Βιβλίο Καζαντζάκης 
Τίτλος πρωτοτύπου Kazantzaki
Συγγραφέας Allain Glykos
Εικονογράφηση Antonin
Μεταφραστής Κατερίνα Ζωγραφιστού
Κατηγορία Graphic novel
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Οι εκδόσεις Διόπτρα μετέφρασαν στα ελληνικά ένα πολύτιμο έργο που ακολουθεί από κοντά τον συγγραφέα στα πρώτα βήματα της ζωής του στην Κρήτη μα και αργότερα, στα ταξίδια που υλοποίησε και που επηρέασαν την ψυχοσύνθεση και τη νοοτροπία του. Καθηγητής φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Μπορντώ, ο Allain Glykos δε γινόταν να μην ταυτιστεί με το σύμπαν του Καζαντζάκη. Μπερξόν, Λένιν, Νίτσε, Χριστός και Φραγκίσκος της Ασίζης, διαρκείς οι περιπλανήσεις κι ακατανόητες για όποιον δεν τολμήσει «να περιπλανηθεί στη σκοτεινή, απαιτητική μα και καλοσυνάτη ζούγκλα του έργου» του. Εξ ου και η μορφή του graphic novel που επιλέχτηκε, ώστε να μπορέσει ο μέσος αναγνώστης που δεν έχει εξοικειωθεί με το καζαντζακικό σύμπαν να έρθει πιο κοντά και να πάρει μια πρώτη γεύση από ένα ταξίδι που θα αλλάξει για πάντα τη ζωή του. Ο πρώτος τόμος, βασισμένος στην «Αναφορά στον Γκρέκο» και σε άλλα αυτοβιογραφικά αποσπάσματα, είναι αφιερωμένος στη ζωή, στις σπουδές, στις γνωριμίες του Καζαντζάκη και ο δεύτερος, βασισμένος στα «Ταξίδια» του, καταγράφει τον κόσμο όπου ταξίδεψε έξω του και μέσα του.

Ένας αξιοπερίεργος «μισός Έλληνας», ο ίδιος δηλαδή ο Glykos, στέλνει γράμμα στον συγγραφέα, με το οποίο του ζητάει την άδεια να συζητήσουν για τα βιογραφικά του στοιχεία: «Αγαπητέ Νίκο, θα ‘θελα να κάμω κάτι απερίσκεπτο: να μιλήσουμε για τη ζωή σου. Έχουμε τόσα κοινά σημεία που τολμώ να σου προτείνω αυτή τη συνάντηση». Όταν ο Καζαντζάκης πείθεται, ξεκινάει ένα ενδιαφέρον και συναρπαστικό ταξίδι, γεμάτο εκπλήξεις, φιλοσοφία, ιστορία, ανατροπές. Πώς και γιατί γράφτηκαν κάποια βιβλία, ποιοι ήταν οι σταθμοί της ζωής του συγγραφέα, ποια τα περιστατικά που σμίλευσαν την κοσμοθεωρία του; «Μικρά μυστικά» από τη ζωή και τη συγγραφή ξεδιπλώνονται δίπλα σε σημαντικά ιστορικά γεγονότα, όπως οι κρητικές επαναστάσεις κατά του οθωμανικού ζυγού, οι Βαλκανικοί πόλεμοι και η μικρασιατική καταστροφή ενώ συναντάμε τα πρόσωπα που θ’ αλλάξουν για πάντα τη ζωή του: Γαλάτεια Καζαντζάκη, Άγγελος Σικελιανός, οι γυναίκες και οι άντρες που θα τον οδηγήσουν στον δικό του ανήφορο. Η αφήγηση φυσικά δεν είναι δομική, μιας και ο συγγραφέας συνομιλεί με τον Καζαντζάκη, οπότε μια κουβέντα ακολουθεί πάντα τη δική της πορεία. Το θετικό είναι όμως πως ο «μισός Έλληνας» μπορεί να παρέμβει στη συζήτηση με παρατηρήσεις, επεξηγήσεις και επερωτήσεις που εμπλουτίζουν το κείμενο και βοηθάνε έτσι τον αναγνώστη σε περαιτέρω κατανόηση.

Η εικονογράφηση του Antonin (Dubuisson) είναι αξιέπαινη και ισορροπεί ανάμεσα στον σουρεαλισμό και στην πιστή απεικόνιση γνωστών πινάκων ζωγραφικής, προσώπων και τοπόσημων. Με γαλάζια γραμματοοσειρά μιλάει ο αφηγητής, με καφετιά ο Καζαντζάκης και με μαύρη τα υπόλοιπα πρόσωπα όποτε χρειαστεί. Κυριαρχούν το κίτρινο, το γαλάζιο και το κεραμιδί και τα καρέ είναι ατάκτως ερριμμένα στις σελίδες, ακολουθώντας τον δικό τους κανόνα, ο αναγνώστης όμως δε χάνεται ούτε μπερδεύεται. Σε κάποια σημεία έχουμε ξεκάθαρη γραμμική σειρά όπως στα κόμικς, σε άλλα οι εικόνες μπαίνουν η μία στην άλλη δημιουργώντας πανοραμικά στιγμιότυπα, με πρωτότυπες και ποικίλες οπτικές γωνίες και ζωντανεύοντας υποδειγματικά την εκάστοτε σκηνή.

Το δίτομο graphic novel «Καζαντζάκης» είναι μια υπέροχη και καλοδουλεμένη μελέτη πάνω στον βίο και στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη, δοσμένη με τέτοιο τρόπο που μπορεί να εγείρει το ενδιαφέρον των μελετητών αλλά και του απλού μέσου αναγνώστη που θέλει να γνωρίσει τον σημαντικό αυτόν λογοτέχνη. Μια δυνατή και ξεχωριστή εικονογράφηση συμπληρώνει με τον πιο κατάλληλο τρόπο την επιθυμία του Allain Glykos να δημιουργήσει αυτόν τον φόρο τιμής σ’ έναν διαχρονικό και σημαντικό συγγραφέα.

Βιβλίο Ο ανήφορος 
Συγγραφέας Νίκος Καζαντζάκης
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Το ανέκδοτο ως τώρα μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη είναι γεμάτο ολοζώντανους χαρακτήρες, ενδιαφέροντα γεγονότα καισυναρπαστικές αλληλοεπιδράσεις ενώ έντονο αντιπολεμικό κλίμα ποτίζει κάθε του σελίδα. Χωρίζεται σε τρία μέρη, με το πρώτο να είναι ο νόστος του Κοσμά στην πατρίδα του λίγες μέρες μετά τον θάνατο του πατέρα του, οπότε και βιώνουμε από κοντά τις συνθήκες ζωής των ερημωμένων και κατεστραμμένων από τους Γερμανούς χωριών με σκηνές που δύσκολα θα ξεχάσω (γέροι και γριές αλλά και κοπέλες μισοτρελαμένες και απελπισμένες, κάποιες με βυζαρούδια στο στήθος ζουν σε χαλάσματα και σε σπηλιές, ποιος θα τους φέρει λάδι για το καντήλι και αλεύρι για το ψωμί; ), με το δεύτερο να είναι το ταξίδι του Κοσμά στην Αγγλία, παρακινημένου από την κραυγή του κόσμου να μην ξαναγίνει πόλεμος οπότε νιώθει πως πρέπει να κάνει κάτι κι αυτός και στο τελευταίο να έρχεται ένα αναπάντεχο και ίσως λυτρωτικό τέλος. Το μυθιστόρημα δεν είναι δύσκολο να διαβαστεί από τον σημερινό αναγνώστη κι ας υπάρχει αυτή η ιδιαίτερη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, ένας θησαυρός λέξεων που δημιουργούν από μόνες τους εικόνες, πόσο μάλλον όταν συνταιριαστούν σε προτάσεις. Οι επεξηγηματικές σημειώσεις στο τέλος της κάθε σελίδας και τα περιστατικά που βιώνουμε βοηθάνε τον λόγο να ρέει σα νερό και να φέρνει στο φως αποτρόπαιες συνθήκες ζωής, εκπληκτικές σκηνές και ιστορικά γεγονότα από την Κρήτη του παρελθόντος είτε της Κατοχής είτε των επαναστάσεων μεταξύ 1866 και τελών του 19^ου αιώνα. Ο Κοσμάς φέρνει τη γυναίκα του, φορτωμένη συναισθηματικά και ψυχολογικά, σ’ έναν τόπο που θα τη γαληνέψει κι ας τη δυσκολεύει η νύφη της με τη συμπεριφορά της και η πεθερά της με την αμηχανία της. Η συναναστροφή του Κοσμά με τους συντοπίτες του, οι ενδιαφέρουσες συζητήσεις που θα κάνει και η κατάσταση ερήμωσης στο νησί θα τον οδηγήσουν σε μοιραίες αποφάσεις που θα αναπτυχθούν στο δεύτερο μέρος κι εκεί ο συγγραφέας θα απλώσει σε όλο τους το μεγαλείο τη σκέψη του, τη νοοτροπία του, τις αντιλήψεις του, τις απόψεις του, τους προβληματισμούς του μειώνοντας τη δράση, είμαι σίγουρος όμως πως ο αναγνώστης θα καταφέρει να ακολουθήσει ως το τέλος, έχοντας ήδη έρθει σ’ επαφή με τον κόσμο που χτίζει ο σημαντικός αυτός συγγραφέας.

Έχει περάσει καιρός απ’ όταν διάβασα τα μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη και χάρηκα πολύ που με αφορμή το αδημοσίευτο αυτό κείμενο τον ξανασυνάντησα και συστήθηκα με χαρακτήρες γεμάτους ενάργεια και διεισδυτικά ψυχογραφήματα. Ο «γέρος», ο κύρης του Κοσμά, ο καπετάν Μιχάλης, είχε κάμει όρκο να μη γελάσει αν δε λευτερωθεί η Κρήτη. «Δε μιλούσε, δε γελούσε, κοίταζε τους ανθρώπους και δεν τους ήθελε» (σελ. 32). . Σπέρνει τον τρόμο: «Έτσι ήταν πάντα του. Άγριος, αμίλητος κι έκανε κατοχή» (σελ. 32). Μίσησε τον γιο του που παντρεύτηκε εβραία. Πόσο δυνατή και ρεαλιστική ήταν η σκηνή του θανάτου του με τις φωνές του, τον ρόγχο του, τα σίδερα του κρεβατιού που λύγισε, θυμωμένος που πέθαινε! Στο άλλο άκρο, η γυναίκα του, Χρυσούλα, μια άγια γυναίκα, που δεν ξέρει πώς να φερθεί στη νύφη της ενώ το πνεύμα του «γέρου» υποτίθεται πως στοιχειώνει ακόμη τις κάμαρες. Η Μαρία, η μικρότερη αδελφή του Κοσμά, «μαραμένη, στριμμένη, με μια μαύρη κορδέλα στο λαιμό για να κρύβει τις ζάρες.», που «ο γέρος» την κλείδωσε μες στο σπίτι για χρόνια, δημιουργώντας της σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα, ζηλεύει και μισεί τη Νοεμή γιατί είναι πιο νέα, πιο όμορφη και της πήρε και τον αδερφό της, «νιώθει μιαν οβραΐλα τόσο δυνατή στον αγέρα που.. έκανε εμετό» (σελ. 58).

Το πρωταγωνιστικό ζευγάρι; Σχεδιασμένο υποδειγματικά. Η Νοεμή, «ζεστό λιανοκόκαλο κορμί, από χώρα μακρινή, από ξένη ράτσα, από θλιμμένους, κατατρομαγμένους προγόνους» (σελ. 34), φοβάται στον καινούργιο τόπο: «-Βαριές ψυχές είναι τούτες, ζόρικοι άντρες οι Κρητικοί, σα να μπαίνω σε ζούγκλα» (σελ. 36). Βαφτίστηκε χριστιανή, πήρε το όνομα της πεθεράς της, Χρυσούλα. Γεννήθηκε στην Πολωνία, «σε μια μαύρη πολιτεία, με φάμπρικες» (σελ. 41). Βοήθησε τον Κοσμά σε πολλά: «Άνοιξε το μυαλό μου και την καρδιά μου, μ’ έμαθε ν’ αγαπώ ξένες ράτσες που μισούσα, να καταλαβαίνω ξένες ιδέες που πολεμούσα, να νιώσω πως όλοι οι άνθρωποι έχουμε την ίδια ρίζα» (σελ. 41). Βίωσε όλες τις κακουχίες των Εβραίων, δραπέτευσε από το Νταχάου, περιπλανήθηκε ώσπου να συναντηθεί τυχαία με τον Κοσμά και τα ψυχολογικά της τραύματα από τις κακουχίες είναι βαριά: «Τούτη η μικρή κοπέλα είχε στερνιάσει μέσα της όλο τον πόνο του κόσμου. Ένα ένα, τα λόγια της ξεσκέπαζαν τη φρίκη, την ατιμία, την ντροπή, την παραφροσύνη του κόσμου» (σελ. 49). Από την άλλη, ο Κοσμάς πολέμησε όπως όλοι, χωρίς να βρίσκεται στη Μάχη της Κρήτης αφού έμενε από καιρό στην Αθήνα: «περιπλέχτηκε στο αιματηρό παιχνίδι…Άνοιξαν μέσα του οι καταπαχτές και ξεπεταχτήκαν οι παμπάλαιοι πρόγονοι, ο τίγρης, ο λύκος, το αγριογούρουνο» (σελ. 36). Επέστρεψε σε μια πολιτεία που είχε γεράσει: «θρύβουνταν κι αυτή, άρχιζε να γίνεται κουρνιαχτός και να σκορπίζεται στον άνεμο» (σελ. 42). Η λαίλαπα του δεύτερου του θύμισε τη φρίκη του πρώτου πολέμου: «…ο ρυθμός της γης είχε αγριέψει, όλοι οι έφηβοι του κόσμου ήταν ανήσυχοι» (σελ. 44). Χρόνια πολεμάει να μετουσιώσει μέσα του το πατρικό σκοτάδι και να το κάνει φως και ταυτόχρονα να δώσει δύναμη στην άνεργη γλύκα της μάνας. Αγαπάει τη γυναίκα του, την ποθεί: «-Έλα να κάμουμε το Χάρο να σκάσει» (σελ. 52)! Πόσο παραστατικά και έντεχνα αποδίδεται η εγκατάλειψη των εφηβικών ονείρων και ελπίδων από τη ρουτίνα της έγγαμης καθημερινότητας, τι όμορφες λέξεις, πόσα νοήματα: «…τώρα μπερδεύτηκαν σε γυναίκες, σε παιδιά, σ’ έγνοιες του ψωμιού κι η εφηβική αρμάδα είχε βουλιάξει μέσα στη σκάφη του σπιτιού τους» (σελ. 53). Πήγε στην Αίγυπτο να γίνει αεροπόρος, πολέμησε, κατέφυγε στο γράψιμο μα όσα βίωσε στην πατρίδα του την Κρήτη του άλλαξαν γνώμη: «Ζούμε μιαν εποχή δύσκολη, δύσκολο και το χρέος σήμερα του ανθρώπου. Δε χωράει πια η ψυχή μας στο λόγο, ήρθε η στιγμή ο λόγος να γίνει πράξη» (σελ. 99). Τώρα που πέθανε «ο γέρος» είναι πια αργά, ο Κοσμάς όμως, όσο νιώθει τον κύρη του στα σωθικά του, ξέρει πως δε θα πεθάνει στην πραγματικότητα ποτέ. Τα ονόματα Κοσμάς και καπετάν Μιχάλης θυμίζουν ονομαστικά τους ήρωες του μυθιστορήματος «Καπετάν Μιχάλης» του ίδιου συγγραφέα που το έγραψε περίπου δέκα χρόνια μετά τον «Ανήφορο», ίσως γι’ αυτό και το παρόν βιβλίο έμεινε ανέκδοτο, αφού  κάποιες σελίδες του πέρασαν στον «Καπετάν Μιχάλη» ενώ στο κλείσιμο του βιβλίου ο Κοσμάς γράφει την «Ασκητική» ως απόρροια των βιωμάτων του, ένα κείμενο που όμως δημοσιεύτηκε αυτοτελώς.

Πρόκειται για ένα καθαρά αντιπολεμικό μυθιστόρημα: «Μωρέ κι όλη η Γερμανία να ξεπατωθεί, το αχ! της Κρήτης δε σβήνει» (σελ. 35)! Και στη συνέχεια: «…όλες οι μανάδες στον κόσμο πονούνε κι αυτός ο πόνος των μανάδων θα φάει τη Γερμανία. Η Γερμανία θα χαθεί, βάνω την κεφαλή μου» (σελ. 72)! Ακόμη: «Κι ακόμα πιο πέρα τον κόσμο όλο που πονούσε και σπαρτάριζε στα νύχια του κακού, είχαν ξαπολυθεί η απληστία, η απιστία, το μίσος κι οι λαοί πεινούσαν, κρύωναν, είχαν κουραστεί, δεν ήθελαν πια σκοτωμούς…απάνω τους φυσούσε ένας άνεμος παραφροσύνης και συμφοράς… Δεν υπάρχει λοιπόν… ένας λόγος απλός, καλός, που να φέρει την αγάπη» (σελ. 113); Ο συγγραφέας εκφράζει το παράπονό του: «Στη σημερινή κρίσιμη ιστορική στιγμή, όπου οι δυο κόσμοι πάνοπλοι συγκρούουνται με τόση μοιραία αναγκαιότητα, το να ‘σαι λεύτερος θεωρείται ύποπτο κι επικίντυνο» (σελ. 124). Και τελικά: «Η Επιστήμη, που τόσες ελπίδες στήριξε απάνω της ο κακομοίρης ο άνθρωπος -να μας λυτρώσει από τη φτώχεια, από την αμάθεια κι από το χτήνος και ν’ απαντήσει στα εναγώνια ψυχικά μας ρωτήματα- κατάντησε το πιο τρομαχτικό κι ανήθικο όπλο μιας νέας βαρβαρότητας, της πιο φριχτής, της επιστημονικής…βλέπουμε…την ηθική χρεοκοπία της… είδαμε πως είναι δυνατό να γίνει τούτο το αποτρόπαιο: όσο περισσότερο η Επιστήμη προχωράει, τόσο να πισωδρομάει και να φτάνει σε πρωτόγονη κτηνωδία η ηθική εξαθλίωση του ανθρώπου» (σελ. 124). Θαυμάζω το σημείο όπου είχε φτάσει ο ψυχισμός του μεγάλου συγγραφέα ώστε να περικλείει την αιτία όλου του κακού που βίωσε η ανθρωπότητα μέσα σε αυτήν την πρόταση: «Ο νους του ανθρώπου ξετυλίχτηκε πολύ γοργότερα, πολύ εντονότερα από την ψυχή του. Ο νους του κατέχτησε κοσμογονικές δυνάμες και τις έθεσε στη διάθεση του σημερινού ανθρώπου, που δεν έφτασε ακόμα σε τόση ηθική ωριμότητα ώστε τις δυνάμες αυτές να τις χρησιμοποιήσει για το καλό του κόσμου. Υπάρχει σήμερα έλλειψη ισορροπίας, δυσαρμονία ανάμεσα στη διανοητική και την ηθική εξέλιξη του ανθρώπου» (σελ. 167).

Το μυθιστόρημα επομένως είναι η κραυγή του Νίκου Καζαντζάκη για το μέλλον ενός κόσμου που βγαίνει από στάχτες και αίμα αλλά ο κίνδυνος δεν έχει αποσοβηθεί, ο λογοτέχνης τρέμει για το μέλλον, φοβάται για τα νέα παιδιά, τονίζει πως οι πνευματικοί άνθρωποι έχουν χρέος να δώσουν μια δίκαιη και ειρηνική λύση για τη φοβερή καταστροφή που έρχεται και δεν τη βλέπει η ανθρωπότητα, στραμμένη στα δικά της, τα μίζερα καθημερινά. Πολλά τα αλληλένδετα ερωτήματα: Πήρε ο κόσμος στραβό δρόμο; Πρέπει να επέμβουν οι πνευματικοί άνθρωποι; Κι αν επέμβουν θα φέρουν την πολυπόθητη σωτηρία; Και πώς μπορούμε να πολεμήσουμε τον κίνδυνο; Η απάντηση είναι μία: επιστρατεύοντας τις φωτεινές δυνάμεις που υπάρχουν μέσα στον κάθε άνθρωπο και στον κάθε λαό: «Γιατί δεν πρέπει να ξεχνούμε πως ο κόσμος πια αποτελεί έναν τόσο ενιαίο οργανισμό που δεν μπορεί ένας λαός να σωθεί αν δεν σωθούν όλοι» (σελ. 167). Αυτό και πρέπει να τονίσουν οι πνευματικοί άνθρωποι, πως όλοι είμαστε αδέλφια. Όλα αυτά αποτυπώνουν το πραγματικό ταξίδι του συγγραφέα στο Λονδίνο αμέσως μετά τον πόλεμο, όπου μίλησε σε μια σειρά εκπομπών του BBC και συναναστράφηκε σημαίνουσες προσωπικότητες γραμμάτων και τεχνών. Με αφορμή το πνευματικό και όχι μόνο προσκύνημα του ήρωά του στην Αγγλία, με τις πόλεις των εργοστασίων Μπέρμιγχαμ, Λίβερπουλ και Μάντσεστερ να τον συγκλονίζουν και το Στράτφορντ-Απόν-Έιβον να του χαρίζει ένα καταφύγιο γαλήνης που τόσο χρειάζεται, ξεχύνει ακράτητος τον φιλειρηνικό λόγο του, καταθέτει το εύρος της ψυχής, της σοφίας και του πνεύματός του και καταγράφει πλέρια το σκεπτικό και τον λογισμό του με αυτό το υπέροχο, δυνατό, πλούσιο λεξιλόγιό του.

Αλήθεια, τι να σημειώσει κανείς για τη γραφή του Νίκου Καζαντζάκη, πώς να σχολιάσει επιθετικούς προσδιορισμούς, μεταφορές, παρομοιώσεις κι αυτό το μελίρρυτο, δυνατό, παραστατικό λεξιλόγιο; Πόσο δυνατή είναι η αφήγηση, πόσο ρεαλιστικές οι καταστάσεις και πόσο αληθινοί οι χαρακτήρες! Με τι δύναμη, με τι ενάργεια τους αποτυπώνει στο χαρτί! Η πρώτη ανάγνωση κυλάει ανεμπόδιστα, ποτίζεται από λέξεις, εικόνες, χρώματα, ανθρώπους αλλά και σε δεύτερη επαφή αναγνωρίζει κανείς τα οικεία σημεία του Νίκου Καζαντζάκη, τον Θεό, τη φιλοσοφία, τον χριστιανισμό, το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, τον κομμουνισμό, το Πνεύμα, τη θρησκεία, μικρά σημεία από δω κι από κει που συναποτελούν την πλάση του μεγάλου αυτού συγγραφέα. Για να μην αναφερθώ στην αγάπη με την οποία περιβάλλει τα προτερήματα της λογοτεχνίας: «Όποιος διαβάζει ένα κείμενο, αν θέλει να το νιώσει, ένα και μόνο έχει να κάνει: να συντρίβει τη φλούδα, σκληρή ή μαλακιά, της κάθε λέξης και ν’ αφήνει το νόημα της να ξεσπάει μέσα στην καρδιά του. Όλη η τέχνη του δημιουργού είναι να στριμώγνει μαγικά μέσα στα γράμματα του αλφαβήτου ανθρώπινη ουσία κι όλη η τέχνη του αναγνώστη είναι ν’ ανοίγει τις μαγικές αυτές παγίδες και να λευτερώνει το φλογερό και γλυκύτατο περιεχόμενό τους. Κι είμαι βέβαιος, Νοεμή: όποιος μπορεί καλά να κυβερνήσει τη λέξη, μπορεί να σώσει τον κόσμο» (σελ. 100). Αργότερα ίσως αφήνει αιχμές για το λογοτεχνικό περιβάλλον που δεν τον άφηνε να σηκώσει κεφάλι: «Θες δε θες, αντικρίζοντας χοχλακιστά ακαταστάλαχτα ακόμα πάθη, θα πεις τη γνώμη σου κι η γνώμη σου αυτή, όποια και να ‘ναι, θα εξαγριώσει τους αντίγνωμους κι αν προσπαθήσεις, με αφιλοκέρδεια και μόχτο, πάνω από τους αντιμαχόμενους, να δημιουργήσεις μια σύνθεση, τότε πια θα σου ριχτούν μανιασμένα και τα δυο αντίμαχα στρατόπεδα. Γιατί να βλέπεις και να κρίνεις με ψυχική και πνευματική ανεξαρτησία τα ξεκαπίστρωτα σύγχρονα πάθη θεωρείται θανάσιμο αμάρτημα κι από τις δυο παράταξες που αποτελούν την απλοϊκή και βελάζουσα μάζα του σκεπτόμενου όχλου» (σελ. 123-124).

Δε γίνεται να μη σταθείς στη συμπυκνωμένη φράση που λέει ο Κοσμάς θαυμάζοντας την τέχνη των Μινωιτών όταν περιδιαβαίνει στην Κνωσό: «-Τι να ‘ταν ο λαός τούτος…τι άθλους να ‘καμε και τούτος, από τι δρόμο κι αυτός να ‘καμε το χρέος του, μετουσιώνοντας την ύλη σε πνέμα… έφερε το Θεό στην κλίμακα του ανθρώπου» (σελ. 55); Κι αυτή η κληρονομιά φτάνει ως τις μέρες μας με το μεγαλείο της κρητικής ψυχής να θεριεύει: «Υπάρχει εδώ στην Κρήτη μια αδάμαστη φλόγα, ας την πούμε ψυχή, μια φλόγα πιο πάνω κι από τη ζωή κι από το θάνατο. Υπερηφάνεια, πείσμα, παλικαριά; Δύσκολο να την ορίσεις, δύσκολο να την περιορίσεις. Όλα αυτά μαζί και κάτι άλλο, ανείπωτο κι αστάθμητο, που σε κάνει να υπερηφανεύεσαι που είσαι άνθρωπος» (σελ. 72-73). Πόση απλότητα και ταυτόχρονα πόση δύναμη σε αναπάντεχες σκηνές: «-Τι γίνεσαι, κυρά; … Πώς τα καλοπερνάς; -Πώς τα καλοπερνούν οι σκύλοι, παιδί μου; αποκρίθηκε. Ο Θεός να μη δώσει του ανθρώπου τα όσα μπορεί να βαστάξει» (σελ. 67). Και αργότερα: «-Αντέχει ο άνθρωπος, κυρά μου, είπε ο Μανολιός, αντέχει. Το σίδερο, η πέτρα, το διαμάντι δεν αντέχουν, ο άνθρωπος αντέχει» (σελ. 68).

«Ο ανήφορος» είναι ένα δυνατό και βαθιά φιλοσοφημένο κείμενο γύρω από το χρέος των πνευματικών ανθρώπων να σώσουν τον κόσμο από μεταγενέστερη λαίλαπα και ταυτόχρονα ένα διεισδυτικό ψυχογράφημα της ανθρώπινης γενικότερα και της κρητικής ειδικότερα νοοτροπίας, συμπεριφοράς, κουλτούρας καθώς και του τρόπου πρόσληψης εννοιών που (πρέπει να) απασχολούν τον άνθρωπο. Πλούσιο, χορταστικό, πρωτότυπο λεξιλόγιο, ενδιαφέροντες χαρακτήρες, χιλιάδες αφορμές για σκέψεις και προβληματισμούς είναι μερικά μόνο από τα θετικά γνωρίσματα ενός κειμένου που παραμένει επίκαιρο στην εποχή μας με όλους αυτούς τους κινδύνους που εξακολουθούν να απειλούν την ανθρωπότητα και που μπορεί να προσελκύσει νέους αναγνώστες που θα το αγκαλιάσουν και θα ενστερνιστούν το πλούσιο πνευματικό του περιεχόμενο. Το βιβλίο περιέχει πρόλογο και επίμετρο των Νίκου Μαθιουδάκη και Παρασκευής Βασιλειάδη και σημείωμα της Βίκυς Κατσαρού. Οι εκδόσεις Διόπτρα απέκτησαν τα πνευματικά δικαιώματα του έργου του Νίκου Καζαντζάκη και σχεδίασαν από την αρχή γραμματοσειρές (αποκλειστική για τα κείμενα αυτά, χωρίς τυπογραφικό προηγούμενο) και εξώφυλλα (ξεχωριστά, λιτά και εφάμιλλα του περιεχομένου του κάθε βιβλίου), δημιουργώντας έτσι ένα άρτιο αισθητικό αποτέλεσμα που με κέρδισε από την πρώτη στιγμή, πριν καν διαβάσω το περιεχόμενο. Ο Νίκος Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου1957 και σήμερα, 26 Οκτωβρίου 2022, ξανάρχεται στη ζωή μέσα από τις καλαίσθητες αυτές επανεκδόσεις, με μπροστάρη τον συγκλονιστικό «Ανήφορο».

Χαρακτηριστικά αποσπάσματα:

«Το φως τράνεψε, από χλωμό πρωινό τριαντάφυλλο έγινε άγριο ρόδο κάτασπρο κι η θάλασσα γέμισε μαστούς, χοροπηδούσε και δέχουνταν τον ήλιο… Ο ουρανός αποπάνω είχε χάσει τη γλύκα του την πρωινή κι είχε γίνει γαλάζιο ατσάλι» (σελ. 35).

«…τα τζιτζίκια είχαν αρχίσει να πριονίζουν τον αγέρα…» (σελ. 53)

«…ήταν πια μεσημέρι. Ακίνητη, κατακόρυφη ώρα, οι ίσκιοι κουλουριάζουνταν, σα φοβισμένοι, στις ρίζες των δέντρων, οι πέτρες στο λιοπύρι συσήλιζαν» (σελ. 59).

«…έξω καταπράσινο λιβάδι, νωθρό, υγρό, ευτυχισμένο» (σελ. 134).

Ρωτάνε τον καπετάν Σήφακα: «-Πώς σου φάνηκε η ζωή, παππού, στα εκατό αυτά χρόνια; -Σαν ένα ποτήρι κρύο νερό. -Και διψάς ακόμα, παππού; -Ανάθεμά τον που ξεδίψασε» (σελ. 81-82)! Και με πόσο λυρισμό και εκπληκτικό λεξιλόγιο και διεισδυτική ματιά περιγράφεται ο θάνατός του από γεράματα, η τελευταία του ανάσα!

«-Πώς πρέπει ν’ αγαπούμε το Θεό; -Αγαπώντας τους ανθρώπους. -Πώς πρέπει ν’ αγαπούμε τους ανθρώπους; -Μοχτώντας να τους φέρουμε στο σωστό δρόμο. -Ποιος είναι ο σωστός δρόμος; -Ο ανήφορος».

ΥΓ. Οι φωτογραφίες είναι από την επίσημα παρουσίαση του βιβλίου και συνολικά της σειράς των έργων του Νίκου Καζαντζάκη που πραγματοποιήθηκε στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς στις 10 Οκτωβρίου 2022 και ανήκουν στον γράφοντα.

Βιβλίο Ο ανεπιθύμητος νεκρός
Συγγραφέας Γιώργος Πράτανος
Κατηγορία Κοινωνικό μυθιστόρημα
Εκδότης Διόπτρα
Συντάκτης: Πάνος Τουρλής

Πρόκειται για ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα που σέβεται τη μνήμη των πραγματικών ανθρώπων, τις ζωές των οποίων περιγράφει. Ρεαλιστικό, με αληθοφανείς διαλόγους, τεκμηριωμένα περιστατικά και ένα πάνθεον θρυλικών σήμερα ονομάτων: Ελένη και Γαλάτεια Καζαντζάκη, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Φρέντυ Γερμανός, Πέτρος Χάρης, Γιάννης Γουδέλης (ο εκδότης του Δίφρου) κ. ά. Η γραφή και οι έξυπνες ιδέες της αφήγησης βοηθάνε ακόμη και όσους δεν είναι εξοικειωμένοι με την ελληνική λογοτεχνία και τους σημαντικούς ανθρώπους των ελληνικών γραμμάτων να παρακολουθήσουν την ιστορία ως το τέλος. Δεν υπάρχουν πολλά, δύσκολα ή στριφνά ιστορικά γεγονότα ούτε τονίζεται, λεκτικά τουλάχιστον, η αξία του καθενός, αντίθετα, τα ίδια τα γεγονότα, ο ρόλος του κάθε χαρακτήρα επεξηγούν ακριβώς  τη θέση που είχε στο τότε στερέωμα και τη φήμη που τον ακολουθούσε. Η εξιστόρηση πάει πότε στο Φράιμπουργκ ή την Αντίμπ και την Αθήνα, πότε πίσω στον χρόνο, συστήνοντάς μας το ζευγάρι του Νίκου και της Ελένης. Προς τιμήν του, ο κύριος Πράτανος δεν έπιασε το κουβάρι από την αρχή αλλά διάλεξε τα πιο σημαντικά περιστατικά ή κάποιες βασικές λεπτομέρειες από τη ζωή του Καζαντζάκη για να ξεδιπλώσει το παρελθόν κι αυτά τα έριξε σκόρπια μες στο κείμενο, χωρίς όμως ποτέ να τα δείχνει ξεκάρφωτα με τη ροή των γεγονότων ή μονοδιάστατα αλλά πάντα εντεταγμένα σε ένα χρονικό πλαίσιο, σε μια δεδομένη στιγμή ή ροή περιστατικών. Αυτό δίνει ακόμη περισσότερη ένταση στην αφήγηση και δεν αφήνει το κείμενο να χαλαρώσει ούτε στιγμή.

Η Ελένη Καζαντζάκη, μέσα από τις εξομολογήσεις της προς την Αγνή που φτάνει εσπευσμένα στο Φράιμπουργκ και μέσα από τις αναμνήσεις της δείχνει μια γυναίκα ερωτευμένη, διακριτική, υπομονετική, διαλλακτική και όταν η μεγάλη αλλαγή στη ζωή της έρχεται ακάλεστη, την ατσαλώνει, της προσθέτει δύναμη και κουράγιο. Δεν είναι μόνο η σύζυγος που έχασε τον άνθρωπο που αγαπούσε ούτε μόνο η γυναίκα που πρέπει να  σταθεί στο ύψος των περιστάσεων και να φέρει όλες τις διαδικασίες σε πέρας, είναι όλα αυτά μαζί σ’ ένα αρμονικό σύνολο που τονίζει το αρραγές του χαρακτήρα της και την ολοκληρωμένη προσωπικότητά της: «Μετά από τέτοια ανηφόρα, ποια κορυφή μπορεί να στέκει πιο ψηλά από εκεί που την είχε φτάσει ο άνθρωπός της;» (σελ. 379).

Ο συγγραφέας σέβεται απόλυτα την καθημερινή ζωή του ζευγαριού και αποφεύγει είτε τον κουτσομπολίστικο χαρακτήρα της συμβίωσης είτε την αγιοποίησή τους. Παρατηρεί τα πάντα, τη χημεία μεταξύ τους, τον τρόπο που αγαπιούνται («Στο τέλος δικαιώθηκαν και οι δύο: Ο Νίκος που επέμεινε, η Ελένη που ενέδωσε», σελ. 46) και φυσικά πώς σκεφτόταν, κινούνταν, έγραφε, γεννούσε ιδέες, συμπεριφερόταν ο Καζαντζάκης. Δεν  περίμενα να διαβάσω ένα τόσο στρωτό, συναρπαστικό «βιογραφικό» μυθιστόρημα που να μην είναι φορτωμένο με λεπτομέρειες και ταυτόχρονα να τα λέει όλα! Ακόμη και τις κατηγορίες που του προσήψε η Εκκλησία τις αποδομεί ο κύριος Πράτανος τεκμηριωμένα: «Αυτό που έβλεπε όμως ο Φρέντυ ήταν πως ο Καζαντζάκης ήταν πιο διαβασμένος από τη συντριπτική πλειονότητα των ιερέων και ζούσε σίγουρα μια ζωή πολύ πιο ασκητική από τα μέλη της Ιεράς Συνόδου» (σελ. 52). Ακόμη κι η δυσφημιστική επίθεση της Γαλάτειας και η όλη συμπεριφορά της απέναντί του (δεν έχανε ευκαιρία να επιτίθεται στον λογοτέχνη, πότε ως απάντηση στο άρθρο του για τα φασιστικά καθεστώτα το 1936, πότε με το βιβλίο της «Άνθρωποι και υπεράνθρωποι»), καταγράφεται εξ αποστάσεως σχεδόν: «Η αλήθεια, λογικά, θα είναι κάπου στη μέση. Ούτε η Γαλάτεια είναι αγία ούτε ο Καζαντζάκης» (σελ. 59). Η προσωπικότητα του μεγάλου συγγραφέα, ο τρόπος σκέψης του, οι αντιλήψεις του, οι απόψεις του επεξηγούνται απλά και όχι απλοϊκά, βοηθώντας με να έρθω σε επαφή με αυτό το μεγάλο πνεύμα και, γιατί όχι, προετοιμάζοντάς με να διεισδύσω στα δύσκολα έργα του. Δεν μπορούσα να σταματήσω να διαβάζω, να μαθαίνω και να κρατώ σημειώσεις: για ποιους λόγους δε βραβεύτηκε ποτέ ο εννιά φορές υποψήφιος για Νόμπελ Καζαντζάκης, ποια ήταν η στάση της Ιεράς Συνόδου απέναντι στον «Καπετάν Μιχάλη» και τον «Χριστό ξανασταυρώνεται», γιατί έγινε η άδικη επίθεση του Σπύρου Μελά το 1954 επί του «Καπετάν Μιχάλη» που συνεχίστηκε με επίμονη επίθεση και προπαγάνδα, σε συνεργασία με τη Φρειδερίκη, προς τον βασιλιά της Νορβηγίας και τα μέλη της Επιτροπής όποτε ο Καζαντζάκης ήταν υποψήφιος για Νόμπελ (μια βεντέτα που κρατούσε από το 1946!). Σπύρος Μελάς, αυτός ο πνευματικός ακαδημαϊκός άνθρωπος…

Μου άρεσε πολύ ο τρόπος που πέρασαν τα ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της εποχής του θανάτου του Καζαντζάκη μέσα από συζητήσεις κυρίως των εκπροσώπων της μεγαλοαστικής τάξης («αφού οι μικροαστοί είχαν πιο πρωτόγονα ζητήματα να επιλύσουν, με πρώτο αυτό της επιβίωσης», σελ. 31), οπότε οι διάλογοι αναπαρέστησαν ολοζώντανα όσα έπρεπε να ξέρω για να καταλάβω το κλίμα. Μαζί τους ξεπηδάει και μια υπέροχη τοιχογραφία της Αθήνας, με τους δρόμους, τα μαγαζιά, τα στέκια της διανόησης και τα σημεία αναφοράς: «Οι μεγαλοαστοί είχαν ήδη πιάσει θέση στου Φλόκα, οι προοδευτικοί δίπλα, στο Zonar’s» (σελ. 57). Προσέξτε βαθιά γνώση της κατάστασης της εποχής: «Αν και οι δύο εφημερίδες ήταν ιδιοκτησίας Λαμπράκη, οι δημοσιογράφοι του Βήματος θεωρούσαν ελαφρώς υποδεέστερους και σαφώς πιο λαϊκούς εκείνους των Νέων» (σελ. 61). Η ίδια ατμόσφαιρα επικρατεί και στην επεξήγηση των γεγονότων που ακολούθησαν τον θάνατο αυτόν: «Δημοσιογράφοι, εκδότες, πολιτικοί, αξιωματούχοι και εκκλησιαστικοί κύκλοι πληροφορήθηκαν τα καθέκαστα και, όπως ήταν φυσικό, οι πρώτες σκέψεις για τον χειρισμό της υπόθεσης προκαλούσαν πονοκέφαλο. Είχαν να κάνουν, ξεκάθαρα, με μια καυτή πατάτα που κινούνταν ταχύτατα με προορισμό τα χέρια τους. Ποια θα ήταν, όμως, η αντίδραση των πολιτών; Ποιανού το μέρος θα έπαιρναν; Του κυνηγημένου -πλέον- νεκρού ή των προκλητικών Αρχών» (σελ. 50); Ο Φρέντυ είναι κάθετος: η ρευστή κατάσταση «μύριζε μπαρούτι, βασιλικό και θυμίαμα» (σελ. 136), μιας και την ημέρα του θανάτου του Καζαντζάκη και πριν έρθει η σορός του στην Ελλάδα κανείς δεν ήξερε αν θα θαφτεί το σώμα του ή όχι και ποιανού επιθυμία θα εισακουστεί: της Φρειδερίκης, του παραθρησκευτικού Καντιώτη με ισχυρό ρεύμα στην Ιερά Σύνοδο ή των ετοιμοπόλεμων Κρητικών; «Και σήμερα, πού ήταν ένας αντιπρόσωπος της Ακαδημίας; -Χίλιες φορές οι Κρητικοί σου, Νίκο μου, μονολόγησε» (σελ. 380).

Ο Φρέντυ Γερμανός, που εκείνη την περίοδο αρθρογραφούσε στην Ελευθερία, επίσης σκιαγραφείται αδρά και ανθρώπινα, με το οικογενειακό του υπόβαθρο, τη χαρακτηριστική κίνηση που έτριβε το πρόσωπό του αφήνοντας κάτω τα γυαλιά του και τόσα άλλα! Κινείται, σκέφτεται και υπολογίζει όπως ακριβώς θα έκανε ένας οποιοσδήποτε δημοσιογράφος της εποχής που θέλει να δει την καριέρα του να απογειώνεται χάρη σ’ ένα σημαντικό θέμα. Η νοοτροπία του εκφράζει ακριβώς το κλίμα που αναπαριστά πειστικά ο συγγραφέας του μυθιστορήματος: «Ο Φρέντυ, λόγω του νεαρού της ηλικίας του, αγνοούσε τις περισσότερες πτυχές της κόντρας του ελληνικού κατεστημένου με τον Καζαντζάκη. Έπρεπε να ψάξει, να ανακαλύψει, να κατανοήσει, να κρίνει τα πρόσωπα και τις καταστάσεις» (σελ. 51). Τη μεθοδολογία που ακολούθησε και τα βήματα που έκανε είναι ό,τι πρέπει να κάνει ένας σωστός, αμερόληπτος, ακριβοδίκαιος και καθόλου βιαστικός ρεπόρτερ. «…μυρίστηκε θέμα. Ή αίμα -το ίδιο εθιστικό είναι για τους δημοσιογράφους» (σελ. 224).

Ταυτόχρονα, ο συγγραφέας βρίσκει το ιδανικό παράδειγμα στον Φρέντυ για να μιλήσει ως προς την αξιοκρατία και την ελπίδα που οφείλει να έχει κάθε νέος άνθρωπος σε κάθε εποχή, για τα όνειρα στα οποία δεν πρέπει να πάψουμε να πιστεύουμε, όσα εμπόδια κι αν βγουν στη μέση: «Τα όνειρα ανήκουν σ’ αυτόν που θα τα κερδίσει» (σελ. 142). «Το ταλέντο είναι η πιο γοητευτική παγίδα που στήνει ο διάβολος στους νέους» (σελ. 304). Με τον ίδιο γλαφυρό και συναρπαστικό τρόπο ο συγγραφέας δίνει βιογραφικά στοιχεία και για τον Φρέντυ Γερμανό (καταγωγή, εξήγηση του ονόματός του, οικογενειακή κατάσταση κ. ά.). Επιπλέον, δίνεται μέγιστη αληθοφάνεια με την παράθεση αποσπασμάτων άρθρων που είχαν γράψει τότε ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Μάριος Πλωρίτης κ. ά. Φυσικά, η άφιξη της σεξοβόμβας Τζέιν Μάνσφιλντ την ίδια περίοδο με τον θάνατο του Καζαντζάκη, γεγονός που αναγκάστηκε να καλύψει κατ’ εντολήν του αρχισυντάκτη του, είναι από τα απολαυστικότερα χωρία του μυθιστορήματος, χαρίζοντας το απαραίτητο διάλειμμα πριν τα τραγικά γεγονότα της κηδείας του λογοτέχνη. Με παράθεση ολόκληρου του μονόστηλου που έγραψε ο Φρέντυ, ουσιαστικά απογυμνώνοντας το είδωλο, αλλά και με σκαμπρόζικα στιγμιότυπα, δόθηκε μια εξαιρετική νότα ρεαλισμού.

Συγκλονιστικές και ανατριχιαστικά δυνατές ήταν οι στιγμές στην κηδεία στο Ηράκλειο Κρήτης. Δάκρυ σε κάθε λέξη, κλάμα σε κάθε σελίδα. Μπράβο στον συγγραφέα που μετέφερε τόσο παραστατικά το κλίμα, αποφεύγοντας να εκβιάσει το συναίσθημα ή να σκορπίσει πάμπολλα καλολογικά στοιχεία πένθους και θλίψης, που απλώς θα βάραιναν ένα ήδη δυνατό στιγμιότυπο: «Την επομένη, δεν θα υπάρξει Ανάσταση. Η επομένη είναι απλώς Τετάρτη» (σελ. 386). Ο κύριος Πράτανος εμμένει «στην ηράκλεια οδύνη που έχει καταβάλει το ετερόκλητο μα μεγαλειώδες πλήθος» (σελ. 388). Όλες οι απόψεις παρατίθενται, όλα τα γεγονότα καταγράφονται κι όμως πουθενά δεν μπήκε η προσωπική άποψη του συγγραφέα. Από σεβασμό θα έλεγε κανείς, έκατσε παράμερα, έστησε αριστοτεχνικά το σκηνικό του, κατέγραψε με ένα υφολογικό στυλ που σπάνια συναντώ σε «μυθιστορηματικές βιογραφίες», έδωσε βάση στους διαλόγους, διάλεξε το εύρημα του Φρέντυ Γερμανού για να μην κάνει μονότονη ή μονοδιάστατη την πλοκή, έψαξε, κατέκτησε τις γνώσεις που απαιτούνταν κι ετοίμασε ένα υπέροχο, υποδειγματικό κείμενο. Υπάρχουν επίσης όμορφες και καλοδιαλεγμένες παρομοιώσεις και μεταφορές, είναι ελάχιστες όμως, ακριβώς για να μην κλέψουν τα βλέμματα των αναγνωστών από το σημαντικό γεγονός που περιγράφεται. «Ο ήλιος, αναψοκοκκινισμένος, είχε βουτήξει από ώρα πολλή στα νερά του Αργοσαρωνικού, αφήνοντας το σκοτάδι στο πόδι του…» (σελ. 184). «Τα παντζούρια ήταν φυσικά σφαλισμένα, μην μπει από εκεί η θλίψη που τριγυρνούσε στα σοκάκια της πόλης, ορφανή και παιδί όλων, ταυτόχρονα» (σελ. 329).

Το μυθιστόρημα «Ο ανεπιθύμητος νεκρός» είναι μια καλογραμμένη ματιά και μια τεκμηριωμένη μελέτη των συνθηκών ζωής, θανάτου και ταφής ενός μεγάλου και διαχρονικού Έλληνα λογοτέχνη, με πάμπολλα θετικά γνωρίσματα για πρώτη γραφή. Εξισορροπημένο, διακριτικό, έξυπνο από άποψη πλοκής, τεκμηριωμένο, ακριβοδίκαιο και συναρπαστικό. Κι όπως έλεγε ο ίδιος ο Καζαντζάκης: «Γιατί φωνάζουν; Εγώ δεν ζήτησα τίποτα, δεν θέλησα να πάρω τίποτα, από κανέναν. Ο καθένας κάνει το έργο του, όπως νομίζει και όπως μπορεί. Ο καθένας προσπαθεί να υποτάξει την τίγρη που τον καβαλάει στη ράχη» (σελ. 120).