετοιμάζει σωστά και διασκεδαστικά για να μάθουν το παρελθόν μας και να ξεκινήσουν τις δικές τους έρευνες, αναπτύσσοντας έτσι τη φιλομάθεια και την περιέργειά τους για περαιτέρω λεπτομέρειες.

Βιβλίο Άτακτο περιστατικό
Συγγραφέας Γιώργος Κωνσταντινίδης
Εικονογράφος Σωτήρης Μητρούσης
Κατηγορία Χιούμορ / Παιδικό μυθιστόρημα
Εκδότης Μίνωας
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια νέα σειρά περιπετειών ήρθε να κατακτήσει το αναγνωστικό κοινό των 8 ετών και πάνω. Ο Στέλιος ο Μπούφος, ο καλυτεροχειρότερος ντετέκτιβ του κόσμου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μίνωας και με έκανε να διασκεδάσω αφάνταστα! Γέλιο, μυστήριο, παραστατική εικονογράφηση που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης, ρεαλιστική απεικόνιση του κόσμου και των αντιλήψεων ενός μικρού παιδιού και έξυπνοι διάλογοι. Στα βιβλία πρωταγωνιστεί μια αχτύπητη παρέα, διαλεγμένη προσεκτικά για να συμπληρώσει τον γκαφατζή Στέλιο: το αδερφάκι του, ο Ιάσονας, οι γονείς του και οι φίλοι του, Ισίδωρος και Μανόλης! Μάλιστα ο Στέλιος είναι τόσο μπούφος που ακόμη και η σελιδαρίθμηση των βιβλίων του είναι βαλμένη ανάποδα. Στο 12^ο βιβλίο της σειράς, «Άτακτο περιστατικό», ο Στέλιος μπαίνει στο χειρουργείο και πριν τον πιάσει η νάρκωση ακούει μια ενδιαφέρουσα συζήτηση. Όταν συνέρχεται προσπαθεί να βγάλει άκρη και να λύσει μια νέα μυστηριώδη υπόθεση, μόνο που αυτήν τη φορά ο Ισίδωρος και ο Ιάσων θα τον βοηθήσουν εξ αποστάσεως. Η ιστορία ξετυλίγεται απίστευτα γρήγορα και συναρπαστικά. Οι μέθοδοι που ακολουθεί ο Στέλιος και γενικότερα η αναλυτική του σκέψη δίνουν την ευκαιρία στον συγγραφέα Γιώργο Κωνσταντινίδη να αναπτύξει ένα πλούσιο και ποικίλο λεξιλόγιο και στον εικονογράφο Σωτήρη Μητρούση να εικονογραφήσει ένα τρελό, σουρεαλιστικό και ταυτόχρονα τόσο αληθινό περιβάλλον που δε σταμάτησα στιγμή να γελάω. Το μάτι μου πήγαινε πότε στο κείμενο, πότε στα σκίτσα και ζούσα την κάθε στιγμή λες και ήμουν μπροστά! Τα σκίτσα είναι απόλυτα καρτουνίστικα, χωρίς περιττές λεπτομέρειες και πολύ παραστατικά. Γκάφες, χαζομάρες, ό,τι θεωρείται λογικό στο μυαλό ενός παιδιού (κι ενός νηπίου, εντάξει, Ιάσονα, είσαι κι εσύ στο βιβλίο και σ’ ευχαριστούμε για τα εντατικά μαθήματα χημείας) δημιουργούν μια ιστορία ανατρεπτική, ευρηματική και πανέξυπνη. Σε αυτό το βιβλίο μάλιστα έχουμε κι ένα ρολόι στα τελευταία κεφάλαια για να μετράμε τον χρόνο ως την ώρα μηδέν (ή για να καταγράψουμε πόσες βλακείες μπορεί να κάνει ο Στέλιος μέσα σε ένα τέταρτο)! Πώς και γιατί βρέθηκε ο Στέλιος στο χειρουργείο; Τι σατανικό ετοιμάζουν οι νοσοκόμοι που δεν πρέπει να μάθει κανείς; Πώς μπορεί να πάει για ψάρεμα κάποιος που σιχαίνεται το ψάρεμα; Γιατί ο Στέλιος νοσηλεύεται στο ίδιο δωμάτιο με τον… Τουταγχαμών; Πού κολλάει στην ιστορία ο Γιώργος Ζαμπέτας; Πώς θα μάθει ο Στέλιος τα σχέδια των νέων του αντιπάλων; Τι είναι ο διαιθυλαιθέρας; Τι είναι η χημεία και σε ποια πεδία είναι χρήσιμη; Το «Άτακτο περιστατικό» είναι μια θεότρελη, διασκεδαστική και καλογραμμένη ιστορία, με διαλόγους που παγώνουν μέχρι και πιγκουίνους, που συνδυάζει τη μάθηση με τη διασκέδαση και περιγράφει ανερυθρίαστα κωμικά έναν συναρπαστικό μικρόκοσμο που θα λατρέψουν τα μικρά παιδιά! Είναι μια έξυπνη ιδέα, δοσμένη σωστά, καλοδουλεμένη και εικονογραφημένη με τον τρόπο που θέλουν οι αναγνώστες ηλικίας 8 ετών και πάνω. Αγωνία και χιούμορ σε έναν σωστό και ιδανικό συνδυασμό.

Βιβλίο  Το θαύμα
Τίτλος πρωτοτύπου The wonder
Συγγραφέας Emma Donoghue
Μεταφραστής Ρηγούλα Γεωργιάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Παπαδόπουλος
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα της Emma Donoghue διαδραματίζεται το 1859 κι ενώ ξεκινάει με κάποια στατικότητα μέχρι να μας εντάξει πλήρως στο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον της μικρής Άννα Ο’ Ντόνελ αρχίζει να απογειώνεται από ένα σημείο και μετά, να φέρνει σε σύγκρουση δύο εντελώς αντίθετους κόσμους, να ξεδιπλώνει αριστοτεχνικά μια ιστορία που κατά βάθος κρύβει μια φριχτή αλήθεια και τελικά να φέρνει τη Λιμπ Ράιτ αντιμέτωπη με τον ίδιο της τον εαυτό και τις αρχές με τις οποίες γαλουχήθηκε ως νοσοκόμα. Από την αρχή με κέρδισαν η παραστατικότητα της αφήγησης και οι ωραίες περιγραφές της φύσης και του χωριού όπου μεγαλώνει η Άννα («ένα θλιβερό σύμπλεγμα κτισμάτων»), με διακριτικό λυρισμό, παρομοιώσεις και μεταφορές: «Η βροχή χτυπούσε τη στέγη σαν δάχτυλα τυφλού που ψηλαφίζουν» (σελ. 182). Είμαστε στο μεσοκαλόκαιρο κι είναι η εποχή της πείνας, αφού οι πατάτες θα βγουν τον άλλο μήνα, οι κάτοικοι είναι υποσιτισμένοι, η τύρφη έχει διαποτίσει τη ζωή τους αλλά και τις σελίδες του βιβλίου. Μάλιστα, κάποιες από τις προτάσεις δεν έχουν ρήμα κι όμως αποπνέουν δύναμη και εικόνες: «Άλλη μια κατεστραμμένη αγροικία, με γυρισμένα τα νώτα στον δρόμο, αυτή» ή «Θόρυβος έξω στο μπακάλικο».

Η Λίμπ είναι μια νέα γυναίκα, προσγειωμένη στην πραγματικότητα, πιστή καθολική μεν αλλά δεν παύει να σκέφτεται, ναχ αμφισβητεί, να αμφιβάλλει και φυσικά δεν παρασύρεται από δοξασίες και προλήψεις, οι οποίες αφθονούν στην Ιρλανδία. «Ίσως η πίστη να μην είχε εισχωρήσει ποτέ πολύ βαθιά μέσα της και με το πέρασμα του χρόνου να είχε αποβληθεί εντελώς, μαζί με άλλα παιδιάστικα πράγματα» (σελ. 80)! Η προϊσταμένη της στο νοσοκομείο του Λονδίνου της είπε πως κάποιοι χρειάζονταν μια πεπειραμένη νοσοκόμα για δύο εβδομάδες και για αποκλειστική απασχόληση με δωρεάν έξοδα διαμονής και ταξιδιού και ημερήσια αποζημίωση. Η Άννα Ο’ Ντόνελ βέβαια δεν είναι ακριβώς άρρωστη αλλά χρειάζεται εντατική παρακολούθηση αφού εδώ και τέσσερις μήνες δεν έχει δεχτεί κανενός είδους τροφή, μόνο νερό κι όμως ούτε αδυνάτισε ούτε έπεσε στο κρεβάτι ούτε αρρώστησε. Η Λιμπ Ράιτ, με τη βοήθεια της αδελφής Μιχαήλ που επίσης επελέγη από την επιτροπή που συστήθηκε για να δουν αν πρόκειται για θαύμα ή για κάτι άλλο, αρχίζουν να παρατηρούν επί εικοσιτετραώρου βάσεως και μεθοδικά την Άννα, δημιουργώντας έτσι ένα ενδιαφέρον δίπολο μεταξύ ρεαλισμού και δυσπιστίας από τη μια και ταπεινότητας και σεβαστικής υπακοής στο θέλημα του Κυρίου από την άλλη. Ήδη άρχισε να συρρέει κόσμος στο καλύβι της Άννα και να της φέρεται σα θαυματουργή οσία, κάτι που μεγαλώνει τον θυμό της Λιμπ για την ευπιστία τους και για το γεγονός ότι τη μετατρέπουν σε θρησκευτική ατραξιόν, φυσικά με το σχετικό αντίτιμο: «Τι στην οργή τους είχε πιάσει; Προετοίμαζαν ένα κοριτσάκι για αγιοποίηση επειδή φαντάζονταν ότι βρισκόταν υπεράνω των ανθρώπινων αναγκών;» (σελ. 44). Το μυθιστόρημα ρίχνει άπλετο φως στην καθημερινότητα και στη ζωή της Άννα Ο’ Ντόνελ, αυξάνοντας με κάθε σελίδα το δίλημμα: είναι θαύμα ή απάτη; Η Λιμπ στην κυριολεξία «λυσσάει» να αποδείξει πως το παιδί παίρνει τροφή κρυφά μ’ έναν τρόπο που δεν μπορεί να εντοπίσει! Ακόμη χειρότερα, δεν μπορεί να καταλάβει τον λόγο που το κοριτσάκι καταφεύγει σε μια τέτοια απάτη, όπως επιμένει να ισχυρίζεται. Για να τραβήξει την προσοχή όπως όλα τα παιδιά της ηλικίας της; Ναι αλλά το αντίτιμο είναι ένα σώμα που υποφέρει και μια διαρκής αγωνία να μην την πιάσουν. Κι αν έχει παγιδευτεί στο ίδιο της το «παιχνίδι» πότε θα καταρρεύσει; Η Λιμπ σκέφτεται τα πάντα κλωθωγυρνώντας γύρω από κάτι που δεν τη βοηθάει να αποκτήσει ευρύτερη αντίληψη, κάνοντάς τη να χάσει πολύτιμο χρόνο.

Η νοσοκόμα έχει να αντιμετωπίσει ακόμη και τις πεπαλαιωμένες γνωματεύσεις του γιατρού ΜακΜπρίρτι, τον οποίο χαρακτηρίζει «προκατακλυσμιαίο τύπο»! Έτσι λοιπόν, ενώ η Λιμπ ξεκινάει να παρακολουθεί στενά το παιδί, πιστεύοντας ακράδαντα, παρ’ όλες τις ενδείξεις περί του αντιθέτου, πως κάπου, κάπως, κάποιος της παρέχει τροφή, σταδιακά αρχίζει να ερευνά τα αίτια και τα κίνητρα μιας τέτοιας πράξης όσο αρχίζει να αποκτά φανατικούς εχθρούς είτε από την οικογένεια της μικρής Άννα είτε ακόμη και μέσα στα μέλη της Επιτροπής που την κάλεσε. Ας μην ξεχνάμε πως η «νηστεία» του παιδιού έφτασε τελικά να κάνει το χωριό του συνώνυμο της ευπιστίας και της άγνοιας, με την τιμή της ίδιας της κομητείας να διακυβεύεται! Με μαεστρία η συγγραφέας ανοίγει με αργό τρόπο τον εσωτερικό κόσμο της Άννας, μας δείχνει έναν ολοκληρωμένο χαρακτήρα, απόλυτα ταιριαστό με ενός μικρού παιδιού που έχει επηρεαστεί βαθύτατα από τις θρησκευτικές κατηχήσεις, και μας αποκαλύπτει κάτι ασύλληπτο που στιγμάτισε τον τρόπο σκέψης και νοοτροπίας της και ίσως να επηρέασε και τα πρόσφατα γεγονότα που καλείται να αντιμετωπίσει η νοσοκόμα. Θαύμασα το καλοσχεδιασμένο ψυχογράφημα του κοριτσιού και μου άρεσε ο τρόπος με τον οποίο μεταμορφώθηκε το μυθιστόρημα από κείμενο γεμάτο ενδιαφέρουσες απόψεις και παρατηρήσεις σε κάτι βαθιά ανθρώπινο, τρυφερό και φυσικά εντελώς διαφορετικό απ’ ό,τι ξεκίνησε! Στο κάδρο μάλιστα μπαίνει και ο δημοσιογράφος Ουίλιαμ Μπερν που θέλει να καταγράψει την ιστορία, φορτώνοντας έτσι στη Λιμπ ακόμη περισσότερο συναισθηματικό βάρος: να του εκμυστηρευτεί πράγματα; Κι αν την εκμεταλλευτεί; Έχει αγνές, ανθρωπιστικές προθέσεις ή ενδιαφέρεται να κάνει μόνο ένα πετυχημένο ρεπορτάζ;

Η επιστήμη υποστηρίζει πως δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς τροφή επομένως έχουμε να κάνουμε με θαύμα ή με απάτη; Είμαστε σε μια εποχή που ο κόσμος δεν εμπιστεύεται εύκολα την ιατρική και όσες ανακαλύψεις έχουν βοηθήσει να αυξηθεί το βιοτικό επίπεδο των ανθρώπων τότε κι επιπλέον προτιμά να αφήνεται σε αερολογίες παρά να ψάχνει για σοβαρές λύσεις. Ειδικά η κίνηση του γιατρού ΜακΜπρίρτι να ενημερώσει τον κόσμο μέσω εφημερίδας για να βρει μια βοήθεια στο μυστήριο είχε ως αποτέλεσμα σωρεία προσβλητικών ή κενολόγων επιστολών, ακόμη και σάτιρα, κάτι που θυμίζει την ανθρωποφαγία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που βιώνουμε στην εποχή μας. Και να που οι εξελίξεις τρέχουν με τέτοιο τρόπο που η Λιμπ αναπτύσσει το αίσθημα καθήκοντος και συνείδησης που πρέπει να έχει μια νοσοκόμα, αρχίζει να ανησυχεί για όσα βλέπει, παρατηρεί και μαθαίνει, μόνο που αρχίζει να μιλάει σε ώτα μη ακουόντων, πιστών δηλαδή σε επιστήμες του προηγούμενου αιώνα, σε δοξασίες, ακόμα και στην τιμή της φιλίας! Υπάρχει όμως και μια ισορροπία στο κείμενο, αφού στρέφεται μεν κατά της θρησκοληψίας και του φανατισμού αλλά όχι κατά του χριστιανισμού, δεν επιτίθεται στη θρησκεία: «-Μην κατηγορείς Εκείνον για τις παλαβομάρες των πιστών του… Το μόνο που μας ζητάει είναι να ζούμε» (σελ. 281-282).

«Το θαύμα» είναι ένα πολυεπίπεδο και συναρπαστικό μυθιστόρημα που ζωντανεύει με ενάργεια την Ιρλανδία του 19ου αιώνα κι επικεντρώνεται σε ένα γεγονός που αποτελεί την αφορμή για να ξεδιπλωθεί μια ανατρεπτική πλοκή γύρω από τη σύγκρουση μεταξύ επιστήμης και θρησκείας, από την πάλη μεταξύ λογικής και φαντασιοπληξίας, από την αγωνιώδη προσπάθεια κάποιων που δε θέλουν να αλλάξουν κάποιες καταστάσεις γιατί ωφελούνται, από το δίλημμα ανάμεσα στον όρκο της νοσοκόμας και στις προϋποθέσεις υπό τις οποίες αυτός παραβιάζεται για το καλό του ασθενή. Ενδιαφέροντες χαρακτήρες, ρεαλισμός κι ένα βαθιά ανθρώπινο τέλος είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός βιβλίου που με κράτησε σε αγωνία ως την τελευταία κυριολεκτικά λέξη.

Βιβλίο Τα μυστικά της λίμνης
Τίτλος πρωτοτύπου Drowning Ruth
Συγγραφέας Christina Schwarz
Μεταφραστής Μαρία Γεωργιάδου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Bell (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Από τα καλύτερα βιβλία που έχω διαβάσει. Καλογραμμένο, πολυδιάστατο και συναρπαστικό. Μια γυναίκα καταφεύγει στο πατρικό της, στο σπίτι όπου τώρα μένει η αδελφή της με την κόρη της. Στην πορεία ανακαλύπτουμε ότι είναι έγκυος. Αλλά πού είναι το παιδί της; Κι η αδελφή της πώς πέθανε; Γιατί μένει μόνη με την ανιψιά της; Κι όταν γυρίζει ο πατέρας της από το μέτωπο θα καταφέρει να την κερδίσει ή θα τη χιάσει για πάντα; Κι η κολλητή της φίλη που μεγαλώνουν μαζί γιατί της μοιάζει τόσο πολύ; Από τα καλύτερα μυθιστορήματα!!!

Βιβλίο Τότε που τραγουδούσαν οι θεοί
Συγγραφέας Άννα Γαλανού
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι διαβάζοντας αυτό το μυθιστόρημα είχα πολλές διακυμάνσεις: από τη βαρεμάρα και το ξεφύλλισμα των πρώτων σελίδων ως την ένταση και τα πλούσια συναισθήματα και εικόνες που μου χάρισε το ημερολόγιο του Πέρσαλφ και ως την αγωνία για το αν θα καταφέρουν τελικά η Λένα και ο Φίλιππος να ξανασμίξουν και να ζήσουν τον έρωτά τους. Όποτε περιγράφει η συγγραφέας τα ερωτικά σμιξίματα των δύο νέων, έχουμε πολλές περιττές σκέψεις και εσωτερικές αναζητήσεις, ερωτικές περιγραφές που εμένα δε με κράτησαν και κάποιες παρατραβηγμένες συμπτώσεις. Το ημερολόγιο όμως του Πέρσαλφ ανατρέπει ευχάριστα αυτό το σκηνικό, γιατί περιγράφει με αμεσότητα και παρατηρητικό βλέμμα την καθημερινή ζωή των τσιγγάνων, τις περιπλανήσεις τους, τη φτώχεια, τις κλεψιές, την αποπομπή τους από τον πολιτισμό και τα χωριά, τις αναποδιές τους, τις δύσκολες καιρικές συνθήκες που έχουν να αντιμετωπίσουν τον χειμώνα, τις γιορτές και τα πανηγύρια που στήνονται με την ελάχιστη αφορμή και πολλά άλλα. Και η ιστορία είναι δυνατή: ο Πέρσαλφ ερωτεύεται μια μπαλαμή σε ένα από τα χωριά που κατασκηνώνουν, κόρη ενός πλούσιου αργυροχόου, κι ο έρωτάς τους συναντάει πάρα πολλά εμπόδια και απρόσμενες ανατροπές που κρατούν το ενδιαφέρον αμείωτο.

Η συγγραφέας δεν ακολουθεί μονοδιάστατη, επίπεδη αφήγηση, αλλά διαλέγει με προσοχή το πώς θα ξετυλίξει κάθε μέρος της ιστορίας της. Στην αρχή έχουμε τη γνωριμία των πρωταγωνιστών, μετά το ημερολόγιο, που σταματά σε καίριο σημείο, οπότε την αφήγηση τη συνεχίζουν οι ίδιοι οι γονείς της Λένας και στη συνέχεια ψάχνουμε να βρούμε τα ίχνη του Φίλιππου, που έχει παραιτηθεί από το νοσοκομείο. Αυτό το μέρος της πλοκής εκτυλίσσεται με πολύ πυκνογραμμένο τρόπο και εξαπλώνεται σε αρκετές σελίδες, κάτι που δείχνει την επαρκή εξισορρόπηση των επιμέρους κομματιών της ιστορίας (εδώ είναι η πιο παρατραβηγμένη σύμπτωση κατ’ εμέ: ο άνεργος, πεινασμένος Φίλιππος άγεται και φέρεται στην αφιλόξενη Αθήνα και λιποθυμά από την εξάντληση μπροστά σε γκαλερί έργων τέχνης, της οποίας οι ιδιοκτήτες ανακαλύπτουν το κρυφό του ταλέντο, του ζωγράφου, και τον κάνουν όνομα στον χώρο της τέχνης).

Σε γενικές γραμμές ένα κατά τόπους καλογραμμένο κείμενο, ένας έρωτας δοσμένος με πρωτότυπο τρόπο κι ένα καλογραμμένο κείμενο που θα κρατήσει συντροφιά με τον πλούτο του λεξιλογίου και τον επιδέξιο χειρισμό της πλοκής. Πολύ όμορφα τα λουλούδια που στολίζουν την αρχή κάθε κεφαλαίου. Μου έδειξαν μια πολύ φροντισμένη επιμέλεια, κάτι που χαρακτηρίζει κάθε μυθιστόρημα των εκδόσεων Διόπτρα.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Ο τσιγγάνος δεν λογαριάζει τα λεφτά, κι αν τα ‘χει, δεν τα κρατάει για πολύ. Ξέρει καλά πως είναι άχρηστα και περιττά. Ο τσιγγάνος νοιάζεται μόνο για το σήμερα. Το αύριο δεν το ξέρει, περιμένει να ξημερώσει για να το παλέψει, κάθε φορά κι ένας καινούργιος αγώνας. Αν βγει χαμένος ή κερδισμένος, δεν τον νοιάζει, αρκεί να προλάβει τη νύχτα… Η ελπιδα κάθε μέρας είναι μία ακόμα νύχτα, τότε ακουμπά την καρδιά του και νιώθει πως η ζωή είναι εκεί και τον περιμένει. Μόνο αυτό έχει σημασία. Αυτό το ξέρει πολύ καλά» (σελ. 162).

«Οι άλλοι κι εμείς… Αυτή ήταν πάντα η ζωή μας κι έπρεπε να το δεχτούμε αυτό. Ένα βήμα μπροστά, δέκα πίσω και πάλι μπροστά και πάλι…και πάλι… Ο τσιγγάνος και ο δρόμος, η απόλυτη ευτυχία!» (σελ. 280).

«Αποφάσισε λοιπόν κι έβαλε ελάχιστες σκιές εδώ κι εκεί, χωρίς όμως να δείχνει τη θέση του ήλιου. Μόνο ένας που κοίταζε προσεκτικά τον πίνακα θα μπορούσε να καταλάβει ότι ήταν μεσημέρι. Μια ώρα που αφήνει ελπίδες και προσδοκίες, που αφήνει το περιθώριο να το σκεφτείς και ν’ αλλάξεις γνώμη, να τρέξεις και να προλάβεις ή να γυρίσεις την πλάτη και να ξεκινήσεις κάτι καινούριο. Ακριβώς η μέση της μέρας» (σελ. 418).

Βιβλίο  Τα δάκρυα των αγγέλων
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στο τρίτο βιβλίο περιγράφονται τα αιματηρά και βδελυρά γεγονότα του 1949, οι μάχες και η οριστική νίκη του ελληνικού στρατού (παρά τις δηλώσεις του Νίκου Ζαχαριάδη ότι το κόμμα κρατά «το όπλο παρά πόδα», μια πρόταση που τρομοκράτησε το ελληνικό κράτος, με συνέπεια τις εξορίες και τις διώξεις των κομμουνιστών ακόμη και μετά το τέλος του εμφυλίου). Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι.

Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές στο περιβόητο παιδομάζωμα και τις παιδουπόλεις της Φρειδερίκης, τις αιματηρές μάχες σε Γράμμο και Βίτσι, τη διαφωνία του Τίτο με τον Στάλιν με αποτέλεσμα η Γιουγκοσλαβία να κλείσει τα σύνορά της και να μειωθεί αρκετή από την οικονομική και άλλη ενίσχυση προς τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδος, τα όνειρα και τις προσδοκίες του ΚΚΕ, το οποίο με την Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση που συγκρότησε, ένα ψευδο-κράτος που ποτέ καμία χώρα και καμία κυβέρνηση δεν αναγνώρισε (άσε που περιοριζόταν σε δυο κορυφογραμμές μόνο ανάμεσα Βίτσι-Γράμμο) είχε την πρόθεση να διχοτομήσει τη χώρα και να αποσπάσει το βόρειο κομμάτι της για να εκπληρωθούν τα σχέδια του Στάλιν για Βαλκανική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία (μάλιστα το ΚΚΕ στηριζόταν στους προαιώνιους εχθρούς της πατρίδας, Γιουγκοσλάβους και Βούλγαρους).

Οι ηρωίδες αρχίζουν να έρχονται κοντά η μία στην άλλη, αρχίζουμε να αποχαιρετάμε κάποιους χαρακτήρες που μας συντρόφεψαν για τόσες σελίδες, ο συγγραφέας βαδίζει πια στα ίχνη του Ομήρου αφηγούμενος έναν πιο πρόσφατο πόλεμο, έναν πόλεμο θύμα του οποίου υπήρξε ο παππούς του, ένας άμαχος εργάτης στη σιδηροδρομική γραμμή στα Μαράσια Ανατολικής Θράκης (επί τη ευκαιρία περιγράφονται οι σχέσεις των ντόπιων βουλγαρόφωνων και σλαβόφωνων κατοίκων με τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν εκεί το 1922, μια δύσκολη σχέση μέχρι και το ξέσπασμα του εμφυλίου). Ειλικρινά αν το περιστατικό που περιγράφεται στις σελίδες 179-181 όντως το έζησε ο πατέρας του συγγραφέα και όντως ο πατέρας του συγγραφέα ήταν αυτόπτης μάρτυς στην τυχαία ανατίναξη μιας νάρκης από εργάτη με τον οποίο δούλευε ο συνονόματος παππούς του, τότε δεν έχω λόγια για τους αυτόπτες μάρτυρες τέτοιων φρικιαστικών και άδικων σκηνών, που σε μια στιγμή μέσα σού καταστρέφουν ό,τι υπήρξες ποτέ στη ζωή σου. Και μπράβο στον συγγραφέα που μετέτρεψε τον πόνο του σε έργο, σε δημιουργία, κατακόκκινη από το αίμα, μαύρη από την αδικία αλλά δημιουργία.

Ο συγγραφέας είναι δριμύτατος: «Γιατί λοιπόν; Γιατί όλη αυτή η σφαγή; Πέρα από τις εθνικές κορόνες του νικηφόρου ελληνικού στρατού και τους λαϊκούς δεκάρικους του ηττημένου ΚΚΕ, το γιατί η λαοπρόβλητη κι αλάθευτη ηγεσία του τιμημένου κόμματος επέλεξε την τελική σύγκρουση και τη βέβαιη ήττα κι έτσι ωμά και ανυπολόγιστα θυσίασε τον ανθό του ελληνικού λαού, μένει αναπάντητο και κανείς λογικός κι εχέφρων νους δεν μπορεί να εξηγήσει» (σελ. 308).

Έληξε ο πόλεμος, οι αντάρτες ηττήθηκαν (το Κόμμα ποτέ δεν ηττάται, απλώς έχουμε μια υποχώρηση!), οι ζημίες και τα θύματα καταμετρήθηκαν. Και τώρα; Σε αυτό το ερωτηματικό απαντάει ο συγγραφέας στο επόμενο και τελευταίο βιβλίο του. Ανυπομονώ να το διαβάσω!

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Στο Μυριόφυλλο, οι αντάρτες έχουν εγκατασταθεί για τα καλά κι αναγκάζουν τους κατοίκους του χωριού να τους παραδίδουν κάθε τρόφιμο που έχουν, να μαγειρεύουν φαγητό για όλους τους. Επιπλέον όσοι είναι δυνατοί και ικανοί για δουλειά, άντρες και γυναίκες, αναγκάζονται να φτιάξουν οχυρωματικά έργα. Ανάμεσα στους αντάρτες είναι και ο Ηλίας, ο οποίος αρνείται τη φιλοξενία της μητέρας του και γίνεται μάρτυρας σε ένα δυσάρεστο επεισόδιο: τυφλωμένος από την καθοδήγηση του κόμματος αναγκάζεται να δεχτεί ότι ο αγαπημένος του γερο-Ζιάκας, ο σεβάσμιος γέροντας του χωριού και δεύτερος παππούς του, είναι εχθρός των ανταρτών και η μαρτυρία του οδηγεί τον ηλικιωμένο στο εκτελεστικό απόσπασμα. Το καλοκαίρι του 1948 μετά από σειρά γεγονότων οι αντάρτες υποχωρούν από το Γράμμο κι έτσι η ζωή των κατοίκων επανέρχεται σε γνώριμους ρυθμούς, αν εξαιρέσεις ότι η Χωροφυλακή εκτοπίζει στην εξορία κάθε συγγενή και φίλο των ανταρτών που δρουν στα βουνά, αποκόπτωντάς τους έτσι κάθε φίλιο έδαφος!.

– Η Φανή, στα 16 της πια, είναι κομματική επίτροπος και κομματική υπεύθυνη στις γυναίκες του στρατοπέδου εφοδιασμού του Αρχηγείου Μακεδονίας του ΔΣΕ. Εκεί πολεμάει μαζί με τον πατέρα της εναντίον των «μοναρχοφασιστών» στις τελευταίες απελπισμένες και λυσσώδεις μάχες του ΔΣΕ. Αργότερα, με υπερηφάνεια ο Σπύρος ανακοινώνει στην κόρη του τα νέα της καθήκοντα: «Από το Μάρτη που μας πέρασε, το Κόμμα μας πήρε μια μεγάλη απόφαση για το μέλλον του λαϊκού αγώνα. Αποφασίσαμε να μαζέψουμε τα παιδιά των περιοχών που ελέγχουμε και να τα στείλουμε στις Λαϊκές Δημοκρατίες, για να τα προστατέψουμε από τους μοναρχοφασίστες και τον πόλεμο, για να τα σώσουμε από το κακό και τη σφαγή» (σελ. 104). Έτσι η Φανή στέλνεται στο Βελιγράδι εμπιστευτικά μαζί με πέντε άλλες κοπέλες για να προετοιμάσουν τους χώρους υποδοχής των παιδιών και να πείσουν τους αδελφούς σοσιαλιστικούς λαούς για το σκοπό της αποστολής των παιδιών.

Έτσι ξεκινάει η πρωτόγνωρη και οδυνηρή εμπειρία που έζησε η ελληνική ύπαιθρος ενάμιση αιώνα μετά την παύση του γενιτσαρισμού. Συνολικά τη διετία 1948-1949 περίπου 28.000 παιδιά από βρέφη έως 14 ετών συγκεντρώθηκαν από το ΚΚΕ και τους αντάρτες και εστάλησαν στις κομμουνιστικές χώρες ολομόναχα και υπό τις χειρότερες συνθήκες. Κάποια παραδόθηκαν με τη συγκατάθεση των γονέων τους για να σωθούν από τον πόλεμο, κάποια άλλα μαζεύτηκαν από μονάδες στρατολόγησης αλλά τα περισσότερα ξεριζώθηκαν από τα χωριά τους και εγκαταστάθηκαν σε στρατόπεδα. Προς το τέλος του εμφυλίου, που τα πράγματα δυσκόλευαν για τους αντάρτες, όσα ήταν πάνω από 13 ετών οδηγήθηκαν πίσω στην Ελλάδα και πολέμησαν στις τελευταίες μάχες. Ταυτόχρονα με το παιδομάζωμα συγκέντρωσε και η Φρειδερίκη 18.000 παιδιά σε Παιδουπόλεις που λειτούργησαν είτε ως ορφανοτροφεία είτε ως αναμορφωτήρια (για όσα ήταν παιδιά ανταρτών). Τα περισσότερα με το τέλος του εμφυλίου επέστρεψαν στις οικογένειές τους ενώ από τα 28.000 παιδιά που άρπαξε το ΚΚΕ ελάχιστα επέστρεψαν (χάθηκαν ή εξαφανίστηκαν, μιας και οι ανατολικές κομμουνιστικές χώρες απέκρυβαν κάθε στοιχείο των παιδιών κι αρνούνταν στις διεθνείς επιτροπές να επισκεφθούν τα στρατόπεδα).

Η Φανή πολεμάει στο Μπέλες και ζει πολύ άσχημα περιστατικά. Όταν σφίγγει ο κλοιός, το κόμμα τη στέλνει στο Γράμμο κι η χαρά της είναι μεγάλη γιατί θα ανταμώσει την κόρη της και τον άντρα της. Η Γιάννα και ο καπετάν Οδυσσέας συμμετέχουν σε μια από τις μάχες του ΔΣΕ και ο Οδυσσέας της σώζει τη ζωή. Στο νοσοκομείο όπου νοσηλεύεται, η Γιάννα και ο Οδυσσέας αποκαλύπτουν τα αισθήματά τους ο ένας για τον άλλον αλλά τα καταπνίγουν γιατί το κόμμα απαγορεύει τις σχέσεις μεταξύ των συναγωνιστών. Η Φανή φτάνει στις Πρέσπες κι επιτέλους βρίσκει τον άντρα της αλλά έντρομη ανακαλύπτει ότι η κόρη τους έχει ήδη ξεκινήσει για αλλού. Μέσα στην ανάπαυλα του πολέμου, βρίσκουν την ευκαιρία να κάνουν έρωτα και να ξεκλέψουν λίγες στιγμές ευτυχίας και χαράς. Πολύ λίγες.

Η Φανή με ραδιοσήμα ενημερώνεται για τις τελευταίες εξελίξεις και το Κόμμα την καλεί πίσω στο Βίτσι και στο Γράμμο, οπότε ξεκινάει με τις συντρόφισσές της να επιστρέψουν στην Ελλάδα. «Λίγο οι απανωτές ήττες και πολύ περισσότερο ο φανατικός δογματισμός και το άφρον πείσμα, η κατάσταση στις γραμμές των ανταρτών θύμιζε φρενοκομείο» (σελ. 341). Έτσι ο Σπύρος, όταν φτάνει η κόρη του στη μάχη, τη βάζει μαζί με άλλες τέσσερις κοπέλες να πάει στην πρώτη γραμμή και να μιλήσει με χωνιά στους στρατιώτες απέναντι, σίγουρος ότι θα τους μεταπείσει και θα έρθουν με το μέρος των κομμουνιστών! Έτσι και τα πέντε κορίτσια βρίσκουν φριχτό θάνατο. Ο συγγραφέας στις σελίδες 346-347 κεντά με χρυσοκέντητη κλωστή τις αδικοχαμένες τελευταίες στιγμές πέντε ανθών, πέντε νέων ανθρώπων που πίστεψαν σε κάτι απίστευτο.

– Η Κατερίνα συμμετέχει στην εφοδιοπομπή που κατευθύνεται προς την Κρυσταλλοπηγή, όπου τα όπλα και τα εφόδια θα δοθούν στους αντάρτες που θα τα περνούσαν στο ελληνικό έδαφος και θα τα μετέφεραν με ασφάλεια στις αντάρτικες μονάδες, αλλά στην πορεία τραυματίζεται και νοσηλεύεται στο Ζντάνοφ, το γιουγκοσλαβικό χωριό όπου το ΚΚΕ είχε φτιάξει αναρρωτήριο και θεραπευτήριο για τους πληγωμένους. Η Κατερίνα συνεχίζει να γράφει πυρετωδώς γράμματα στη μητέρα της, γράμματα που ποτέ δε θα παραλάβει εκείνη, η μάνα που της λείπει τόσο μα τόσο πολύ.

Μετά τη σύγκρουση Τίτο-Στάλιν η Γιουγκοσλαβία κλείνει τα σύνορά της για τους Έλληνες αντάρτες και παύει να τους ενισχύει. Έτσι οι τραυματισμένοι αντάρτες μεταφέρθηκαν σε βουλγαρικό και αλβανικό έδαφος. Η Κατερίνα μεταφέρεται στην αλβανική πλευρά της Μεγάλης Πρέσπας και προσφέρει τις υπηρεσίες της ως νοσοκόμα, έχοντας πια γίνει καλά. Η προϋπηρεσία της την καθιστά ικανή να υπηρετήσει στο νοσοκομείο των ανταρτών στο Βροντερό, ανάμεσα στις δύο Πρέσπες. Με τη λήξη του πολέμου όλοι μαζί αποσύρονται στα εδάφη της Αλβανίας για να σωθούν πριν κλείσουν τα σύνορα.

– Στην Αθήνα η Αριάδνη γνωρίζει μέσω της φίλης της, Ιωάννας Τσάτσου, τον Γιώργο Σεφέρη. Η Αριάδνη δεν μπορεί να συνέλθει από τη μοναξιά της και με το που φεύγει ο αδερφός της, Μανώλης, για το μέτωπο, ζητά τη βοήθεια της Ιωάννας Τσάτσου να προσφέρει βοήθεια οπουδήποτε έξω από την Ελλάδα. Τελικά η Αριάδνη ταξιδεύει ως Γραμματέας Β΄ στο Ελληνικό Προξενείο Αδριανούπολης, που παίζει σημαντικό ρόλο και στηρίζει τους ανταρτόπληκτους χωρικούς του Έβρου και της Θράκης γενικότερα. Η Αριάδνη αναλαμβάνει να καταγράφει τις ελλείψεις και να παρέχει ιατροφαρμακευτική περίθαλψη σε πρόχειρο προσφυγικό καταυλισμό στα Μαράσια, κοντά στα ελληνο-τουρκικά σύνορα, όπου καταφεύγουν οι ντόπιοι από φόβο για τις ληστρικές επιδρομές των ανταρτών στα χωριά τους. Μετά την έκρηξη της νάρκης στην κοντινή γέφυρα (όπως ανέφερα ανωτέρω) αντάρτες επιτίθενται και ο στρατός τους αποδεκατίζει. Ανάμεσα στους νεκρούς και η Δήμητρα, φίλη της Μέλπως, που κουβαλούσε πάνω της φωτογραφία της Φανής (στην οποία απεικονιζόταν και η Κατερίνα!).

Η Αριάδνη που είναι αυτόπτης μάρτυς της ανατίναξης φροντίζοντας τα πτώματα βρίσκει τη φωτογραφία και παθαίνει σοκ. Επιστρέφει άρον άρον στην Αθήνα, μια Αθήνα που δεν έχει καμία σχέση με τα χωριά των συνόρων, μια Αθήνα που ζει ευτυχισμένη με τα εφόδια του Σχεδίου Μάρσαλ και της ΟΥΝΡΑ, μέχρι και θέατρα ανοίγουν κι ας συνεχίζεται η σφαγή στα βουνά της Μακεδονίας. Η Αριάδνη δεν καταφέρνει να κινήσει τα γρανάζια της γραφειοκρατίας ούτε με τη φωτογραφία της Κατερίνας της κι έτσι κλείνεται στο σπίτι της ξανά, όπου όμως βρίσκει το γράμμα του Γιάννη Στάκα και θυμάται την υπόσχεση που έδωσε στον εκτελεσμένο άντρα να βρει την οικογένειά του και να παραδώσει το γράμμα του. Γεμάτη τύψεις που έδωσε απερίσκεπτα το δαχτυλίδι του για να σώσει τη ζωή του παιδιού της χωρίς να ξέρει ότι δεν θα το πετύχει, με τη βοήθεια του αδερφού της, Μανώλη, πηγαίνει στο Μυριόφυλλο.

Και οι ηρωίδες επιτέλους γνωρίζονται:

Η Αγγέλα καλείται ως μάρτυρας στο Στρατοδικείο Καστοριάς μαζί με άλλες γυναίκες για να αναγνωρίσει τους αντάρτες από το δικό της χωριό και να δηλώσει τα πραγματικά τους ονόματα. Με χαρά παραδίδει τον Μήτσο Ντάκα, προσωπικό της εχθρό και γενικότερα persona non grata στο Μυριόφυλλο, στα χέρια της Χωροφυλακής. Την επομένη της εκτέλεσής του της παραδίδουν τα προσωπικά του αντικείμενα για να τα δώσει στην οικογένειά του. Έντρομη, ανακαλύπτει το δαχτυλίδι του συζύγου της! Όταν τις μεταφέρουν πίσω τις σταματούν στο δρόμο και τις ανακοινώνουν ότι τα χωριά τους καταλήφθηκαν πάλι από τους αντάρτες, οπότε είναι επικίνδυνο να τις γυρίσουν πίσω. Πάνω στον καβγά και τη φασαρία της απελπισίας, η Αγγέλα λιποθυμάει και δέχεται την περιποίηση της Αριάδνης, την οποία σταμάτησαν επίσης οι στρατιώτες, απαγορεύοντάς της να πλησιάσει το Μυριόφυλλο.

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες απογράφουν τα παιδιά και αρχίζουν να τα μαζεύουν. Η Βασίλαινα νιώθει το κακό να έρχεται αλλά δεν προλαβαίνει να το σκάσει με την εγγονή της. Οι αντάρτες την αρπάζουν και η πορεία της εξαθλίωσης των παιδιών αρχίζει. Η Βασίλαινα σώζει τη ζωή της εγγονής της από πνιγμό αλλά η ίδια, υπερήλικη και ταλαιπωρημένη, δεν τα καταφέρνει να επιβιώσει. Τα παιδιά και οι συνοδοί τους καταφεύγουν σε αλβανικό έδαφος.

Η Αγγέλα και η Αριάδνη παρακολουθούν μαζί στην Καστοριά τις εξελίξεις και τη νίκη του ελληνικού στρατού. Κάθε μέρα μεταβαίνουν στο στρατοδικείο για να εντοπίσουν τα παιδιά της Γιάννας. Εκεί συναντούν την αιχμάλωτη Μέλπω, η οποία λιποθυμά και η Αριάδνη, που την περιποιείται, παρά τις αντιρρήσεις των παρισταμένων, ανακαλύπτει ότι είναι έγκυος! Ανάμεσα στους αιχμαλώτους και ο Ηλίας Στάκας.

Βιβλίο  Οι μάνες της άδειας αγκαλιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι τα πράγματα δυσκολεύουν. Περιγράφονται τα γεγονότα των ετών 1945-1948, λίγο πριν ανάψει η σπίθα του Εμφύλιου πολέμου. Η λογοτεχνική γραφή παραμένει αξεπέραστη, καλολογικά στοιχεία, παρομοιώσεις, μεταφορές, πλοκή σφιχτοδεμένη, χωρίς πολλές εναλλαγές κεφαλαίων και ιστοριών για να μπερδέψουν και να κουράσουν. Παρ’ όλ’ αυτά, το κείμενο θέλει απόλυτη συγκέντρωση γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με κάτι απλό, ελαφρύ, ευδιάθετο, εφήμερο. Σίγουρα έχουμε να κάνουμε με μυθιστορηματική ανάπλαση της ιστορίας του Εμφυλίου και του Διχασμού κι έτσι απαιτείται αμέριστη προσοχή κατά την ανάγνωση κι αυτό θα κουράσει και θα ξενίσει. Μην το παρατήσετε αλλά να είστε και προετοιμασμένοι. Τα γεγονότα που εκτυλίσσονται είναι αιματηρά, άδικα, παράλογα, η νοοτροπία του κόμματος στείρα και ανούσια κι όμως υπήρξαν άνθρωποι που την υποστήριξαν και έχυσαν το αίμα τους γι’ αυτήν. Κρίμα κι άδικο. Εκτενείς αναφορές σε Μπούλκες, καταστροφή Καλαμάτας, αμνήστευση των εκτοπισμένων, βία και αναρχία από πρώην ταγματασφαλίτες, νυν μέλη ακροδεξιών συμμοριών. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄: «Μετά τη λαϊκή άφιξη του ηγέτη του ΚΚΕ, ήρθε κι η εθνικόφρων άφιξη του Βασιλέως των Ελλήνων. Το σκηνικό είχε στηθεί, οι πρωταγωνιστές χαιρέτισαν το κοινό τους, τώρα έμενε μονάχα να βγουν οι κομπάρσοι στο προσκήνιο. Αυτοί που θα πλήρωναν με το αίμα τους την παράσταση των δυο πρωταγωνιστών». (σελ. 333). Στις σελίδες 348-349 δίνονται σύντομα οι λόγοι δημιουργίας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος (ΔΣΕ) και του Γενικού Αρχηγείου Ανταρτών και οι σκέψεις του Κόμματος για την έναρξη του ένοπλου κομμουνιστικού αγώνα.

Πλέον ο συγγραφέας, συγκλονισμένος, παίρνει θέση στα γεγονότα που περιγράφει:

«…άχρηστο κομματικό ιερατείο…αυτοί έγιναν οι πρώτοι και καλύτεροι κόλακες της νέας εξουσίας του, ενώ οι καπεταναίοι της Αντίστασης και οι μπαρουτοκαπνισμένοι μαχητές του ΕΛΑΣ αντιμετωπίζονταν υποτιμητικά και απαξιώνονταν συστηματικά. Ο Ζαχαριάδης ήθελε να ξεγράψει τις πιο χρυσές σελίδες του Κόμματος, ιδίως επειδή δεν είχε λάβει μέρος σε αυτές» (σελ. 290).

Ή σε άλλο σημείο:

«Την απεγνωσμένη προσπάθεια ανάκαμψης του παραγωγικού ιστού της χώρας την αποδυνάμωναν και τη δυναμίτιζαν πλήρως οι απεργίες και οι διαδηλώσεις που εξαπέλυε σε καθημερινή βάση ο ΕΡΓΑΣ, ο οποίος ελεγχόταν από το ΚΚΕ και ο οποίος…οργίαζε στα εργατικά συνδικάτα και στις δημοσιοϋπαλληλικές ενώσεις, αδιαφορώντας προκλητικά για την τραγική κατάσταση της χώρας και του λαού, χωρίς να συναισθάνεται τις ευθύνες των καιρών ή χωρίς να υπολογίζει τίποτα και κανέναν μπροστά στα στενά συμφέροντα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αιτήματα πλήρως ανεδαφικά λόγω των περιστάσεων και αδιαφορία στις προσκλήσεις διαλόγου της κυβέρνησης, απουσία κάθε διάθεσης συμβιβασμού και σκληρή αρνητική στάση απέναντι στην κοινή εθνική προσπάθεια, αυτή ήταν η γραμμή που είχε επιβάλει το ΚΚΕ και επικρατούσε στα συνδικάτα, στα σωματεία και στις ομοσπονδίες που διοικούνταν από τον ΕΡΓΑΣ. Σήκωμα της γροθιάς, νταηλίδικη στάση, εύπεπτα και ευήκοα συνθήματα, εκτόξευση απειλών για παλλαϊκούς ξεσηκωμούς, φωνασκίες και κραυγές αλλά και πλήρη έλλειψη πειστικών, ουσιαστικών και πρακτικών προτάσεων και λύσεων…Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα. Ιδιαίτερα όταν ο κουφός έχει τα μάτια του στραμένα μόνο προς τον Βορρά, προς τον «πατερούλη» Στάλιν και τη Μεγάλη Σοβιετική Πατρίδα, από την οποία το ΚΚΕ περίμενε εναγωνίως εντολές για το κάθε του βήμα» (σελ. 251-252).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-Η Αριάδνη επέστρεψε στην Αθήνα μαζί με τις πρώτες ομάδες ομήρων που απελευθερώθηκαν από τα χέρια των κομμουνιστών που έφευγαν από την Αθήνα ηττημένοι. Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας ο ΕΛΑΣ (κατ’ ουσίαν το ΚΚΕ) αρνήθηκε ν’ αφήσει ελεύθερα 5000 άτομα, τα οποία ισχυριζόταν ότι είναι δωσίλογοι και συνεργάτες των Αρχών Κατοχής. Έτσι, μέσω του Συλλόγου προς Αναζήτηση Αγνοούμενων Ομήρων η Αριάδνη και ο αδερφός της, Μανώλης, ψάχνουν την Κατερινούλα τους. Για να μη σαλέψει το μυαλό της από την απραξία η Αριάδνη αποφασίζει να μεταβεί στην Καλαμάτα, όπου χειροτονήθηκε Μητροπολίτης ο Χρυσόστομος, βοηθός του Αρχιεπισκόπου Δαμασκηνού με τον οποίο η Αριάδνη συνεργάστηκε στην Κατοχή με τα συσσίτια και τις επισκέψεις σε φυλακισμένους. Η Αριάδνη προσφέρει έτσι εθελοντικές υπηρεσίες σε νοσοκομεία και συσσίτια αλλά και σε φυλακές κομμουνιστών όπου εκκρεμούν καταδίκες για πράξεις που τιμωρούνται από τον ποινικό κώδικα. Δυστυχώς η περίοδος δεν είναι και η πιο κατάλληλη. Στην επαρχία, εκτός από τη δυσκολία της μεταφοράς των τροφίμων, του ιματισμού και των φαρμάκων μέσα από τους κατεστραμμένους δρόμους, εκτός από την απουσία ουσιαστικού κυβερνητικού ελέγχου, οι προσωπικές διαφορές και οι βίαιες πολιτικές αντιδικίες έκαναν αφόρητη την καθημερινή ζωή. Οι κάτοικοι ακόμη και των μικρών αστικών κέντρων ήταν έρμαια στο έλεος των κάθε λογής ανεξέλεγκτων καπετανάτων (ακροδεξιών αποχρώσεων), οι οποίοι, ενθαρρυμένοι από την ανοχή των επίσημων κατά τόπους αρχών είχαν αποδυθεί σε κυνήγι αντεκδικήσεων με θύματα αμέτοχους πολίτες αριστερών πεποιθήσεων ή στοχευμένους ανθρώπους με τους οποίους είχαν προσωπικές διαφορές. Επιθέσεις εναντίον σταθμών Χωροφυλακής, δολοφονίες και λεηλασίες έπαιρναν δέκα φορές πιο σκληρή απάντηση, ήτοι δολοφονίες αριστερών πολιτών, καταδιώξεις και συλλήψεις.

Ακόμη χειρότερα για την Καλαμάτα (και την Αριάδνη) τον Γενάρη του 1946 ξεκίνησε μια βεντέτα που βούλιαξε στο αίμα τη νότια Πελοπόννησο. Έτσι στις 20 Ιανουαρίου 1946 περίπου χίλιοι οργανωμένοι ακροοδεξιοί από όλη την Πελοπόννησο, συγκεντρώθηκαν στο χωριό Θουρία και επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά στην πόλη της Καλαμάτας: κατέλυσαν όλες τις Αρχές, λεηλάτησαν, έσφαξαν, κράτησαν σε ομηρία όλη την πόλη ενώ η ισχνή δύναμη της Χωροφυλακής αμυνόταν όπως μπορούσε. Όλα αυτά ήταν ένας μικρός εμφύλιος που προμηνούσε τον μεγάλο, ο οποίος θα ξεκινούσε δυο μήνες αργότερα και θα βύθιζε τη χώρα σε τρίχρονο λουτρό αίματος. Ο Μανώλης, χάρη σε φίλο του δημοσιογράφο, με χαρά ανακαλύπτει μια φωτογραφία της Κατερινούλας χωμένη ανάμεσα σε αντάρτες, φωτογραφία τραβηγμένη πρόσφατα! Με χαρά τη δίνει στην Αριάδνη, που επέστρεψε τραυματισμένη από την Καλαμάτα και η οποία αρχίζει νέο γύρο ερευνών αλλά πάλι εις μάτην. Η Αριάδνη κάνει απόπειρα αυτοκτονίας. Ο φίλος του Μανώλη τον προειδοποιεί επίσης ότι το ΚΚΕ ετοιμάζεται να ξεκινήσει πόλεμο σύντομα.

– Στη Θεσσαλονίκη (όπου οι κάτοικοι ζούσαν με τον τρόμο, περιμένοντας τις εφόδους είτε της Χωροφυλακής παρουσία εισαγγελέα είτε ακροδεξιών συμμοριών σε σπίτια αριστερών πολιτών και αυθαίρετες συλλήψεις) η Μέλπω μαθαίνει ότι ο άντρας της, Σπύρος, πιάστηκε στη μεγάλη υποχώρηση του ΕΛΑΣ από την Αθήνα (αρχές Γενάρη 1945) και κλείστηκε στις φυλακές Αβέρωφ. Μετά από πορεία διαμαρτυρίας η Μέλπω γυρίζοντας σπίτι της με τη φίλη της, Δήμητρα, πέφτουν πάνω σε έλεγχο ταυτοτήτων. Η Δήμητρα αρνείται να δείξει τη δική της, γιατί ο άντρας δε φορά στολή αστυνομικού, κάτι που προκαλεί την οργή του και τη χτυπά. Η Δήμητρα επικαλείται το όνομα του Βελουχιώτη και ότι θα νικήσει τους εχθρούς του κομμουνισμού. Ο άντρας, γελώντας, της πετά στη μούρη το φύλλο του Ριζοσπάστη, όπου το ΚΚΕ διαγράφει τον Βελουχιώτη ως τυχοδιώκτη, αφού αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα μαζί με τους υπόλοιπους αντάρτες. Ο Βλάσης Πεχλιβάνης και τα τσιράκια του τις ξυλοκοπούν. Μήνες μετά ο Σπύρος επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και φέρνει άσχημα νέα για τη Μέλπω του: σύντομα κατά διαταγήν του Κόμματος θα πάνε για στρατιωτική εκπαίδευση στο Μπούλκες, πάνω από το Βελιγράδι. Η Μέλπω καταλαβαίνει πως και πάλι δεν έζησε τον άντρα της πάνω από 24 ώρες. Ο Σπύρος από την άλλη της κρύβει το γεγονός ότι ίσως μαζί με τους άντρες περάσουν τα σύνορα για τη Γιουγκοσλαβία κάποιες γυναίκες και παιδιά.

Στις 30/3/1946, παραμονή των πρώτων ελεύθερων εκλογών, τις οποίες το ΚΚΕ κατήγγειλε απέχοντας από τη διαδικασία, το Κόμμα και οι οργανώσεις του, για να επιτύχουν το στόχο του μεγάλου ποσοστού αποχής που είχε θέσει, άσκησε κάθε νόμιμο μέσο πίεσης και προπαγάνδας αλλά και παράνομο κι αιματηρό. Ο καπετάν Οδυσσέας με άλλους αντάρτες επιτίθεται στο Λιτόχωρο, σκορπώντας φωτιά και όλεθρο, έχοντας δώσει γερό χτύπημα κι έχοντας περάσει το μήνυμα του ΚΚΕ στο επίσημο κράτος (το κλίμα τρομοκρατίας και φόβου που θα διαμορφωνόταν τις επόμενες μέρες θα ήταν αποτρεπτικό για συμμετοχή στις εκλογές). Παρ’ όλ’ αυτά η συμμετοχή του κόσμου στις εκλογές ήταν αθρόα, διαψεύδοντας τις προσδοκίες του ΚΚΕ. Μετά την επίθεση, ο καπετάν Οδυσσέας συζητά με τον Λιάκο Στάκα και μαθαίνει ότι ο νεαρός Λιάκος πήγε με τον Σπύρο Ελευθεριάδη στο Βελιγράδι και μάλιστα είδε και την κόρη του, Φανή!

Η Μέλπω ξαφνικά συλλαμβάνεται από ασφαλίτες που ψάχνουν να συνδέσουν τον θείο της, Φίλιππο Ντερίδη, με το ΚΚΕ και την οργάνωση. Ο Φίλιππος έχει συλληφθεί, οδηγούν μπροστά του τη Μέλπω, η οποία ατσαλώνεται και κάνει ότι δεν τον αναγνωρίζει. Το σοκ της πάντως είναι μεγάλο γιατί δεν ήξερε ότι ήταν κρυφό στέλεχος του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης. Ο Φίλιππος υποκύπτει στα τραύματά του κι οι ασφαλίτες τη στέλνουν στον Άη Στράτη. Ένα χρόνο μετά, στις 9/9/1947, μετά την άνευ όρων αμνηστία εις τους καταθέτοντας τα όπλα, αναθεώρηση των εκτοπίσεων και γενική αμνηστία μετά τη λήξη της ανταρσίας, όλα με την υπογραφή του Πρωθυπουργού Σοφούλη, η Μέλπω και η φίλη της, Δήμητρα, επιστρέφουν στη Θεσσαλονίκη. Πριν προλάβουν να ηρεμήσουν και να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους, πάρθηκε απόφαση από την Κεντρική Επιτροπή το κέντρο βάρους της κομματικής δουλειάς να μεταφερθεί στον πολεμικό επιχειρησιακό τομέα κι έτσι ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας που συγκροτήθηκε να ενισχυθεί σημαντικά. Ο τρόμος τους μεγαλώνει όταν διαπιστώνουν ότι το κόμμα τις χρειάζεται στη Θράκη, στην οροσειρά του Μπέλες. Μετά από πορεία δύο μηνών φτάνουν στον προορισμό τους, όπου η Μέλπω βρίσκει γράμμα της κόρης της και δυο φωτογραφίες του άντρα της και του παιδιού της. Με απόφαση του κόμματος, η Δήμητρα τοποθετείται στα βουνά της Ροδόπης, στην Ταξιαρχία Θράκης ενώ η Μέλπω, που δεν είχε περάσει από εκπαίδευση και λόγω της συγγένειας του πιστού μέλους Σπύρου, θα παραμείνει στο Μπέλες. Οι δυο φίλες χωρίζονται κλαίγοντας.

– Στο Μυριόφυλλο, η Αγγέλα υποδέχεται με χαρά την επιστροφή του γιου της, Ηλία, και των συντρόφων του, οι οποίοι, κυνηγημένοι από τον τακτικό στρατό και τη Χωροφυλακή, κατευθύνονται προς τα σύνορα. Με λύπη του ο Ηλίας ανακοινώνει στη μητέρα του ότι η περιβόητη συμμορία του Καλαμπαλίκη επιτέθηκε στο στρατόπεδο του ΕΛΑΣ στα Άγραφα και το διέλυσε, αιχμαλωτίζοντας τα γυναικόπαιδα, ανάμεσά τους και τη Γιάννα! Στην πραγματικότητα, η Φανή και η Γιάννα είναι από τις πρώτες που ανακρίνουν οι συμμορίτες, οι οποίοι μάλιστα λιγουρεύονται τα κορίτσια. Η Φανή τραβά την προσοχή των αντρών και τους ερεθίζει για να μην ξεσπάσουν στη 12χρονη Γιάννα. Την «ανάκριση» διακόπτει ο λοχαγός Ιατρόπουλος της Εθνοφυλακής και ο λόχος του, ο οποίος επιπλήττει τους συμμορίτες και παίρνει τις γυναίκες του ΕΛΑΣ για τη Λάρισα ώστε να ανακριθούν κανονικά. Ανάμεσα σ’ αυτές τις γυναίκες είναι και η Κατερινούλα που την έφεραν αιχμάλωτη!

Στο δρόμο πέφτουν σε ενέδρα: μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας και την απόφαση για τη δημιουργία Σώματος Εθνοφυλακής που θα αναλάμβανε την τήρηση της τάξης μέχρι να δημιουργηθεί επαρκής τακτικός εθνικός στρατός, το Κομμουνιστικό Κόμμα αποφάσισε να διαβρώσει την καινούργια δύναμη και την κατάλληλη στιγμή να την ενσωματώσει στο σχεδιασμό του ή, έστω, να την αφαιρέσει από τον έλεγχο της κυβέρνησης. Έδωσε εντολή σε ολόκληρο τον κομματικό μηχανισμό να καταταγούν τα μέλη του στο νέο σώμα, δίχως όμως να φανερώσουν την κομματική τους ταυτότητα ή την πολιτική τους τοποθέτηση. Μέσα στις μονάδες θα οργανώνονταν με το γνωστό και δοκιμασμένο από την παρανομία σύστημα των τριάδων που εφάρμοζε το ΚΚΕ και θα άρχιζαν τη συνωμοτική δουλειά, τη διάβρωση και το σαμποτάρισμα του στρατού από τα μέσα. Πολλές φορές αυτοί οι πυρήνες του ΚΚΕ έγιναν πλειοψηφία μέσα στις μονάδες, με αποτέλεσμα να τις καταλάβουν ή να το σκάσουν, παίρνοντας τον οπλισμό και τα πυρομαχικά τους, ή ακόμη και να στραφούν εναντίον τους σε συνεννόηση με τους ομοϊδεάτες τους στα βουνά κι επιτιθέμενοι από κοινού (σελ. 165-166). Έτσι η Γιάννα, η Φανή και η Κατερίνα απελευθερώνονται από τους ομοϊδεάτες τους και το κόμμα τις στέλνει μαζί με άλλα γυναικόπαιδα σε ομάδες των πέντε, καθ’ υπόδειξιν του καπετάν-Οδυσσέα, σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας φίλα προσκείμενα και συμπαθούντα προς τον κομμουνισμό. Η Φανή και η Γιάννα ξεκουράζονται στο χωριό Ζιάκα των Αγράφων και ξανακερδίζουν τη φιλία τους μετά την αυτοθυσία της Φανής.

Τέλη καλοκαιριού του 1945 την έννομη τάξη πέριξ της πόλεως των Γρεβενών ανέλαβε επιτέλους η Χωροφυλακή και πολλές φορές πραγματοποιούνταν έφοδοι με τη συνδρομή των άτακτων ένοπλων ομάδων της Ακροδεξιάς. Σε μια από αυτές, την οριστική, η έφοδος στο Ζιάκα (τη μικρή Μόσχα όπως έλεγαν το χωριό) οδήγησε στη σύλληψη πολλών αντρών και γυναικών αλλά ακόμη χειρότερα διαλύθηκαν οι σύνδεσμοι, αποκαλύφθηκαν κρυψώνες, όλη η συνωμοτική οργάνωση του ΚΚΕ διαλύθηκε. Ακόμη χειρότερα κάποιες αντάρτισσες λύγισαν στα βασανιστήρια και αποκάλυψαν πολλά μυστικά, που εξάρθρωσαν το παράνομο δίκτυο του ΚΚΕ σε όλο τον νομό, με μεγαλύτερη απώλεια τα όπλα. Έτσι στη σύσκεψη του αρχηγείου ανταρτών Βοΐου και Γράμμου, για να αποφευχθούν αντίστοιχες προδοσίες στο μέλλον, αποφασίστηκε τα γυναικόπαιδα να περάσουν κρυφά τα σύνορα της Γιουγκοσλαβίας και της Αλβανίας και να καταφύγουν σε στρατόπεδα που παραχωρούν στο ΚΚΕ οι συναγωνιστές αυτών των δύο Λαϊκών Δημοκρατιών. Τα γυναικόπαιδα θα πάνε με τα πόδια και ας είναι μακριά και ας είναι χειμώνας, δεν υπάρχει άλλη λύση. Η Κατερινούλα εξακολουθεί να είναι στην ίδια ομάδα με τις δυο κοπέλες.

Στη συνέχεια παρακολουθούμε τη ζωή των κοριτσιών στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας: χωριό στη Βοϊβοντίνα που παραχωρήθηκε εν λευκώ από τον Τίτο στο ΚΚΕ κι εκεί οργανώθηκε ένα ιδιότυπο λαϊκό κράτος μέσα στο γιουγκοσλαβικό έδαφος. Εκεί εγκαταστάθηκαν περίπου 3.000 μέλη του ΚΚΕ αρχικά, τα οποία έφτασαν τις 7.000 όσο το Κόμμα έστελνε τους πιστούς του για να εκπαιδευτούν στρατιωτικά και κομματικά. Το Μπούλκες οργανώθηκε σαν αυτόνομη κοινότητα με σύνορα, νόμους, νόμισμα κλπ. Κύριος στόχος ήταν η παραγωγή μαχητών, ανταρτών αξιωματικών και κομματικών στελεχών που θα πολεμούσαν πίσω στην Ελλάδα κατά του ελληνικού στρατού. Παράλληλα όμως λειτούργησε απίστευτος χαφιεδισμός, σπίλωση και συκοφάντηση. Στα μέσα του 1948 βγαίνει διαταγή όλες οι γυναίκες από 14 και πάνω να φύγουν από το Μπούλκες και να παρουσιαστούν στην έδρα του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος στην Πύλη των Πρεσπών (οι κάτω των 16 θα μείνουν στο νοσοκομείο ή στην Επιμελητεία, οι άλλες θα πολεμήσουν).

Στο Μυριόφυλλο οι αντάρτες επιστρέφουν για να δημιουργήσουν περιμετρικές οχυρώσεις, πολυβολεία και χαρακώματα. Όσοι έχουν ανθρώπους στον Ελληνικό Στρατό ή συμπαθούντες του Παπανδρέου το σκάνε πάλι στα βουνά. Με μεγάλη χαρά και έκπληξη η Αγγέλα δέχεται την ξαφνική επίσκεψη της Γιάννας που ήρθε να μείνει στο σπίτι της με τη Φανή και την Κατερινούλα, την οποία η Αγγέλα αναγνωρίζει. Η στάση της Φανής είναι απόλυτα προσαρμοσμένη στη γραμμή του κόμματος με τσιτάτα και λοιπά, κάτι που δυσαρεστεί την Αγγέλα και τη θεια Βασίλαινα.

Βιβλίο  Οι κόρες της λησμονιάς
Συγγραφέας Θοδωρής Παπαθεοδώρου
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο συγγραφέας κεντά έναν καμβά περιστατικών, γεγονότων, ιστοριών, χωρίς να γίνεται ποτέ κουραστικός και με ένα απαράμιλλο στιλ γραφής που συνδυάζει τη λυρικότητα και την αφήγηση, μας κρατά σε αγωνία για τη συνέχεια. Συγκλονιστικές σελίδες, ανθρώπινες ιστορίες, λάθη, αδικίες, φρικαλεότητες, οι λέξεις περισσεύουν μπροστά στον πλούτο των πληροφοριών, των γεγονότων και των περιστατικών. Και μιλάμε για το πρώτο βιβλίο της τετραλογίας! Εδώ ξεκινούν οι ιστορίες των τριών γυναικών, από τις τελευταίες μέρες της Κατοχής ως τη συμφωνία της Βάρκιζας. Το κείμενο είναι βασισμένο σε προσωπικές μαρτυρίες και συνοδεύεται από ενδεικτική βιβλιογραφία.

Όσο πυκνό και δύσκολο φαίνεται από την περίληψη, τόσο εύκολο να το παρακολουθήσεις και να το κάνεις δικό σου είναι. Πουθενά δεν κουράζει, πουθενά δεν κάνει κοιλιά, πουθενά δεν διδάσκει. Ο συγγραφέας δεν αγνοεί τα αίτια και τα αιτιατά του Εμφυλίου αλλά δε στηλιτεύει, προτιμά να μιλήσει μέσα από τις μητέρες, που δεν είναι ούτε αγωνίστριες, ούτε σύντροφοι, ούτε πολίτισσες, ούτε τίποτα, άνθρωποι είναι, μάνες, γυναίκες. Όπως τόσοι και τόσοι που θυσιάστηκαν για κάποια ιδανικά, που εκμεταλλεύτηκαν τις περιστάσεις που δημιούργησε η ήττα. Από τις ελάχιστες περιπτώσεις που θέλω να γνωρίσω από κοντά τον συγγραφέα και να συζητήσω μαζί του για τις σκέψεις του, τη νοοτροπία του, τα συναισθήματά του. Κι όσοι βιάζονται να με χαρακτηρίσουν μελό και το βιβλίο κακέκτυπο των ελληνικών ταινιών των δεκαετιών του 1950 και του 1960 ένα έχω να πω: η λογοτεχνική πένα σε κάνει να παραδεχτείς ότι έχουμε ένα ωραίο και καλογραμμένο κείμενο.

1) Αγγέλα: Μυριόφυλλο Καστοριάς. Απρίλης 1943.
Η Αγγέλα, μητέρα τριών παιδιών, του Ηλία, της Γιάννας και της Ελένης, γιορτάζουν την απελευθέρωση, όπως νομίζουν, από τους Ιταλούς (οι οποίοι στην πραγματικότητα, φοβισμένοι από την παρουσία του ΕΛΑΣ στα βουνά της Πίνδου, αποσύρονται στην έδρα τους, στην Καστοριά). Οι κάτοικοι, πριν προλάβει να στεγνώσει το δάκρυ της χαράς, υποδέχονται τον ΕΛΑΣ (στρατιωτικό σκέλος του ΕΑΜ, της αντιστασιακής οργάνωσης με πολιτικό φορέα το ΚΚΕ) ως απελευθερωτή, ο οποίος στρατός, με αρχηγό τον σκληραγωγημένο καπετάν Οδυσσέα, τους γεμίζει τα μυαλά με λαοκρατία, ιδέες περί απελευθέρωσης και ισότητας για όλους. Όλα αυτά όμως έρχονται σε σύγκρουση με την άδικη εκτέλεση και διαπόμπευση σημαντικών ανθρώπων του χωριού με αντίθετα φρονήματα. Η προπαγάνδα και η πλύση εγκεφάλου για τη στρατολόγηση νέων μελών βρίσκει ευήκοον ους στα ανήλικα παιδιά του χωριού, μεταξύ τους ο Λιάκος και η Γιάννα.

Σε εκείνες τις πρώτες μέρες του ΕΛΑΣ επιστρέφει ο πεθερός της Αγγέλας που το είχε σκάσει με τον γιο του στη Θεσσαλία για να βρουν δουλειά και να ζήσουν την οικογένειά τους. Κατάφεραν να βρουν δουλειά αλλά μετά από ένα εξάμηνο επέστρεφε το τάγμα του Ιωάννη Βελισσαρίδη (δεξί χέρι του Γεωργίου Πούλου, ιδρυτή της Εθνικής Ένωσης Ελλάς, που βοηθούσε το γερμανικό στρατό στις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών στα βουνά) που τους στρατολόγησαν βίαια για φάμπρικες της Γερμανίας. Ο μπαρμπα-Ηλίας και ο γιος του, ο Γιώργος, έδωσαν ό,τι λεφτά είχαν μαζέψει κι έτσι ο Γιώργος κρατήθηκε να δουλεύει στα τρένα Αθηνών-Θεσσαλονίκης και να μην τον στείλουν στη Γερμανία. Ο μπαρμπα-Ηλίας επέστρεψε στο Μυριόφυλλο, τη νύφη του και τα εγγόνια του κι έζησε τις άσχημες στιγμές της κυριαρχίας του ΕΛΑΣ στην Πίνδο. Τελικά οι αντάρτες πήραν τα παιδιά μαζί τους με τη θέλησή τους: τα αγόρια στα Γραμμοχώρια και τα κορίτσια στην Αβδέλλα κι από κει στην Καρυά των Αγράφων! Ανάμεσά τους και ο Λιάκος με τη Γιάννα!

2) Μέλπω Ελευθεριάδη: Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβρης του 1943.
Το Φλεβάρη του 1937 ο υπουργός Ασφαλείας του Μεταξά Μανιαδάκης κατάφερε να εξαρθρώσει τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ και να στείλει όλους τους αριστερούς σε «διακοπές με έξοδα του κράτους». Ανάμεσα στους εκτοπισμένους και ο Σπύρος Ελευθεριάδης, σύζυγος της Μέλπως και πατέρας της Φανής. Κέρκυρα, Κίμωλος, Γαύδος, Ακροναυπλία, φυλακές και τόποι εξορίας. Ο Σπύρος μεταφέρεται στην Ακροναυπλία, όπου είναι φυλακισμένα πολλά επίλεκτα στελέχη του ΚΚΕ. Ο Σπύρος απέκτησε κομματικά ερείσματα, ανέβηκε στην ιεραρχία και σφυρηλάτησε το χαρακτήρα του: σοβαρότητα, πειθαρχία, αγώνας. Με την είσοδο των Γερμανών στην Ελλάδα, λόγω των συνθηκών τότε, ο Σπύρος απελευθερώθηκε κι επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη. Η Μέλπω δεν πρόκειται να ξαναδεί τον άντρα της όπως πριν, να περάσει μια ήσυχη βραδιά μαζί, σαν ζευγάρι. Κυνηγημένος και κατατρεγμένος, πιστός στο κόμμα του και μαζί με αυτόν και η γυναίκα του, αν και φορτωμένη με χιλιάδες αντιρρήσεις, σκέψεις και απορίες. ζουν σαν τα ποντίκια, κρυφά και υπό διωγμόν. Μετά από διάφορα περιστατικά και σαμποτάζ, η Μέλπω πέφτει σε παγίδα ελέω προδοσίας από «συναγωνίστρια» και συλλαμβάνεται. Η Φανούλα το σκάει.

3) Αριάδνη Κωνσταντάκη: Αθήνα, Νοέμβριος 1943
Ο Ελευθέριος Κωνσταντάκης και ο Εμμανουήλ Μυρτάκης, σύζυγος και αδερφός αντίστοιχα της Αριάδνης, πολεμούν τους Γερμανούς στα βουνά της Ρούμελης. Η Αριάδνη, νοσοκόμα, μετά τις φοβερές κακουχίες που έζησε στο μέτωπο του ’40-’41 επέστρεψε στην Αθήνα για να συνεχίσει την περίθαλψη στον Ευαγγελισμό. Στο νοσοκομείο, όμως, έχουν εισαχθεί κρυφά και παράτυπα στελέχη του ΕΑΜ και αντάρτες του ΕΛΑΣ χωρίς την απαραίτητη αναπηρία, μόνο και μόνο για να ελέγχουν έτσι το νοσοκομείο και να διαβρώνουν το μηχανισμό διοίκησης κι ακόμη χειρότερα τις εθνικές συνειδήσεις των ανθρώπων. Μετά από ένα φριχτό βράδυ, κατά το οποίο ταγματασφαλίτες εισέβαλαν στο νοσοκομείο και συνέλαβαν τους ψεύτικους αναπήρους κι έφυγαν πριν εισβάλουν οι ΕΛΑΣίτες και για αντίποινα της απειλήσουν τη ζωή, η Αριάδνη δεν ξαναπήγε στο νοσοκομείο. Αφοσιώθηκε στα συσσίτια που οργάνωνε η Αρχιεπισκοπή Αθηνών και η Ιωάννα Τσάτσου, προσωπική της φίλη. Κάποια στιγμή ο Αρχιεπίσκοπος αναθέτει στην Αριάδνη και σε άλλες αποφασισμένες γυναίκες να μεταβούν στις φυλακές Αβέρωφ και να συνομιλήσουν με 120 αιχμαλώτους που θα εκτελέσουν οι Γερμανοί για αντίποινα. Ανάμεσά τους είναι και ο Γιώργης Στάκας, που παρακαλεί την Αριάδνη να βρει τη γυναίκα του και να της δώσει το δαχτυλίδι του.

Αυτός είναι ο πρόλογος στις ιστορίες των τριών γυναικών. Στη συνέχεια έχουμε πολλές εξελίξεις, με ιστορικό υπόβαθρο την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, την κυβέρνηση του Παπανδρέου και τη λυσσαλέα μάχη-αγώνα των κομμουνιστών να εγκαθιδρυθούν στα πράγματα της χώρας αφανίζοντας κάθε άλλη αντιστασιακή ομάδα, οπότε ξεσπά λυσσαλέος εμφύλιος (αποκορύφωμα τα Δεκεμβριανά, από τις συγκλονιστικότερες σελίδες του βιβλίου η περιγραφή της πορείας και οι ένοπλες συγκρούσεις που ακολούθησαν) κι όταν αρχίζουν να υποχωρούν οι κομμουνιστές από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη επιτέλους παραδέχονται τους λανθασμένους χειρισμούς και υπογράφουν τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Το βιβλίο το συνιστώ μόνο σε όσους θέλουν να διαβάσουν αντικειμενικά για τον Εμφύλιο, να δεχτούν ότι υπήρξε άδικο και παραπλάνηση και από τις δυο (;) μεριές και να έχετε υπ’όψιν ότι πρόκειται για μυθιστόρημα κι όχι για ιστορικό δοκίμιο.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«…ένα χαμόγελο πιο μελωμένο κι από καρπούζι αυγουστιάτικο σε ποτιστικό μποστάνι» (σελ. 32).

«Όμως εσύ είσαι μάνα, έχεις χέρια να κρέμονται στη φούστα σου, να έχουν την ανάγκη σου. Τα παιδιά σου…» (σελ. 73).

«Τι να την κάνω την περηφάνια; Μπορώ να την αγκαλιάσω και να κλάψω στον ώμο της; Μπορώ να κουρνιάσω μέσα της όταν φοβάμαι;» (σελ. 124).

«Όταν φύγουν οι Γερμανοί θα γίνει χαλασμός! Εκατόν είκοσι χρόνια χαράμι. Πάλι σε ρώσικα κι εγγλέζικα κόμματα είμαστε χωρισμένοι. Πέρασαν τα χρόνια, άλλαξε ο αιώνας, έγιναν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, μα το ρωμαίικο τσερβέλο δεν άλλαξε! Το ίδιο άμυαλο, ευκολόπιστο και φανατισμένο απέμεινε!» (σελ. 173).

«Εκτελέσεις. Άδικοι θάνατοι. Στο όνομα του λαού ο ένας, εν ονόματι του έθνους ο άλλος…Εν ονόματι του ανθρώπου δε θα μιλήσει κανείς» (σελ. 193).

«Είχε μαυρίσει το μάτι μου στη διαδρομή, είχε γδαρθεί η ψυχή μου. Το κόκκινο του αίματος, το μαύρο του θανάτου, αυτή ήταν η ζωή μας» (σελ. 198).

«Το ΚΚΕ τους είχε βρει μια ιδέα και ακριβώς επειδή ήταν απλώς μια ιδέα κι ακόμη δεν είχε δοκιμαστεί στην πράξη μετατράπηκε σε βαθιά πίστη. Στο όνομα αυτής της επαναστατικής πίστης θα θυσιάζονταν τα επόμενα χρόνια δεκάδες, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι. Και πρώτοι απ’ όλους οι ίδιοι οι πιστοί, όπως συμβαίνει πάντα με όλα τα δόγματα» (σελ. 252).

«Τα ελληνικά ιδεώδη θριάμβευαν. Ήτοι, ρουσφέτια, απαλλοτριώσεις, συναλλαγές, εξυπηρετήσεις, ιδιοποιήσεις και μαύρη αγορά. Ούτε το δράμα της Κατοχής δεν άλλαξε τις απαράγραπτες παραδόσεις που κληροδότησαν στο λαό μας τα χίλια χρόνια του Βυζαντίου και των παρεπόμενων βυζαντινισμών, τα τετρακόσια χρόνια της οθωμανικής σκλαβιάς, οι φαναριώτικες τακτικές των εκκλησιαστικών παραγόντων και η αδηφαγία των Ελλήνων μπέηδων που αυτάρεσκα ονομάζονταν προεστοί και δημογέροντες» (σελ. 296).

«Ποιος θεός θα επέτρεπε μια τέτοια σφαγή; Ποιος θεός θα άφηνε να ρέει ποτάμι το αδελφικό αίμα; Ποιος θεός θα επέτρεπε τέτοιο ασύλληπτο όλεθρο σ\’ αυτό το ρημαγμένο για τόσα χρόνια τόπο; Ποιος» (σελ. 385);

«-Όταν μου ζητήσει το Κόμμα! – Ανάθεμα το κόμμα και την τελεία, σκέφτηκε. Μα φυσικά δεν το είπε» (σελ. 442).

Και φυσικά μην ξεχνάμε την υπεροπτική στάση του Τσόρτσιλ που ήρθε για να φτιάξει τα πράγματα και καλά: «Αγαπητέ μου, πρέπει να φύγουμε γιατί είμαστε ξένοι. Το σόου είναι των Ελλήνων…» (σελ. 455).

«Αυτό που δεν ήξεραν, που δεν μπορούσαν να κουλαντρίσουν, ήταν το αγιάζι της ψυχής τους. Καταδιωγμένη και φοβισμένη την ένιωθαν, η ψυχούλα τους έτρεμε πιο πολύ απ\’ το ξεπαγιασμένο τους κορμί. Και πού να βρεθεί φλοκάτη, πού να βρεθεί στρωσίδι να τη ζεστάνει κάπως την έρμη; Πώς να ημερέψει λιγάκι και να πάρει μια ανάσα, όταν κάθε σπιτικό είχε κι από έναν άνθρωπό του χαμένο; Σε βουνά και ράχες εξαφανισμένο, σε πολιτείες άγνωστες, μακρινές, θύμα του αγώνα και της ανάγκης. Αντάρτης ή όμηρος από την Κατοχή ακόμη, στρατολογημένος ή εξαφανισμένος, αδιάφορο το γιατί, ίδια πονούσε η αγωνία για την τύχη του, ίδια έκαιγε ο στοχασμός για τη χαμένη ζωή, όποιο κι αν ήταν το αίτιο\” (σελ. 587-588).

SPOILERS

Στη συνέχεια καταγράφω τα βασικά σημεία της πλοκής για να βοηθήσουν κι εμένα στη συνέχεια της ανάγνωσης και όσους αναγνώστες επιθυμούν να εντρυφήσουν σε μια διαφορετική εξιστόρηση του Εμφυλίου, αυτήν μέσα από τα μάτια των απλών ανθρώπων που την έζησαν.

-η Φανή Ελευθεριάδη έρχεται σε επαφή με τον πατέρα της, που τη στέλνει για ασφάλεια στον αδερφό της γυναίκας του, καπετάν Οδυσσέα (οπότε η Φανή γνωρίζει τη Γιάννα και γίνονται φίλες). Η Αγγέλα εντοπίζει τη Γιάννα και της ζητά να γυρίσει σπίτι. Το κορίτσι αρνείται, πιστό στον αγώνα, και η Αγγέλα, φουρκισμένη, ξεκινά για την Αθήνα, μπας και βρει έστω τον γιο της. Στη Θήβα συναντιέται με τάγμα του ΕΛΑΣ, στο οποίο είναι και ο αγνώριστος γιος της, παλικαρόπουλο που μεγάλωσε τόσα πολλά χρόνια σε τόσο λίγες μέρες. Ο Ηλίας μεταφέρεται στην Αθήνα για να ενισχύσει τις οδομαχίες του ΕΛΑΣ και υπόσχεται να γυρίσει, οπότε η Αγγέλα παραμένει στο στρατόπεδο της Θήβας ως νοσοκόμα. Αργότερα εκεί (βλ. παρακάτω) η Αγγέλα θα γνωρίσει την Αριάδνη που μετά από συζήτηση καταλαβαίνει ποια έχει μπροστά της αλλά δε θα προλάβει να της δώσει το δαχτυλίδι του άντρα της: η Αγγέλα κατηγορείται για χαφιές επειδή μιλούσε με την Αριάδνη και μοίραζε κρυφά γάλα στα αιχμάλωτα παιδιά. Επειδή είναι η μάνα του καπετάν Γράμμου δεν εκτελείται αλλά ξαποστέλλεται πίσω στο χωριό της (όπου ο πεθερός της έχει ήδη πεθάνει από καρδιά). Ταυτόχρονα η Γιάννα ερωτεύεται τον καπετάν Οδυσσέα και κάνει το λάθος να το εξομολογηθεί στη Φανή, που παρεξηγείται νομίζοντας ότι η Γιάννα της έκανε τη φίλη για να έχει από κοντά τον καπετάν Οδυσσέα!

– η Αριάδνη μαθαίνει ότι ο ήρωας, ο βενιζελικός της αδερφός φυλακίστηκε στις Σπέτσες για δωσιλογισμό και εσχάτη προδοσία μιας και ήταν Ταγματασφαλίτης (συμπεριφορά των ταγμάτων στον λαό σκληρή και ελεεινή). Όταν η Αριάδνη τον επισκέπτεται, ο Μανώλης της αποκαλύπτει ότι ήταν στο 5/42 Σύνταγμα Ευζώνων, που εξοντώθηκε από τους κομμουνιστές και ο δικός του λόχος κατέφυγε στην Πελοπόννησο. Κυνηγημένοι από τον ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να βρουν καταφύγιο στους Ταγματασφαλίτες για να επιζήσουν! Σοκαρισμένη η Αριάδνη μαθαίνει και για την εκτέλεση του συζύγου της, Λευτέρη. Επιστρέφει στην Αθήνα, κλείνεται στο σπίτι για να πενθήσει και μετά από τρεις μέρες, διασχίζοντας μια διχοτομημένη και διχασμένη πλέον Αθήνα επιστρέφει στο σπίτι που άφησε την κόρη της για να γυρίσουν στο δικό τους σπίτι. Δυστυχώς πέφτει σε Ταγματασφαλίτες, που λυσσασμένοι από τη στάση και τη συμπεριφορά του ΕΛΑΣ την περνούν για κομμουνίστρια και τη βασανίζουν. Ευτυχώς η ταυτότητα του συζύγου της τη σώζει. Καταφεύγει με την κόρη της στο σπίτι του Κωνσταντίνου και της Ιωάννας Τσάτσου. Κατά τη διάρκεια της ανακωχής λόγω της σύσκεψης του ίδιου του Τσώρτσιλ με την πολιτική ηγεσία της χώρας, η Αριάδνη καταφέρνει να γυρίσει σπίτι με την κόρη της και να περάσουν μιάμιση μέρα ξεγνοιασιάς. Ξαφνικά εισβάλλουν \”συναγωνιστές\” και τη συλλαμβάνουν ως ύποπτη για αντιλαϊκή δράση, βάση επώνυμης καταγγελίας. Τελικά ο ΕΛΑΣ αρχίζει να χάνει μία μία και τις τελευταίες εστίες αντίστασης στην Αθήνα κι έτσι οι αιχμάλωτοι πρώην σύντροφοι απομακρύνονται στοιχισμένοι σε δυάδες από την Αθήνα και καταλήγουν…στη Θήβα!Μετά από κακουχίες, ο Μήτσος Ντάκας, κατόπιν εντολής της οργάνωσης, διατάζει τα παιδιά να απομακρυνθούν τα παιδιά από το στρατόπεδο. Μες στην αγωνία η Αριάδνη του χαρίζει όλα της τα κοσμήματα, ακόμη και το δαχτυλίδι του Στάκα, αλλά γελώντας ο Μήτσος Ντάκας την κάνει πέρα και φεύγει με την κόρη της. Με την υπογραφή της Βάρκιζας οι κομμουνιστές αμνηστεύονται κι έτσι οι αιχμάλωτοι απελευθερώνονται. Η Αριάδνη ψάχνει παντού την κόρη της.

-η Μέλπω απελευθερώνεται χάρη σε χρυσές λίρες του θείου της, απόστρατου αξιωματικού, και φεύγει με τον Σπύρο για Αθήνα, ο οποίος Σπύρος συμμετέχει ενεργά στην πορεία διαμαρτυρίας της 3/12/1944 και στα δεκεμβριανά γεγονότα που ακολούθησαν. Αργότερα κι αυτή κι ο Σπύρος είναι μεταξύ των κομμουνιστών που παγιδεύουν τα υπόγεια του ξενοδοχείου της Μεγάλης Βρετανίας με εκρηκτικά. Ο Σπύρος συμπαθεί πολύ τον ριψοκίνδυνο και γενναίο Γράμμο ή αλλιώς Ηλία Στάκα, μέλος των ταγμάτων που απέσπασε το Κόμμα από την Πίνδο για να ενισχύσει τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ που ηττώνταν σιγά σιγά και κάθε τετράγωνο της Αθήνας έπεφτε στα χέρια των Εγγλέζων. Η παρουσία του Τσώρτσιλ ακυρώνει το σχέδιο αλλά μόλις λήγει η συνάντηση με άκαρπα αποτελέσματα οι μάχες ξεκινούν πάλι λυσσώδεις. Ο Σπύρος, ο Ηλίας και η Μέλπω εγκαταλείπουν ένα από τα κτήρια για τα οποία ήταν υπεύθυνοι και αποσύρονται στη Θήβα. Εκεί ο αδερφός της, καπετάν Οδυσσέας, της αναγγέλλει με λύπη του ότι ξέσπασαν επιδρομές αναρχικών και ακροδεξιών συμμοριών, που εκμεταλλεύονται την ήττα του ΕΛΑΣ και λεηλατούν, σκοτώνουν και βιάζουν κομμουνιστές. Θύμα μιας τέτοιας συμμορίας, του Σούρλα συγκεκριμένα, επιτέθηκε στο στρατόπεδο που είχαν τη Φανούλα! Τέλος ο Σπύρος φεύγει σε άλλη βάση και χάνονται τα ίχνη του. Η Μέλπω φεύγει για Θεσσαλονίκη για να ψάξει και για τους δυο τους.

Βιβλίο Όταν θα δεις τη θάλασσα
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αθήνα, δεκαετία 1880. Ο Άγγλος διπλωμάτης Τόμας Έργουιν επιστρέφει στην Ελλάδα ως σύμβουλος και δεξί χέρι του πρεσβευτή Ράμπολντ. Η παρουσία του γεμίζει εικασίες και κουτσομπολιά τα πολιτικά καφενεία της πόλης. Η Ελληνίδα σύζυγός του, Μαργαρίτα, κατά αρκετά χρόνια νεότερή του, ξεκινά έναν παράνομο και φλογερό έρωτα που θα της ανατρέψει για πάντα τη ζωή ενώ η πολιτική αντιπαλότητα Δηλιγιάννη και Τρικούπη θα αλλάξει ριζικά το πολιτικό σκηνικό της πρωτεύουσας και της ελληνικής  Ιστορίας.  Τι συνδέει αυτές τις δύο περιπτώσεις και ποιος είναι ο κοινός παρονομαστής τους; Τι κοινό έχουν ως χαρακτήρες η Δωροθέα και η Μαργαρίτα και πώς θα χειριστούν τις σχέσεις τους με το αντρικό φύλο, όταν στα μεν 1880 η ρηξικέλευθη Καλλιρόη Παρρέν αναστατώνει τον αντρικό πληθυσμό και ξεσηκώνει τις γυναίκες με την Εφημερίδα των Κυριών, στα δε 1910 ο ελληνικός κόσμος έχει την ψευδαίσθηση ότι θα ζήσει επιτέλους ειρηνικά;

Άλλο ένα από τα βιβλία που με παρέσυραν στις σελίδες τους, με ταξίδεψαν, με γέμισαν αισθήματα και με απομάκρυναν τόσο πολύ από την πραγματικότητα γύρω μου που όταν διάβασα τις τελευταίες γραμμές, σήκωσα τα μάτια, προσπαθώντας να επανέλθω στο σήμερα και να απαγκιστρωθώ από τα βιώματα των χαρακτήρων που περιγράφονται σε αυτό το μυθιστόρημα. Η ορμή των συναισθημάτων, η ένταση των σκηνών, η ρεαλιστικότατη απεικόνιση κυρίως του 19^ου αιώνα ήταν κάποια από τα θετικά χαρακτηριστικά που με γοήτευσαν και με άφησαν να χαθώ μεταξύ Λυκοποριάς και Αθήνας. Ο συγγραφέας με κάθε νέο του βιβλίο προχωράει το στυλ του και τη φαντασία του ένα βήμα πιο πέρα, ανεβαίνοντας όλο και περισσότερο στη σκάλα της λογοτεχνίας. Με το «Όταν θα δεις τη θάλασσα» με κέρδισε απόλυτα.

Παρ’ όλο που η ιστορία της Λυκοποριάς είναι εξίσου ενδιαφέρουσα και ανατρεπτική, απαραίτητη για την ολοκλήρωση της πλοκής, οι σκέψεις μου και το κείμενό μου επικεντρώνονται κυρίως στο κομμάτι της Μαργαρίτας και του Τόμας Έργουιν. Εκεί έχει γίνει τόσο σημαντική λεπτοδουλειά που δεν έχει ξεφύγει ούτε πόντος είτε αυτό αφορά το ιστορικό υπόβαθρο είτε την καθημερινότητα των Αθηναίων του 1880 είτε τις ανατροπές της πλοκής. Ο καθένας από όσους μπαίνουν και περπατούν στις αράδες των κεφαλαίων έχει κάτι να κάνει ή να πει, έρχεται από κάπου συγκεκριμένα και είναι εκεί για κάποιο λόγο. Εκεί όμως που πραγματικά  συγχαίρω τον κύριο Δάνδολο είναι στο σημείο που «παίζει» με τον αναγνώστη, περνώντας του υποδόρια δευτερεύουσες εικόνες ή συμβολισμούς που μόνο ένα καλά εξασκημένο μάτι ή ένας καλά διαβασμένος άνθρωπος μπορεί να τις καταλάβει. Προσέξτε τον σιωπηλό φόρο τιμής που αποδίδεται σε πασίγνωστο λογοτέχνη στη σελίδα 286 (όχι, δεν μπορώ να υπεισέλθω σε λεπτομέρειες, θα χαλάσει αυτή η υπέροχη μαγεία)!

Οι πλασματικοί ήρωες του κυρίου Δάνδολου χαιρετούν, συγκρούονται, προδίδουν, εξοργίζουν, συντρώγουν με πρόσωπα-θρύλους: τον Κωστή Παλαμά στα πρώτα του δημοσιογραφικά βήματα, την Καλλιρρόη Παρρέν, τον Χαρίλαο Τρικούπη, τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη… Μετακινούνται με άμαξες ή με τα πόδια σε λασπωμένους δρόμους, φτάνουν «σ’ εκείνη την ερημιά, το Κολωνάκι» ή στη γέφυρα του Ιλισσού, σουλατσάρουν στο νεόχτιστο Ζάππειο, περιμένουν χωρικούς με ζώα να διασχίσουν τη Σταδίου εμποδίζοντας την κυκλοφορία, παρουσιάζονται στην Αθηναϊκή Λέσχη, δειπνούν στο Οτέλ ντ’ Ανγκλετέρ (σημερινή Μεγάλη Βρετανία) και στο Κάρλτον της Ομόνοιας, αγοράζουν από την Ερμού κοσμήματα, καλούνται σε βεγγέρες και αποκριάτικες συνεστιάσεις. Μια ολοζώντανη, αληθινή εποχή ανάπτυξης και τρυφηλότητας, με το όραμα του Χαρίλαου Τρικούπη για πρόοδο και ανάπτυξη να στηρίζεται σε ξένα δάνεια αλλά να δίνει νέα πνοή στη χώρα. Παντού αισιοδοξία, ευημερία, απλότητα και κομψότητα.

Μέσα όμως σε αυτές τις λυρικές περιγραφές και τα ειδυλλιακά τοπία καραδοκούν και τα αρνητικά στοιχεία της καθημερινότητας: η φαγωμάρα των Ελλήνων, η κουτοπονηριά, ο κίνδυνος από τους ληστές στην επαρχία, μα πάνω απ’ όλα οι βλέψεις των Μεγάλων Δυνάμεων στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας και το αμέτρητο βάθος στο οποίο χώνουν τα χέρια τους ανακατεύοντας τα πάντα και αλλάζοντας, όχι για το καλύτερο, τον ρου της Ιστορίας. Αυτήν τη φαγωμάρα, την ευπιστία, τον ρομαντισμό εκμεταλλεύεται και η Αγγλία, στέλνοντας τον Τόμας Έργουιν πίσω στην Ελλάδα. Το σχέδιο που καλείται να φέρει σε πέρας είναι σατανικό. Έπαθα σοκ με την πιθανότητα να έγιναν όντως έτσι τα πράγματα παρασκηνιακά και να μην τα σχεδίασε ο κύριος Δάνδολος για το μυθιστόρημά του. Δε θα αποκαλύψω τα δολοπλόκα σχέδια, όμως μου άρεσε ο τρόπος που περιγράφηκε ο Τόμας Έργουιν: ξεκίνησε από πανίσχυρος, κομπορρήμων, ξιπασμένος διπλωμάτης, σύζυγος μιας νεότερης γυναίκας, με την οποία κάνει έρωτα με συστολή, νιώθοντας αιδώ ακόμη και για το ίδιο του, το γερασμένο σώμα, ώσπου σελίδα τη σελίδα, μέρα τη μέρα, αρχίζει να καταρρέει με μια σειρά απρόσμενων γεγονότων για να τον χαρίσει ο συγγραφέας στο τέλος βορά στα αδηφάγα μάτια του αναγνώστη, μειώνοντάς τον και μικραίνοντάς τον τόσο που δεν μπόρεσα να αποφασίσω αν τον λυπόμουν ή ένιωθα δικαιωμένος. Ο Τόμας Έργουιν είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα αλλαγής χαρακτήρος σε ένα μυθιστόρημα!

Η Μαργαρίτα Έργουιν, το γένος Φωκά, είναι μια γυναίκα που όλοι έχουμε συναντήσει κατά καιρούς: στη Μαντάμ Μποβαρύ, στην Άννα Καρένινα… Μπορεί να σταθεί επάξια δίπλα στις γυναίκες που τόλμησαν ν’ αγαπήσουν πάνω απ’ όλα τον εαυτό τους ώστε να δοθούν όχι τόσο σε ό,τι στερήθηκαν αλλά σε ό,τι δεν μπόρεσαν να ζήσουν ως τότε. Δεν είναι κοινή γυναίκα, είναι ένα πλάσμα με καρδιά που βροντοχτυπά και αισθήσεις οξυμμένες για το επαναστατικό, το διαφορετικό, το μη επαναλαμβανόμενο, το έντονο. Δεν είναι μια «υποταγμένη γυναίκα που αργοπεθαίνει στο πλευρό ενός νεκρωμένου συζύγου» (σελ. 303). Συναναστρεφόταν στο Λονδίνο με τον κύκλο των σουφραζέτων, αν και κρυφά, γράφει μικρά κείμενα (τα χαρακτηρίζεις και «χρονογραφήματα»), ψάχνει και ψάχνεται, από τη στιγμή όμως που υποκύπτει στο πάθος και στα θέλγητρα ενός άντρα, που δείχνει να την αγαπάει πραγματικά και δεν της εκδηλώνει το ενδιαφέρον του για να την κοροϊδέψει, παρασύρεται και ταυτόχρονα νιώθει τύψεις. Κάνει αχαλίνωτο έρωτα με τον εραστή και χαϊδεύει σχεδόν μητρικά τον σύζυγο. Τύπτεται, καίγεται, θέλει να απαλλαγεί και φοβάται. Όχι τον κόσμο, τον άνθρωπο. Αν φοβάται, δεν το κάνει επειδή νιώθει δεσμευμένη με έναν άντρα αλλά γιατί έχει να κάνει με ένα ανθρώπινο πλάσμα. Αναγκάζεται και κλητεύεται να ζήσει δίπλα σε παραφουσκωμένες γυναίκες που δεν έχουν τι να κάνουν όλη μέρα εκτός από το να συμπαθούν τους αναξιοπαθούντες και να κουτσομπολεύουν. Πλάσματα κυνικά και ωμά που πρεσβεύουν το εξής καταπληκτικό για τους συζύγους τους, τους ίδιους ανθρώπους που τις κάνουν μητέρες και φροντίζουν για τα λούσα τους: «Η δουλειά τους είναι ν’ αλλάζουν γνώμη, χρυσό μου. Η δουλειά μας είναι να περιμένουμε» (σελ. 316). Τι θα αποφασίσει τελικά η Μαργαρίτα; Θα ρισκάρει ή όχι; Τι μέλλον μπορεί να έχει μια τέτοια σχέση σε ένα περιβάλλον όπου η γυναίκα είναι εύκολος στόχος και δακτυλοδείχνεται με την πρώτη ευκαιρία;

Η ιστορία αυτού του ερωτικού τριγώνου, που διακόπτεται σε καίρια σημεία από την αφήγηση της ιστορίας της Δωροθέας, έχει μια απρόσμενη κλιμάκωση και μια μη αναμενόμενη ανατροπή. Άλλο ένα χαρακτηριστικό του κυρίου Δάνδολου που αγάπησα: απέφυγε τους σκοπέλους και τις εύκολες λύσεις. Δεν είχε σκοπό να γράψει άλλη μια δακρύβρεχτη, ερωτική, μελό ιστορία, με νικητές και ηττημένους αλλά να δείξει στον αναγνώστη πόσο βαθιά κίνητρα έχει ο άνθρωπος που προβαίνει σε πράξεις ακραίες ή μη. Δηλαδή, δεν έχουν σημασία τα ίδια τα γεγονότα όσο η ψυχοσύνθεση του ανθρώπου και ο τρόπος που αυτή αλλάζει βάσει των εξελίξεων. Απόλυτα ανθρωποκεντρικό και σοφά καταγεγραμμένο κείμενο, με γέμισε αγωνία, με εξέπληξε, με ενθουσίασε, με έκανε να δακρύσω. Ναι, δε διστάζω να το γράψω, γιατί παρ’ όλο που κάποιες σκηνές τελικά θα τις χαρακτήριζα κλισέ, είναι τέτοιο το στυλ γραφής και ο φωτισμός των γεγονότων που δεν άντεξα και ξέσπασα. «Όταν θα δεις τη θάλασσα, τρέξε να έρθεις να με βρεις», λέει η Δωροθέα στον εραστή της, με τον οποίο κρύβονται σε ένα σπίτι στο Φάληρο. Όταν θα αντικρίσεις τη θάλασσα, δηλαδή, παράτα την άμαξα κι έλα τρέχοντας, γιατί είναι τέτοια και τόσο έντονη η αγάπη, που θα σε φέρει πιο γρήγορα. Ναι, αλλά τι θα συμβεί όταν το νόημα της πρότασης έχει και μια δεύτερη σημασία; Γιατί, όταν σε μια κρίσιμη στιγμή του κειμένου η Δωροθέα εμφανίζεται με ένα θαλασσί φόρεμα, ο άντρας τρέχει κοντά της, υπό τέτοιες συνθήκες και με τέτοιο συναισθηματικό βάρος που λύγισα.

Ο κύριος Δάνδολος, με αφορμή την ιστορία του 1880, εκτός από τη συναρπαστική καταγραφή της κατασκευής του σιδηροδρομικού δικτύου της Πελοποννήσου, χώρια από την πιστή αναπαράσταση των συνθηκών ζωής, πολιτισμού και πολιτεύματος, καταφέρνει να χαρίσει και διαχρονικά μηνύματα στον αναγνώστη ως προς την οικονομική κατάσταση της Ελλάδας, μιας και η χώρα μας από την πρώτη στιγμή σχεδόν που έγινε βασίλειο δε σταμάτησε να δανείζεται. Στη σελίδα 100 υπάρχει το εξής απόσπασμα: «Επίσης, είναι ένα κράτος με οφειλές, όλη η οικονομία του έχει βασιστεί σε δάνεια από το εξωτερικό». Στη συνέχεια, στη σελίδα 346, υπάρχει μια διορατική παρατήρηση: «Να είστε βέβαιος, φίλτατε, ότι έτσι θα υποδουλώνονται οι λαοί μια μέρα. Χωρίς πόλεμο. Αναίμακτα. Μόνο με δάνεια. Δάνεια που φέρνουν πτωχεύσεις κι άλλα δάνεια για να αντιμετωπιστούν οι πτωχεύσεις. Με το χρήμα». Επίσης, οι σκηνές φανατισμού μεταξύ των Κορδονικών (οπαδών του Δηλιγιάννη) και των οπαδών του Τρικούπη δεν είχαν τίποτα να ζηλέψουν από τη σφαγή του Εμφυλίου του 1946! Προς τιμήν του, ο κύριος Δάνδολος δεν παίρνει θέση, αντίθετα, αφήνει τα ίδια τα γεγονότα να δείξουν τις συνέπειες από τέτοιες ανυπολόγιστες πράξεις και αντιδράσεις.

Και ερχόμαστε στο 1919, που, όπως έγραψα ανωτέρω, είναι άρρηκτα δεμένο με το χτες. Σε αυτό το κομμάτι της αφήγησης ίσως δεν έχουμε πολλά πραγματολογικά στοιχεία, πέραν του απόηχου των γεγονότων από τη λήξη του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου και την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, αυτό δε σημαίνει όμως πως η ιστορία της Δωροθέας υστερεί σε αγωνία και εκπλήξεις. Με μαεστρία και ικανό χειρισμό, ο συγγραφέας καταγράφει τα αισθήματα της Δωροθέας και του Άλκη, τους βάζει διλήμματα, καταφέρνει με απαράμιλλη δεξιοτεχνία απλές κινήσεις, όπως ένα φίλί, να ερμηνευθούν ταυτόχρονα διαφορετικά και από τους δύο χαρακτήρες. Χωρίς περιττές σκέψεις, χωρίς μακροσκελείς περιγραφές και αφηγήσεις εσωτερικών σκέψεων. Οι ίδιες οι λέξεις έχουν τη δύναμη, δε χρειάζεται να συνοδεύονται από περιττά φτιασίδια. Δύναμη και εμβρίθεια ενυπάρχει στη σκιαγράφηση των χαρακτήρων ενώ σταδιακά αρχίζει ο καθένας να παίρνει τη σωστή του θέση μέσα στη συνολική εικόνα του βιβλίου. Η Δωροθέα είναι μια γυναίκα που παρασύρθηκε από το ψέμα και την ευπιστία και τώρα θέλει να καταλαγιάσει μέσα της ο πόνος και ο όλεθρος από τις σφαγές που αντίκρισε. Φιλί το φιλί όμως, λέξη τη λέξη, ο Άλκης θα τη βοηθήσει να βρει τον εαυτό της και να καταλάβει πως κάπου εκεί μέσα τρέφει αισθήματα γι’ αυτόν. Θα βγουν όμως εγκαίρως στην επιφάνεια; Θα καταλάβουν και οι δύο πως έχουν κοινή πορεία στο μέλλον; Σε τι κινήσεις θα προβεί ο Άλκης και γιατί; Πώς θα κρατήσει αυτή η αγάπη; Και τι θα συμβεί σε ένα νυχτερινό γλέντι, που θα τοποθετήσει τα πράγματα στη σωστή τους θέση;

Το «Όταν θα δεις τη θάλασσα» είναι ένα καλοδουλεμένο, στέρεα δομημένο, ανατρεπτικό, συναρπαστικό, ερωτικό και κοινωνικό μυθιστόρημα, που καλωσορίζει τον αναγνώστη σε μια εποχή καταγεγραμμένη πιστά και με αληθοφάνεια, σε ένα μυθιστόρημα γεμάτο αληθινούς, ολοζώντανους πρώτους και δεύτερους χαρακτήρες, σε μια ψυχή σκοτεινή, βαθιά και με απρόβλεπτες αντιδράσεις. Ήταν ένα ταξίδι σε μια θάλασσα από λέξεις, εικόνες, μεταφορές, περιγραφές και σκιαγραφήσεις που δεν ήθελα να τελειώσει.

Βιβλίο Το κορίτσι κάτω από την ελιά
Τίτλος πρωτοτύπου The girl under the olive tree
Συγγραφέας Leah Fleming
Μεταφραστής Ελευθερία Συλογίδου
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ομολογώ ότι το ύφος και το στυλ του κειμένου δεν είναι κακό, δηλαδή αν θέλετε απλώς να έχετε ένα βιβλίο που να γράφει ωραίες περιπέτειες, να περνά ωραία μηνύματα για την ειρήνη και τον έρωτα και για να το θυμάστε καιρό μετά που το διαβάσατε το συνιστώ. Από κει και πέρα όμως η ιστορία της Πένυ ήταν ΠΟΛΥ αναλυτική, διεξοδική και εκτεταμένη που ειλικρινά αν ήταν γραμμένο αλλιώς θα το παρατούσα. Το μυθιστόρημα ξεκινάει με τις συνήθειες της βρετανικής αριστοκρατίας, τα τσάγια, τους φιλανθρωπικούς χορούς, τις ντεμπιντάντ και λέω: «Ωχ, τι βρήκαμε να διαβάσουμε πάλι»! Ευτυχώς κατάλαβα ότι δεν είναι αυτός ο σκοπός του βιβλίου, απλά η συγγραφέας ήθελε να μας δείξει τι παράτησε η ηρωική Πένυ για να ασχοληθεί με τα βρώμικα χώματα της αρχαιολογίας αρχικά και με τα μολυσμένα, εμετικά τραύματα και παραμορφώσεις του πολέμου κατόπιν. Ωραία η αναπαράσταση της εποχής, ωραίες οι συνήθειες και η καθημερινότητα στη Βρετανική Αρχαιολογική Σχολή και τις ανασκαφές της και πιστότατη η αναπαράσταση της Μάχης της Κρήτης και η Κατοχή του νησιού.

Όταν φτάνουμε στο κυρίως μέρος του βιβλίου, την Κρήτη, περιγράφονται σκηνές ηρωισμού, αυτοθυσίας, αγωνίας, περιπέτειας, αδικίας, σε γεμίζουν αισθήματα οι εικόνες που σου χαρίζει απλόχερα η συγγραφέας. Υπερβολικά πολλές σκηνές μαχών, τραυματισμών, πολλές ανατροπές ως προς τον ρόλο της Πένι στα μετόπισθεν και τα κόλπα που σκεφτόταν για να ξεγελά τους Γερμανούς κατακτητές. Η κολλητή της φίλη, Γιολάντα, Ελληνο-εβραία και νοσοκόμα, είναι η αφορμή για τη συγγραφέα να ξεδιπλώσει την πονεμένη ιστορία και των Εβραίων επί Κατοχής, τα βασανιστήρια, τον ευτελισμό και τις μαζικές απελάσεις προς Νταχάου.

Το βιβλίο θα το εγκατέλειπα, όπως προείπα, όμως έχουμε έναν έξυπνο χειρισμό του υλικού: όλη αυτήν την ιστορία τη θυμάται η Πένι σήμερα, στα βαθιά της γεράματα, όπου επέστρεψε στην Αγγλία μετά από πολύχρονη παραμονή και βοήθεια στην Αφρική, κι όλα αυτά με αφορμή την πρόσκληση της ανιψιάς της να επιστρέψουν στην Κρήτη για να παραβρεθούν στον εορτασμό της Μάχης της Κρήτης. Η Πένι, διστακτικά στην αρχή, πηγαίνει στα Χανιά για την επέτειο και κάθε στενό που περπατά, κάθε σπίτι που βλέπει, της θυμίζει τραγικά πράγματα. Παράλληλα με την Πένι φτάνει στην Κρήτη και ο Ράινερ Μπρεχτ για να βρεθεί αντιμέτωπος με τους δικούς του εφιάλτες. Ο Μπρεχτ ήταν από τους επικεφαλής αξιωματικούς της Γερμανικής Κατοχής στην Κρήτη και έχει συνδεθεί στενά με την Πηνελόπη. Το πώς και το γιατί και αν θα ξαναβρεθούν ύστερα από τόσα χρόνια σας αφήνω να το ανακαλύψετε μόνοι σας!

Το βιβλίο το συστήνω γιατί είναι καλογραμμένο, γιατί είναι λεπτομερέστατο ως προς τα ιστορικά στοιχεία για την Κρήτη και τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, γιατί χειρίζεται έξυπνα την υπόθεση και γιατί έχουμε έναν ωραίο έρωτα μεταξύ πρωταγωνιστών αλλά είναι τόσο δύσκολος, τόσο αντίθετος σε ιδανικά και ιδεώδη που ξεδιπλώνεται μετ’ εμποδίων και ξεφεύγει αρκετά από τα τετριμμένα σιροπιάσματα των μυθιστορημάτων! Στα μειονεκτήματα του βιβλίου ο υπερβολικά μεγάλος αριθμός τυπογραφικών και ορθογραφικών λαθών που δε συνάδει με την ποιότητα των εκδόσεων Ψυχογιός.

ΥΓ. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο captainbook στις 5 Μαΐου 2014.