Μια γυναίκα περιπλανιέται στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, γεύεται κάθε στιγμή, δημιουργεί εφήμερες σχέσεις, σκανδαλίζει τα σαλόνια κι όλα αυτά έχοντας αφήσει τον άντρα της και την κακοποιητική του συμπεριφορά πίσω στην Ελλάδα. Όλα αυτά θα αλλάξουν όμως με τη μικρασιατική καταστροφή και με την αδιάφορη γι’ αυτήν τη συμφορά στάση των ανθρώπων που συναναστρέφεται, με αποτέλεσμα να ταξιδέψει στην Κωνσταντινούπολη και να αγωνιστεί για την ευαισθητοποίηση του κόσμου όσο κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη.

Βιβλίο Τερέζα 
Συγγραφέας Φρέντυ Γερμανός
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Μια υπέροχη, σαγηνευτική και λεπτοδουλεμένη ιστορία από τον μετρ της γραφής και της έρευνας Φρέντυ Γερμανό, ο οποίος στήνει με επιδεξιότητα τα πιο σημαντικά πιόνια της ευρωπαϊκής και όχι μόνο ιστορίας σε μια σκακιέρα γεμάτη κινδύνους, ανταλλάγματα, προδοσίες και αίμα. Μια γυναίκα-μύθος, η Τερέζα Δαμαλά, ψευδώνυμο μιας προσωπικότητας που επηρέασε όσο καμία άλλη λογοτέχνες, πολιτικούς και διπλωμάτες σε Ελλάδα, Τουρκία, Γαλλία, Ιταλία, γεύεται πρωτόγνωρες εμπειρίες, καθορίζει και επηρεάζει ανθρώπους και τύχες. Μοντέλο του Πάμπλο Πικάσο, έρωτας ζωής του Έρνεστ Χέμινγουεϊ, αποκούμπι του Μπαζίλ Ζαχάρωφ, αξέχαστο φλερτ του Ίωνα Δραγούμη, τόσα κι άλλα τόσα που πηγάζουν από μια γυναίκα ρευστή αλλά με αρχές, ευεπηρέαστη αλλά σταθερή στις αποφάσεις της, διασκεδαστική και επιφανειακά ελαφρόμυαλη αλλά με ένα παρελθόν που δε θα ξεχάσει ποτέ. Με διαρκή πρωθύστερα και αδιάλειπτα ταξίδια στο χτες και στο σήμερα ξεδιπλώνεται μια πολύπλευρη προσωπικότητα γεμάτη αντιθέσεις που ζει στα άκρα αλλά δεν κωφεύει στις σειρήνες του μικρασιατικού μετώπου. Το βιβλίο ξεκινάει με το Παρίσι της δεκαετίας του 1920, είμαστε δηλαδή σε μια εποχή και σε μια πόλη γεμάτη ατελιέ ανερχόμενων ή καταξιωμένων ζωγράφων που πατούν στα κουφάρια του περασμένου πολέμου. Η Τερέζα ήδη έκλεψε την καρδιά του Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο πριν δυο χρόνια και του Ίωνα Δραγούμη πριν πέντε. Κατάγεται από την Αδριανούπολη και την ενοχλεί η αδιαφορία του Παρισιού και της Ευρώπης για τις σφαγές στη Μικρά Ασία, για κάτι που κατ’ αυτούς γίνεται μακριά τους. Κάποτε ήταν μια όμορφη γυναίκα, «έτοιμη να γευτεί τη γλύκα της ζωής και να κάνει τρέλες…», τώρα όμως όλος ο κόσμος είναι μια τρέλα! Παντρεμένη αλλά δε διστάζει να φλερτάρει, το σκάει μακριά από την υποτακτική και πειθήνια στάση του άντρα της απέναντι στις χειροδικίες και στη λεκτική κακοποίηση που υφίσταται η γυναίκα του από τον ταγό του, Ιωάννη Μεταξά και ζει σημαντικές στιγμές, ώσπου γνωρίζει τον έρωτα στα μάτια και στα χέρια του Έρνεστ Χέμινγουεϊ.

Πότε έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση, πότε έχουμε ρεαλιστικούς διαλόγους με σημαντικά πρόσωπα της πολιτικής και καλλιτεχνικής ελληνικής και όχι μόνο σκηνής, ένα κείμενο-ποταμός, με μια ασταμάτητη παρέλαση προσωπικοτήτων που γνωρίζουν, ερωτεύονται, κυνηγούν, νουθετούν, συμβουλεύονται την Τερέζα. Γεγονότα που θα μπορούσαν ν’ αλλάξουν τη γνωστή ροή των εξελίξεων, επιστολές και ημερολόγια που χάθηκαν σε ταξίδια ή μετακομίσεις, χαρακτήρες που θα μπορούσαν να είχαν πλαστεί αλλιώς, η ιστορία της Ευρώπης και της Μεσογείου δοσμένη με άλλο τρόπο και με παρασκηνιακές αναπάντεχες διασυνδέσεις, τις οποίες η μαγική και ρεαλιστική γραφή του Φρέντυ Γερμανού ενορχηστρώνει με τέτοιο τρόπο που ένιωθα τα γεγονότα να συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μου και διαπίστωνα πως όσα ξέρω, όσα έμαθα στο σχολείο και μεταγενέστερα ίσως να έγιναν με αφορμή αυτά που ξεδιπλώνονται στο βιβλίο και όχι με τα επίσημα αίτια! Το κείμενο εμπλουτίζουν μαρτυρίες και αφηγήσεις σημαντικών προσωπικοτήτων, όπως της Μελίνας Μερκούρη, της Μαίρης Χέμινγουεϊ και άλλων που συμπληρώνουν με άριστο τρόπο τα γεγονότα που εκτυλίσσονται στο βιβλίο και επηρεάζουν τον χαρακτήρα της Τερέζας.

Με άφθαστη δεξιοτεχνία μπλέκεται η φαντασία με την πραγματικότητα όσο τα συναρπαστικά γεγονότα του πρώτου μισού του 20ού αιώνα και σημαντικές ιστορικές προσωπικότητες ξεπηδούν μέσα από τις σελίδες. Ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Εθνικός Διχασμός, ο Ίωνας Δραγούμης, ο βασιλιάς Κωνσταντίνος που «ήξερε περισσότερα για τις κρεβατοκάμαρες των φίλων του από όσα ήξερε για το μέλλον της Μικράς Ασίας» (σελ. 30), ο Μπαζίλ Ζαχάρωφ με τα μικρασιατικά κύτταρα «που δεν είχε πολύ στενές σχέσεις με την ηθική», η Σάρα Μπερνάρ, τώρα «μια χούφτα κόκαλα, μια μανιασμένη γριά που κάποτε ήταν η μαγική ιέρεια της Ευρώπης», η μαντάμ Γκρες όπου στο σαλόνι της γραφόταν η ιστορία της Ευρώπης («το μπορντέλο της Ρωμιάς»), ο Γκαμπριέλε ντ’ Ανούντσιο, ποιητής και πολέμαρχος, ο Μπενίτο Μουσολίνι, η Μιστενγκέτ και πολλοί άλλοι αφήνουν το δικό τους αποτύπωμα στο βιβλίο και στη ζωή της Τερέζας, όσο εκείνη αγωνίζεται να ξεχάσει και να ξεχαστεί αλλά στη συνέχεια να επιβιώσει.

Στο δεύτερο μέρος του μυθιστορήματος, οπότε και πέφτει το μικρασιατικό μέτωπο και κινδυνεύει η Ανατολική Θράκη, η Τερέζα, που πλέον βαρέθηκε ό,τι ζούσε και ό,τι ποθούσε, φεύγει για την Κωνσταντινούπολη με τον έρωτα της ζωής της, τον δημοσιογράφο τότε και συγγραφέα αργότερα Έρνεστ Χέμινγουεϊ. Εκεί γνωρίζουμε ακόμη περισσότερο αυτόν τον άνθρωπο που εστάλη ως ανταποκριτής καναδικής εφημερίδας στην Ανατολική Θράκη για να καταγράψει τις θηριωδίες και τα κύματα των προσφύγων, οπότε μέσα από τα κείμενά του διαπιστώνουμε αντικειμενικά τα λάθη που οδήγησαν στην καταστροφή: «Ο πόλεμος ήταν μια ιδεολογία γι’ αυτόν τον νέο άντρα κι όλοι όσοι πολεμούσαν σαν τους Έλληνες φαντάρους ήταν οι τελευταίοι ιδεολόγοι ενός κόσμου που ξεπουλιόταν για τα πετρέλαια της Μοσούλης ή για το κάρβουνο της Σιλεσίας» (σελ. 163). Η Τερέζα και ο Έρνεστ ζουν έναν απαγορευμένο πλέον έρωτα, αφού εκείνος στο μεσοδιάστημα που χάθηκαν παντρεύτηκε κι οι ευτυχισμένες τους στιγμές αντιδιαστέλλονται με τον φόβο και την αγωνία της επικείμενης άφιξης του Μουσταφά Κεμάλ, που καταστρατηγεί την ουδετερότητα της Κωνσταντινούπολης. Τα κείμενα του Χέμινγουεϊ είναι γροθιά στο στομάχι, φέρνουν δάκρυα στα μάτια των ξένων αλλά και του αναγνώστη: «Τριάντα δύο χιλιόμετρα κάρα!» ο απολογισμός της αποχώρησης μετά το τελεσίγραφο του Κεμάλ για εκκένωση της Ανατολικής Θράκης. Τι θα απογίνουν τελικά οι δύο εραστές; Θα γλυτώσουν από τον κίνδυνο; Θα γυρίσουν στους συζύγους τους; Πώς θα χειριστούν το πάθος που τους έχει κυριεύσει;

Η »Τερέζα» είναι η ιστορία μιας γυναίκας που την κυνηγάει ο άντρας της και ταυτόχρονα μιας ηπείρου που την κυνηγάει η Ιστορία, σε μια εποχή όπου «ο κόσμος άλλαζε… με βίαιες πινελιές, σαν ιμπρεσιονιστικός πίνακας» (σελ. 121). Ένα πλάσμα που μπορεί να έζησε ως το μεδούλι τον έρωτα και τις απολαύσεις, δεν έπαυε όμως να είναι ευαίσθητη: «Δεν άντεχε πια να βλέπει γύρω της αυτούς τους μεσόκοπους χειρουργούς, που είχαν κόψει το 1916 την Ελλάδα στη μέση και τώρα έκοβαν με την ίδια ευκολία ανθρώπινες ζωές» (σελ. 88). Είναι η μυθιστορηματική βιογραφία ενός υπαρκτού προσώπου, μιας γυναίκας από την Αδριανούπολη που επηρέασε τον Έρνεστ Χέμινγουεϊ, μιας περιζήτητης και σκανδαλώδους νεαρής που αναστάτωσε την Ευρώπη ρουφώντας άπληστα κάθε πτυχή του έρωτα και της ευζωίας («Ακόμα και οι αμαρτίες της είχαν μια αγιότητα», σελ. 241). Παρελθόν και παρόν, αλήθεια και μύθος, όλα άριστα δεμένα σε μια ιστορία που κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον και καταγράφει τις παρασκηνιακές εξελίξεις των σημαντικότερων ιστορικών γεγονότων του μεσοπολέμου με τέτοιο τρόπο που κόβει την ανάσα. Το κείμενο είναι γραμμένο από τον άνθρωπο που κατάφερε να φέρει στο φως την επί εβδομήντα πέντε χρόνια κρυφή, ανείπωτη επαφή του Ίωνα Δραγούμη με την Πηνελόπη Δέλτα, «η πιο ωραία σελίδα της ζωής τους», με απόλυτο σεβασμό στην ψυχολογία και στα συναισθήματα των ηρώων, γνωρίσματα και αρετές που συναντάμε και σε αυτό το μυθιστόρημα. Στο Υστερόγραφο μάλιστα ο Φρέντυ Γερμανός δίνει το συναρπαστικό χρονικό της συγγραφής του βιβλίου, τα εμπόδια που συνάντησε για τη διασταύρωση των στοιχείων, τις ψηφίδες που μάζευε υπομονετικά από ανθρώπους και βιβλιοθήκες ώστε να συγκροτήσει και να ολοκληρώσει το μυθιστόρημα.

Κλείνοντας, θα κάνω μια ιδιαίτερη αναφορά στην αισθητική του βιβλίου, το οποίο κινείται στους τόνους του γκρι και του μπεζ, με τον φάκελο στον οποίο αναγράφεται το όνομα της ηρωίδας στο εξώφυλλο να χωρίζει και τα μέρη του βιβλίου ενώ το χρώμα του κυριαρχεί στις αριστερές πρώτες σελίδες. Η γκρίζα θαμπάδα του εξωφύλλου συνάδει με τη θολή ταυτότητα της Τερέζας κι όλα αυτά συγκροτούν ένα άρτιο αποτέλεσμα ήδη πριν ξεκινήσει κανείς το διάβασμα. Ο σχεδιασμός οφείλεται στην Ελένη Κυριακίδου και οι επιλογές της ταιριάζουν απόλυτα με το εκδοτικό παρελθόν και με το περιεχόμενο του βιβλίου. Το μυθιστόρημα κυκλοφόρησε πρώτη φορά το 1997 και τώρα ξαναβγαίνει σε φροντισμένη έκδοση και με επίμετρο του καθηγητή στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δημήτρη Κόκκορη. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που έχει ακόμη λόγο ύπαρξης στα ράφια και στις ζωές μας.

Βιβλίο Ζωή στη στάχτη 
Συγγραφέας Μερκούριος Αυτζής
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το μυθιστόρημα είναι χωρισμένο σε επτά μέρη με τον συγκινητικό τίτλο «Ανάσες» και ξεκινάει από το Πλιτσχάουζεν της Γερμανίας το 1982, όπου η υπερήλικη Χρυσαυγή θυμάται τη ζωή της και την αφηγείται στην πρωτότοκη εγγονή της, ακολουθώντας τις προφητείες εκείνης της σαλής Λεϊλά: «Η ψυχή σου θα ησυχάσει μονάχα όταν μοιραστείς της ζωής σου τα γραμμένα. Απ’ αυτά, μαθές, τίποτα δε σου ανήκει». Εκείνο το αερικό είχε πει στη Χρυσαυγή: «Πολλά θα δεις, πολλά θα ζήσεις και πολλά θα πάθεις», οπότε ο μίτος ξεδιπλώνεται σιγά σιγά και ταξιδεύουμε πίσω στα μεταβατικά και άστατα χρόνια της δεκαετίας του 1910. Το μυθιστόρημα είναι πυκνογραμμένο, με πλούσια πλοκή, γεμάτο από πραγματολογικά στοιχεία και από ιστορικά πρόσωπα που αλληλοεπιδρούν με την οικογένεια Μικρόπουλου και το φιλικό τους περιβάλλον, παρ’ όλ’ αυτά είναι έτσι γραμμένο που υπάρχει περιθώριο για αναγνωστική ξεκούραση. Η αφήγηση είναι κυρίως τριτοπρόσωπη αλλά κάποιες φορές μια πρωτοπρόσωπη δίνει άλλη ματιά στα δρώμενα, ένα ημερολόγιο ή μια επιστολή ή ακόμη και άρθρα εφημερίδων εμπλουτίζουν και ζωντανεύουν το κείμενο ενώ οι ανωτέρω «Ανάσες» μας συστήνουν μια ώριμη Χρυσαυγή και μας χαρίζουν μικρές πληροφορίες για το τι μέλλει γενέσθαι, κορυφώνοντας έτσι την αγωνία.

Η γραφή είναι δυνατή, στιβαρή και απόλυτα τεκμηριωμένη, βασισμένη σε πλούσια βιβλιογραφία. Κάπου ποιητική, κάπου πεζή, με σύντομες αλλά και με μεγαλύτερες προτάσεις, με προσεγμένο και επίκαιρο λεξιλόγιο, ακόμη και με λίγα καλολογικά στοιχεία, έτσι, να δούμε λίγο φως ανάμεσα στις στάχτες: «Η άνοιξη, ροδαλή και αηδονολάλητη, φόρεσε τα καλά της και εμφανίστηκε σε μια στιγμή που ζωή και θάνατος σεργιανούσαν αντάμα» (σελ.309). Ο σχεδιασμός της πλοκής είναι ευρηματικός, με τον κύριο άξονα να μην έχει υπερβολικές ή αχρείαστες εκπλήξεις, διανθίζεται πάντως από γεγονότα που δείχνουν ολοκληρωμένους τους χαρακτήρες και φωτίζουν κάθε γεγονός που έλαβε χώρα στη διεθνή διπλωματική, οικονομική και πολιτική κονίστρα. Θέλει τον χώρο και τον χρόνο του η ανάγνωση ενός τέτοιου κειμένου, είναι όμως τόσο συναρπαστικό που δεν κατάλαβα για πότε κύλησε η ώρα και πότε έφτασα στο τέλος (πιστεύω πως θα υπάρξει και συνέχεια του έργου), γεμάτος από εικόνες, συναισθήματα και γνώσεις. Από χαρακτήρες δεν ξέρω ποιον να πρωτοαναφέρω. Ο Ευγένης Μικρόπουλος είναι δραστήριος έμπορος της Τραπεζούντας, έχει κατάστημα τροφίμων, αποθήκη εμπορευμάτων κι ένα φορτηγό καράβι, συναναστρέφεται τις αγορές της νότιας Ρωσίας, της Κωνσταντινούπολης, της Σμύρνης, της Θεσσαλονίκης και την αστική τάξη της πόλης. Με τη γυναίκα του, Μάρω, απέκτησαν τον Απόστολο, δεξί του χέρι, τον Κωνσταντίνο, τον Γεωργούλη και τη Χρυσαυγή, μια κοπέλα που μεγαλώνει και ζει μια πλούσια σε εμπειρίες ζωή. Ο καθένας τους έχει και τη δική του πορεία στο κείμενο, πότε στρωτή, πότε με εμπόδια και ανατροπές ευχάριστες και όχι, χωρίς όμως να χάνεται το επίκεντρο, που είναι η ζωή της μοναχοκόρης. Έτσι το μυθιστόρημα περιορίζεται σε έκταση και δε χανόμαστε σε γενεαλογίες και τήρηση σημειώσεων από μεριάς αναγνώστη, αφήνοντας έτσι την καθαυτή δράση να αναπνεύσει και να ξεδιπλωθεί. Τα παιδιά μεγαλώνουν, σπουδάζουν, παντρεύονται, διαπρέπουν, ωριμάζουν και κάθε μάζωξη είναι μια μεγάλη γιορτή, ώσπου…

Και δε γνωρίζουμε μόνο τα μέλη της οικογένειας. Η Λεϊλά, ορφανή κι απόκληρη, τριγυρνά ελεύθερη χωρίς να δίνει λόγο πουθενά, είναι ένα αποκρουστικό αγρίμι που κρύβει όμως την πραγματική της ταυτότητα. Οι χριστιανοί την περιφρονούν, οι μουσουλμάνοι τη θεωρούν τρελή, οι Εβραίοι και οι ξένοι πιστεύουν πως είναι δαιμονισμένη. Χλευάζει τη δήθεν αξιοπρέπεια και την υποκρισία του κόσμου, έχει πεντακάθαρη ψυχή και πνευματική διαύγεια, ψυχολογεί με μια ματιά όσους αντικρίζει. Ο Νικηφόρος Πετρίδης αρραβωνιάστηκε από παιδί με τη Χρυσαυγή, διατηρώντας έτσι την τοπική συνήθεια να προστατεύουν τα κορίτσια από τους Τούρκους. Η Εμινέ και η Μελάνια είναι παιδικές φίλες της Χρυσαυγής, η Θεοδώρα και η Σουμέλα είναι οι νέες της συμμαθήτριες, ο Μιλτιάδης και ο Ανέστης, ο Ισαάκ το Εβραιόπουλο και ο Ιμπραήμ με τον Αχμέτ, τα Τουρκοπούλια, είναι γείτονες και φίλοι του Γεωργούλη, ο Μιχάλης και ο Ισκεντέρ είναι φίλοι του Απόστολου, ο Χαλίλ και ο Αζαρία είναι υπάλληλοι του καταστήματος της οικογένειας. Ο Συμεών Ντιμπουά είναι γιος τραπεζίτη και γνώστης του τραπεζικού δικαίου, έρχεται στην Τραπεζούντα για να επεκτείνει τις οικογενειακές επιχειρήσεις, λάτρης του ωραίου και άνθρωπος της διασκέδασης και της τρυφηλότητας. Ο αγαπημένος μου Κριστιάν Φουρνιέ είναι Γάλλος δημοσιογράφος, ανταποκριτής της μάχης της Καλλίπολης αρχικά και του Α΄ Πανελληνίου Συνεδρίου των Ελλήνων της Ρωσίας αργότερα, ο συνταγματάρχης Χανς Ντίτριχ αποσπάστηκε στο γερμανικό προξενείο για να προωθήσει γερμανικά οικονομικά συμφέροντα, ο Μεχμέτ Τζεμάλ Αζμή μπέης, βαλής στο μεγαλύτερο βιλαέτι της αυτοκρατορίας, ικανός στη διοίκηση και στη διαχείριση των υποθέσεων αλλά συγκεντρωτικός και αυστηρός, αναγνωρίζει τον κομβικό ρόλο των Ελλήνων που υπερτερούν πληθυσμιακά στην οικονομία του τόπου και προσπαθεί να τα έχει καλά μαζί τους, ο Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης διαπρέπει στη Μασσαλία όπου έμαθε την τέχνη του εμπορίου και ό,τι αγγίζει γίνεται χρυσάφι, μιας και είναι ο μεγαλύτερος εισαγωγέας φουντουκιού («το καφέ χρυσάφι του Πόντου»).

Αυτοί οι χαρακτήρες και πολλοί άλλοι, κάποιοι με πρωταγωνιστικό, κάποιοι με βοηθητικό ρόλο, ζουν, μεγαλώνουν, επιβιώνουν στην Τραπεζούντα: «…ένα πολύχρωμο μωσαϊκό πολιτισμών, θρησκειών, ιδεών, ζυμωμένο με το αίμα, τον ιδρώτα και τις μάχες αιώνων χιλιάδων ψυχών» (σελ. 23-24). Το ξακουστό λιμάνι της είναι γεμάτο ατμόπλοια και ιστιοφόρα, είναι το τέρμα του εμπορικού δρόμου που ξεκινούσε από το Ερζερούμ κι έφερνε καραβάνια γεμάτα εμπορεύματα. Έλληνες και Αρμένιοι, Εβραίοι και Τούρκοι, Ασιάτες από την Ανατολή, Ευρωπαίοι δημιουργούν ένα πολύχρωμο παζλ γεμάτο εικόνες, χρώματα και αρώματα από μια πένα μεστή και λυρική ταυτόχρονα, που δεν ξεχνάει ούτε τους κρυπτοχριστιανούς, φέρνοντας στο φως κατανυκτικές περιγραφές της θείας λειτουργίας σε κρυμμένα υπόγεια ενώ εξίσου όμορφα δένει ο συγγραφέας την πόλη με το βυζαντινό της παρελθόν, όταν τα παιδιά της ιστορίας περπατάνε στο Λεοντόκαστρο ή οι μεγαλύτεροι προσεύχονται στις βυζαντινές εκκλησίες. Πόσο αρραγής δείχνει η ιστορία της πόλης και του τόπου ανά τους αιώνες και πόσο ευρηματικά ταξιδεύουμε στην επίσης ακμάζουσα παροικία της Οδησσού και του Βατούμ, με πόση συγκίνηση περιδιάβαινα κι αυτές τις πόλεις μέσα από τις επιστολές που στέλνονταν…

Η ιστορική αλήθεια παρουσιάζεται ακριβοδίκαια, χωρίς φτιασίδια και μισόλογα, μέσα από μια τεκμηριωμένη και κοπιώδη έρευνα, με τα γεγονότα, τα αίτια και τα αιτιατά, τις αλλαγές και τις ανατροπές, τις βλέψεις και τα μεγαλόπνοα σχέδια εις βάρος του λαού να είναι απόλυτα εναρμονισμένα με την καθημερινότητα και τις ζωές των χαρακτήρων του μυθιστορήματος. Το κίνημα των Νεότουρκων του 1908 και τα σατανικά τους σχέδια που κρύβονταν πίσω από την επαναφορά του Συντάγματος του 1876, η εξορία του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄, η εκστρατεία της Καλλίπολης, η Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως, ο πόλεμος, η επεκτατική πολιτική της Ρωσίας προς τη Μικρά Ασία που ανακόπηκε απότομα με την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 είναι γεγονότα που πότε λαμπρύνουν και πότε καταστρέφουν την Τραπεζούντα και τον Πόντο ευρύτερα. Επιστράτευση, αμελέ ταμπουρού, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος, μια εποχή όπου «…το χιόνι κεντούσε την ασχήμια του πολέμου με τις νιφάδες ασπροβελονιά για να μην τη βλέπει το μάτι του Θεού…» (σελ. 267). Και που παραδόθηκε το 1916 η Τραπεζούντα στους Έλληνες μετά τη νίκη των Ρώσων στο Ερζερούμ και την προέλασή τους, τι μ’ αυτό; «Διάλειμμα δημοκρατίας» το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας κι έχει δίκιο. Δεν πρόλαβαν να ωριμάσουν οι ζυμώσεις για ένα ανεξάρτητο ποντιακό κράτος και να ευοδωθούν οι ρωσικές βλέψεις για ένωση των Ελλήνων Ρωσίας και Καυκασίας, αφού ξέσπασε η Οκτωβριανή Επανάσταση τον επόμενο χρόνο, με αποτέλεσμα ο Βλαντίμιρ Λένιν να ακολουθήσει πολιτική ειρήνευσης με τους Νεότουρκους και με τους Γερμανούς. Πίκρα, ανασφάλεια και τρόμος στοίχειωσαν τις ζωές των Ποντίων και στις 19 Μαΐου 1919 αποβιβάζεται στη Σαμψούντα ο Μουσταφά Κεμάλ. Στάχτες, παντού στάχτες…

Το μυθιστόρημα, που κάτι μου λέει πως είναι το πρώτο μιας ενδιαφέρουσας διλογίας ή τριλογίας, ζωντανεύει παραστατικά και τεκμηριωμένα την καθημερινή ζωή στην Τραπεζούντα από το 1910 ως το 1921 περίπου, με την πανσπερμία φυλών και την ποικιλία των κατοίκων που μεγάλωναν στην πόλη και πάλευαν για τον επιούσιο να ζωντανεύει με ενάργεια, ρεαλισμό και πιστότητα. Εκκλησίες και καταστήματα, μνημεία και δρόμοι, κτήρια και λεωφόροι αναβιώνουν με συναρπαστικό τρόπο και αφήνουν τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος να περπατήσουν με άνεση ανάμεσά τους, να τα επισκεφθούν, να στεγάσουν εκεί τα όνειρα και τις ελπίδες τους. Διεισδυτικά ψυχογραφήματα, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες, άφθονα πραγματολογικά στοιχεία, ιδιωματισμοί, συναρπαστικές περιγραφές είναι μερικά μόνο από τα θετικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός εκπληκτικού ιστορικού μυθιστορήματος, αφιερωμένου στην πρόοδο και την ευημερία του ελληνικού στοιχείου: «…που από τη στάχτη θέλει να δημιουργεί, και παλεύει από την πρώτη αχτίδα του ήλιου…» (σελ. 329).

Βιβλίο Στη ροή του ποταμού Έβρου 
Συγγραφέας Κυριακή Καζακίδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Λυχνάρι
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα δυνατό, τεκμηριωμένο και πλούσιο σε γεγονότα και συναισθήματα ιστορικό μυθιστόρημα που καταγράφει την πορεία και τις εξελίξεις στις ζωές πέντε οικογενειών που ζουν κυρίως σε Αδριανούπολη, Μποσνοχώρι, Αλεξανδρούπολη και Φιλιππούπολη. Ολοζώντανες οι περιγραφές των πόλεων, λυρικές οι εικόνες του ποταμού Έβρου που ενώνει και χωρίζει, ρεαλιστικές οι καταγραφές των ανθρώπων, των εθίμων, των συνηθειών, ποικιλία γεγονότων: ο γιος που θέλει να πάει στο γυμνάσιο, ο άντρας που αφήνει τις σπουδές του για να ακολουθήσει μια γυναίκα που ερωτεύτηκε μακριά από τους δικούς του, γκρεμίζοντας έτσι τα όνειρα και τα σχέδιά τους για τη ζωή του, μυστικές αδελφότητες για το καλό του ελληνισμού, προδότες, ξερίζωμα. Μαζί με τον αγώνα των Μεγάλων Δυνάμεων να αρπάξουν ό,τι μπορούν από τον κατακερματισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, υπάρχει και η δυσκολότερη πάλη του ανθρώπου να σταθεί σ’ έναν τόπο: «Γιατί οι άνθρωποι αντιπαθούν τις συνήθειες; Μεγάλο πράγμα η βεβαιότητα, η σιγουριά. Να φροντίζεις το σπίτι σου, να πηγαίνεις στη δουλειά, να μεγαλώνεις τα παιδιά σου, να μεγαλώνεις και εσύ μαζί τους… Εμένα αυτός είναι ο κόσμος μου, ο μικρόκοσμός μου και τον αγαπώ», λέει χαρακτηριστικά η Μαρία Χρυσικού (σελ. 44).

Μέσα από το βιβλίο ξεπηδάνε σημαντικές στιγμές της ευρύτερης περιοχής, όπως η σημασία του γυμνασίου Αδριανούπολης στην επιμόρφωση των παιδιών, η συμβολή των φιλανθρωπικών και φιλεκπαιδευτικών σωματείων στη βελτίωση του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου (ας μην ξεχνάμε πως είμαστε σε εποχές και στιγμές ανθρώπινου μόχθου, με ελάχιστους να συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους στο γυμνάσιο ή ακόμη παραπάνω, οπότε η εκπαίδευση και η μόρφωση είναι απαραίτητες όχι μόνο για την πνευματική ατομική ανάταση αλλά και για τη συλλογική διατήρηση της ταυτότητας, αφού Τούρκοι και Βούλγαροι καραδοκούν), οι πλούσιες δωρεές και χορηγίες του Μιχαλάκη Γκιουμουσγκερδάνη, του Γρηγορίου Μαρασλή και του Γεωργίου Ζαρίφη και άλλα. «Τη γλώσσα και την εθνική μας συνείδηση… Αυτά να προσέξουμε μη χάσουν τα παιδιά μας» (σελ. 66). Κι όλα αυτά με φόντο, στη μεν βόρεια Θράκη τις αποσχιστικές κινήσεις των Βουλγάρων από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και τη διάσπαση του χριστιανικού στοιχείου εν όψει της Εξαρχίας, γεγονότα δηλαδή που άναψαν το φιτίλι για τον μεταγενέστερο Μακεδονικό Αγώνα, στη δε νότια Θράκη τους επαναστατικούς πυρήνες που ξεσπάνε για απελευθέρωση των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό και αντίσταση κατά των Βούλγαρων κομιτατζήδων ενώ οι Νεότουρκοι ευαγγελίζονται ισονομία και ισοπολιτεία των εθνικών μειονοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, κάτι που αποδείχτηκε έωλο.

Η Εξαρχία, η αυτόνομη Ανατολική Ρωμυλία και η προσάρτηση στο πριγκιπάτο της Βουλγαρίας δεν ήταν καλοί οιωνοί για το μέλλον του ελληνικού και του χριστιανικού στοιχείου στην περιοχή. Οι τελευταίες σελίδες που αφορούν τις διαμάχες μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων για την τύχη ανατολικής και δυτικής Θράκης που κατέληξαν σε κατακερματισμό των εδαφών είναι ο τραγικός επίλογος της ευημερίας και της διαχρονικότητας του ελληνικού και όχι μόνο στοιχείου. Πικρή είναι η διαπίστωση της συγγραφέως, μέσω του παππού Αλέκου, για την τύχη της Φιλιππούπολης και της γύρω περιοχής με το πέρασμα των αιώνων: «Ένα πέρασμα ανθρώπων είναι αυτός ο τόπος, παιδί μου… χρόνια πολλά στην περιοχή μας υπάρχει ένα μωσαϊκό γλωσσών, θρησκειών, φυλών, πολιτισμών… η προσφυγιά δίνει και παίρνει… ένα πέρασμα ανθρώπων, παιδί μου, που διώχνονται από τα σπίτια τους, όπου ζούσαν επί αιώνες και κάποιος άλλος τα παίρνει, κάποιος ξεσπιτωμένος από άλλους τόπους… ξεριζωμένες ζωές πάει να γίνει η ιστορία αυτής της περιοχής» (σελ. 60-61).

Με συναρπαστικό και συμπυκνωμένο τρόπο καταγράφονται στο ακέραιο οι διπλωματικές και πολεμικές κινήσεις στη διεθνή σκακιέρα. Απανωτές εξελίξεις, προπαγάνδα, λεηλασίες, καταστρέφουν σταδιακά το ελληνικό στοιχείο της περιοχής. Και πόσο τραγικό ήταν να υποδέχονται οι Έλληνες της Αδριανούπολης τον ελληνικό στρατό τον Ιούλιο του 1920, νιώθοντας κι αυτοί Σμυρνιοί για λίγο! Πόσο συγκινητική ξεπήδησε έτσι η διαπίστωση πως αυτή η περιοχή έμεινε υπόδουλη στον οθωμανικό ζυγό κοντά 600 χρόνια, δύο αιώνες παραπάνω από τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές (την κατέλαβε το 1361 ο Μουράτ Α΄ κι έκανε την Αδριανούπολη πρωτεύουσα της Αυτοκρατορίας)! Η Συνθήκη των Σεβρών παραχώρησε την Ανατολική Θράκη στην Ελλάδα αλλά δύο χρόνια αργότερα τις χαρές αντικατέστησαν τα κλάματα και ο ξεριζωμός, με αποτέλεσμα να γεμίσει ο δρόμος προς τη Μακεδονία κάρα, μπόγους, απελπισία, σαν ακολουθία επιταφίου, όπως γράφει χαρακτηριστικά η συγγραφέας, κάτι που μέχρι και την ευαίσθητη ψυχή του Έρνεστ Χέμινγουαιη ταρακούνησε, όταν έστελνε από την καρδιά των γεγονότων ανταποκρίσεις για την Daily Star.

Το μυθιστόρημα δε δίνει βάρος μόνο στα ιστορικά γεγονότα. Τα μέλη των πέντε οικογενειών, οι φίλοι, οι γνωστοί, οι συνεργάτες, βρίσκουν τον χώρο και τον χρόνο να ξεδιπλώσουν τους δικούς τους προβληματισμούς, να σκεφτούν, να δράσουν, να προτείνουν, να αντιτεθούν, να λιγοψυχήσουν, να πάρουν θάρρος και δύναμη. Αποτυπώνονται έτσι ρεαλιστικές και μελετημένες ψυχογραφίες ανθρώπων που νιώθουν ανησυχίες, φόβους, ελπίδες, αγωνίες. Επομένως είναι αξιέπαινο που όλα αυτά γίνονται χωρίς το κείμενο να σταματάει να μου κεντρίζει το ενδιαφέρον ούτε στιγμή (παρ’ όλα τα τυπογραφικά λάθη η αφήγηση έρεε χωρίς να κομπιάζει ούτε να γίνεται στριφνή σε κανένα σημείο) και χωρίς να μακρηγορούν οι ήρωες εις βάρος της εξέλιξης της πλοκής. Είναι δύσκολο να έχεις τόσα πολλά ιστορικά γεγονότα, τόσους διαφορετικούς λαούς και αντίστοιχα κίνητρα, τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα γεμάτο γεγονότα και μέσα σε αυτά να περιγράψεις τόσους πολλούς χαρακτήρες. Η πρώτη συγγραφική προσπάθεια της κυρίας Καζακίδου δείχνει πως ξέρει να γράφει όμορφα και να χειρίζεται σωστά την πλοκή της, δίχως να αποπροσανατολίζεται.

«Ποιοι είναι σύμμαχοί μας και ποιοι εχθροί μας δεν το κανονίζουμε εμείς, άλλοι το αποφασίζουν, εμείς την ανθρωπιά μας μη χάσουμε» (σελ. 157). Αυτός είναι ο βασικός άξονας γύρω από τον οποίο ξετυλίγονται πολλές περιπέτειες στο ιστορικό μυθιστόρημα της κυρίας Καζακίδου και η αφορμή για πολλές δοκιμασίες που θα αλλάξουν τη νοοτροπία αρκετών χαρακτήρων, άλλων προς το καλύτερο και άλλων προς το πιο δύσκολο. Το μυθιστόρημα είναι ένα συναρπαστικό κείμενο γεμάτο ιστορικά γεγονότα και ανθρώπινες αντιδράσεις, συνθήκες και ξεριζωμό, φτώχεια και ευμάρεια, αγωνία και αισιοδοξία, που φωτίζει επαρκώς όλες τις πλευρές των γεγονότων που οδήγησαν στη διάσπαση της Θράκης με τέτοιο τρόπο που με κράτησε ως την τελευταία του λέξη. Το βιβλίο συνοδεύεται από κατατοπιστικό πρόλογο, χάρτη, βιβλιογραφία, γλωσσάρι και υποσημειώσεις (σύντομες στην ίδια σελίδα, εκτενέστερες στο τέλος του βιβλίου), για όποιον θέλει να μελετήσει περισσότερο τα γεγονότα και τις ιστορικές στιγμές.

Βιβλίο Μετζ Γιεγέρν
Τίτλος πρωτοτύπου Medz Yeghern
Συγγραφέας-Σχέδιο Paolo Kosi
Μεταφραστής Οχανές Σαρκίς-Αγαμπατιάν
Κατηγορία Graphic novel / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η άνοδος του εθνικιστικού και ρεπουμπλικανικού κινήματος των Νεοτούρκων πρότεινε την κατάργηση της αυτοκρατορικής μοναρχίας. Το 1908 οι Νεότουρκοι πραξικοπηματικά εγκατέστησαν στην εξουσία μια δικτατορική τριανδρία (Υπουργός Άμυνας Εμβέρ πασάς, Υπουργός Εσωτερικών Μεχμέτ Ταλάατ πασάς και Υπουργός Ναυτικού Αχμέτ Τζεμάλ πασάς). Την άνοιξη του 1909 οι τρεις αυτοί άντρες ανέτρεψαν τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β΄, και το 1911, σε μυστικό συνέδριο, προσχεδίασαν την εξόντωση των Αρμενίων που κατοικούσαν στην Τουρκία. Οι επιχειρήσεις εκτυλίχθηκαν σε τρεις φάσεις, οι μέθοδοι εξόντωσης ήταν υπερβολικά βίαιες και οι νεκροί υπολογίζονται στο 1.500.000.

Στο κόμικ παρακολουθούμε όλα τα γεγονότα: τις εκτελέσεις των αντρών, τους βιασμούς των γυναικών, τις πορείες των Αρμενίων μέσα στην έρημο («προορισμός της εκτόπισης το τίποτα») με αφορμή την από τύχη σωτηρία ενός ανήλικου Αρμενίου μετά από ομαδική εκτέλεση των συμπατριωτών του. Παρελαύνουν ιστορικά πρόσωπα, βλέπουμε τον αγώνα του Βέγκνερ να αντισταθεί απέναντι σε αυτό το άδικο με αποτέλεσμα να καθαιρεθεί και να απομακρυνθεί από το στράτευμα, βλέπουμε τις προσπάθειες των Μεγάλων Δυνάμεων να καταλάβουν τι πραγματικά συμβαίνει με τους Αρμενίους, βλέπουμε βαναυσότητες Τούρκων και ωμότητες, βλέπουμε εικόνες φρίκης. Κι όλα αυτά εμπλουτισμένα με τηλεγραφήματα των τουρκικών αρχών που διασώθηκαν και φωτογραφίες. Το σκίτσο είναι ασπρόμαυρο, ωμό αλλά τρυφερό, στυγνό αλλά και ρομαντικό. Οι σκηνές της καθημερινότητας των Αρμενίων εναλλάσσονται με τις βάναυσες σκηνές των βιασμών, του προπηλακισμού, της πορείας μέσα στην έρημο. Μανάδες τρώνε τα παιδιά τους μισότρελες από τις κακουχίες στην έρημο, Τούρκοι στρατιώτες πεταλώνουν και τυφλώνουν ανθρώπους. Το σκίτσο είναι ρεαλιστικό και στις στιγμές του άφατου πόνου και της ωμότητας μετατρέπεται σε Μουνκ, σε Γκουερνίκα, η γραμμή και το στιλ απλοποιείται, εκεί δε χρειάζονται λόγια, ούτε ωραιοποιήσεις. Απορώ, όταν διαβάζεις για τη γενοκτονία των συμπατριωτών σου σίγουρα δακρύζεις, πώς γίνεται όμως να έχεις τη δύναμη να απεικονίζεις τέτοιες σκηνές, ο συγγραφέας και εικονογράφος πρέπει να πόνεσε πολύ όταν σκιτσάριζε τις σκαιότητες και τις εικόνες φρίκης.

Σε γενικές γραμμές ένα κόμικ μόνο για ενήλικες, γεμάτο ειλικρίνεια, αμεσότητα, ιστορικά τεκμηριωμένο, ωμό κι η πίκρα ξεχειλίζει σε κάθε σελίδα.

Η υπέροχη, ταξιδευτική τριλογία «Στα χρόνια της ομίχλης» του αείμνηστου συγγραφέα Νίκου Γούλια ολοκληρώνεται με τη «Σμύρνα». Ένα εξίσου καλογραμμένο βιβλίο, ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα που καταγράφει στις σελίδες του τα γεγονότα που οδήγησαν στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 ιδωμένα από τη σκοπιά και των Ελλήνων και των Τούρκων. Ο Κωνσταντίνος Βολανάκης της λογοτεχνίας μας μετατρέπεται σε Μακρυγιάννη και καταγράφει τα γεγονότα όπως έγιναν. Τοποθετεί τους απογόνους των ηρώων των προηγούμενων βιβλίων του σε καίριες θέσεις και τους ρίχνει στη δίνη και στη λαίλαπα του Α΄ Παγκόσμιου πολέμου, των Βαλκανικών και της Μικρασιατικής Εκστρατείας.

Βιβλίο Σμύρνα
Συγγραφέας Νίκος Γούλιας
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα / Ρομαντικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός (εξαντλημένο στον εκδότη)
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Κεντρικό πρόσωπο στην ιστορία η κοκκινομάλλα Σμύρνα, μια γυναίκα που ο συγγραφέας την τοποθετεί σε περίοπτη θέση και κρατά μυστική την πραγματική της ταυτότητα ως το σημείο που πρέπει ν’ αποκαλυφθεί. Μια γυναίκα που τραγουδά αυτό το κομμάτι, προσδίδοντας με τη φωνή της μια άλλη αύρα, κοσμοπολίτικη, τζαζ, στο μυθιστόρημα. Το βιβλίο δεν πραγματεύεται άλλη μια ιστορία προσφυγιάς και πόνου, οι σελίδες της πυρπόλησης της Σμύρνης δεν υπάρχουν καθόλου. Αντίθετα, και προς τιμήν του συγγραφέα, μεταξύ άλλων αναφέρονται τα γεγονότα του ιδιότυπου εμφυλίου που έζησαν οι Τούρκοι το 1909, οπότε οι Νεότουρκοι ισχυροποιήθηκαν στη θνήσκουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία και πολέμησαν κατά του Σουλτάνου και της εξουσίας του, καθώς και η μικρασιατική εκστρατεία μέσα από τα μάτια των γνωστών μας από τα προηγούμενα βιβλία Ισίδωρου και Νίκου, που πολεμούν στον ελληνικό στρατό από τον καιρό των Βαλκανικών ήδη και ζούμε μέσα από τα μάτια τους σκηνές φρίκης, εξαθλίωσης και ελάχιστου μεγαλείου.

Ο συγγραφέας έχει διαλέξει πολύ ωραίους χαρακτήρες και τους έχει τοποθετήσει σε σημεία καμπής στην ιστορία του. Τα ιστορικά γεγονότα πυροδοτούν τις εξελίξεις και ο αναγνώστης μαθαίνει πολλά στοιχεία: χρονολογίες, πρωταγωνιστές, αίτια και αιτιατά, στάση των Μεγάλων Δυνάμεων, συμφέροντα και απογοητεύσεις, πληθώρα πληροφοριών που ποτέ δεν κουράζει και πουθενά δεν προκαλεί την ανία. Η απαράμιλλη γραφή του συγγραφέα εδώ εξυψώνεται αρκετά: πρωθύστερη αφήγηση, ντοπιολαλιά, ολοζώντανη σκιαγράφηση χαρακτήρων, καταπληκτικό λεξιλόγιο, περιγραφή της Σμύρνης πριν την καταστροφή, υπέροχα κομμάτια ενός παζλ που μόλις ολοκληρώνεται έρχονται οι Τούρκοι σαν κακομαθημένα παιδιά και το διαλύουν. Αν σας άρεσε η «Ιάσμη» και σας κλόνισε η «Χατισέ», η «Σμύρνα» θα σας μείνει αξέχαστη.

Όπως χαρίσανε στον Χριστό οι τρεις μάγοι τα δώρα τους, έτσι και ο Νίκος Γούλιας χάρισε στην ελληνική λογοτεχνία τρία δικά του δώρα: τον χρυσό της «Ιάσμης», το λιβάνι της «Χατισέ» και τη Σμύρνα μας. Κατέγραψε την ιστορία του ελληνισμού από τα μέσα του 19ου αιώνα ως τα μέσα του 20ού, με τα λάθη του, με τις φιλοδοξίες του, με τον αμοραλισμό του, με τις απογοητεύσεις του, με την αγωνία του, με τα σχέδιά του. Τον αγάπησε αυτόν τον ελληνισμό, γι’ αυτό και τον φωτογράφισε από όλες τις πλευρές, μην αφήνοντας καμία στο σκοτάδι, τον αγάπησε, τον παρέδωσε και αποχώρησε (νωρίτερα απ’ όσο έπρεπε). Αγαπημένε κύριε Νίκο Γούλια, αναπαυθείτε εκεί πάνω και να είστε σίγουρος ότι ο αναγνώστης θα αγαπήσει και θα εκτιμήσει τα μυθιστορήματά σας.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Ο Νικήτας ο Απάλλαρος, αληθινό θεριό, δεν ήταν απλώς ένα ακόμα από τα γκαρσόνια στο μαγαζί, ήταν ο μαντατοφόρος. Με αδερφό ζουρναλίστα στην εφημερίδα Αλήθεια και καθημερινά κατεβαίνοντας πρωί πρωί πρώτα στο λιμάνι, επιφορτισμένος με το καθήκον να φροντίζει για τις προμήθειες, μια και μόνο εκείνος ήταν ικανός όλες να τις ανεβάζει έως το μαγαζί δίχως καμία βοήθεια, έχοντας τη ματιά του αεικίνητη και τα αυτιά πετσέτες, ξέροντας τι θα αρπάξει και από πού, τι θα ρωτήσει και ποιον, φρέσκα φρέσκα ανέβαζε μαζί με τα ψώνια του μαγαζιού και τα τελευταία νέα» (σελ. 221).

«Έχοντας ντύσει τα ανούσια και ήδη χαραμισμένα τριάντα δύο του χρόνια με ένα λινό ζαχαρί κοστούμι κι έχοντας στεγάσει το στεγνωμένο και ανέραστό του πρόσωπο με το μικρό μουστάκι και τα σφιγμένα χείλια κάτω από ένα λευκό ψαθάκι με καφετιά κορδέλα, έτοιμος ήταν να κατηφορίσει προς τη μητρόπολη…»(σελ. 245).

Αγαπημένο απόσπασμα που περιγράφει τη Σμύρνη του τότε, του ποτέ ξανά:

«Στα μέσα του ήταν και ο Σεπτέμβρης του 1919 στη Σμύρνη, αλλά είχε βρει μια πολιτεία αγνώριστη. Μια Σμύρνη ηλιόλουστη, όχι τόσο χάρη σ’ εκείνες τις τελευταίες ίσως καθημερινές λιακάδες που κάναν ακόμα και τη θάλασσα να λάμπει λες και ήταν καθρέφτης, όσο χάρη στα γελαστά πρόσωπα, ενώ, δίχως ίσως υπερβολή, θα μπορούσε να πει κανείς ότι με τον Στεργιάδη Ύπατο Αρμοστή λάμπαν ακόμα και των Τούρκων. Αν μάλιστα δεν υπήρχαν τα συμμαχικά πολεμικά πλοία -στόλος ολόκληρος μόνιμα αγκυροβολημένος μπροστά από την πόλη- κι εκείνη η έντονη παρουσία του ελληνικού στρατού, στ’ αλήθεια ήταν να πιστεύεις ότι σ’ εκείνη την ανθρώπινη Βαβέλ που ήταν φτιαγμένη απ’ όλου του κόσμου τις λαλιές κι όλων των ειδών τις φορεσιές, από ανθρώπους μαζί και καμήλες, κάρα και λιγοστά αυτοκίνητα –που βρίσκαν τον τρόπο πατείς με πατώ σε να συνυπάρχουν μέσα στα καλντερίμια- από Ελβετούς ξενοδόχους, φίνους Ιταλούς μπορσατζήδες (= χρηματιστές), κοκκινομάγουλους Γερμανούς κομερσάνους και δανδήδες Αυστριακούς μόδιστρους, ακόμα και Εγγλέζους μυλωνάδες, Ολλανδέζους κομερσάνους των φημισμένων σύκων, Ούγγρους και Αρμένιους ατζέντηδες και Έλληνες μπανκέρηδες, είχε επιτέλους έπειτα από αιώνες καταφέρει ο δημιουργός να ταιριάξει τα αταίριαστα και να φιλιώσει τα αφίλιωτα» (σελ. 334-335).

Και να η πραγματική ταυτότητα της αγαπημένης Σμύρνης:

«Σμύρνα, ετούτη η πόλη εν έχει αφεντικά…Εν είναι κανενός μας! Ετούτη είναι του κόσμου της, γι’ αυτόνε ζει, γι’ αυτόνε ανασαίνει. Αυτή εν ηξεύρει από Έλληνες, Τούρκους, Αρμένηδες, για λεβαντίνους!» (σελ. 631).

Βιβλίο Το κορίτσι απ’ τη Σαμψούντα
Συγγραφέας Σόφη Θεοδωρίδου
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

ΠΡΟΣΟΧΗ, SPOILERS

Δε χρειάζεται να σας περιγράψω την ιστορία της ζωής της Καλλιόπης από την αρχή ως το τέλος. Η συγγραφέας τοποθετεί την ηρωίδα της σε όλες τις κρίσιμες στιγμές του ποντιακού αλλά και γενικότερα του μικρασιατικού ελληνισμού με αληθοφάνεια και συντροφιά την αξεπέραστη πένα της. Έχουμε τις πορείες θανάτου του 1916, όταν ξεκίνησαν να οργανώνονται οι Νεότουρκοι και οι ασύδοτοι τσέτες να ξεκινούν το κακό εναντίον του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Η Καλλιόπη γλυτώνει και επιστρέφει στο χωριό της, όπου γνωρίζει έναν πλούσιο Σμυρνιό που έχει έρθει στη γη του Πόντου για να αντιμετωπίσει τους δικούς του δαίμονες και τις τύψεις. Περιφέρεται στα βουνά του Πόντου γνωρίζοντας τους αντάρτες και τη δύσκολη, σκληρή τους καθημερινή μάχη για την ελευθερία και τη δημιουργία ανεξάρτητου ποντιακού κράτους. Η Καλλιόπη χάνει τα ίχνη του άντρα κι αποφασίζει να συνεχίσει τη ζωή της, υποκύπτοντας σε προξενιό. Ο μυστηριώδης επισκέπτης όμως επανεμφανίζεται απροσδόκητα στη ζωή της και της κάνει πρόταση γάμου, οπότε ξεκινάνε την κοινή τους ζωή στη Σμύρνη του 1921. Ο σύζυγος μπλέκεται τελικά στα γρανάζια του τουρκικού στρατού που τον κατατάσσει στις δυνάμεις του χωρίς να το θέλει και μετά τη μικρασιατική καταστροφή το ζευγάρι χάνεται. Η προσφυγοπούλα Καλλιόπη ξεκινάει μια καινούργια ζωή στην Ελλάδα, ξαναφτιάχνει τον κόσμο της, στήνεται στα πόδια της και παγιδεύεται σε έναν γάμο που δε θέλει. Ο άντρας της όμως είναι ζωντανός; Κι αν ναι, θα κατααφέρουν να σμίξουν ξανά οι δρόμοι τους; Τι συνέπειες θα έχει αυτό στο περιβάλλον που έφτιαξε η Καλλιόπη από την αρχή;

Καταπληκτικές σκηνές, διεξοδική παρουσίαση της καθημερινότητας από τους αγωνιζόμενους Ποντίους ως την αριστοκρατία της Σμύρνης κι από τον πόνο του ξεριζωμού στην αγωνία για ένα καλύτερο αύριο. Η συγγραφέας έχει μελετήσει εκτενώς την εποχή, το κλίμα, τις συνήθειες, τον βίο, την ντοπιολαλιά Σμυρναίων και Ποντίων, έχει συμπληρώσει το κείμενό της με άφθονα πραγματολογικά στοιχεία αλλά και παρομοιώσεις και μεταφορές. Μου τα χάλασε λίγο προς το τέλος, μιας και κατά τη γνώμη μου δε χρειαζόταν να κάνει τόσο περίπλοκη τη ζωή της πρωταγωνίστριας. Από αυτό το σημείο και μόνο ίσως χαθούν πόντοι από τη συνολική εκτίμηση του έργου που είναι κατά τα άλλα πραγματικά καλό, μια πολύ καλή συνέχεια της γραφής της Σοφίας Θεοδωρίδου.

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Οι μέρες περνούσαν αργοσερνάμενες. Ήρθε ο Φλεβάρης κι έφυγε, όμως η γη εξακολουθούσε να κοιμάται. Τσουχτεροί βοριάδες φυσούσαν κατά διαστήματα από τη Μαύρη Θάλασσα, ουρλιάζοντας πάνω στις στέγες, ταράζοντας τα φοινικόδεντρα και τα αιωνόβια ελαιόδεντρα και λυγίζοντας τα λυγερόκορμα κυπαρίσσια. Κι ύστερα, μια μέρα, σα να ξύπνησε ξάφνου από τον λήθαργό της η γη, κίτρινοι ασφόδελοι πετάχτηκαν απ’ το υγρό χώμα και τα κλωνιά της αμυγδαλιάς γέμισαν ροδόλευκους ανθούς. Ο ήλιος έχασε τη χλωμάδα του και σα φυματικός που είχε πια αναρρώσει αρμένιζε στον γκριζογάλανο ορίζοντα. Είχε φτάσει η άνοιξη κι οι χυμοί της φούσκωναν τη νεκρωμένη πλάση σα ζωογόνα μετάγγιση, πασχίζοντας να την αναστήσουν, δεν άγγιζαν όμως οι ομορφιές της όπως παλιά τις καρδιές των χριστιανών» (σελ. 100).

«Κάποια ξεχασμένα στη φλαμουριά φύλλα, αρπαγμένα με αγωνία απ’ τα κλαριά, ανατρίχιασαν και τρέμισαν στην πνοή του σκανταλιάρη ανέμου και όσα ήδη έστρωναν τον δρόμο σπρώχτηκαν κατά τον νοτιά, χορεύοντας παθητικά στον σκοπό του. Το σιγανό τους θρόισμα φάνταξε σαν ύστατος αποχαιρετισμός στην επίγεια ζωή» (σελ. 141).

«-Αν θέλεις να περνάς καλά και να προκόβεις σα ραγιάς, έλεγε, πρέπει να έχεις μάτι, αυτί και μέση. Με το μάτι ζυγίζεις πού σε παίρνει, με το αυτί αγοράζεις και με τη μέση…τη λυγίζεις όπου χρειάζεται, γιατί δίχως λύγισμα τσακίζεις…» (σελ. 149).

«Πρώτα ήταν ο Θεός, έπειτα ήταν ο άντρας. Κι αυτές όφειλαν να δείχνουν τον σεβασμό στις αποφάσεις του Υψίστου αρχικά και κατόπιν στου άντρα, τηρώντας πάντα τη σωστή προτεραιότητα» (σελ. 311).

«Άδειασε η Μικρά Ασία, η Ανατολική Θράκη, ο μαρτυρικός Πόντος…Και γέμισαν η Αθήνα, ο Πειραιάς, η Σαλονίκη, χωριά και πόλεις από το ανθρώπινο κοπάδι, που στωικά και με αξιοπρέπεια προσπαθούσε να ξαναστήσει τη ζωή του στη μάνα πατρίδα. Στόματα πεινασμένα, που γύρευαν μια χούφτα στάρι να τραφούν, χέρια ροζιασμένα που λαχταρούσαν να πιάσουν πάλι το υνί, το άροτρο, ιδρώτας που περίσσευε στο κορμί κι έψαχνε τρόπο να χυθεί. Φτηνή εργατιά που έπιασε να παλεύει για ένα ξεροκόμματο, να ξαναδώσει πνοή στη ρημαγμένη απ’ τους πολέμους Ελλάδα. Πλατείες, εκκλησιές, παράγκες, χαλάσματα, αποθήκες, πήχτρα όλα στα ανθρώπινα κουρέλια. Φτώχεια και μιζέρια, πόνος και δυστυχία. Όμως κι αξιοπρέπεια. Αχ, αυτή η αξιοπρέπεια στα σφιγμένα βουβά χείλη, στο ευθύ βλέμμα, στα νύχια που μπήγονταν στη χούφτα» (σελ. 472)!

Χαλίλ και Ηλέκτρα. Σμύρνη πριν το 1922. Αυτός γιος του επιστάτη του κτήματος της οικογένειάς της. Αυτή γόνος πλούσιας οικογένειας. Μεγαλώνουν μαζί από παιδιά, βιώνοντας την ανωτερότητα των Ελλήνων απέναντι στους Τούρκους. Κι όμως ερωτεύονται αγνοώντας κάθε στερεότυπο! Με την άφιξη του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη το 1919 ο Χαλίλ αποφασίζει να υπερασπιστεί την πατρίδα του και κατατάσσεται στον στρατό. Η Ηλέκτρα ζει χωρίς να το ξέρει τις τελευταίες ξένοιαστες μέρες της Σμύρνης περιμένοντάς τον. Και φτάνει ο μαύρος Αύγουστος του 1922.

Βιβλίο  Η αρχόντισσα της Σμύρνης
Συγγραφέας Θάνος Κονδύλης
Κατηγορία Ρομαντικό μυθιστόρημα / Ιστορικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Αυτό είναι το πρώτο μέρος της ιστορίας. Το οποίο γνωρίζουμε από την τριτοπρόσωπη αφήγηση της ιστορίας του Χαλίλ και το ημερολόγιο της Ηλέκτρας. Ειδικά στο ημερολόγιο της Ηλέκτρας ο συγγραφέας περιγράφει με πολύ καλή γραφή και αμεσότητα όλον τον μικρόκοσμο μιας άνηβης κοπέλας που γίνεται σιγά σιγά γυναίκα. Τη νοοτροπία της, το λεξιλόγιό της, τις αντιλήψεις της για τον κόσμο που την περιβάλλει. Η Σμύρνη μάς ανοίγει κάθε σπίτι, κάθε φτωχογειτονιά της. Μαθαίνουμε για τη ρυμοτομία της πόλης, σχεδόν για όλα τα μαγαζιά της, την κουλτούρα, τις εφημερίδες, τα σχολεία, τις χοροεσπερίδες, μια εξαιρετική τοιχογραφία της πόλης που εξαφανίστηκε για πάντα εδώ κι 90 χρόνια. Χωρίς εξάρσεις, με αντικειμενικότητα και ουδετερότητα, ο Χαλίλ και η Ηλέκτρα υπερασπίζονται και προασπίζονται ο καθένας τη δική του πλευρά απέναντι στις καταστάσεις, οπότε μπορούμε να διαβάσουμε για όλες τις πλευρές, για τους αδικημένους και για τους νικητές. Εντύπωση προκαλεί ο πλατωνικός έρωτας της Ηλέκτρας με τον μικρό Αριστοέλη Ωνάση και τις περιπέτειες που ζήσανε μέχρι να τον απορρίψει! Με τα μάτια της Ηλεκτρας ζούμε κάθε στιγμή της τελευταίας εβδομάδας των Ελλήνων της Σμύρνης και με πολλές φριχτές και ανατριχιαστικές λεπτομέρειες. Ο πόνος, η αγωνία, η ανάγκη για επιβίωση, τα λάφυρα, τα πτώματα, οι βιασμοί, οι Μεγάλες Δυνάμεις, όλα περνάνε μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αντικειμενικά και ξεκάθαρα.

Στο δεύτερο μέρος, με αφετηρία την πλούσια Μελέκ μαθαίνουμε σιγά σιγά, με εναλλάξ τριτοπρόσωπη και πρωτοπρόσωπη αφήγηση, τι συνέβη μετά το 1922. Κρυφά από όλους, η Ηλέκτρα περιμαζεύει ορφανά παιδιά από τους δρόμους και τα ερείπια της πόλης και σιγά σιγά συγκροτεί ένα άτυπο ορφανοτροφείο. Με τα χρόνια η φήμη της γιγαντώνεται και το ορφανοτροφείο τίθεται υπό την αιγίδα του κράτους. Αυτήν τη μυστηριώδη γυναίκα θέλει να γνωρίσει ένας δημοσιογράφος και στην έρευνά του συναντά την Ηλέκτρα. Αφηγούμενος τη ζωή του Τζον Μάντοξ, του οποίου η οικογένεια εγκαταστάθηκε στην Αθήνα λίγο πριν τη Μικρασιατική Καταστροφή, διαβάζουμε και γνωρίζουμε την υποδοχή των προσφύγων από την Ελλάδα, τη συμπεριφορά των Ελλαδιτών απέναντι στους “ξένους”, τη νοοτροπία της αστικής τάξης μετά το 1922 και πώς αυτή επηρεάστηκε από την άφιξη των προσφύγων κλπ.

Μια όμορφη και τρυφερή ιστορία αγάπης, διαποτισμένη με αληθινές ιστορίες φρίκης, γεμάτη ιστορικά γεγονότα, ιδωμένα και από την ελληνική και από την τουρκική πλευρά, πολυδιάστατη γραφή, αληθινά αισθήματα, ρομαντισμός χωρίς να καταντά γελοιότητα, στέρεοι διάλογοι, αισθήματα και νοοτροπίες καλοδοσμένα, ωραία εξέλιξη της πλοκής και χειρισμός της ιστορίας, σε γενικές γραμμές ένα καλογραμμένο και αξιοπρεπές βιβλίο για έναν έρωτα που φούντωσε στη Σμύρνη μαζί με τη φωτιά της πόλης. Ναι έχουμε έρωτα διαφορετικών τάξεων, επιπέδων και κουλτούρας αλλά επιμένω ότι όλα είναι καλογραμμένα, δεν ξεφεύγει τίποτα από πουθενά και τίποτα δεν είναι φανφαρόνικο. Γνήσιο, αυθεντικό, αληθινό κείμενο! Στα συν οι τουρκικοί ιδιωματισμοί και γενικά η “ομιλία” όλων των προσώπων. Μην το χάσετε!

ΥΓ. Το κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στο captainbook στις 20 Σεπτεμβρίου 2012 και είναι το πρώτο βιβλίο της συνεργασίας μου με τις εκδόσεις Ψυχογιός.

Βιβλίο Ο Χατζη Μανουήλ
Συγγραφέας Θράσος Καστανάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Εστία
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Ο Χατζή Μανουήλ ξεκίνησε τη ζωή του φτωχόπαιδο, μαθητευόμενος σε θείο του αλευρέμπορα και μέσα σε δύο χρόνια κατέληξε να γίνει το δεξί του χέρι. Ο πλούσιος αυτός συγγενής του τον έστειλε στην Οδησσό και τη Βραΐλα. «Η θέση του δυνάμωνε». Ο θείος του πραγματοποίησε το τάμα της ζωής του και πήγε στα Ιεροσόλυμα μαζί με τον Μανουήλ αλλά πέθανε εκεί «κατά τρόπο ανεξήγητο» κι έτσι ο ανιψιός ανέλαβε τη δουλειά. Αγόρασε τους φούρνους του Πασά Μπαξέ, στο Τσιμπουκλί, στο Μπέικοζ κι όλοι τον φωνάζανε Χατζή. «Έβλεπε μόνο την ατίμωση και στο μαύρο χάος της αγρίωνε. Η ατίμωση του έδινε να καταλάβει τη δύναμή του και πόσο ήταν ξεχωριστός άντρας. Ποιος άλλος θα τολμούσε να τα κατεβεί έτσι μονομιάς τα σκαλοπάτια της ντροπής; Κανένας άλλος! Αυτός τ’ ανεβοκατέβαινε με μια ευκολία που έδειχνε ότι ήταν φτιαγμένος από άλλο υλικό» (σελ. 29 της 3^ης έκδοσης, 1984). Βήμα το βήμα ο συγγραφέας απογυμνώνει το κεντρικό πρόσωπο και δείχνει όλες τις σκοτεινές εκφάνσεις της προσωπικότητάς του.

Ο Χατζή Μανουήλ είναι ένας άνθρωπος που δεν είναι βίαιος ο ίδιος ούτε καταφεύγει σε ακραίες πράξεις, ακόμη κι όταν τον φέρνουν στα όριά του. Όσο συγκρατημένος είναι όμως απέναντι στη φυσική βία, τόσο λαχταρά τη διαφθορά, την απάτη και κάθε τρόπο που θα του επιφέρει όχι τόσο περισσότερα πλούτη όσο δύναμη, κύρος και ισχύ. Κανείς δεν έχει καλή γνώμη γι’ αυτόν κι όμως τον φοβούνται. Η γνωριμία του με τον Ιμπραχήμ, ανιψιό του καϊμακάμη Χασάν αφέντη, «…που είχε υψηλές σχέσεις μέσα στους πρώτους της σημερινής Τουρκίας» και τον πιστό του μισότυφλο Κιόρ Αλή, είναι γνωριμίες που αποθαρρύνουν τους εχθρούς του.

Ο κεντρικός άξονας είναι η δολοφονία του θείου καϊμακάμη, με ένα άριστα καταστρωμένο σχέδιο, και οι συνέπειες αυτής της πράξης στις μεταξύ τους σχέσεις. Πόρνες και υποτακτικοί, δολοφονίες και σωματεμπορία, η σκληρή αμαρτωλή ζωή της Κωνσταντινούπολης είναι το φόντο μπροστά από το οποίο διαδραματίζονται ηθικά και σωματικά ξεγυμνώματα. Η αμαρτία, η λαγνεία, ο πόθος είναι η κινητήρια δύναμη πολλών ενώ ταυτόχρονα, λόγω της κατάστασης, η αστική τάξη αρχίζει να αποδυναμώνεται. Ο Χατζή Μανουήλ καταστρώνει καλά τα πλάνα του, χειρίζεται με υστεροβουλία τους ανθρώπους γύρω του, με στόχο να πραγματοποιηθούν τα όνειρα και τα απωθημένα του. Τι θα συμβεί όμως όταν ο παράγοντας άνθρωπος κυριαρχήσει με τις αδυναμίες του και τα ελαττώματά του κι αρχίσουν ένα ένα αυτά τα βήματα να αντιστρέφονται και να οδηγούν στον όλεθρο και την τιμωρία;

Παιδικό απωθημένο του Χατζή Μανουήλ ήταν η ευημερία της οικογένειας των Μουράτηδων, με την καλλονή μητέρα που πέθανε αιφνιδίως κι αυτό ήταν η αρχή του τέλους τους και της οικονομικής τους έκπτωσης. Η κόρη, Μαρίκα Μουράτη, κατάφερε να συνεχίσει την τρυφηλή ζωή της παρ’ όλ’ αυτά, κάνοντας παρέα με ανθρώπους του κύκλου τους. Αυτό καταφέρνει να εκμεταλλευτεί ο πρωταγωνιστής και μάλιστα με ανατριχιαστικό τρόπο. Η γυναίκα που αγάπησε από παιδί επιτέλους θα έρθει κοντά του, υποταγμένη, εξαρτημένη, δέσμια. Κι εδώ έρχεται η πρώτη μεγάλη ανατροπή, που τον κάνει να σκυλιάσει και να ανοίξει την πόρτα προς τον χαμό του. Λεπτοδουλεμένες βελονιές η δράση και η αντίδραση των χαρακτήρων σε αυτό το βιβλίο, με μελετημένη και διεισδυτική παρατήρηση, αξιολόγηση και καταγραφή. Αίτια και αιτιατά φωτίζονται με την υπέροχη γλώσσα του συγγραφέα, που στολίζεται με ιδιωματικές λέξεις και εκφράσεις ενώ ταυτόχρονα αποδίδεται λυρικά και με πλούσιο λεξιλόγιο, σχεδόν ξεχασμένο σήμερα. Παρασύρθηκα από την ανάγνωση, ταξίδεψα σε μια εποχή που οι λογοτέχνες έδιναν τον καλύτερο εαυτό τους και δημιουργούσαν έργα στιβαρά, που άντεξαν και δοκιμάστηκαν στον χρόνο.

Ο έρωτας είναι κυρίαρχος στο βιβλίο είτε φωτισμένος άπλετα είτε κυλώντας υποδόρια. Ο Χατζή Μανουήλ φτάνει στο σημείο να εκπορνεύσει την ίδια του τη γυναίκα, την Τασούλα, έχει απωθημένο τη Μαρίκα, διαλέγει το Σοκολατί για να του χαρίζει ατέλειωτες νύχτες ηδονής στης μαντάμ Ροζέτας, δεν μπορώ όμως να προσπεράσω τον λανθάνοντα ερωτισμό μεταξύ Κιόρ Αλή και Ιμπραχήμ, που η επικοινωνία τους και ο σεβασμός του υποτακτικού προς τον αφέντη είναι σίγουρα κάτι παραπάνω από δεσμός φιλίας. Ο έρωτας, ο πόθος, η ηδονή σαπίζουν στάλα στάλα την Κωνσταντινούπολη και φέρνουν όλο και πιο κοντά την καταστροφή και το λογικό, λυτρωτικό τέλος. Αυτό είναι άλλο ένα θετικό χαρακτηριστικό του κειμένου: ότι τα πάντα ανατρέπονται εκεί που δεν το περιμένεις από χαρακτήρες που δεν περιμένεις, όλα δοσμένα σωστά, ρεαλιστικά, εκλογικευμένα. Και η αυτογνωσία τους είναι εξαιρετικά κεντημένη, νιώθουν το τέλος τους αλλά και το αναπόφευκτο και οι στιγμές που μας χαρίζει ο συγγραφέας καθώς σουλατσάρει μέσα τους είναι τουλάχιστον αριστοτεχνικές.

Η γραφή και το στυλ καθαυτά είναι εξίσου προσεγμένα και πρωτότυπα. Πολλές φορές ο συγγραφέας περιγράφει ένα προγενέστερο της δράσης περιστατικό μέσα από τις μνήμες του εκάστοτε χαρακτήρα που έχει στο συγκεκριμένο κεφάλαιο, έχουμε ένα πρωτότυπο πρωθύστερο δηλαδή. Η απόδοση της εποχής, του τόπου και του ιστορικού υπόβαθρου δίνονται λιτά, σχεδόν δωρικά ενώ η αποφορά από την ψυχική σαπίλα άρχισε να γίνεται πιο έντονη όσο ανέβαινε ο Χατζή Μανουήλ τα σκαλιά της ισχύος.

Και οι λέξεις, αχ, οι λέξεις: γλυκαισθησία, μοναναπνιάς… Τι λεξιπλασία, τι όμορφες και στέρεες εικόνες χαρίζονται από τις περιγραφές, την εξέλιξη της ιστορίας, τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων.  «Δεν είχες το κουράγιο ούτε την όρεξη να μάθεις την ηλικία του. Το μόνο που στοχαζόσουν ήταν να φύγεις και να τον ξεχάσεις, όπως μια μορφή φρίκης που είδες μέσα σε βραχνά» (σελ. 15). Αν και μετά λύπης μου κατά την πορεία της ανάγνωσης διαπίστωσα πως πολλές επαναλαμβάνονταν, δηλαδή έχουμε ωραίο λεξιλόγιο αλλά σχετικά περιορισμένο.

Ο συγγραφέας πολλές φορές παρεμβαίνει στην αφήγησή του, με φράσεις όπως: «Ήτανε μια παρένθεση αυτά που είπα, για να κατατοπιστεί γενικότερα ο αναγνώστης…» (σελ. 56, οπ. π.) ενώ η αντιτουρκική του στάση διαποτίζει το κείμενο: «…για την ατιμία που, μερικές χώρες, λαμπρές κατά τα άλλα, χρησιμοποιούν κάθε που έρχονται σε επαφή μαζί μας. Για την ατιμία που δείχνουνε και για την κουταμάρα, που ξεπερνά πολλές φορές την ατιμία τους, άμα κάνουνε να συνεργαστούνε μ’ εμάς τους Έλληνες» (σελ. 56, οπ. π.). Πολλές φορές όταν περιγράφει καταστάσεις που αφορούν τους Έλληνες γράφει ξεκάθαρα: «εμάς»! Όλο αυτό εξηγείται μετά την ολοκλήρωση της μυθιστορίας που αφήνει τον αναγνώστη να καταλάβει πως όλα αυτά είναι η εκμυστήρευση μιας προσωπικής ιστορίας από μια γυναίκα που συνάντησε ο ίδιος ο Θράσος Καστανάκης.

Ομολογώ ότι επέλεξα να διαβάσω αυτό το μυθιστόρημα παρακινούμενος από τη Μαρία Ιορδανίδου, που έγραφε στο τέλος του βιβλίου της «Στου κύκλου τα γυρίσματα» πως με χαρά ανακάλυψε τον επίσης Ταταυλιανό Θράσο Καστανάκη, νομίζοντας πως θα περιέγραφε τις δικές της ρομαντικές, πραγματικές αναμνήσεις. Με τρόμο διαπίστωσε στη συνέχεια πως ο άνθρωπος που γαλουχήθηκε εξίσου με όλου του κόσμου τα καλά και μ’ ένα πλούσιο γλωσσικό, λαογραφικό και κοινωνικό υπόβαθρο όπως κι εκείνη, στράφηκε στον υπόκοσμο της πόλης τους, καταγράφοντας μίση και πάθη κι έτσι γεννήθηκε μέσα της η απόφαση να γράψει για τη Λωξάντρα της.

Ο «Χατζή Μανουήλ», που έγινε και τηλεοπτική σειρά από την ΕΡΤ το 1984, με πρωταγωνιστές τους Γιάννη Μόρτζο στον πρωταγωνιστικό ρόλο, Κάτια Δανδουλάκη στον ρόλο της Τασούλας και Δάνη Κατρανίδη στον ρόλο του Ιμπραχήμ, είναι ένα σκληρό λεκτικά μυθιστόρημα, με ελάχιστες αλλά δυνατές σκηνές βίας, που υφαίνει με εύσχημες σαϊτιές την ψυχολογία των ανθρώπων που ζουν σε μια δύσκολη ιστορικά και κοινωνικά εποχή στην Κωνσταντινούπολη, παίζει με τις εύθραυστες ισορροπίες μεταξύ των ηρώων και καταφέρνει να αναδείξει την αρετή και την αγνότητα ως νικήτριες, με σημαντικό όμως και ανθρωποβόρο τίμημα (δε θα ξεχάσω τη σκηνή του τέλους του Ιμπραχήμ). Είναι ένα βιβλίο που με ταξίδεψε, μου αποκάλυψε σκηνές και καταστάσεις που δε θα ήθελα να γνωρίσω και μου απέδειξε πως μπορείς να κρατήσεις τον αναγνώστη ως το τέλος, ακόμη κι αν δεν έχεις πολλές σκηνές δράσης.

Βιβλίο Η χορεύτρια του διαβόλου
Συγγραφέας Στέφανος Δάνδολος
Κατηγορία Ιστορικό μυθιστόρημα / Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Ψυχογιός
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Κατασκοπεία και αντικατασκοπεία, καλοί και κακοί, Νεότουρκοι, διάσημοι συγγραφείς παγκοσμίως καταξιωμένοι, Χίτλερ και άνοδος του ναζισμού, έρωτας που δεν κατάφερε να ανθίσει λόγω των συγκυριών, μυστηριώδεις ταυτότητες, αδίστακτες δολοφονίες, σκοτεινά μυστικά από σκοτεινή κάστα μιας ομάδας εκλεκτών αντρών που παίζουν στα χέρια τους τη μοίρα της Ευρώπης, Τιτανικός, θάλαμοι αερίων και Εβραίοι, αποκαλύψεις, απάτες και αυταπάτες, διπλές ταυτότητες, Νύχτα των Κρυστάλλων, Βιρτζίνια Γουλφ, Στέφαν Τσβάιχ, Ερρίκος Σλήμαν, ανατροπές και κόντρα ανατροπές.

Όλα ξεκινούν το 1936, όταν ο συγγραφέας βλέπει τυχαία τη χορεύτρια που θεωρούσε νεκρή να περνά από μπροστά του. Και τη θεωρούσε νεκρή γιατί ήταν ο ίδιος ο ηθικός αυτουργός για τη δολοφονία της, κατ’ εντολήν των δυνάμεων του Άξονα, για τις οποίες δρούσε ως κατάσκοπος! Ο συγγραφέας ποτέ δεν ξεπέρασε τον έρωτά του γι’ αυτήν και τώρα οι τύψεις ξανάρχονται! Έτσι ξεδιπλώνεται το κουβάρι αυτής της περίπλοκης και ανατρεπτικής ιστορίας. Ποια είναι η χορεύτρια του διαβόλου; Τι κρύβει; Ποια είναι η αληθινή της ταυτότητα και τα κίνητρα; Για λογαριασμό ποιων κατασκοπεύει; Τι ξέρει; Γιατί θέλουν να την εξαφανίσουν; Τον αγάπησε ποτέ; Και ο συγγραφέας; Έγραψε όντως το μοναδικό έργο που τον έκανε διάσημο ή απλώς έκλεψε έτοιμο υλικό αλλουνού; Γιατί μετάνιωσε που δούλεψε για τις δυνάμεις του Άξονα; Γιατί κρύφτηκε στην Αγγλία; Ποιες οι σχέσεις του με έναν μυστηριώδη άντρα, που τον πατρονάρει και τον καθοδηγεί; Τι κρύβεται πίσω από αυτήν την ιστορία; Γιατί επελέγη ο Χίτλερ για αρχηγός του κόμματος; Ποιος καθιέρωσε τη σβάστικα; Τι πραγματικά συμβαίνει, αν κοιτάξει κανείς πίσω από το παραπέτασμα; Αυτά και πολλά άλλα ερωτήματα προκύπτουν συνέχεια μέσα από τις σελίδες αυτού του συναρπαστικού βιβλίου, που δεν είναι τόσο μπερδεμένο όσο ίσως φαίνεται. Και προσοχή! Τίποτε δεν είναι αυτό που δείχνει!

Άραγε υπήρξε ποτέ το Τάγμα των Σκιών; Έζησαν πραγματικά αυτοί οι πανίσχυροι άντρες που κυβερνούν παρασκηνιακά την Ιστορία; Ή είναι ένα έξυπνο τέχνασμα για να βαφτίσουμε την Τρόικα με άλλες λέξεις Σύμφωνα με τον συγγραφέα: “…το Τάγμα των Σκιών συγκροτήθηκε τη δεκαετία του 1890 ώστε να υποδουλώσει τους λαούς της Ευρώπης μέσω του χρήματος. Οι πλέον ισχυροί επιχειρηματίες και τραπεζίτες της υφηλίου, μια χούφτα άνθρωποι στην ουσία, συνασπίστηκαν στα πρότυπα της πίστης και της μυστικότητας που διαπνέουν τον τεκτονισμό, εξυφαίνοντας τις διεθνείς συνωμοσίες τους με κριτήριο το οικονομικό συμφέρον. Το σχέδιό τους ήταν…να δεσμεύουν τις κυβερνήσεις μέσα από υπέρογκα δάνεια προκειμένου να τις έχουν υπό τον έλεγχό τους και να καθορίζουν την πολιτική τους” (σελ. 131).

“Το Τάγμα δεν είχε συμφέροντα μόνο στην Ευρώπη εκείνη την εποχή [1902]. Είχε αποφασίσει να προωθήσει και τη στρατιωτική ανάμειξη των ΗΠΑ στο εσωτερικό της Κούβας, σε περίπτωση απειλής κατά της ανεξαρτησίας της. Το αμερικανικό κράτος είχε διαβεβαιώσει το Τάγμα ότι, από τη στιγμή που η κυβέρνηση Πάλμα θα αποδεχόταν την εκμίσθωση των βάσεων στο Γκουαντάναμο και στην Μπαχία Χόντα, οι αόρατοι φίλοι μας θα έδεναν μέσα από τις τράπεζές τους την Κούβα για τριάντα χρόνια. Δάνεια, κύριε Γκίμπονς, δάνεια” (σελ. 159).

Αυτό που μου έκανε εντύπωση και θα σταθώ ιδιαίτερα είναι το γεγονός ότι ο συγγραφέας κάνει εύστοχες κοινωνιολογικές και πολιτικές παρατηρήσεις που ισχύουν ειδικά σήμερα όσο ποτέ άλλοτε! Και αναρωτιέμαι: αυτά τα λόγια όντως τα είπαν οι μεγάλοι εκείνοι άντρες; Όντως οι καταστάσεις των εκάστοτε εποχών (1916 και 1937) θα οδηγούσαν κάποιον διορατικό παρατηρητή να σκεφτεί τέτοια πράγματα που βρίσκουν εφαρμογή και σήμερα; Ή ο συγγραφέας καταφέρνει να προσαρμόσει άριστα την εποχή και το κλίμα και να το ταυτοποιήσει με το σημερινό, γράφοντας παρατηρήσεις διαχρονικές και καίριες; Δείτε κάποια παραδείγματα κατωτέρω:

“Δε συμπαθώ ιδιαίτερα τους Έλληνες, Τζον. Είναι επιρρεπείς στην κλεψιά και στη φαγωμάρα, ιδίως οι πολιτικοί τους. Βέβαια, αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο βρέθηκα εδώ το 1893. Όταν πτώχευσε το κράτος ζήτησαν τη βοήθειά μας. Ο τραπεζικός κύκλος που εκπροσωπώ συνήψε μια συνεργασία μακράς διάρκειας μέσω δανείων κι αυτό κάναμε, τους παρείχαμε ρευστό για να πάρει πάλι μπροστά η μηχανή” (σελ. 244).

“Ήρθα ξανά για νέους διακανονισμούς το ’95. Ξαφνικά νόμιζαν ότι μπορούσαν να επιβάλλουν άλλους όρους. Βλέπεις, είχαν εκλέξει πάλι νέο πρωθυπουργό, το κλίμα έπρεπε να φαίνεται ρόδινο. Φυσικά δε μας λύγισαν. Είχαν ήδη δανειστεί τέτοια υπέρογκα ποσά που όταν κληθήκαμε το 1897 να εγκρίνουμε 170.000.000 φράγκα επιπλέον ώστε να πληρώσουν τις αποζημιώσεις στην Τουρκία για την ήττα τους στον πόλεμο, αποφασίσουμε να θέσουμε το ελληνικό σύστημα υπό εποπτεία. Έχεις ακουστά τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο;…Με λίγα λόγια η Ελλάδα είναι δική μας, φίλε. Μέσα από τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο υιοθετήσαμε ένα σωρό μονοπώλια, άλας, σπίρτα, παιγνιόχαρτα, σμύριδα, σιγαρόχαρτα και φυσικά πετρέλαιο….Αυτή η χώρα είναι υποθηκευμένη για χρόνια” (σελ. 244-245).

“Εγώ νομίζω πως πρόκειται για οικονομικό ολοκαύτωμα! Με αιχμή του δόρατος τον Χίτλερ και με τη βοήθεια ηγετών από κάθε ήπειρο, οι τραπεζίτες πάνε να υποδουλώσουν οικονομικά τον πλανήτη. Το Τρίτο Ράιχ θα καταστρέψει τον κόσμο και οι τραπεζίτες θα τον ανοικοδομήσουν με τους δικούς τους όρους, όπως πριν από είκοσι χρόνια. Ποιος ξέρει, ίσως μια μέρα να μη χρειάζεται καν η απειλή ενός πολέμου: κάθε αδύναμη χώρα θα έχει να επιλέξει ανάμεσα στον αργό θάνατο της οικονομικής εισβολής και τον γρήγορο θάνατο της οικονομικής απομόνωσης. Και μην εκπλαγείς τότε αν δεις και τραπεζίτες να διορίζονται πρωθυπουργοί. Γιατί προς τα κει τσουλάει το πράγμα!” (σελ. 274-275).

“-Στην πράξη λοιπόν τι μορφή θα μπορούσε να έχει μια ευρωπαϊκή ένωση προς όφελος της Γερμανίας; -Ένα αναπτυγμένο κέντρο και μια περιφέρεια που θα λιμοκτονεί. Η Γερμανία θα έχει τον πλήρη έλεγχο επί των χωρών αυτού του μπλοκ, θα τιμωρεί τους απείθαρχους εταίρους και θα αποπέμπει τα περιττά κράτη. -Αφού προηγουμένως τα πτωχεύσει και τους πάρει ό,τι έχουν και δεν έχουν… -Άρα κάθε αδύναμη χώρα στην Ευρώπη θα καταντήσει απλώς μια μετοχή…. -Κι αν η Γερμανία κηρύξει τον πόλεμο στους πάντες και φάει πάλι τα μούτρα της;… -Ίσως το ζητούμενο δεν είναι καν ο Χίτλερ όσο τούτο ακριβώς το σχέδιο, μια πανίσχυρη ευρωπαϊκή ένωση, που για να ανατείλει πρέπει να σβήσουν όλα όσα ισχύουν σήμερα. Το σύνηθες μέσο για να σβήσει κάτι στην Ιστορία είναι ο πόλεμος. Οπότε σε ένα σενάριο τόσο δαιδαλώδες…ο Χίτλερ δεν είναι παρά ο δούρειος ίππος τους, το σύμβολο που κάποια σκοτεινά μυαλά αποφάσισαν να θυσιαστεί ώστε από τα ερείπια του πιο καταστροφικού πολέμου όλων των εποχών να αναδυθεί η πραγματική Γερμανία του μέλλοντος και μια νέα Ευρώπη” (σελ. 301-302).

Βιβλίο Η εξόντωση του μισητού λιονταριού
Συγγραφέας Ιάκωβος Ζ. Ακτσόγλου
Κατηγορία Δοκίμιο
Εκδότης Τσουκάτου
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Η παρούσα εργασία εστιάζεται στους τρεις πρώτους κύκλους του διωγμού κι επιχειρεί να παρουσιάσει τις αιτίες, τις συνθήκες που δημιουργήθηκαν και οδήγησαν στην απόφαση για την εκκαθάριση, τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν ώστε να επιτευχθεί το προσδωκώμενο αποτέλεσμα, τα πρόσωπα που πρωταγωνίστησαν στη διαδικασία αυτήν και να καταδείξει την ταυτοπροσωπία μεταξύ των πρωταγωνιστών, ως Νεότουρκων κατά την πρώτη περίοδο και ως κεμαλικών αργότερα. Δεν έχουμε δηλαδή άλλη μια ιστορία περί των δεινών και των κακουχιών της Ελλάδας αλλά τη διπλωματική επεξήγηση της συμπεριφοράς (;) των Τούρκων απέναντι στον ελληνικό, τον αρμενικό, τον εβραϊκό και τον ποντιακό πληθυσμό.

Ομολογώ ότι κάπου κάπου η γραφή είναι λίγο στριφνή και δυσνόητη συντακτικά (σε κάποια σημεία διάβαζα την ίδια πρόταση ξανά και ξανά) αλλά σε γενικές γραμμές το κείμενο διαβάζεται και αντλούνται σημαντικές πληροφορίες. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί πηγές και μαρτυρίες, τις οποίες παραθέτει (κάποιες εκτενώς στο Παράρτημα), παρέχει ένα σωρό στοιχεία και ονόματα, αναλύει το σκεπτικό και τη νοοτροπία των πρωταιτίων κάθε φιλοτουρκικής και εθνικιστικής περιόδου της Τουρκίας και μας δείχνει χωρίς εθνικιστικές κορόνες και εξάρσεις, χωρίς μεροληψία ή διδακτισμό (του στυλ “να, κοιτάξτε τι μας κάνανε”) τι συνέβαινε στα παρασκήνια της τουρκικής διπλωματίας.

Δυστυχώς όμως ελλείπει η βιβλιογραφία (το θεωρώ μεγάλη έλλειψη να μην υπάρχει ενιαίος, συγκεντρωτικός πίνακας), παρ’ όλο που παρατίθενται αρκετά αποσπάσματα από βιβλία, κυρίως στις υποσημειώσεις του κειμένου. Επιπλέον στην παράθεση των βιβλιογραφικών παραπομπών δεν υπάρχει εκδότης, δηλαδή έχουμε τη μορφή “Βλ. σχετ. Ροδάς Μιχαήλ, Πώς η Γερμανία κατέστρεψε τον ελληνισμόν της Τουρκίας, Αθήνα 1978, σελ. 52-53” (σελ. 100, υποσημείωση 105) ή το ακόμη χειρότερο (που ευτυχώς εμφανίζεται άπαξ) “Από τις τελευταίες δημοσιεύσεις σχετικές με το θέμα είναι και οι 14 τόμοι του καθηγητή Κωνσταντίνου Φωτιάδη που περιέχουν μεγάλο όγκο αρχειακού υλικού …καθώς και η επιτομή του έργου που εξέδωσε το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία” (σελ. 120, υποσημείωση 129) [τίτλο δεν έχουμε των έργων αυτών ή πότε κυκλοφόρησαν;]. Τέλος, αν και παραδέχομαι ότι δεν γνωρίζω τι γίνεται σε αυτές τις περιπτώσεις βιβλιογραφικά, παρατίθενται αποσπάσματα κειμένων είτε στα τουρκικά είτε στα αγγλικά χωρίς μετάφρασή τους στα ελληνικά, αν και κάποια ποιήματα στις αρχές κάποιων κεφαλαίων παρατίθενται αυτούσια και σε υποσημείωση η μετάφρασή τους. Αυτά είναι κάποια λαθάκια που ασχημαίνουν την εικόνα μιας κατά τα άλλα διαφωτιστικής μελέτης και μιας εις βάθος έρευνας για μια τόσο κοντινή και τόσο άγνωστη παρασκηνιακή περίοδο της Τουρκίας και της Ελλάδας.